Huzayfa ibn al-Yamon

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ حُرِّمَ لِبَاسُ الْحَرِيرِ وَالذَّهَبِ عَلَى ذُكُورِ أُمَّتِي وَأُحِلَّ لإِنَاثِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَأَنَسٍ وَحُذَيْفَةَ وَأُمِّ هَانِئٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ وَجَابِرٍ وَأَبِي رَيْحَانَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَوَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ ‏.‏ وَحَدِيثُ أَبِي مُوسَى حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ipak va oltin (kiyim) ummatimning erkaklariga harom, ayollariga esa halol qilindi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Umar, Ali, Uqba ibn Omir, Anas, Ummu Honiʼ, Huzayfa, Abdulloh ibn Amr, Imron ibn Husayn, Abdulloh ibn az-Zubayr, Jobir, Abu Rayhona, Ibn Umar va Vosila ibn al-Asqaʼdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Musoning hadisi hasan sahih hadisdir.Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ипак ва олтин (кийим) умматимнинг эркакларига ҳаром, аёлларига эса ҳалол қилинди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Умар, Али, Уқба ибн Омир, Анас, Умму Ҳониъ, Ҳузайфа, Абдуллоҳ ибн Амр, Имрон ибн Ҳусайн, Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр, Жобир, Абу Райҳона, Ибн Умар ва Восила ибн ал-Асқаъдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Мусонинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سِنَانٍ، وَأَحْمَدُ بْنُ الْفُرَاتِ أَبُو مَسْعُودٍ الرَّازِيُّ، - الْمَعْنَى - قَالاَ حَدَّثَنَا يَعْلَى، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ هَمَّامٍ، أَنَّ حُذَيْفَةَ أَمَّ النَّاسَ، بِالْمَدَائِنِ عَلَى دُكَّانٍ فَأَخَذَ أَبُو مَسْعُودٍ بِقَمِيصِهِ فَجَبَذَهُ فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ صَلاَتِهِ قَالَ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّهُمْ كَانُوا يُنْهَوْنَ عَنْ ذَلِكَ قَالَ بَلَى قَدْ ذَكَرْتُ حِينَ مَدَدْتَنِي ‏.‏

Hammom (rahimahulloh) aytadi: Huzayfa (roziyallohu anhu) Madoyinda odamlarga dukkon (supacha) ustida turib imomlik qildi. Abu Masʼud (roziyallohu anhu) uning koʻylagidan ushlab, uni (pastga) tortdi. U namozini tugatgach, (Abu Masʼud): «Odamlarni bundan qaytarishganini bilmasmiding?» dedi. U: «Ha, sen meni tortganingda eslab qoldim», dedi.Ҳаммом (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу) Мадойинда одамларга дуккон (супача) устида туриб имомлик қилди. Абу Масъуд (розияллоҳу анҳу) унинг кўйлагидан ушлаб, уни (пастга) тортди. У намозини тугатгач, (Абу Масъуд): «Одамларни бундан қайтаришганини билмасмидинг?» деди. У: «Ҳа, сен мени тортганингда эслаб қолдим», деди.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ حَدَّثَنِي الرُّكَيْنُ بْنُ الرَّبِيعِ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ حَسَّانٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَ صَلاَةِ حُذَيْفَةَ ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺdan Huzayfaning namoziga oʻxshash rivoyat keltirildi.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺдан Ҳузайфанинг намозига ўхшаш ривоят келтирилди.

حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ عُثْمَانَ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا حَنْظَلَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ، أَنَّهُ سَمِعَ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ سَابِطٍ الْجُمَحِيَّ، يُحَدِّثُ عَنْ عَائِشَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَتْ أَبْطَأْتُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ لَيْلَةً بَعْدَ الْعِشَاءِ ثُمَّ جِئْتُ فَقَالَ ‏"‏ أَيْنَ كُنْتِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ كُنْتُ أَسْتَمِعُ قِرَاءَةَ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِكَ لَمْ أَسْمَعْ مِثْلَ قِرَاءَتِهِ وَصَوْتِهِ مِنْ أَحَدٍ ‏.‏ قَالَتْ فَقَامَ وَقُمْتُ مَعَهُ حَتَّى اسْتَمَعَ لَهُ ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَىَّ فَقَالَ ‏"‏ هَذَا سَالِمٌ، مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ. الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَعَلَ فِي أُمَّتِي مِثْلَ هَذَا ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ davrida bir kecha xufton namozidan keyin kechikib qoldim, soʻng keldim. U zot: «Qayerda eding?» dedilar. Men: «Sahobalaringizdan bir kishining qiroatini tinglayotgan edim, uning qiroati va ovoziga oʻxshaganini hech kimdan eshitmaganman», dedim. U zot turdilar, men ham u bilan birga turdim, toki uni tingladilar. Soʻng menga yuzlanib: «Bu Abu Huzayfaning ozod qilingan quli Solim. Ummatimda shunday kishini yaratgan Allohga hamdlar boʻlsin», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ даврида бир кеча хуфтон намозидан кейин кечикиб қолдим, сўнг келдим. У зот: «Қаерда эдинг?» дедилар. Мен: «Саҳобаларингиздан бир кишининг қироатини тинглаётган эдим, унинг қироати ва овозига ўхшаганини ҳеч кимдан эшитмаганман», дедим. У зот турдилар, мен ҳам у билан бирга турдим, токи уни тингладилар. Сўнг менга юзланиб: «Бу Абу Ҳузайфанинг озод қилинган қули Солим. Умматимда шундай кишини яратган Аллоҳга ҳамдлар бўлсин», дедилар.

وَعَن شَقِيق قَالَ: إِنَّ حُذَيْفَةَ رَأَى رَجُلًا لَا يُتِمُّ رُكُوعَهُ وَلَا سُجُودَهُ فَلَمَّا قَضَى صَلَاتَهُ دَعَاهُ فَقَالَ لَهُ حُذَيْفَةُ: مَا صَلَّيْتَ. قَالَ: وَأَحْسَبُهُ قَالَ: وَلَوْ مِتَّ مِتَّ عَلَى غَيْرِ الْفِطْرَةِ الَّتِي فطر الله مُحَمَّدًا صلى الله عَلَيْهِ وَسلم. رَوَاهُ البُخَارِيّ

Abu Voil (Huzayfadan) rivoyat qiladi: Huzayfa dedi: «Men rukuʼ va sajdani toʻkis bajarmayotgan bir kishini koʻrdim. U namozni tugatgach, men unga namoz oʻqimagan deb aytdim». Menimcha, Huzayfa (oʻsha kishiga): «Agar (shu holda) oʻlsang, Paygʻambar Muhammad ﷺ ning sunnatidan boshqa (sunnat)da oʻlar eding», — deb qoʻshdi.Абу Воил (Ҳузайфадан) ривоят қилади: Ҳузайфа деди: «Мен рукуъ ва саждани тўкис бажармаётган бир кишини кўрдим. У намозни тугатгач, мен унга намоз ўқимаган деб айтдим». Менимча, Ҳузайфа (ўша кишига): «Агар (шу ҳолда) ўлсанг, Пайғамбар Муҳаммад ﷺ нинг суннатидан бошқа (суннат)да ўлар эдинг», — деб қўшди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ مُسْلِمِ بْنِ نَذِيرٍ قَالَ‏:‏ اسْتَأْذَنَ رَجُلٌ عَلَى حُذَيْفَةَ فَاطَّلَعَ وَقَالَ‏:‏ أَدْخُلُ‏؟‏ قَالَ حُذَيْفَةُ‏:‏ أَمَّا عَيْنُكَ فَقَدْ دَخَلَتْ، وَأَمَّا اسْتُكَ فَلَمْ تَدْخُلْ‏.‏

Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi undan kirishga izn soʻrab, [ichkariga] moʻraladi va: «Kiraymi?» dedi. Huzayfa: «Koʻzingga kelsak, u allaqachon kirib boʻldi; orqangga kelsak, u hali kirgani yoʻq», dedi.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши ундан киришга изн сўраб, [ичкарига] мўралади ва: «Кирайми?» деди. Ҳузайфа: «Кўзингга келсак, у аллақачон кириб бўлди; орқангга келсак, у ҳали киргани йўқ», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَرْعَرَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، قَالَ كَانَ أَبُو مُوسَى الأَشْعَرِيُّ يُشَدِّدُ فِي الْبَوْلِ وَيَقُولُ إِنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانَ إِذَا أَصَابَ ثَوْبَ أَحَدِهِمْ قَرَضَهُ‏.‏ فَقَالَ حُذَيْفَةُ لَيْتَهُ أَمْسَكَ، أَتَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سُبَاطَةَ قَوْمٍ فَبَالَ قَائِمًا‏.‏

Abu Voildan rivoyat qilinadi: Abu Muso al-Ashʼariy bavl masalasiga juda urgʻu berar va: «Bani Isroildan birovning kiyimiga siydik tegsa, u oʻsha joyni kesib tashlar edi», — der edi. Buni eshitib, Huzayfa Abu Voilga: «Koshki u (Abu Muso) bunchalik urgʻu bermaganida edi», — dedi. Huzayfa qoʻshimcha qildi: «Rasululloh ﷺ bir qavmning axlatxonasi (yoniga) borib, tik turgan holda bavl qildilar».Абу Воилдан ривоят қилинади: Абу Мусо ал-Ашъарий бавл масаласига жуда урғу берар ва: «Бани Исроилдан бировнинг кийимига сийдик тегса, у ўша жойни кесиб ташлар эди», — дер эди. Буни эшитиб, Ҳузайфа Абу Воилга: «Кошки у (Абу Мусо) бунчалик урғу бермаганида эди», — деди. Ҳузайфа қўшимча қилди: «Расулуллоҳ ﷺ бир қавмнинг ахлатхонаси (ёнига) бориб, тик турган ҳолда бавл қилдилар».

حَدَّثَنَا عَمْرٌو النَّاقِدُ، وَابْنُ أَبِي عُمَرَ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ جَاءَتْ سَهْلَةُ بِنْتُ سُهَيْلٍ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَرَى فِي وَجْهِ أَبِي حُذَيْفَةَ مِنْ دُخُولِ سَالِمٍ - وَهُوَ حَلِيفُهُ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرْضِعِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ وَكَيْفَ أُرْضِعُهُ وَهُوَ رَجُلٌ كَبِيرٌ فَتَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ ‏"‏ قَدْ عَلِمْتُ أَنَّهُ رَجُلٌ كَبِيرٌ ‏"‏ ‏.‏ زَادَ عَمْرٌو فِي حَدِيثِهِ وَكَانَ قَدْ شَهِدَ بَدْرًا ‏.‏ وَفِي رِوَايَةِ ابْنِ أَبِي عُمَرَ فَضَحِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Sahla bint Suhayl Nabiy ﷺ ning oldilariga keldi va: «Yo Rasululloh! Men Abu Huzayfaning yuzida Solimning (uyimizga) kirishidan (norozilik alomatlarini) koʻraman», — dedi. Solim uning ittifoqdoshi (qarindosh hisoblangan ozod quli) edi. Shunda Nabiy ﷺ: «Uni emizib qoʻy», — dedilar. U: «Uni qanday emizaman, axir u katta yoshli erkak-ku?» — dedi. Shunda Rasululloh ﷺ tabassum qildilar va: «Men uning katta yoshli erkak ekanini bilaman», — dedilar. Amr oʻz hadisida: «U Badrda qatnashgan edi», — deb ziyoda qildi. Ibn Abu Umarning rivoyatida esa: «Rasululloh ﷺ kuldilar», — (deyilgan).Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Саҳла бинт Суҳайл Набий ﷺ нинг олдиларига келди ва: «Ё Расулуллоҳ! Мен Абу Ҳузайфанинг юзида Солимнинг (уйимизга) киришидан (норозилик аломатларини) кўраман», — деди. Солим унинг иттифоқдоши (қариндош ҳисобланган озод қули) эди. Шунда Набий ﷺ: «Уни эмизиб қўй», — дедилар. У: «Уни қандай эмизаман, ахир у катта ёшли эркак-ку?» — деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ табассум қилдилар ва: «Мен унинг катта ёшли эркак эканини биламан», — дедилар. Амр ўз ҳадисида: «У Бадрда қатнашган эди», — деб зиёда қилди. Ибн Абу Умарнинг ривоятида эса: «Расулуллоҳ ﷺ кулдилар», — (дейилган).

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، ح وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، وَزَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، كُلُّهُمْ يُخْبِرُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَنْظُرُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَى مَنْ جَرَّ ثَوْبَهُ خُيَلاَءَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ حُذَيْفَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَسَمُرَةَ وَأَبِي ذَرٍّ وَعَائِشَةَ وَهُبَيْبِ بْنِ مُغْفِلٍ ‏.‏ وَحَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qiyomat kuni Alloh kiyimini kibr bilan sudrab yurgan kishiga (rahmat nazari bilan) boqmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Huzayfa, Abu Said, Abu Hurayra, Samura, Abu Zar, Oisha va Hubayb ibn Mugʻaffaldan ham (rivoyatlar) bor. Ibn Umarning hadisi hasan sahih hadisdir.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қиёмат куни Аллоҳ кийимини кибр билан судраб юрган кишига (раҳмат назари билан) боқмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Ҳузайфа, Абу Саид, Абу Ҳурайра, Самура, Абу Зар, Оиша ва Ҳубайб ибн Муғаффалдан ҳам (ривоятлар) бор. Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، وَابْنُ أَبِي زِيَادٍ، - الْمَعْنَى قَرِيبٌ - قَالاَ حَدَّثَنَا زَيْدٌ، - يَعْنِي ابْنَ حُبَابٍ - عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ ثَوْبَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ مَكْحُولٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو عَائِشَةَ، جَلِيسٌ لأَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْعَاصِ، سَأَلَ أَبَا مُوسَى الأَشْعَرِيَّ وَحُذَيْفَةَ بْنَ الْيَمَانِ كَيْفَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُكَبِّرُ فِي الأَضْحَى وَالْفِطْرِ فَقَالَ أَبُو مُوسَى كَانَ يُكَبِّرُ أَرْبَعًا تَكْبِيرَهُ عَلَى الْجَنَائِزِ ‏.‏ فَقَالَ حُذَيْفَةُ صَدَقَ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو مُوسَى كَذَلِكَ كُنْتُ أُكَبِّرُ فِي الْبَصْرَةِ حَيْثُ كُنْتُ عَلَيْهِمْ ‏.‏ وَقَالَ أَبُو عَائِشَةَ وَأَنَا حَاضِرٌ سَعِيدَ بْنَ الْعَاصِ ‏.‏

Makhul aytadi: Menga Abu Hurayraning hamsuhbati boʻlgan Abu Oisha (rahimahulloh) xabar berdiki, Said ibn al-Os Abu Muso al-Ashʼariy va Huzayfa ibn al-Yamondan: «Rasululloh ﷺ qurbon hayiti va ramazon hayiti (namozi)da qanday takbir aytar edilar?» — deb soʻradi. Abu Muso: «(U zot) janoza (namozi)dagidek toʻrt marta takbir aytar edilar», — dedi. Huzayfa: «Toʻgʻri aytdi», — dedi. Soʻng Abu Muso: «Men Basrada ularga (amir) boʻlganimda ham shunday takbir aytardim», — dedi. Abu Oisha aytdi: Men Said ibn al-Os (huzurida shularni soʻraganida) hozir edim.Макҳул айтади: Менга Абу Ҳурайранинг ҳамсуҳбати бўлган Абу Оиша (раҳимаҳуллоҳ) хабар бердики, Саид ибн ал-Ос Абу Мусо ал-Ашъарий ва Ҳузайфа ибн ал-Ямондан: «Расулуллоҳ ﷺ қурбон ҳайити ва рамазон ҳайити (намози)да қандай такбир айтар эдилар?» — деб сўради. Абу Мусо: «(У зот) жаноза (намози)дагидек тўрт марта такбир айтар эдилар», — деди. Ҳузайфа: «Тўғри айтди», — деди. Сўнг Абу Мусо: «Мен Басрада уларга (амир) бўлганимда ҳам шундай такбир айтардим», — деди. Абу Оиша айтди: Мен Саид ибн ал-Ос (ҳузурида шуларни сўраганида) ҳозир эдим.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ أَيُّوبَ، قَالَ أَنْبَأَنَا وَكِيعٌ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ زِرٍّ، قَالَ قُلْنَا لِحُذَيْفَةَ أَىَّ سَاعَةٍ تَسَحَّرْتَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ هُوَ النَّهَارُ إِلاَّ أَنَّ الشَّمْسَ لَمْ تَطْلُعْ ‏.‏

Zirr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Biz Huzayfa (roziyallohu anhu)ga: «Rasululloh ﷺ bilan qaysi vaqtda saharlik qilgan eding?» dedik. U: «U kunduz edi, faqat quyosh hali chiqmagan edi», dedi.Зирр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Биз Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)га: «Расулуллоҳ ﷺ билан қайси вақтда саҳарлик қилган эдинг?» дедик. У: «У кундуз эди, фақат қуёш ҳали чиқмаган эди», деди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ سُلَيْمٍ، عَنْ بِلاَلِ بْنِ يَحْيَى، قَالَ كَانَ حُذَيْفَةُ إِذَا مَاتَ لَهُ الْمَيِّتُ قَالَ لاَ تُؤْذِنُوا بِهِ أَحَدًا إِنِّي أَخَافُ أَنْ يَكُونَ نَعْيًا إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ بِأُذُنَىَّ هَاتَيْنِ يَنْهَى عَنِ النَّعْىِ ‏.‏

Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U kishining bir qarindoshi vafot etganida: «Buni hech kimga bildirmanglar, chunki men bu nash chaqirmoq (oʻlim eʼloni) boʻlib qolishidan qoʻrqaman. Men Rasululloh ﷺdan mana shu ikki qulogʻim bilan nash chaqirishdan qaytarganlarini eshitganman», derdi.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У кишининг бир қариндоши вафот этганида: «Буни ҳеч кимга билдирманглар, чунки мен бу наш чақирмоқ (ўлим эълони) бўлиб қолишидан қўрқаман. Мен Расулуллоҳ ﷺдан мана шу икки қулоғим билан наш чақиришдан қайтарганларини эшитганман», дерди.

وَعَنْ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ: أَنَّهُ أَمَّ النَّاسَ بِالْمَدَائِنِ وَقَامَ عَلَى دُكَّانٍ يُصَلِّي وَالنَّاسُ أَسْفَلَ مِنْهُ فَتَقَدَّمَ حُذَيْفَةُ فَأَخَذَ عَلَى يَدَيْهِ فَاتَّبَعَهُ عَمَّارٌ حَتَّى أَنْزَلَهُ حُذَيْفَةُ فَلَمَّا فَرَغَ عَمَّارٌ مِنْ صَلَاتِهِ قَالَ لَهُ حُذَيْفَةُ: أَلَمْ تَسْمَعْ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: «إِذَا أَمَّ الرَّجُلُ الْقَوْمَ فَلَا يَقُمْ فِي مَقَامٍ أَرْفَعَ مِنْ مَقَامِهِمْ أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ؟» فَقَالَ عَمَّارٌ: لِذَلِكَ اتَّبَعْتُكَ حِينَ أَخَذْتَ عَلَى يَدي. رَوَاهُ أَبُو دَاوُد

Adiy ibn Sobit al-Ansoriy (rahimahulloh) aytadi: Bir kishi menga shunday rivoyat qildi: U Madoyinda Ammor ibn Yosir (roziyallohu anhu) bilan birga edi. Namozga iqomat aytildi. Ammor oldinga oʻtib, dukkon (supacha) ustiga chiqib namoz oʻqiy boshladi, odamlar esa undan pastroqda turishardi. Shunda Huzayfa (roziyallohu anhu) oldinga oʻtib, uning qoʻllaridan ushladi, Ammor esa Huzayfa uni (pastga) tushirgunicha unga ergashdi. Ammor namozini tugatgach, Huzayfa unga: «Rasululloh ﷺning: ‹Kishi qavmga imomlik qilsa, ularning turgan joyidan balandroq joyda turmasin› yoki shunga oʻxshash (soʻzlarni) aytganlarini eshitmaganmiding?» dedi. Ammor: «Shuning uchun ham sen qoʻllarimdan ushlaganingda senga ergashdim», dedi.Адий ибн Собит ал-Ансорий (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Бир киши менга шундай ривоят қилди: У Мадойинда Аммор ибн Ёсир (розияллоҳу анҳу) билан бирга эди. Намозга иқомат айтилди. Аммор олдинга ўтиб, дуккон (супача) устига чиқиб намоз ўқий бошлади, одамлар эса ундан пастроқда туришарди. Шунда Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу) олдинга ўтиб, унинг қўлларидан ушлади, Аммор эса Ҳузайфа уни (пастга) туширгунича унга эргашди. Аммор намозини тугатгач, Ҳузайфа унга: «Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Киши қавмга имомлик қилса, уларнинг турган жойидан баландроқ жойда турмасин› ёки шунга ўхшаш (сўзларни) айтганларини эшитмаганмидинг?» деди. Аммор: «Шунинг учун ҳам сен қўлларимдан ушлаганингда сенга эргашдим», деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا رِبْعِيُّ بْنُ عَبْدِ اللهِ بْنِ الْجَارُودِ الْهُذَلِيُّ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا سَيْفُ بْنُ وَهْبٍ قَالَ‏:‏ قَالَ لِي أَبُو الطُّفَيْلِ‏:‏ كَمْ أَتَى عَلَيْكَ‏؟‏ قُلْتُ‏:‏ أَنَا ابْنُ ثَلاَثٍ وَثَلاَثِينَ، قَالَ‏:‏ أَفَلاَ أُحَدِّثُكَ بِحَدِيثٍ سَمِعْتُهُ مِنْ حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ‏:‏ إِنَّ رَجُلاً مِنْ مُحَارِبِ خَصَفَةَ، يُقَالُ لَهُ‏:‏ عَمْرُو بْنُ صُلَيْعٍ، وَكَانَتْ لَهُ صُحْبَةٌ، وَكَانَ بِسِنِّي يَوْمَئِذٍ وَأَنَا بِسِنِّكَ الْيَوْمَ، أَتَيْنَا حُذَيْفَةَ فِي مَسْجِدٍ، فَقَعَدْتُ فِي آخِرِ الْقَوْمِ، فَانْطَلَقَ عَمْرٌو حَتَّى قَامَ بَيْنَ يَدَيْهِ، قَالَ‏:‏ كَيْفَ أَصْبَحْتَ، أَوْ كَيْفَ أَمْسَيْتَ يَا عَبْدَ اللهِ‏؟‏ قَالَ‏:‏ أَحْمَدُ اللَّهَ، قَالَ‏:‏ مَا هَذِهِ الأَحَادِيثُ الَّتِي تَأْتِينَا عَنْكَ‏؟‏ قَالَ‏:‏ وَمَا بَلَغَكَ عَنِّي يَا عَمْرُو‏؟‏ قَالَ‏:‏ أَحَادِيثُ لَمْ أَسْمَعْهَا، قَالَ‏:‏ إِنِّي وَاللَّهِ لَوْ أُحَدِّثُكُمْ بِكُلِّ مَا سَمِعْتُ مَا انْتَظَرْتُمْ بِي جُنْحَ هَذَا اللَّيْلِ، وَلَكِنْ يَا عَمْرُو بْنَ صُلَيْعٍ، إِذَا رَأَيْتَ قَيْسًا تَوَالَتْ بِالشَّامِ فَالْحَذَرَ الْحَذَرَ، فَوَاللَّهِ لاَ تَدَعُ قَيْسٌ عَبْدًا لِلَّهِ مُؤْمِنًا إِلاَّ أَخَافَتْهُ أَوْ قَتَلَتْهُ، وَاللَّهِ لَيَأْتِيَنَّ عَلَيْهِمْ زَمَانٌ لاَ يَمْنَعُونَ فِيهِ ذَنَبَ تَلْعَةٍ، قَالَ‏:‏ مَا يَنْصِبُكَ عَلَى قَوْمِكَ يَرْحَمُكَ اللَّهُ‏؟‏ قَالَ‏:‏ ذَاكَ إِلَيَّ، ثُمَّ قَعَدَ‏.‏

Abut-Tufayl (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: u Huzayfa ibn al-Yamon (roziyallohu anhu)dan bir hadis eshitgan edi. Muhorib ibn Xasafadan boʻlgan, Amr ibn Sulayʼ ismli, sahobiylik sharafiga muyassar boʻlgan bir kishi — u oʻsha kuni mening yoshimda, men esa bugun sening yoshingda edim — biz masjidda Huzayfaning oldiga keldik. Men jamoaning eng orqasida oʻtirdim. Amr borib, uning roʻparasida turdi-da: «Tongni qanday qarshiladingiz, yoki kechni qanday qarshiladingiz, ey Allohning bandasi?» dedi. U: «Allohga hamd aytaman», dedi. Amr: «Sen haqingda bizga yetib kelayotgan bu hadislar nima?» dedi. U: «Sen mendan nima eshitding, ey Amr?» dedi. U: «Men (ilgari) eshitmagan hadislar», dedi. U: «Allohga qasamki, agar men sizlarga eshitgan hamma narsamni aytib bersam, siz bu tun qorongʻusigacha meni kutmagan boʻlardingiz. Lekin, ey Amr ibn Sulayʼ, Shomda Qays hokimiyatni qoʻlga olayotganini koʻrsang, ehtiyot boʻl, ehtiyot boʻl! Allohga qasamki, Qays Allohning biror moʻmin bandasini qoʻymaydi, illo uni qoʻrqitadi yoki oʻldiradi. Allohga qasamki, ularning boshiga shunday zamon keladiki, unda ular bir tepalikning etagini ham himoya qila olmaydilar», dedi. U (Amr): «Seni oʻz qavmingga qarshi nima undamoqda, Alloh senga rahm qilsin?» dedi. U: «Bu mening ixtiyorimdadir», dedi, soʻng oʻtirdi.Абут-Туфайл (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: у Ҳузайфа ибн ал-Ямон (розияллоҳу анҳу)дан бир ҳадис эшитган эди. Муҳориб ибн Хасафадан бўлган, Амр ибн Сулайъ исмли, саҳобийлик шарафига муяссар бўлган бир киши — у ўша куни менинг ёшимда, мен эса бугун сенинг ёшингда эдим — биз масжидда Ҳузайфанинг олдига келдик. Мен жамоанинг энг орқасида ўтирдим. Амр бориб, унинг рўпарасида турди-да: «Тонгни қандай қаршиладингиз, ёки кечни қандай қаршиладингиз, эй Аллоҳнинг бандаси?» деди. У: «Аллоҳга ҳамд айтаман», деди. Амр: «Сен ҳақингда бизга етиб келаётган бу ҳадислар нима?» деди. У: «Сен мендан нима эшитдинг, эй Амр?» деди. У: «Мен (илгари) эшитмаган ҳадислар», деди. У: «Аллоҳга қасамки, агар мен сизларга эшитган ҳамма нарсамни айтиб берсам, сиз бу тун қоронғусигача мени кутмаган бўлардингиз. Лекин, эй Амр ибн Сулайъ, Шомда Қайс ҳокимиятни қўлга олаётганини кўрсанг, эҳтиёт бўл, эҳтиёт бўл! Аллоҳга қасамки, Қайс Аллоҳнинг бирор мўмин бандасини қўймайди, илло уни қўрқитади ёки ўлдиради. Аллоҳга қасамки, уларнинг бошига шундай замон келадики, унда улар бир тепаликнинг этагини ҳам ҳимоя қила олмайдилар», деди. У (Амр): «Сени ўз қавмингга қарши нима ундамоқда, Аллоҳ сенга раҳм қилсин?» деди. У: «Бу менинг ихтиёримдадир», деди, сўнг ўтирди.

حَدَّثَنَا زَكَرِيَّاءُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، قَالَ هِشَامٌ أَخْبَرَنَا عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها قَالَتْ لَمَّا كَانَ يَوْمَ أُحُدٍ هُزِمَ الْمُشْرِكُونَ فَصَاحَ إِبْلِيسُ أَىْ عِبَادَ اللَّهِ أُخْرَاكُمْ‏.‏ فَرَجَعَتْ أُولاَهُمْ فَاجْتَلَدَتْ هِيَ وَأُخْرَاهُمْ، فَنَظَرَ حُذَيْفَةُ فَإِذَا هُوَ بِأَبِيهِ الْيَمَانِ فَقَالَ أَىْ عِبَادَ اللَّهِ أَبِي أَبِي‏.‏ فَوَاللَّهِ مَا احْتَجَزُوا حَتَّى قَتَلُوهُ، فَقَالَ حُذَيْفَةُ غَفَرَ اللَّهُ لَكُمْ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ فَمَا زَالَتْ فِي حُذَيْفَةَ مِنْهُ بَقِيَّةُ خَيْرٍ حَتَّى لَحِقَ بِاللَّهِ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Uhud (jangi) kunida, mushriklar magʻlub etilganda, shayton: «Ey Allohning bandalari! Orqangizdagi (dushman) kuchlardan ehtiyot boʻlinglar!» — deb baqirdi va shu (sabab) old saflardagi musulmonlar (ularni mushrik deb oʻylab) orqa saflardagi musulmonlar bilan jang qildi. Huzayfa — otasi ‹Yaman›ning (musulmonlar tomonidan hujumga uchrayotganini koʻrish uchun) orqasiga qaradi. U: «Ey Allohning bandalari! Otam! Otam!» — deb baqirdi. Allohga qasamki, ular — to uni oʻldirguncha — toʻxtamadi. Huzayfa: «Alloh sizlarni magʻfirat qilsin», — dedi (Urva: «Huzayfa — to Allohga uchraguncha (yaʼni vafot etguncha) — (otasining qotilini magʻfirat qilishni Allohdan soʻrab) yaxshilik qilishda davom etdi», — dedi).Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Уҳуд (жанги) кунида, мушриклар мағлуб этилганда, шайтон: «Эй Аллоҳнинг бандалари! Орқангиздаги (душман) кучлардан эҳтиёт бўлинглар!» — деб бақирди ва шу (сабаб) олд сафлардаги мусулмонлар (уларни мушрик деб ўйлаб) орқа сафлардаги мусулмонлар билан жанг қилди. Ҳузайфа — отаси ‹Яман›нинг (мусулмонлар томонидан ҳужумга учраётганини кўриш учун) орқасига қаради. У: «Эй Аллоҳнинг бандалари! Отам! Отам!» — деб бақирди. Аллоҳга қасамки, улар — то уни ўлдиргунча — тўхтамади. Ҳузайфа: «Аллоҳ сизларни мағфират қилсин», — деди (Урва: «Ҳузайфа — то Аллоҳга учрагунча (яъни вафот этгунча) — (отасининг қотилини мағфират қилишни Аллоҳдан сўраб) яхшилик қилишда давом этди», — деди).

وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَرَ، جَمِيعًا عَنِ الثَّقَفِيِّ، - قَالَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، - عَنْ أَيُّوبَ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ الْقَاسِمِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ سَالِمًا، مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ كَانَ مَعَ أَبِي حُذَيْفَةَ وَأَهْلِهِ فِي بَيْتِهِمْ فَأَتَتْ - تَعْنِي ابْنَةَ سُهَيْلٍ - النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ إِنَّ سَالِمًا قَدْ بَلَغَ مَا يَبْلُغُ الرِّجَالُ وَعَقَلَ مَا عَقَلُوا وَإِنَّهُ يَدْخُلُ عَلَيْنَا وَإِنِّي أَظُنُّ أَنَّ فِي نَفْسِ أَبِي حُذَيْفَةَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا ‏.‏ فَقَالَ لَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرْضِعِيهِ تَحْرُمِي عَلَيْهِ وَيَذْهَبِ الَّذِي فِي نَفْسِ أَبِي حُذَيْفَةَ ‏"‏ ‏.‏ فَرَجَعَتْ فَقَالَتْ إِنِّي قَدْ أَرْضَعْتُهُ فَذَهَبَ الَّذِي فِي نَفْسِ أَبِي حُذَيْفَةَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Abu Huzayfaning ozod qili Solim Abu Huzayfa va uning ahli bilan ularning uyida (birga) yashar edi. Shunda u — yaʼni Suhaylning qizi — Nabiy ﷺ ning oldilariga kelib: «Solim erkaklar yetadigan (balogʻat)ga yetdi, ular tushunadigan narsalarni tushunadigan boʻldi, u oldimizga kirib-chiqadi, men esa Abu Huzayfaning koʻnglida bundan bir narsa borligini sezyapman», — dedi. Shunda Nabiy ﷺ unga: «Uni emizib qoʻy, (shunda) unga harom boʻlasan va Abu Huzayfaning koʻnglidagi narsa ketadi», — dedilar. U qaytib (kelib): «Men uni emizdim, shunda Abu Huzayfaning koʻnglidagi narsa ketdi», — dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Абу Ҳузайфанинг озод қили Солим Абу Ҳузайфа ва унинг аҳли билан уларнинг уйида (бирга) яшар эди. Шунда у — яъни Суҳайлнинг қизи — Набий ﷺ нинг олдиларига келиб: «Солим эркаклар етадиган (балоғат)га етди, улар тушунадиган нарсаларни тушунадиган бўлди, у олдимизга кириб-чиқади, мен эса Абу Ҳузайфанинг кўнглида бундан бир нарса борлигини сезяпман», — деди. Шунда Набий ﷺ унга: «Уни эмизиб қўй, (шунда) унга ҳаром бўласан ва Абу Ҳузайфанинг кўнглидаги нарса кетади», — дедилар. У қайтиб (келиб): «Мен уни эмиздим, шунда Абу Ҳузайфанинг кўнглидаги нарса кетди», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ أَبِي لَيْلَى، يُحَدِّثُ أَنَّ حُذَيْفَةَ، اسْتَسْقَى فَأَتَاهُ إِنْسَانٌ بِإِنَاءٍ مِنْ فِضَّةٍ فَرَمَاهُ بِهِ وَقَالَ إِنِّي كُنْتُ قَدْ نَهَيْتُهُ فَأَبَى أَنْ يَنْتَهِيَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الشُّرْبِ فِي آنِيَةِ الْفِضَّةِ وَالذَّهَبِ وَلُبْسِ الْحَرِيرِ وَالدِّيبَاجِ وَقَالَ ‏"‏ هِيَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَلَكُمْ فِي الآخِرَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ وَالْبَرَاءِ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U suv soʻradi, shunda bir kishi unga kumushdan yasalgan bir idishda (suv) keltirdi. U esa uni otib yubordi va: «Men buni qaytargan edim, u esa toʻxtashdan bosh tortdi. Albatta, Rasululloh ﷺ kumush va oltin idishlarda ichishdan, shuningdek ipak va dibo (kiyish)dan qaytarib: ‹U (narsalar) ular uchun dunyoda, sizlar uchun esa oxiratdadir›, dedilar», dedi. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ummu Salama, Baro va Oishadan (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У сув сўради, шунда бир киши унга кумушдан ясалган бир идишда (сув) келтирди. У эса уни отиб юборди ва: «Мен буни қайтарган эдим, у эса тўхташдан бош тортди. Албатта, Расулуллоҳ ﷺ кумуш ва олтин идишларда ичишдан, шунингдек ипак ва дибо (кийиш)дан қайтариб: ‹У (нарсалар) улар учун дунёда, сизлар учун эса охиратдадир›, дедилар», деди. (Ровий) айтди: Бу бобда Умму Салама, Баро ва Оишадан (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، قَالَ كَانَ حُذَيْفَةُ بِالْمَدَائِنِ فَاسْتَسْقَى فَأَتَاهُ دِهْقَانٌ بِإِنَاءٍ مِنْ فِضَّةٍ فَرَمَاهُ بِهِ وَقَالَ إِنِّي لَمْ أَرْمِهِ بِهِ إِلاَّ أَنِّي قَدْ نَهَيْتُهُ فَلَمْ يَنْتَهِ وَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الْحَرِيرِ وَالدِّيبَاجِ وَعَنِ الشُّرْبِ فِي آنِيَةِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَقَالَ ‏"‏ هِيَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَلَكُمْ فِي الآخِرَةِ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abu Laylo (rahimahulloh) shunday dedi: «Huzayfa (roziyallohu anhu) Madoinda boʻlganlarida suv soʻradilar. Shunda bir dehqon (mahalliy boy) unga kumush idishda (suv) keltirdi. U zot uni (idishni) otib yubordilar va: ‹Men buni shunchaki otganim yoʻq, men uni qaytargan edim, lekin u toʻxtamadi. Rasululloh ﷺ ipak hamda dibo (zarbof)dan, oltin va kumush idishlarda ichishdan qaytarib: «Bular ular (kofirlar) uchun bu dunyoda, sizlar uchun esa Oxiratdadir», degan edilar›, dedilar.»Ибн Абу Лайло (раҳимаҳуллоҳ) шундай деди: «Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу) Мадоинда бўлганларида сув сўрадилар. Шунда бир деҳқон (маҳаллий бой) унга кумуш идишда (сув) келтирди. У зот уни (идишни) отиб юбордилар ва: ‹Мен буни шунчаки отганим йўқ, мен уни қайтарган эдим, лекин у тўхтамади. Расулуллоҳ ﷺ ипак ҳамда дибо (зарбоф)дан, олтин ва кумуш идишларда ичишдан қайтариб: «Булар улар (кофирлар) учун бу дунёда, сизлар учун эса Охиратдадир», деган эдилар›, дедилар.»

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَدِيٍّ، قَالَ سَمِعْتُ زِرَّ بْنَ حُبَيْشٍ، قَالَ تَسَحَّرْتُ مَعَ حُذَيْفَةَ ثُمَّ خَرَجْنَا إِلَى الصَّلاَةِ فَلَمَّا أَتَيْنَا الْمَسْجِدَ صَلَّيْنَا رَكْعَتَيْنِ وَأُقِيمَتِ الصَّلاَةُ وَلَيْسَ بَيْنَهُمَا إِلاَّ هُنَيْهَةٌ ‏.‏

Zirr ibn Hubaysh (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Huzayfa (roziyallohu anhu) bilan saharlik qildim, soʻng namozga chiqdik. Masjidga kelganimizda ikki rakat namoz oʻqidik, keyin namozga iqomat aytildi va ular oʻrtasida faqat qisqa fursat boʻldi, xolos.Зирр ибн Ҳубайш (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу) билан саҳарлик қилдим, сўнг намозга чиқдик. Масжидга келганимизда икки ракат намоз ўқидик, кейин намозга иқомат айтилди ва улар ўртасида фақат қисқа фурсат бўлди, холос.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ جَاءَتْ سَهْلَةُ بِنْتُ سُهَيْلٍ إِلَى النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَرَى فِي وَجْهِ أَبِي حُذَيْفَةَ الْكَرَاهِيَةَ مِنْ دُخُولِ سَالِمٍ عَلَىَّ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ أَرْضِعِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ كَيْفَ أُرْضِعُهُ وَهُوَ رَجُلٌ كَبِيرٌ فَتَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَقَالَ ‏"‏ قَدْ عَلِمْتُ أَنَّهُ رَجُلٌ كَبِيرٌ ‏"‏ ‏.‏ فَفَعَلَتْ فَأَتَتِ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَقَالَتْ مَا رَأَيْتُ فِي وَجْهِ أَبِي حُذَيْفَةَ شَيْئًا أَكْرَهُهُ بَعْدُ ‏.‏ وَكَانَ شَهِدَ بَدْرًا ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Sahla bint Suhayl Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: «Yo Rasululloh, Solim mening oldimga kirganida Abu Huzayfaning yuzida norozilik alomatini koʻryapman», dedi. Shunda Nabiy ﷺ: «Uni emiz», dedilar. U: «Uni qanday emizaman, axir u katta odam-ku?» dedi. Rasululloh ﷺ jilmayib: «Uning katta odam ekanini bilaman», dedilar. Bas, u shunday qildi. Soʻng Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: «Shundan keyin Abu Huzayfaning yuzida menga yoqmaydigan biror narsani koʻrmadim», dedi. U (Abu Huzayfa) Badrda ishtirok etgan edi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Саҳла бинт Суҳайл Набий ﷺ ҳузурларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, Солим менинг олдимга кирганида Абу Ҳузайфанинг юзида норозилик аломатини кўряпман», деди. Шунда Набий ﷺ: «Уни эмиз», дедилар. У: «Уни қандай эмизаман, ахир у катта одам-ку?» деди. Расулуллоҳ ﷺ жилмайиб: «Унинг катта одам эканини биламан», дедилар. Бас, у шундай қилди. Сўнг Набий ﷺ ҳузурларига келиб: «Шундан кейин Абу Ҳузайфанинг юзида менга ёқмайдиган бирор нарсани кўрмадим», деди. У (Абу Ҳузайфа) Бадрда иштирок этган эди.

وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: لَمَّا قَدِمَ الْمُهَاجِرُونَ الْأَوَّلُونَ الْمَدِينَةَ كَانَ يَؤُمُّهُمْ سَالِمٌ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ وَفِيهِمْ عُمَرُ وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الْأسد. رَوَاهُ البُخَارِيّ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Dastlabki muhojirlar Madinaga kelganlarida, ularga Abu Huzayfaning ozod qilingan quli Solim imomlik qilar edi. Ularning orasida Umar va Abu Salama ibn Abdulasad ham bor edi. Buxoriy rivoyat qilgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Дастлабки муҳожирлар Мадинага келганларида, уларга Абу Ҳузайфанинг озод қилинган қули Солим имомлик қилар эди. Уларнинг орасида Умар ва Абу Салама ибн Абдуласад ҳам бор эди. Бухорий ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ، عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ، قَالَ قَالَ عُقْبَةُ بْنُ عَمْرٍو لِحُذَيْفَةَ أَلاَ تُحَدِّثُنَا مَا سَمِعْتَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ إِنِّي سَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ مَعَ الدَّجَّالِ إِذَا خَرَجَ مَاءً وَنَارًا، فَأَمَّا الَّذِي يَرَى النَّاسُ أَنَّهَا النَّارُ فَمَاءٌ بَارِدٌ، وَأَمَّا الَّذِي يَرَى النَّاسُ أَنَّهُ مَاءٌ بَارِدٌ فَنَارٌ تُحْرِقُ، فَمَنْ أَدْرَكَ مِنْكُمْ فَلْيَقَعْ فِي الَّذِي يَرَى أَنَّهَا نَارٌ، فَإِنَّهُ عَذْبٌ بَارِدٌ ‏"‏‏.‏ قَالَ حُذَيْفَةُ وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ رَجُلاً كَانَ فِيمَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ أَتَاهُ الْمَلَكُ لِيَقْبِضَ رُوحَهُ فَقِيلَ لَهُ هَلْ عَمِلْتَ مِنْ خَيْرٍ قَالَ مَا أَعْلَمُ، قِيلَ لَهُ انْظُرْ‏.‏ قَالَ مَا أَعْلَمُ شَيْئًا غَيْرَ أَنِّي كُنْتُ أُبَايِعُ النَّاسَ فِي الدُّنْيَا وَأُجَازِيهِمْ، فَأُنْظِرُ الْمُوسِرَ، وَأَتَجَاوَزُ عَنِ الْمُعْسِرِ‏.‏ فَأَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ رَجُلاً حَضَرَهُ الْمَوْتُ، فَلَمَّا يَئِسَ مِنَ الْحَيَاةِ أَوْصَى أَهْلَهُ إِذَا أَنَا مُتُّ فَاجْمَعُوا لِي حَطَبًا كَثِيرًا وَأَوْقِدُوا فِيهِ نَارًا حَتَّى إِذَا أَكَلَتْ لَحْمِي، وَخَلَصَتْ إِلَى عَظْمِي، فَامْتَحَشْتُ، فَخُذُوهَا فَاطْحَنُوهَا، ثُمَّ انْظُرُوا يَوْمًا رَاحًا فَاذْرُوهُ فِي الْيَمِّ‏.‏ فَفَعَلُوا، فَجَمَعَهُ فَقَالَ لَهُ لِمَ فَعَلْتَ ذَلِكَ قَالَ مِنْ خَشْيَتِكَ‏.‏ فَغَفَرَ اللَّهُ لَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ عُقْبَةُ بْنُ عَمْرٍو، وَأَنَا سَمِعْتُهُ يَقُولُ ذَاكَ، وَكَانَ نَبَّاشًا‏.‏

Ribʼiy ibn Hirosh (Huzayfadan) rivoyat qiladi: Uqba ibn Amr Huzayfaga: «Sen bizga — Allohning Rasuli ﷺ dan eshitgan (narsa)laringdan — rivoyat qilmaysanmi?» — dedi. U: «Men u zotning shunday deganini eshitdim: ‹Dajjol paydo boʻlganda, uning yonida olov va suv boʻladi. Odamlar sovuq suv (deb) hisoblaydigan (narsa) — aslida — (narsalarni) kuydiradigan olov boʻladi. Bas, sizlardan kim bunga duch kelsa, oʻziga olov (deb) koʻringan narsaga tushsin — chunki aslida u — toza, sovuq suvdir›, — dedi», — dedi. Huzayfa qoʻshdi: «Men u zotning yana shunday deganini (ham) eshitdim: ‹Sizlardan oldingi (avlod) odamlari orasida bir kishi bor edi — oʻlim farishtasi uning jonini olish uchun keldi. (Uning joni olindi va) undan: «Sen biror yaxshi amal qildingmi?» — deb soʻraldi. U: «Men hech bir yaxshi amalni eslamayman», — deb javob berdi. Undan (yaxshilab) oʻylab koʻrish soʻraldi. U: «Men — dunyoda odamlar bilan savdo qilganim va boy (qarzdor)larga muhlat berib, kambagʻal (qarzdor)larni kechirganimdan boshqa — (hech narsani) eslamayman», — dedi. Bas, Alloh uni jannatga kiritdi›, — dedi». Huzayfa yana: «Men u zotning yana shunday deganini (ham) eshitdim: ‹Bir marta oʻlim toʻshagidagi bir kishi — omon qolishdan butunlay umidini uzib — oilasiga: «Men oʻlganimda, men uchun katta bir oʻtin uyumini toʻplab, (uni yoqib) olov qilinglar. Olov goʻshtimni yeb, suyaklarimga yetganda va suyaklar (ham) yonganda, ularni olib, kukun qilib ezinglar va shamolli kunni kutib, uni (yaʼni kukunni) dengiz ustiga sochinglar», — dedi. Ular shunday qildi; lekin Alloh uning zarralarini (qayta) toʻpladi va undan: «Nega bunday qilding?» — deb soʻradi. U: «Sendan qoʻrqqanim uchun», — deb javob berdi. Bas, Alloh uni magʻfirat qildi›, — dedi». Uqba ibn Amr: «Men u zotning — oʻsha isroillik (kishi) — oʻliklarning qabrini (kafanlarini oʻgʻirlash uchun) kovlardi, deganini (ham) eshitdim», — dedi.Рибъий ибн Ҳирош (Ҳузайфадан) ривоят қилади: Уқба ибн Амр Ҳузайфага: «Сен бизга — Аллоҳнинг Расули ﷺ дан эшитган (нарса)ларингдан — ривоят қилмайсанми?» — деди. У: «Мен у зотнинг шундай деганини эшитдим: ‹Дажжол пайдо бўлганда, унинг ёнида олов ва сув бўлади. Одамлар совуқ сув (деб) ҳисоблайдиган (нарса) — аслида — (нарсаларни) куйдирадиган олов бўлади. Бас, сизлардан ким бунга дуч келса, ўзига олов (деб) кўринган нарсага тушсин — чунки аслида у — тоза, совуқ сувдир›, — деди», — деди. Ҳузайфа қўшди: «Мен у зотнинг яна шундай деганини (ҳам) эшитдим: ‹Сизлардан олдинги (авлод) одамлари орасида бир киши бор эди — ўлим фариштаси унинг жонини олиш учун келди. (Унинг жони олинди ва) ундан: «Сен бирор яхши амал қилдингми?» — деб сўралди. У: «Мен ҳеч бир яхши амални эсламайман», — деб жавоб берди. Ундан (яхшилаб) ўйлаб кўриш сўралди. У: «Мен — дунёда одамлар билан савдо қилганим ва бой (қарздор)ларга муҳлат бериб, камбағал (қарздор)ларни кечирганимдан бошқа — (ҳеч нарсани) эсламайман», — деди. Бас, Аллоҳ уни жаннатга киритди›, — деди». Ҳузайфа яна: «Мен у зотнинг яна шундай деганини (ҳам) эшитдим: ‹Бир марта ўлим тўшагидаги бир киши — омон қолишдан бутунлай умидини узиб — оиласига: «Мен ўлганимда, мен учун катта бир ўтин уюмини тўплаб, (уни ёқиб) олов қилинглар. Олов гўштимни еб, суякларимга етганда ва суяклар (ҳам) ёнганда, уларни олиб, кукун қилиб эзинглар ва шамолли кунни кутиб, уни (яъни кукунни) денгиз устига сочинглар», — деди. Улар шундай қилди; лекин Аллоҳ унинг зарраларини (қайта) тўплади ва ундан: «Нега бундай қилдинг?» — деб сўради. У: «Сендан қўрққаним учун», — деб жавоб берди. Бас, Аллоҳ уни мағфират қилди›, — деди». Уқба ибн Амр: «Мен у зотнинг — ўша исроиллик (киши) — ўликларнинг қабрини (кафанларини ўғирлаш учун) ковларди, деганини (ҳам) эшитдим», — деди.

وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ رَافِعٍ - قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ، أَنَّ الْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عَائِشَةَ أَخْبَرَتْهُ أَنَّ سَهْلَةَ بِنْتَ سُهَيْلِ بْنِ عَمْرٍو جَاءَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ سَالِمًا - لِسَالِمٍ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ - مَعَنَا فِي بَيْتِنَا وَقَدْ بَلَغَ مَا يَبْلُغُ الرِّجَالُ وَعَلِمَ مَا يَعْلَمُ الرِّجَالُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَرْضِعِيهِ تَحْرُمِي عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَمَكَثْتُ سَنَةً أَوْ قَرِيبًا مِنْهَا لاَ أُحَدِّثُ بِهِ وَهِبْتُهُ ثُمَّ لَقِيتُ الْقَاسِمَ فَقُلْتُ لَهُ لَقَدْ حَدَّثْتَنِي حَدِيثًا مَا حَدَّثْتُهُ بَعْدُ ‏.‏ قَالَ فَمَا هُوَ فَأَخْبَرْتُهُ ‏.‏ قَالَ فَحَدِّثْهُ عَنِّي أَنَّ عَائِشَةَ أَخْبَرَتْنِيهِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Sahla bint Suhayl ibn Amr Nabiy ﷺ ning oldilariga kelib: «Yo Rasululloh! Solim — Abu Huzayfaning ozod qili Solim — biz bilan uyimizda (birga), u erkaklar yetadigan (balogʻat)ga yetdi va erkaklar biladigan narsalarni biladigan boʻldi», — dedi. U zot: «Uni emizib qoʻy, (shunda) unga harom boʻlasan», — dedilar. (Roviy) dedi: Men bir yil yoki shunga yaqin (muddat) buni hech kimga aytmay, undan tortinib turdim. Soʻng al-Qosim bilan uchrashib, unga: «Sen menga bir hadis aytgan eding, men uni keyin hech kimga aytmadim», — dedim. U: «U nima edi?» — dedi. Men unga xabar berdim. U: «Buni mendan rivoyat qil: Oisha buni menga xabar bergan», — dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Саҳла бинт Суҳайл ибн Амр Набий ﷺ нинг олдиларига келиб: «Ё Расулуллоҳ! Солим — Абу Ҳузайфанинг озод қили Солим — биз билан уйимизда (бирга), у эркаклар етадиган (балоғат)га етди ва эркаклар биладиган нарсаларни биладиган бўлди», — деди. У зот: «Уни эмизиб қўй, (шунда) унга ҳаром бўласан», — дедилар. (Ровий) деди: Мен бир йил ёки шунга яқин (муддат) буни ҳеч кимга айтмай, ундан тортиниб турдим. Сўнг ал-Қосим билан учрашиб, унга: «Сен менга бир ҳадис айтган эдинг, мен уни кейин ҳеч кимга айтмадим», — дедим. У: «У нима эди?» — деди. Мен унга хабар бердим. У: «Буни мендан ривоят қил: Оиша буни менга хабар берган», — деди.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ مَرَّ رَجُلٌ عَلَى حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ فَقِيلَ لَهُ إِنَّ هَذَا يُبَلِّغُ الأُمَرَاءَ الْحَدِيثَ عَنِ النَّاسِ ‏.‏ فَقَالَ حُذَيْفَةُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ قَتَّاتٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ وَالْقَتَّاتُ النَّمَّامُ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Huzayfa ibnul-Yamon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi uning yonidan oʻtib qoldi, shunda unga: «Mana bu (kishi) amirlarga odamlar haqidagi gaplarni yetkazib turadi», deyildi. Huzayfa: Men Rasululloh ﷺning: «Gʻiybat (chaqimchilik) qiluvchi jannatga kirmaydi», deganlarini eshitganman, dedi. Sufyon aytdi: «al-Qattot» — bu nammom (chaqimchi)dir. Bu hadis hasan sahihdir.Ҳузайфа ибнул-Ямон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши унинг ёнидан ўтиб қолди, шунда унга: «Мана бу (киши) амирларга одамлар ҳақидаги гапларни етказиб туради», дейилди. Ҳузайфа: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Ғийбат (чақимчилик) қилувчи жаннатга кирмайди», деганларини эшитганман, деди. Суфён айтди: «ал-Қаттот» — бу наммом (чақимчи)дир. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الشَّيْبَانِيِّ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ، عَنْ حُذَيْفَةَ، أَظُنُّهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ تَفَلَ تِجَاهَ الْقِبْلَةِ جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تَفْلُهُ بَيْنَ عَيْنَيْهِ وَمَنْ أَكَلَ مِنْ هَذِهِ الْبَقْلَةِ الْخَبِيثَةِ فَلاَ يَقْرَبَنَّ مَسْجِدَنَا ‏"‏ ‏.‏ ثَلاَثًا ‏.‏

Zirr ibn Hubaysh (rahimahulloh) aytadi: Huzayfa (roziyallohu anhu), oʻylashimcha, Rasululloh ﷺdan (ushbu hadisni) rivoyat qildilar: «Kim qibla tomonga tupursa, qiyomat kuni tupugi ikki koʻzi orasida (turgan) holda keladi. Kim mana bu yomon (hidli) sabzavotdan yegan boʻlsa, masjidimizga aslo yaqinlashmasin». Buni u zot uch marta (takror) aytdilar.Зирр ибн Ҳубайш (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу), ўйлашимча, Расулуллоҳ ﷺдан (ушбу ҳадисни) ривоят қилдилар: «Ким қибла томонга тупурса, қиёмат куни тупуги икки кўзи орасида (турган) ҳолда келади. Ким мана бу ёмон (ҳидли) сабзавотдан еган бўлса, масжидимизга асло яқинлашмасин». Буни у зот уч марта (такрор) айтдилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو يَعْفُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ، عَنْ صِلَةَ بْنِ زُفَرَ، قَالَ تَسَحَّرْتُ مَعَ حُذَيْفَةَ ثُمَّ خَرَجْنَا إِلَى الْمَسْجِدِ فَصَلَّيْنَا رَكْعَتَىِ الْفَجْرِ ثُمَّ أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَصَلَّيْنَا ‏.‏

Sila ibn Zufar (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Huzayfa (roziyallohu anhu) bilan saharlik qildim, soʻng masjidga chiqdik va bomdodning ikki rakatini oʻqidik. Keyin namozga iqomat aytildi va namoz oʻqidik.Сила ибн Зуфар (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу) билан саҳарлик қилдим, сўнг масжидга чиқдик ва бомдоднинг икки ракатини ўқидик. Кейин намозга иқомат айтилди ва намоз ўқидик.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رُمْحٍ الْمِصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، وَعُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي أَبُو عَبِيدَةَ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَمْعَةَ، عَنْ أُمِّهِ، زَيْنَبَ بِنْتِ أَبِي سَلَمَةَ أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ أَنَّ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ كُلَّهُنَّ خَالَفْنَ عَائِشَةَ وَأَبَيْنَ أَنْ يَدْخُلَ عَلَيْهِنَّ أَحَدٌ بِمِثْلِ رَضَاعَةِ سَالِمٍ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ وَقُلْنَ وَمَا يُدْرِينَا لَعَلَّ ذَلِكَ كَانَتْ رُخْصَةً لِسَالِمٍ وَحْدَهُ ‏.‏

Zaynab bint Abu Salama (rahimahalloh)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺning ayollari — barchasi Oishaga qarshi chiqib, Abu Huzayfaning ozod qilingan quli Solimning emizilishi kabi emizish bilan biror kishining oldilariga kirishidan bosh tortdilar va: «Bilmaymiz, ehtimol bu faqat Solimning oʻziga berilgan ruxsat boʻlgandir», dedilar.Зайнаб бинт Абу Салама (раҳимаҳаллоҳ)дан ривоят қилинади: Набий ﷺнинг аёллари — барчаси Оишага қарши чиқиб, Абу Ҳузайфанинг озод қилинган қули Солимнинг эмизилиши каби эмизиш билан бирор кишининг олдиларига киришидан бош тортдилар ва: «Билмаймиз, эҳтимол бу фақат Солимнинг ўзига берилган рухсат бўлгандир», дедилар.

وَعَنْ مَكْحُولٍ يَبْلُغُ بِهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «مَنْ صَلَّى بَعْدَ الْمَغْرِبِ قَبْلَ أَنْ يَتَكَلَّمَ رَكْعَتَيْنِ وَفِي رِوَايَةٍ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ رُفِعَتْ صَلَاتُهُ فِي عِلِّيِّينَ» . مُرْسلا وَعَن حُذَيْفَة نَحْوَهُ وَزَادَ فَكَانَ يَقُولُ: «عَجِّلُوا الرَّكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ فَإِنَّهُمَا تُرْفَعَانِ مَعَ الْمَكْتُوبَةِ» رَوَاهُمَا رَزِينٌ وَرَوَى الْبَيْهَقِيُّ الزِّيَادَةَ عَنْهُ نَحْوَهَا فِي شُعَبِ الْإِيمَان

Makhul (rahimahulloh)dan mursal tarzda rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Kim magʻrib (shom) namozidan soʻng, (birov bilan) gaplashishdan oldin ikki rakat — bir rivoyatda toʻrt rakat — (namoz) oʻqisa, uning namozi Illiyyunga koʻtariladi», dedilar. Huzayfa (roziyallohu anhu)dan ham shunga oʻxshash rivoyat qilingan; u zot bunga qoʻshimcha qilib: «Shomdan keyingi ikki rakatni tez oʻqinglar, chunki ular farz (namoz) bilan birga koʻtariladi», der edilar. Ikkalasini ham Razin rivoyat qilgan; Bayhaqiy esa bu qoʻshimchani undan shunga oʻxshash tarzda (Shuabul-iymon)da rivoyat qilgan.Макҳул (раҳимаҳуллоҳ)дан мурсал тарзда ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким мағриб (шом) намозидан сўнг, (биров билан) гаплашишдан олдин икки ракат — бир ривоятда тўрт ракат — (намоз) ўқиса, унинг намози Иллийюнга кўтарилади», дедилар. Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилинган; у зот бунга қўшимча қилиб: «Шомдан кейинги икки ракатни тез ўқинглар, чунки улар фарз (намоз) билан бирга кўтарилади», дер эдилар. Иккаласини ҳам Разин ривоят қилган; Байҳақий эса бу қўшимчани ундан шунга ўхшаш тарзда (Шуабул-иймон)да ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ، قَالَ قَالَ عُقْبَةُ لِحُذَيْفَةَ أَلاَ تُحَدِّثُنَا مَا سَمِعْتَ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ رَجُلاً حَضَرَهُ الْمَوْتُ، لَمَّا أَيِسَ مِنَ الْحَيَاةِ، أَوْصَى أَهْلَهُ إِذَا مُتُّ فَاجْمَعُوا لِي حَطَبًا كَثِيرًا، ثُمَّ أَوْرُوا نَارًا حَتَّى إِذَا أَكَلَتْ لَحْمِي، وَخَلَصَتْ إِلَى عَظْمِي، فَخُذُوهَا فَاطْحَنُوهَا، فَذَرُّونِي فِي الْيَمِّ فِي يَوْمٍ حَارٍّ أَوْ رَاحٍ‏.‏ فَجَمَعَهُ اللَّهُ، فَقَالَ لِمَ فَعَلْتَ قَالَ خَشْيَتَكَ‏.‏ فَغَفَرَ لَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ عُقْبَةُ وَأَنَا سَمِعْتُهُ يَقُولُ‏.‏ حَدَّثَنَا مُوسَى حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ وَقَالَ ‏"‏ فِي يَوْمٍ رَاحٍ ‏"‏‏.‏

Ribʼiy ibn Hirosh (Huzayfadan) rivoyat qiladi: Uqba Huzayfaga: «Sen bizga — Allohning Rasuli ﷺ dan eshitgan (narsa)ni — rivoyat qilmaysanmi?» — dedi. Huzayfa: «Men u zotning shunday deganini eshitdim: ‹Bir kishiga oʻlim yaqinlashdi va u — omon qolishdan umidini uzganda — oilasiga: «Men oʻlganimda, men uchun koʻp oʻtin toʻplab, (meni yoqish uchun) olov qilinglar. Olov goʻshtimni yeb, suyaklarimga yetganda, suyaklarni olib, ularni ezinglar va hosil boʻlgan kukunni — issiq (yoki shamolli) kunda — dengizga sochinglar», — dedi. (Shunday qilindi.) Lekin Alloh uning zarralarini (qayta) toʻpladi va (undan): «Nega bunday qilding?» — deb soʻradi. U: «Sendan qoʻrqqanim uchun», — deb javob berdi. Bas, Alloh uni magʻfirat qildi›, — dedi», — dedi (Abdulmalik (ham) yuqoridagidek, «shamolli kunda», deb rivoyat qildi).Рибъий ибн Ҳирош (Ҳузайфадан) ривоят қилади: Уқба Ҳузайфага: «Сен бизга — Аллоҳнинг Расули ﷺ дан эшитган (нарса)ни — ривоят қилмайсанми?» — деди. Ҳузайфа: «Мен у зотнинг шундай деганини эшитдим: ‹Бир кишига ўлим яқинлашди ва у — омон қолишдан умидини узганда — оиласига: «Мен ўлганимда, мен учун кўп ўтин тўплаб, (мени ёқиш учун) олов қилинглар. Олов гўштимни еб, суякларимга етганда, суякларни олиб, уларни эзинглар ва ҳосил бўлган кукунни — иссиқ (ёки шамолли) кунда — денгизга сочинглар», — деди. (Шундай қилинди.) Лекин Аллоҳ унинг зарраларини (қайта) тўплади ва (ундан): «Нега бундай қилдинг?» — деб сўради. У: «Сендан қўрққаним учун», — деб жавоб берди. Бас, Аллоҳ уни мағфират қилди›, — деди», — деди (Абдулмалик (ҳам) юқоридагидек, «шамолли кунда», деб ривоят қилди).

وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ نَافِعٍ، عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ قَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ لِعَائِشَةَ إِنَّهُ يَدْخُلُ عَلَيْكِ الْغُلاَمُ الأَيْفَعُ الَّذِي مَا أُحِبُّ أَنْ يَدْخُلَ عَلَىَّ ‏.‏ قَالَ فَقَالَتْ عَائِشَةُ أَمَا لَكِ فِي رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أُسْوَةٌ قَالَتْ إِنَّ امْرَأَةَ أَبِي حُذَيْفَةَ قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ سَالِمًا يَدْخُلُ عَلَىَّ وَهُوَ رَجُلٌ وَفِي نَفْسِ أَبِي حُذَيْفَةَ مِنْهُ شَىْءٌ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرْضِعِيهِ حَتَّى يَدْخُلَ عَلَيْكِ ‏"‏ ‏.‏

Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Ummu Salama Oishaga: «Sening oldingga oʻsmir bola kirib-chiqadi, men esa uning mening oldimga kirishini yoqtirmayman», — dedi. (Roviy) dedi: Shunda Oisha: «Sen uchun Rasululloh ﷺ da oʻrnak (namuna) yoʻqmi?» — dedi. U dediki: Abu Huzayfaning xotini: «Yo Rasululloh! Solim mening oldimga kirib-chiqadi, holbuki u (katta) erkak, Abu Huzayfaning koʻnglida esa undan bir narsa bor», — dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Sening oldingga kirib-chiqishi uchun uni emizib qoʻy», — dedilar.Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Умму Салама Оишага: «Сенинг олдингга ўсмир бола кириб-чиқади, мен эса унинг менинг олдимга киришини ёқтирмайман», — деди. (Ровий) деди: Шунда Оиша: «Сен учун Расулуллоҳ ﷺ да ўрнак (намуна) йўқми?» — деди. У дедики: Абу Ҳузайфанинг хотини: «Ё Расулуллоҳ! Солим менинг олдимга кириб-чиқади, ҳолбуки у (катта) эркак, Абу Ҳузайфанинг кўнглида эса ундан бир нарса бор», — деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Сенинг олдингга кириб-чиқиши учун уни эмизиб қўй», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ جُنْدُبٍ، عَنْ حُذَيْفَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَنْبَغِي لِلْمُؤْمِنِ أَنْ يُذِلَّ نَفْسَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا وَكَيْفَ يُذِلُّ نَفْسَهُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ يَتَعَرَّضُ مِنَ الْبَلاَءِ لِمَا لاَ يُطِيقُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Moʻminga oʻzini xorlash yarashmaydi», dedilar. Ular: «U oʻzini qanday xorlaydi?» deyishdi. U zot: «Koʻtara olmaydigan baloga oʻzini duchor qilishi bilan», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мўминга ўзини хорлаш ярашмайди», дедилар. Улар: «У ўзини қандай хорлайди?» дейишди. У зот: «Кўтара олмайдиган балога ўзини дучор қилиши билан», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ شِهَابٍ الزُّهْرِيُّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، - رضى الله عنها - أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلَّى فِي خَمِيصَةٍ لَهَا أَعْلاَمٌ فَنَظَرَ إِلَى أَعْلاَمِهَا فَلَمَّا سَلَّمَ قَالَ ‏"‏ اذْهَبُوا بِخَمِيصَتِي هَذِهِ إِلَى أَبِي جَهْمٍ فَإِنَّهَا أَلْهَتْنِي آنِفًا فِي صَلاَتِي وَأْتُونِي بِأَنْبِجَانِيَّتِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ أَبُو جَهْمِ بْنُ حُذَيْفَةَ مِنْ بَنِي عَدِيِّ بْنِ كَعْبِ بْنِ غَانِمٍ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ uning naqshli bir xamisa (jun matosi)da namoz oʻqidilar va uning naqshlariga qarab qoʻydilar. Salom berib boʻlgach, shunday dedilar: «Mening bu xamisamni Abu Jahmga olib boringlar, chunki u hozirgina namozimda meni chalgʻitdi va menga uning naqshsiz oddiy matosini (anbijoniyya) keltiringlar». Abu Dovud aytdi: Abu Jahm ibn Huzayfa — Banu Adiy ibn Kaʼb ibn Gʻonimdandir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ унинг нақшли бир хамиса (жун матоси)да намоз ўқидилар ва унинг нақшларига қараб қўйдилар. Салом бериб бўлгач, шундай дедилар: «Менинг бу хамисамни Абу Жаҳмга олиб боринглар, чунки у ҳозиргина намозимда мени чалғитди ва менга унинг нақшсиз оддий матосини (анбижонийя) келтиринглар». Абу Довуд айтди: Абу Жаҳм ибн Ҳузайфа — Бану Адий ибн Каъб ибн Ғонимдандир.

أَخْبَرَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي مَخْرَمَةُ بْنُ بُكَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ حُمَيْدَ بْنَ نَافِعٍ، يَقُولُ سَمِعْتُ زَيْنَبَ بِنْتَ أَبِي سَلَمَةَ، تَقُولُ سَمِعْتُ عَائِشَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَقُولُ جَاءَتْ سَهْلَةُ بِنْتُ سُهَيْلٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي لأَرَى فِي وَجْهِ أَبِي حُذَيْفَةَ مِنْ دُخُولِ سَالِمٍ عَلَىَّ ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرْضِعِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ إِنَّهُ لَذُو لِحْيَةٍ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَرْضِعِيهِ يَذْهَبْ مَا فِي وَجْهِ أَبِي حُذَيْفَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ وَاللَّهِ مَا عَرَفْتُهُ فِي وَجْهِ أَبِي حُذَيْفَةَ بَعْدُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Sahla binti Suhayl Rasululloh ﷺ huzuriga keldi va: «Yo Rasululloh, Solim oldimga kirganida Abu Huzayfaning yuzida (norozilikni) koʻrayapman», dedi. Rasululloh ﷺ: «Uni emizib qoʻy», dedilar. U: «U soqolli-ku», dedi. U zot: «Uni emizib qoʻy, Abu Huzayfaning yuzidagi (norozilik) ketadi», dedilar. U ayol aytadi: Alloh nomiga qasamki, shundan keyin Abu Huzayfaning yuzida (bunday narsani) sezmadim.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Саҳла бинти Суҳайл Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келди ва: «Ё Расулуллоҳ, Солим олдимга кирганида Абу Ҳузайфанинг юзида (норозиликни) кўраяпман», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Уни эмизиб қўй», дедилар. У: «У соқолли-ку», деди. У зот: «Уни эмизиб қўй, Абу Ҳузайфанинг юзидаги (норозилик) кетади», дедилар. У аёл айтади: Аллоҳ номига қасамки, шундан кейин Абу Ҳузайфанинг юзида (бундай нарсани) сезмадим.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا سِنَانٍ، عَنْ وَهْبِ بْنِ خَالِدٍ الْحِمْصِيِّ، عَنِ ابْنِ الدَّيْلَمِيِّ، قَالَ وَقَعَ فِي نَفْسِي شَىْءٌ مِنْ هَذَا الْقَدَرِ خَشِيتُ أَنْ يُفْسِدَ عَلَىَّ دِينِي وَأَمْرِي فَأَتَيْتُ أُبَىَّ بْنَ كَعْبٍ فَقَلْتُ أَبَا الْمُنْذِرِ إِنَّهُ قَدْ وَقَعَ فِي قَلْبِي شَىْءٌ مِنْ هَذَا الْقَدَرِ فَخَشِيتُ عَلَى دِينِي وَأَمْرِي فَحَدِّثْنِي مِنْ ذَلِكَ بِشَىْءٍ لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يَنْفَعَنِي بِهِ ‏.‏ فَقَالَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ عَذَّبَ أَهْلَ سَمَوَاتِهِ وَأَهْلَ أَرْضِهِ لَعَذَّبَهُمْ وَهُوَ غَيْرُ ظَالِمٍ لَهُمْ وَلَوْ رَحِمَهُمْ لَكَانَتْ رَحْمَتُهُ خَيْرًا لَهُمْ مِنْ أَعْمَالِهِمْ ‏.‏ وَلَوْ كَانَ لَكَ مِثْلُ جَبَلِ أُحُدٍ ذَهَبًا أَوْ مِثْلُ جَبَلِ أُحُدٍ تُنْفِقُهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَا قُبِلَ مِنْكَ حَتَّى تُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ ‏.‏ فَتَعْلَمَ أَنَّ مَا أَصَابَكَ لَمْ يَكُنْ لِيُخْطِئَكَ وَأَنَّ مَا أَخْطَأَكَ لَمْ يَكُنْ لِيُصِيبَكَ ‏.‏ وَأَنَّكَ إِنْ مُتَّ عَلَى غَيْرِ هَذَا دَخَلْتَ النَّارَ وَلاَ عَلَيْكَ أَنْ تَأْتِيَ أَخِي عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ فَتَسْأَلَهُ ‏.‏ فَأَتَيْتُ عَبْدَ اللَّهِ فَسَأَلْتُهُ فَذَكَرَ مِثْلَ مَا قَالَ أُبَىٌّ وَقَالَ لِي وَلاَ عَلَيْكَ أَنْ تَأْتِيَ حُذَيْفَةَ ‏.‏ فَأَتَيْتُ حُذَيْفَةَ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ مِثْلَ مَا قَالاَ وَقَالَ ائْتِ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ فَاسْأَلْهُ ‏.‏ فَأَتَيْتُ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَقُولُ ‏"‏ لَوْ أَنَّ اللَّهَ عَذَّبَ أَهْلَ سَمَوَاتِهِ وَأَهْلَ أَرْضِهِ لَعَذَّبَهُمْ وَهُوَ غَيْرُ ظَالِمٍ لَهُمْ وَلَوْ رَحِمَهُمْ لَكَانَتْ رَحْمَتُهُ خَيْرًا لَهُمْ مِنْ أَعْمَالِهِمْ وَلَوْ كَانَ لَكَ مِثْلُ أُحُدٍ ذَهَبًا أَوْ مِثْلُ جَبَلِ أُحُدٍ ذَهَبًا تُنْفِقُهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَا قَبِلَهُ مِنْكَ حَتَّى تُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ كُلِّهِ فَتَعْلَمَ أَنَّ مَا أَصَابَكَ لَمْ يَكُنْ لِيُخْطِئَكَ وَمَا أَخْطَأَكَ لَمْ يَكُنْ لِيُصِيبَكَ وَأَنَّكَ إِنْ مُتَّ عَلَى غَيْرِ هَذَا دَخَلْتَ النَّارَ ‏"‏ ‏.‏

Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, unga qadar borasida shubha tushgan bir kishi savol berganida, u shunday dedi: «Agar Alloh osmonlari ahli va yeri ahlini azoblasa, ularga zulm qilmagan holda azoblagan boʻlar edi. Agar ularga rahm qilsa, Uning rahmati ular uchun oʻz amellaridan koʻra xayrliroq boʻlur edi. Agar sende Uhud togʻicha oltin boʻlib, uni Alloh yoʻlida sarflasang ham, toki qadarga iymon keltirmaguningcha, senga kelib yetgan narsa seni chetlab oʻtmasligini va seni chetlab oʻtgan narsa senga kelib yetmasligini bilmaguningcha, u sendan qabul qilinmaydi. Agar sen shundan boshqa aqidada oʻlsang, doʻzaxga kirasan». Bu hadisni Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺdan marfuʼ qilib rivoyat qilgan.Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, унга қадар борасида шубҳа тушган бир киши савол берганида, у шундай деди: «Агар Аллоҳ осмонлари аҳли ва ери аҳлини азобласа, уларга зулм қилмаган ҳолда азоблаган бўлар эди. Агар уларга раҳм қилса, Унинг раҳмати улар учун ўз амелларидан кўра хайрлироқ бўлур эди. Агар сенде Уҳуд тоғича олтин бўлиб, уни Аллоҳ йўлида сарфласанг ҳам, токи қадарга иймон келтирмагунингча, сенга келиб етган нарса сени четлаб ўтмаслигини ва сени четлаб ўтган нарса сенга келиб етмаслигини билмагунингча, у сендан қабул қилинмайди. Агар сен шундан бошқа ақидада ўлсанг, дўзахга кирасан». Бу ҳадисни Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺдан марфуъ қилиб ривоят қилган.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «نَحْنُ الْآخِرُونَ السَّابِقُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بَيْدَ أَنَّهُمْ أُوتُوا الْكُتَّابَ مِنْ قَبْلِنَا وَأُوتِينَاهُ من بعدهمْ ثمَّ هَذَا يومهم الَّذِي فرض عَلَيْهِم يَعْنِي يَوْم الْجُمُعَةَ فَاخْتَلَفُوا فِيهِ فَهَدَانَا اللَّهُ لَهُ وَالنَّاسُ لَنَا فِيهِ تَبَعٌ الْيَهُودُ غَدًا وَالنَّصَارَى بَعْدَ غَد» وَفِي رِوَايَةٍ لِمُسْلِمٍ قَالَ: «نَحْنُ الْآخِرُونَ الْأَوَّلُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَنَحْنُ أَوَّلُ مَنْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ بيد أَنهم» . وَذكر نَحوه إِلَى آخِره وَفِي رِوَايَة لمُسلم عَن أبي هُرَيْرَة وَعَنْ حُذَيْفَةَ قَالَا: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي آخِرِ الْحَدِيثِ: «نَحْنُ الْآخِرُونَ مِنْ أَهْلِ الدُّنْيَا وَالْأَوَّلُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الْمقْضِي لَهُم قبل الْخَلَائق»

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Biz (dunyoga) keyin kelganmiz, (lekin) qiyomat kunida eng oldindamiz. Faqat ularga Kitob bizdan oldin berilgan, bizga esa ulardan keyin berilgan. Mana shu kun (juma) ular uchun farz qilingan edi, ammo ular bunda ixtilof qilishdi. Bas, Alloh bizni unga hidoyat qildi. Endi ular bu (kun)da bizga ergashuvchidirlar: yahudiylar ertaga (shanba), nasoroliylar indinga (yakshanba)», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Биз (дунёга) кейин келганмиз, (лекин) қиёмат кунида энг олдиндамиз. Фақат уларга Китоб биздан олдин берилган, бизга эса улардан кейин берилган. Мана шу кун (жума) улар учун фарз қилинган эди, аммо улар бунда ихтилоф қилишди. Бас, Аллоҳ бизни унга ҳидоят қилди. Энди улар бу (кун)да бизга эргашувчидирлар: яҳудийлар эртага (шанба), насоролийлар индинга (якшанба)», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، قَالَ رَأَيْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ قَبْلَ أَنْ يُصَابَ بِأَيَّامٍ بِالْمَدِينَةِ وَقَفَ عَلَى حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ وَعُثْمَانَ بْنِ حُنَيْفٍ، قَالَ كَيْفَ فَعَلْتُمَا أَتَخَافَانِ أَنْ تَكُونَا قَدْ حَمَّلْتُمَا الأَرْضَ مَا لاَ تُطِيقُ قَالاَ حَمَّلْنَاهَا أَمْرًا هِيَ لَهُ مُطِيقَةٌ، مَا فِيهَا كَبِيرُ فَضْلٍ‏.‏ قَالَ انْظُرَا أَنْ تَكُونَا حَمَّلْتُمَا الأَرْضَ مَا لاَ تُطِيقُ، قَالَ قَالاَ لاَ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ لَئِنْ سَلَّمَنِي اللَّهُ لأَدَعَنَّ أَرَامِلَ أَهْلِ الْعِرَاقِ لاَ يَحْتَجْنَ إِلَى رَجُلٍ بَعْدِي أَبَدًا‏.‏ قَالَ فَمَا أَتَتْ عَلَيْهِ إِلاَّ رَابِعَةٌ حَتَّى أُصِيبَ‏.‏ قَالَ إِنِّي لَقَائِمٌ مَا بَيْنِي وَبَيْنَهُ إِلاَّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ غَدَاةَ أُصِيبَ، وَكَانَ إِذَا مَرَّ بَيْنَ الصَّفَّيْنِ قَالَ اسْتَوُوا‏.‏ حَتَّى إِذَا لَمْ يَرَ فِيهِنَّ خَلَلاً تَقَدَّمَ فَكَبَّرَ، وَرُبَّمَا قَرَأَ سُورَةَ يُوسُفَ، أَوِ النَّحْلَ، أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ، فِي الرَّكْعَةِ الأُولَى حَتَّى يَجْتَمِعَ النَّاسُ، فَمَا هُوَ إِلاَّ أَنْ كَبَّرَ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ قَتَلَنِي ـ أَوْ أَكَلَنِي ـ الْكَلْبُ‏.‏ حِينَ طَعَنَهُ، فَطَارَ الْعِلْجُ بِسِكِّينٍ ذَاتِ طَرَفَيْنِ لاَ يَمُرُّ عَلَى أَحَدٍ يَمِينًا وَلاَ شِمَالاً إِلاَّ طَعَنَهُ حَتَّى طَعَنَ ثَلاَثَةَ عَشَرَ رَجُلاً، مَاتَ مِنْهُمْ سَبْعَةٌ، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، طَرَحَ عَلَيْهِ بُرْنُسًا، فَلَمَّا ظَنَّ الْعِلْجُ أَنَّهُ مَأْخُوذٌ نَحَرَ نَفْسَهُ، وَتَنَاوَلَ عُمَرُ يَدَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ فَقَدَّمَهُ، فَمَنْ يَلِي عُمَرَ فَقَدْ رَأَى الَّذِي أَرَى، وَأَمَّا نَوَاحِي الْمَسْجِدِ فَإِنَّهُمْ لاَ يَدْرُونَ غَيْرَ أَنَّهُمْ قَدْ فَقَدُوا صَوْتَ عُمَرَ وَهُمْ يَقُولُونَ سُبْحَانَ اللَّهِ سُبْحَانَ اللَّهِ‏.‏ فَصَلَّى بِهِمْ عَبْدُ الرَّحْمَنِ صَلاَةً خَفِيفَةً، فَلَمَّا انْصَرَفُوا‏.‏ قَالَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ، انْظُرْ مَنْ قَتَلَنِي‏.‏ فَجَالَ سَاعَةً، ثُمَّ جَاءَ، فَقَالَ غُلاَمُ الْمُغِيرَةِ‏.‏ قَالَ الصَّنَعُ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ قَاتَلَهُ اللَّهُ لَقَدْ أَمَرْتُ بِهِ مَعْرُوفًا، الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَجْعَلْ مَنِيَّتِي بِيَدِ رَجُلٍ يَدَّعِي الإِسْلاَمَ، قَدْ كُنْتَ أَنْتَ وَأَبُوكَ تُحِبَّانِ أَنْ تَكْثُرَ الْعُلُوجُ بِالْمَدِينَةِ وَكَانَ ‏{‏الْعَبَّاسُ‏}‏ أَكْثَرَهُمْ رَقِيقًا‏.‏ فَقَالَ إِنْ شِئْتَ فَعَلْتُ‏.‏ أَىْ إِنْ شِئْتَ قَتَلْنَا‏.‏ قَالَ كَذَبْتَ، بَعْدَ مَا تَكَلَّمُوا بِلِسَانِكُمْ، وَصَلَّوْا قِبْلَتَكُمْ وَحَجُّوا حَجَّكُمْ فَاحْتُمِلَ إِلَى بَيْتِهِ فَانْطَلَقْنَا مَعَهُ، وَكَأَنَّ النَّاسَ لَمْ تُصِبْهُمْ مُصِيبَةٌ قَبْلَ يَوْمَئِذٍ، فَقَائِلٌ يَقُولُ لاَ بَأْسَ‏.‏ وَقَائِلٌ يَقُولُ أَخَافُ عَلَيْهِ، فَأُتِيَ بِنَبِيذٍ فَشَرِبَهُ فَخَرَجَ مِنْ جَوْفِهِ، ثُمَّ أُتِيَ بِلَبَنٍ فَشَرِبَهُ فَخَرَجَ مِنْ جُرْحِهِ، فَعَلِمُوا أَنَّهُ مَيِّتٌ، فَدَخَلْنَا عَلَيْهِ، وَجَاءَ النَّاسُ يُثْنُونَ عَلَيْهِ، وَجَاءَ رَجُلٌ شَابٌّ، فَقَالَ أَبْشِرْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ بِبُشْرَى اللَّهِ لَكَ مِنْ صُحْبَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدَمٍ فِي الإِسْلاَمِ مَا قَدْ عَلِمْتَ، ثُمَّ وَلِيتَ فَعَدَلْتَ، ثُمَّ شَهَادَةٌ‏.‏ قَالَ وَدِدْتُ أَنَّ ذَلِكَ كَفَافٌ لاَ عَلَىَّ وَلاَ لِي‏.‏ فَلَمَّا أَدْبَرَ، إِذَا إِزَارُهُ يَمَسُّ الأَرْضَ‏.‏ قَالَ رُدُّوا عَلَىَّ الْغُلاَمَ قَالَ ابْنَ أَخِي ارْفَعْ ثَوْبَكَ، فَإِنَّهُ أَبْقَى لِثَوْبِكَ وَأَتْقَى لِرَبِّكَ، يَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ انْظُرْ مَا عَلَىَّ مِنَ الدَّيْنِ‏.‏ فَحَسَبُوهُ فَوَجَدُوهُ سِتَّةً وَثَمَانِينَ أَلْفًا أَوْ نَحْوَهُ، قَالَ إِنْ وَفَى لَهُ مَالُ آلِ عُمَرَ، فَأَدِّهِ مِنْ أَمْوَالِهِمْ، وَإِلاَّ فَسَلْ فِي بَنِي عَدِيِّ بْنِ كَعْبٍ، فَإِنْ لَمْ تَفِ أَمْوَالُهُمْ فَسَلْ فِي قُرَيْشٍ، وَلاَ تَعْدُهُمْ إِلَى غَيْرِهِمْ، فَأَدِّ عَنِّي هَذَا الْمَالَ، انْطَلِقْ إِلَى عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ فَقُلْ يَقْرَأُ عَلَيْكِ عُمَرُ السَّلاَمَ‏.‏ وَلاَ تَقُلْ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ‏.‏ فَإِنِّي لَسْتُ الْيَوْمَ لِلْمُؤْمِنِينَ أَمِيرًا، وَقُلْ يَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَنْ يُدْفَنَ مَعَ صَاحِبَيْهِ‏.‏ فَسَلَّمَ وَاسْتَأْذَنَ، ثُمَّ دَخَلَ عَلَيْهَا، فَوَجَدَهَا قَاعِدَةً تَبْكِي فَقَالَ يَقْرَأُ عَلَيْكِ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ السَّلاَمَ وَيَسْتَأْذِنُ أَنْ يُدْفَنَ مَعَ صَاحِبَيْهِ‏.‏ فَقَالَتْ كُنْتُ أُرِيدُهُ لِنَفْسِي، وَلأُوثِرَنَّ بِهِ الْيَوْمَ عَلَى نَفْسِي‏.‏ فَلَمَّا أَقْبَلَ قِيلَ هَذَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ قَدْ جَاءَ‏.‏ قَالَ ارْفَعُونِي، فَأَسْنَدَهُ رَجُلٌ إِلَيْهِ، فَقَالَ مَا لَدَيْكَ قَالَ الَّذِي تُحِبُّ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَذِنَتْ‏.‏ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ، مَا كَانَ مِنْ شَىْءٍ أَهَمُّ إِلَىَّ مِنْ ذَلِكَ، فَإِذَا أَنَا قَضَيْتُ فَاحْمِلُونِي ثُمَّ سَلِّمْ فَقُلْ يَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، فَإِنْ أَذِنَتْ لِي فَأَدْخِلُونِي، وَإِنْ رَدَّتْنِي رُدُّونِي إِلَى مَقَابِرِ الْمُسْلِمِينَ‏.‏ وَجَاءَتْ أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ حَفْصَةُ وَالنِّسَاءُ تَسِيرُ مَعَهَا، فَلَمَّا رَأَيْنَاهَا قُمْنَا، فَوَلَجَتْ عَلَيْهِ فَبَكَتْ عِنْدَهُ سَاعَةً، وَاسْتَأْذَنَ الرِّجَالُ، فَوَلَجَتْ دَاخِلاً لَهُمْ، فَسَمِعْنَا بُكَاءَهَا مِنَ الدَّاخِلِ‏.‏ فَقَالُوا أَوْصِ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اسْتَخْلِفْ‏.‏ قَالَ مَا أَجِدُ أَحَقَّ بِهَذَا الأَمْرِ مِنْ هَؤُلاَءِ النَّفَرِ أَوِ الرَّهْطِ الَّذِينَ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ عَنْهُمْ رَاضٍ‏.‏ فَسَمَّى عَلِيًّا وَعُثْمَانَ وَالزُّبَيْرَ وَطَلْحَةَ وَسَعْدًا وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ وَقَالَ يَشْهَدُكُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَلَيْسَ لَهُ مِنَ الأَمْرِ شَىْءٌ ـ كَهَيْئَةِ التَّعْزِيَةِ لَهُ ـ فَإِنْ أَصَابَتِ الإِمْرَةُ سَعْدًا فَهْوَ ذَاكَ، وَإِلاَّ فَلْيَسْتَعِنْ بِهِ أَيُّكُمْ مَا أُمِّرَ، فَإِنِّي لَمْ أَعْزِلْهُ عَنْ عَجْزٍ وَلاَ خِيَانَةٍ وَقَالَ أُوصِي الْخَلِيفَةَ مِنْ بَعْدِي بِالْمُهَاجِرِينَ الأَوَّلِينَ أَنْ يَعْرِفَ لَهُمْ حَقَّهُمْ، وَيَحْفَظَ لَهُمْ حُرْمَتَهُمْ، وَأُوصِيهِ بِالأَنْصَارِ خَيْرًا، الَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ، أَنْ يُقْبَلَ مِنْ مُحْسِنِهِمْ، وَأَنْ يُعْفَى عَنْ مُسِيئِهِمْ، وَأُوصِيهِ بِأَهْلِ الأَمْصَارِ خَيْرًا فَإِنَّهُمْ رِدْءُ الإِسْلاَمِ، وَجُبَاةُ الْمَالِ، وَغَيْظُ الْعَدُوِّ، وَأَنْ لاَ يُؤْخَذَ مِنْهُمْ إِلاَّ فَضْلُهُمْ عَنْ رِضَاهُمْ، وَأُوصِيهِ بِالأَعْرَابِ خَيْرًا، فَإِنَّهُمْ أَصْلُ الْعَرَبِ وَمَادَّةُ الإِسْلاَمِ أَنْ يُؤْخَذَ مِنْ حَوَاشِي أَمْوَالِهِمْ وَتُرَدَّ عَلَى فُقَرَائِهِمْ، وَأُوصِيهِ بِذِمَّةِ اللَّهِ وَذِمَّةِ رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُوفَى لَهُمْ بِعَهْدِهِمْ، وَأَنْ يُقَاتَلَ مِنْ وَرَائِهِمْ، وَلاَ يُكَلَّفُوا إِلاَّ طَاقَتَهُمْ‏.‏ فَلَمَّا قُبِضَ خَرَجْنَا بِهِ فَانْطَلَقْنَا نَمْشِي فَسَلَّمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ قَالَ يَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ‏.‏ قَالَتْ أَدْخِلُوهُ‏.‏ فَأُدْخِلَ، فَوُضِعَ هُنَالِكَ مَعَ صَاحِبَيْهِ، فَلَمَّا فُرِغَ مِنْ دَفْنِهِ اجْتَمَعَ هَؤُلاَءِ الرَّهْطُ، فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ اجْعَلُوا أَمْرَكُمْ إِلَى ثَلاَثَةٍ مِنْكُمْ‏.‏ فَقَالَ الزُّبَيْرُ قَدْ جَعَلْتُ أَمْرِي إِلَى عَلِيٍّ‏.‏ فَقَالَ طَلْحَةُ قَدْ جَعَلْتُ أَمْرِي إِلَى عُثْمَانَ‏.‏ وَقَالَ سَعْدٌ قَدْ جَعَلْتُ أَمْرِي إِلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ أَيُّكُمَا تَبَرَّأَ مِنْ هَذَا الأَمْرِ فَنَجْعَلُهُ إِلَيْهِ، وَاللَّهُ عَلَيْهِ وَالإِسْلاَمُ لَيَنْظُرَنَّ أَفْضَلَهُمْ فِي نَفْسِهِ‏.‏ فَأُسْكِتَ الشَّيْخَانِ، فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ أَفَتَجْعَلُونَهُ إِلَىَّ، وَاللَّهُ عَلَىَّ أَنْ لاَ آلُوَ عَنْ أَفْضَلِكُمْ قَالاَ نَعَمْ، فَأَخَذَ بِيَدِ أَحَدِهِمَا فَقَالَ لَكَ قَرَابَةٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْقَدَمُ فِي الإِسْلاَمِ مَا قَدْ عَلِمْتَ، فَاللَّهُ عَلَيْكَ لَئِنْ أَمَّرْتُكَ لَتَعْدِلَنَّ، وَلَئِنْ أَمَّرْتُ عُثْمَانَ لَتَسْمَعَنَّ وَلَتُطِيعَنَّ‏.‏ ثُمَّ خَلاَ بِالآخَرِ فَقَالَ لَهُ مِثْلَ ذَلِكَ، فَلَمَّا أَخَذَ الْمِيثَاقَ قَالَ ارْفَعْ يَدَكَ يَا عُثْمَانُ‏.‏ فَبَايَعَهُ، فَبَايَعَ لَهُ عَلِيٌّ، وَوَلَجَ أَهْلُ الدَّارِ فَبَايَعُوهُ‏.‏

Men Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu)ni (xanjar bilan) urilishidan (yarador boʻlishidan) bir necha kun oldin Madinada koʻrdim. U Huzayfa ibnul-Yamon va Usmon ibn Hunayf oldida toʻxtab: «Ikkovingiz qanday qildingiz? Yerga (ahliga) u koʻtara olmaydigan (xiroj) yuklab qoʻyganingizdan qoʻrqmaysizlarmi?» dedi. Ular: «Biz unga koʻtara oladigan ishni yukladik, unda katta ortiqcha (zulm) yoʻq», deyishdi. (Umar:) «Yerga u koʻtara olmaydigan narsani yuklamaganingizga qaranglar», dedi. Ular: «Yoʻq», deyishdi. Shunda Umar: «Agar Alloh meni omon saqlasa, men Iroq ahlining bevalarini shunday qoldiramanki, ular mendan keyin hech qachon biror erkakka muhtoj boʻlmaydilar», dedi. (Rovi aytadi:) Shundan keyin atigi toʻrtinchi (kun) oʻtmasidan u (yarador) qilindi. (Amr) aytdi: U urilgan tongda men (namozda) turgan edim, men bilan uning orasida Abdulloh ibn Abbosdan boshqa hech kim yoʻq edi. U ikki saf orasidan oʻtsa: «Tekis turinglar», derdi, to ularda biror kamchilik koʻrmaganidan keyin oldinga oʻtib, takbir aytardi. Baʼzan birinchi rakatda odamlar (jam) boʻlguncha Yusuf yoki Nahl surasini yoki shunga oʻxshashni oʻqirdi. U takbir aytishi bilanoq, men uning: «Meni it oʻldirdi» — yoki «meni it yedi» — deganini eshitdim, oʻsha (kofir) uni urgan vaqtda. Kofir ikki uchli pichoq bilan otilib, oʻng yoki chap tomonida kimga duch kelsa, uni urar edi, to oʻn uch kishini urgunicha; ulardan yettitasi vafot etdi. Musulmonlardan bir kishi buni koʻrgach, ustiga bir burnus (boshli choʻgʻ kiyim) tashladi. Kofir oʻzini qoʻlga tushganini bilgach, oʻzini (oʻldirib) soʻydi. Umar Abdurrahmon ibn Avfning qoʻlini tutib, uni (imomlikka) oldinga surdi. Umarning yonidagilar men koʻrgan narsani koʻrdilar, masjidning chetidagilar esa bilmas edilar, faqat ular Umarning ovozini yoʻqotib: «Subhanalloh, subhanalloh!» derdilar. Abdurrahmon ularga yengil bir namoz oʻqitdi. Ular namozdan chiqishganda, (Umar:) «Ey Ibn Abbos, qarab kel, meni kim oʻldirdi?» dedi. U bir oz aylanib, soʻng kelib: «Mugʻiraning gʻulomi (Abu Luʼluʼ)», dedi. (Umar:) «Hunarmandmi?» dedi. (Ibn Abbos:) «Ha», dedi. (Umar:) «Alloh uni halok qilsin! Men u haqda yaxshilikni buyurgan edim. Allohga hamdki, oʻlimimni islomni daʼvo qiladigan bir kishining qoʻlida qilmadi. Sen ham, otang ham Madinada kofirlarning koʻp boʻlishini xush koʻrar edingiz» — Abbos ularning eng koʻp quli boʻlgan kishi edi. (Ibn Abbos:) «Agar xohlasang, qilaman», dedi — yaʼni agar xohlasang, (ularni) oʻldiramiz. (Umar:) «Yolgʻon aytding, ular sizlarning tilingizda gapirgan, qiblangizga (qarab) namoz oʻqigan va hajingizni qilganlaridan keyinmi?» dedi. Soʻng u uyiga koʻtarib olib ketildi, biz u bilan birga bordik, goʻyo odamlarga oʻsha kungacha hech qanday musibat yetmagandek (qaygʻurardilar). Kimdir: «Zarari yoʻq (tuzaladi)», derdi; kimdir: «Undan qoʻrqaman», derdi. Unga nabiz (xurmo sharbati) keltirildi, u ichdi, (ichagidan teshib) qornidan chiqib ketdi. Soʻng sut keltirildi, u ichdi, u ham jarohatidan chiqib ketdi. Shunda uning oʻladiganini bildilar. Biz uning oldiga kirdik, odamlar kelib unga sano (maqtov) aytishar edi. Bir yosh yigit kelib: «Suyunchi (xushxabar) boʻlsin, ey moʻminlar amiri, Allohning senga (boʻlgan) xushxabari — Rasululloh ﷺga hamrohliging, islomdagi (ilk) qadaming — bularni oʻzing bilasan; soʻng (xalifa boʻlib) hukmronlik qilding va adolat qilding; soʻng (endi) shahidlik», dedi. (Umar:) «Men buning (na foyda, na zarar boʻlib) barobar boʻlishini — na menga (zarar), na men uchun (foyda) boʻlishini istardim», dedi. U (yigit) orqasiga oʻgirilganda, uning izori yerga tegib turardi. (Umar:) «Yigitni qaytaringlar», dedi va: «Ey jiyanim, koʻylagingni koʻtar, chunki bu koʻylagingni (toza saqlashga) uzoqroq, Robbingga (taqvoda) yaxshiroqdir», dedi. «Ey Abdulloh ibn Umar, zimmamdagi qarzga qarab chiq», dedi. Ular hisoblab, uni saksun olti ming (dirham) yoki shunga yaqin topdilar. (Umar:) «Agar Umar oilasining moli yetsa, uni ularning mollaridan ado et; aks holda Bani Adiy ibn Kaʼbdan soʻra; ularning mollari yetmasa, Qurayshdan soʻra va ulardan boshqasiga oʻtma. Bu molni men tomonimdan ado et», dedi. «Moʻminlar onasi Oishaning oldiga bor va: ‹Umar senga salom aytmoqda›, deb ayt — ‹moʻminlar amiri› dema, chunki men bugun moʻminlarga amir emasman — va: ‹Umar ibn Xattob ikki sherigi (Paygʻambar ﷺ va Abu Bakr) bilan birga dafn etilishga izn soʻramoqda›, deb ayt», dedi. (Abdulloh) salom berib, izn soʻradi, soʻng uning oldiga kirdi va uni oʻtirgan holda yigʻlayotgan topdi. U: «Umar ibn Xattob senga salom aytmoqda va ikki sherigi bilan birga dafn etilishga izn soʻramoqda», dedi. (Oisha:) «Men u (joy)ni oʻzim uchun istar edim, ammo bugun uni oʻzimdan ustun qoʻyaman (Umarga beraman)», dedi. (Abdulloh) qaytib kelganida: «Mana Abdulloh ibn Umar keldi», deyildi. (Umar:) «Meni koʻtaringlar», dedi va bir kishi uni (oʻziga) suyab oʻtqazdi. (Umar:) «Yoningda nima (xabar) bor?» dedi. (Abdulloh:) «Sen yoqtirgan narsa, ey moʻminlar amiri — (Oisha) izn berdi», dedi. (Umar:) «Allohga hamd! Men uchun bundan muhimroq hech narsa yoʻq edi. Men vafot etganimda, meni koʻtaringlar, soʻng salom berib: ‹Umar ibn Xattob izn soʻramoqda›, deb ayt. Agar menga izn bersa, meni kiritinglar; agar meni qaytarsa, meni musulmonlar qabristoniga qaytaringlar», dedi. Moʻminlar onasi Hafsa va ayollar u bilan birga yurib kelishdi. Biz uni koʻrib, oʻrnimizdan turdik. U (Umarning) oldiga kirib, uning yonida bir oz yigʻladi. Erkaklar (kirishga) izn soʻrashdi, shunda u ular uchun ichkari (xonaga) kirdi, biz uning yigʻisini ichkaridan eshitdik. (Odamlar:) «Vasiyat qil, ey moʻminlar amiri, (oʻrningga) xalifa tayinla», deyishdi. (Umar:) «Men bu ishga (xalifalikka) Rasululloh ﷺ ulardan rozi boʻlgan holda vafot etgan mana bu kishilardan (jamoadan) koʻra haqliroq birovni topmayapman», dedi va Ali, Usmon, Zubayr, Talha, Saʼd va Abdurrahmonni nomladi. Va: «Abdulloh ibn Umar sizlarga guvoh boʻladi, ammo uning (xalifalik) ishidan biror ulushi yoʻq» — bu unga taskin berishdek edi — dedi. «Agar amirlik Saʼdga tegsa, oʻsha (yaxshi); aks holda, sizlardan qaysingiz amir qilinsa, undan (Saʼddan) yordam olsin, chunki men uni ojizlik yoki xiyonat sababli (avval voliylikdan) chetlatmaganman», dedi. Va: «Mendan keyingi xalifaga avvalgi muhojirlar haqida vasiyat qilamanki, ularning haqqini tanisin va hurmatini saqlasin. Ansorlar haqida ham unga yaxshilikni vasiyat qilaman — ular (muhojirlardan) oldin (Madinada) yurtni va iymonni tutgan kishilardir — ularning yaxshilik qiluvchisidan qabul qilsin, yomonlik qiluvchisini afv etsin. Shaharlar (amsor) ahli haqida unga yaxshilikni vasiyat qilaman, chunki ular islomning posboni, molning (xiroj) yigʻuvchisi, dushmanning gʻazabidir; ulardan faqat ortiqcha mollari, oʻzlarining roziligi bilan olinsin. Aʼrobiylar (choʻl arablari) haqida unga yaxshilikni vasiyat qilaman, chunki ular arablarning asli va islomning moddasi (manbaidir); ularning mollarining chekkasidan (zakot) olinib, kambagʻallariga qaytarilsin. Allohning zimmasi va Rasulining ﷺ zimmasidagilar (ahli zimma) haqida unga vasiyat qilaman — ularning ahdiga vafo qilinsin, ular ortida (himoyasida) jang qilinsin va ularga toqatlaridan ortiq narsa yuklatilmasin», dedi. U vafot etganida, biz uni (janoza uchun) olib chiqdik va piyoda yurib bordik. Abdulloh ibn Umar salom berib: «Umar ibn Xattob izn soʻramoqda», dedi. (Oisha:) «Uni kiritinglar», dedi. U kiritilib, oʻsha yerda ikki sherigi bilan birga qoʻyildi. Uning dafnidan farogʻat boʻlingach, oʻsha jamoa (shuro ahli) toʻplandi. Abdurrahmon: «Ishingizni oʻzingizdan uch kishiga (havola) qilinglar», dedi. Zubayr: «Men ishimni Aliga havola qildim», dedi. Talha: «Men ishimni Usmonga havola qildim», dedi. Saʼd: «Men ishimni Abdurrahmon ibn Avfga havola qildim», dedi. Abdurrahmon: «Sizlardan qaysingiz bu ishdan voz kechadi, biz uni unga (qolganiga) havola qilamiz. Alloh uning ustidan (kuzatuvchi) va islom (guvoh)dir — albatta u oʻz nazdida ularning eng afzalini (tanlab) qaraydi», dedi. Shunda ikki shayx (Ali va Usmon) jim turdi. Abdurrahmon: «Uni menga havola qilasizlarmi? Alloh ustimda (guvoh)ki, sizlarning eng afzalingizni (tanlashda) qusur qilmayman», dedi. Ular: «Ha», deyishdi. Shunda u ulardan birining (Alining) qoʻlini tutib: «Senda Rasululloh ﷺdan qarindoshlik va islomdagi (ilk) qadam bor — buni oʻzing bilasan. Alloh ustingda (guvoh)ki, agar seni amir qilsam, albatta adolat qilasanmi; agar Usmonni amir qilsam, albatta (uni) eshitib, itoat qilasanmi?» dedi. Soʻng u ikkinchisi (Usmon) bilan xilvatda boʻlib, unga ham xuddi shunday dedi. U ahd-misoqni olgach: «Qoʻlingni koʻtar, ey Usmon», dedi va unga bayʼat qildi. Ali ham unga bayʼat qildi, uy ahli (boshqalar) kirib, unga bayʼat qildilar.Мен Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу)ни (ханжар билан) урилишидан (ярадор бўлишидан) бир неча кун олдин Мадинада кўрдим. У Ҳузайфа ибнул-Ямон ва Усмон ибн Ҳунайф олдида тўхтаб: «Икковингиз қандай қилдингиз? Ерга (аҳлига) у кўтара олмайдиган (хирож) юклаб қўйганингиздан қўрқмайсизларми?» деди. Улар: «Биз унга кўтара оладиган ишни юкладик, унда катта ортиқча (зулм) йўқ», дейишди. (Умар:) «Ерга у кўтара олмайдиган нарсани юкламаганингизга қаранглар», деди. Улар: «Йўқ», дейишди. Шунда Умар: «Агар Аллоҳ мени омон сақласа, мен Ироқ аҳлининг беваларини шундай қолдираманки, улар мендан кейин ҳеч қачон бирор эркакка муҳтож бўлмайдилар», деди. (Рови айтади:) Шундан кейин атиги тўртинчи (кун) ўтмасидан у (ярадор) қилинди. (Амр) айтди: У урилган тонгда мен (намозда) турган эдим, мен билан унинг орасида Абдуллоҳ ибн Аббосдан бошқа ҳеч ким йўқ эди. У икки саф орасидан ўца: «Текис туринглар», дерди, то уларда бирор камчилик кўрмаганидан кейин олдинга ўтиб, такбир айтарди. Баъзан биринчи ракатда одамлар (жам) бўлгунча Юсуф ёки Наҳл сурасини ёки шунга ўхшашни ўқирди. У такбир айтиши биланоқ, мен унинг: «Мени ит ўлдирди» — ёки «мени ит еди» — деганини эшитдим, ўша (кофир) уни урган вақтда. Кофир икки учли пичоқ билан отилиб, ўнг ёки чап томонида кимга дуч келса, уни урар эди, то ўн уч кишини ургунича; улардан еттитаси вафот этди. Мусулмонлардан бир киши буни кўргач, устига бир бурнус (бошли чўғ кийим) ташлади. Кофир ўзини қўлга тушганини билгач, ўзини (ўлдириб) сўйди. Умар Абдурраҳмон ибн Авфнинг қўлини тутиб, уни (имомликка) олдинга сурди. Умарнинг ёнидагилар мен кўрган нарсани кўрдилар, масжиднинг четидагилар эса билмас эдилар, фақат улар Умарнинг овозини йўқотиб: «Субҳаналлоҳ, субҳаналлоҳ!» дердилар. Абдурраҳмон уларга енгил бир намоз ўқитди. Улар намоздан чиқишганда, (Умар:) «Эй Ибн Аббос, қараб кел, мени ким ўлдирди?» деди. У бир оз айланиб, сўнг келиб: «Муғиранинг ғуломи (Абу Луълуъ)», деди. (Умар:) «Ҳунармандми?» деди. (Ибн Аббос:) «Ҳа», деди. (Умар:) «Аллоҳ уни ҳалок қилсин! Мен у ҳақда яхшиликни буюрган эдим. Аллоҳга ҳамдки, ўлимимни исломни даъво қиладиган бир кишининг қўлида қилмади. Сен ҳам, отанг ҳам Мадинада кофирларнинг кўп бўлишини хуш кўрар эдингиз» — Аббос уларнинг энг кўп қули бўлган киши эди. (Ибн Аббос:) «Агар хоҳласанг, қиламан», деди — яъни агар хоҳласанг, (уларни) ўлдирамиз. (Умар:) «Ёлғон айтдинг, улар сизларнинг тилингизда гапирган, қиблангизга (қараб) намоз ўқиган ва ҳажингизни қилганларидан кейинми?» деди. Сўнг у уйига кўтариб олиб кетилди, биз у билан бирга бордик, гўё одамларга ўша кунгача ҳеч қандай мусибат етмагандек (қайғурардилар). Кимдир: «Зарари йўқ (тузалади)», дерди; кимдир: «Ундан қўрқаман», дерди. Унга набиз (хурмо шарбати) келтирилди, у ичди, (ичагидан тешиб) қорнидан чиқиб кетди. Сўнг сут келтирилди, у ичди, у ҳам жароҳатидан чиқиб кетди. Шунда унинг ўладиганини билдилар. Биз унинг олдига кирдик, одамлар келиб унга сано (мақтов) айтишар эди. Бир ёш йигит келиб: «Суюнчи (хушхабар) бўлсин, эй мўминлар амири, Аллоҳнинг сенга (бўлган) хушхабари — Расулуллоҳ ﷺга ҳамроҳлигинг, исломдаги (илк) қадаминг — буларни ўзинг биласан; сўнг (халифа бўлиб) ҳукмронлик қилдинг ва адолат қилдинг; сўнг (энди) шаҳидлик», деди. (Умар:) «Мен бунинг (на фойда, на зарар бўлиб) баробар бўлишини — на менга (зарар), на мен учун (фойда) бўлишини истардим», деди. У (йигит) орқасига ўгирилганда, унинг изори ерга тегиб турарди. (Умар:) «Йигитни қайтаринглар», деди ва: «Эй жияним, кўйлагингни кўтар, чунки бу кўйлагингни (тоза сақлашга) узоқроқ, Роббингга (тақвода) яхшироқдир», деди. «Эй Абдуллоҳ ибн Умар, зиммамдаги қарзга қараб чиқ», деди. Улар ҳисоблаб, уни саксун олти минг (дирҳам) ёки шунга яқин топдилар. (Умар:) «Агар Умар оиласининг моли еца, уни уларнинг молларидан адо эт; акс ҳолда Бани Адий ибн Каъбдан сўра; уларнинг моллари етмаса, Қурайшдан сўра ва улардан бошқасига ўтма. Бу молни мен томонимдан адо эт», деди. «Мўминлар онаси Оишанинг олдига бор ва: ‹Умар сенга салом айтмоқда›, деб айт — ‹мўминлар амири› дема, чунки мен бугун мўминларга амир эмасман — ва: ‹Умар ибн Хаттоб икки шериги (Пайғамбар ﷺ ва Абу Бакр) билан бирга дафн этилишга изн сўрамоқда›, деб айт», деди. (Абдуллоҳ) салом бериб, изн сўради, сўнг унинг олдига кирди ва уни ўтирган ҳолда йиғлаётган топди. У: «Умар ибн Хаттоб сенга салом айтмоқда ва икки шериги билан бирга дафн этилишга изн сўрамоқда», деди. (Оиша:) «Мен у (жой)ни ўзим учун истар эдим, аммо бугун уни ўзимдан устун қўяман (Умарга бераман)», деди. (Абдуллоҳ) қайтиб келганида: «Мана Абдуллоҳ ибн Умар келди», дейилди. (Умар:) «Мени кўтаринглар», деди ва бир киши уни (ўзига) суяб ўтқазди. (Умар:) «Ёнингда нима (хабар) бор?» деди. (Абдуллоҳ:) «Сен ёқтирган нарса, эй мўминлар амири — (Оиша) изн берди», деди. (Умар:) «Аллоҳга ҳамд! Мен учун бундан муҳимроқ ҳеч нарса йўқ эди. Мен вафот этганимда, мени кўтаринглар, сўнг салом бериб: ‹Умар ибн Хаттоб изн сўрамоқда›, деб айт. Агар менга изн берса, мени киритинглар; агар мени қайтарса, мени мусулмонлар қабристонига қайтаринглар», деди. Мўминлар онаси Ҳафса ва аёллар у билан бирга юриб келишди. Биз уни кўриб, ўрнимиздан турдик. У (Умарнинг) олдига кириб, унинг ёнида бир оз йиғлади. Эркаклар (киришга) изн сўрашди, шунда у улар учун ичкари (хонага) кирди, биз унинг йиғисини ичкаридан эшитдик. (Одамлар:) «Васият қил, эй мўминлар амири, (ўрнингга) халифа тайинла», дейишди. (Умар:) «Мен бу ишга (халифаликка) Расулуллоҳ ﷺ улардан рози бўлган ҳолда вафот этган мана бу кишилардан (жамоадан) кўра ҳақлироқ бировни топмаяпман», деди ва Али, Усмон, Зубайр, Талҳа, Саъд ва Абдурраҳмонни номлади. Ва: «Абдуллоҳ ибн Умар сизларга гувоҳ бўлади, аммо унинг (халифалик) ишидан бирор улуши йўқ» — бу унга таскин беришдек эди — деди. «Агар амирлик Саъдга тегса, ўша (яхши); акс ҳолда, сизлардан қайсингиз амир қилинса, ундан (Саъддан) ёрдам олсин, чунки мен уни ожизлик ёки хиёнат сабабли (аввал волийликдан) четлатмаганман», деди. Ва: «Мендан кейинги халифага аввалги муҳожирлар ҳақида васият қиламанки, уларнинг ҳаққини танисин ва ҳурматини сақласин. Ансорлар ҳақида ҳам унга яхшиликни васият қиламан — улар (муҳожирлардан) олдин (Мадинада) юртни ва иймонни тутган кишилардир — уларнинг яхшилик қилувчисидан қабул қилсин, ёмонлик қилувчисини афв эцин. Шаҳарлар (амсор) аҳли ҳақида унга яхшиликни васият қиламан, чунки улар исломнинг посбони, молнинг (хирож) йиғувчиси, душманнинг ғазабидир; улардан фақат ортиқча моллари, ўзларининг розилиги билан олинсин. Аъробийлар (чўл араблари) ҳақида унга яхшиликни васият қиламан, чунки улар арабларнинг асли ва исломнинг моддаси (манбаидир); уларнинг молларининг чеккасидан (закот) олиниб, камбағалларига қайтарилсин. Аллоҳнинг зиммаси ва Расулининг ﷺ зиммасидагилар (аҳли зимма) ҳақида унга васият қиламан — уларнинг аҳдига вафо қилинсин, улар ортида (ҳимоясида) жанг қилинсин ва уларга тоқатларидан ортиқ нарса юклатилмасин», деди. У вафот этганида, биз уни (жаноза учун) олиб чиқдик ва пиёда юриб бордик. Абдуллоҳ ибн Умар салом бериб: «Умар ибн Хаттоб изн сўрамоқда», деди. (Оиша:) «Уни киритинглар», деди. У киритилиб, ўша ерда икки шериги билан бирга қўйилди. Унинг дафнидан фароғат бўлингач, ўша жамоа (шуро аҳли) тўпланди. Абдурраҳмон: «Ишингизни ўзингиздан уч кишига (ҳавола) қилинглар», деди. Зубайр: «Мен ишимни Алига ҳавола қилдим», деди. Талҳа: «Мен ишимни Усмонга ҳавола қилдим», деди. Саъд: «Мен ишимни Абдурраҳмон ибн Авфга ҳавола қилдим», деди. Абдурраҳмон: «Сизлардан қайсингиз бу ишдан воз кечади, биз уни унга (қолганига) ҳавола қиламиз. Аллоҳ унинг устидан (кузатувчи) ва ислом (гувоҳ)дир — албатта у ўз наздида уларнинг энг афзалини (танлаб) қарайди», деди. Шунда икки шайх (Али ва Усмон) жим турди. Абдурраҳмон: «Уни менга ҳавола қиласизларми? Аллоҳ устимда (гувоҳ)ки, сизларнинг энг афзалингизни (танлашда) қусур қилмайман», деди. Улар: «Ҳа», дейишди. Шунда у улардан бирининг (Алининг) қўлини тутиб: «Сенда Расулуллоҳ ﷺдан қариндошлик ва исломдаги (илк) қадам бор — буни ўзинг биласан. Аллоҳ устингда (гувоҳ)ки, агар сени амир қилсам, албатта адолат қиласанми; агар Усмонни амир қилсам, албатта (уни) эшитиб, итоат қиласанми?» деди. Сўнг у иккинчиси (Усмон) билан хилватда бўлиб, унга ҳам худди шундай деди. У аҳд-мисоқни олгач: «Қўлингни кўтар, эй Усмон», деди ва унга байъат қилди. Али ҳам унга байъат қилди, уй аҳли (бошқалар) кириб, унга байъат қилдилар.

وَحَدَّثَنِي أَبُو الطَّاهِرِ، وَهَارُونُ بْنُ سَعِيدٍ الأَيْلِيُّ، - وَاللَّفْظُ لِهَارُونَ - قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي مَخْرَمَةُ بْنُ بُكَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ حُمَيْدَ بْنَ نَافِعٍ، يَقُولُ سَمِعْتُ زَيْنَبَ، بِنْتَ أَبِي سَلَمَةَ تَقُولُ سَمِعْتُ أُمَّ سَلَمَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَقُولُ لِعَائِشَةَ وَاللَّهِ مَا تَطِيبُ نَفْسِي أَنْ يَرَانِي الْغُلاَمُ قَدِ اسْتَغْنَى عَنِ الرَّضَاعَةِ ‏.‏ فَقَالَتْ لِمَ قَدْ جَاءَتْ سَهْلَةُ بِنْتُ سُهَيْلٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَاللَّهِ إِنِّي لأَرَى فِي وَجْهِ أَبِي حُذَيْفَةَ مِنْ دُخُولِ سَالِمٍ ‏.‏ قَالَتْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرْضِعِيهِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ إِنَّهُ ذُو لِحْيَةٍ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَرْضِعِيهِ يَذْهَبْ مَا فِي وَجْهِ أَبِي حُذَيْفَةَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ وَاللَّهِ مَا عَرَفْتُهُ فِي وَجْهِ أَبِي حُذَيْفَةَ ‏.‏

Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U Oishaga shunday der edi: «Allohga qasamki, emizish (yoshi)dan oʻtib ketgan oʻsmir bola meni koʻrishi koʻnglimga yoqmaydi». Shunda u (Oisha): «Nega?» — dedi. (So) Sahla bint Suhayl Rasululloh ﷺ ning oldilariga kelib: «Yo Rasululloh! Allohga qasamki, men Abu Huzayfaning yuzida Solimning (uyimizga) kirishidan (norozilik alomatlarini) koʻraman», — dedi. U dedi: Shunda Rasululloh ﷺ: «Uni emizib qoʻy», — dedilar. U: «Axir u soqolli (katta) kishi-ku?» — dedi. U zot: «Uni emizib qoʻy, (shunda) Abu Huzayfaning yuzidagi narsa ketadi», — dedilar. U (Sahla): «Allohga qasamki, men (keyin) Abu Huzayfaning yuzida uni (norozilikni) koʻrmadim», — dedi.Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У Оишага шундай дер эди: «Аллоҳга қасамки, эмизиш (ёши)дан ўтиб кетган ўсмир бола мени кўриши кўнглимга ёқмайди». Шунда у (Оиша): «Нега?» — деди. (Со) Саҳла бинт Суҳайл Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига келиб: «Ё Расулуллоҳ! Аллоҳга қасамки, мен Абу Ҳузайфанинг юзида Солимнинг (уйимизга) киришидан (норозилик аломатларини) кўраман», — деди. У деди: Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Уни эмизиб қўй», — дедилар. У: «Ахир у соқолли (катта) киши-ку?» — деди. У зот: «Уни эмизиб қўй, (шунда) Абу Ҳузайфанинг юзидаги нарса кетади», — дедилар. У (Саҳла): «Аллоҳга қасамки, мен (кейин) Абу Ҳузайфанинг юзида уни (норозиликни) кўрмадим», — деди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَعْمَشِ، وَحَمَّادٍ، وَعَاصِمِ بْنِ بَهْدَلَةَ، سَمِعُوا أَبَا وَائِلٍ، عَنْ حُذَيْفَةَ، قَالَ قَالَ عُمَرُ أَيُّكُمْ يَحْفَظُ مَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْفِتْنَةِ فَقَالَ حُذَيْفَةُ أَنَا ‏.‏ قَالَ حُذَيْفَةُ فِتْنَةُ الرَّجُلِ فِي أَهْلِهِ وَمَالِهِ وَوَلَدِهِ وَجَارِهِ يُكَفِّرُهَا الصَّلاَةُ وَالصَّوْمُ وَالصَّدَقَةُ وَالأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْىُ عَنِ الْمُنْكَرِ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ لَسْتُ عَنْ هَذَا أَسْأَلُكَ وَلَكِنْ عَنِ الْفِتْنَةِ الَّتِي تَمُوجُ كَمَوْجِ الْبَحْرِ قَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّ بَيْنَكَ وَبَيْنَهَا بَابًا مُغْلَقًا ‏.‏ قَالَ عُمَرُ أَيُفْتَحُ أَمْ يُكْسَرُ قَالَ بَلْ يُكْسَرُ ‏.‏ قَالَ إِذًا لاَ يُغْلَقُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو وَائِلٍ فِي حَدِيثِ حَمَّادٍ فَقُلْتُ لِمَسْرُوقٍ سَلْ حُذَيْفَةَ عَنِ الْبَابِ فَسَأَلَهُ فَقَالَ عُمَرُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Umar (roziyallohu anhu): «Qaysingiz Rasululloh ﷺning fitna haqida aytganlarini yodda saqlaysiz?» dedi. Huzayfa: «Men», dedi. Huzayfa: «Kishining ahli, moli, farzandi va qoʻshnisi (sababli yetadigan) fitnasini namoz, roʻza, sadaqa, yaxshilikka buyurish va yomonlikdan qaytarish kechiradi», dedi. Umar: «Men sendan bu haqda soʻrayotganim yoʻq, balki dengiz toʻlqini kabi mavjlanadigan fitna haqida (soʻrayapman)», dedi. (Huzayfa): «Ey moʻminlar amiri, sen bilan uning oʻrtasida yopiq bir eshik bor», dedi. Umar: «U ochiladimi yoki sindiriladimi?» dedi. (Huzayfa): «Yoʻq, balki sindiriladi», dedi. (Umar): «Unda u qiyomat kunigacha yopilmas ekan-da», dedi. Abu Voil, Hammodning hadisida aytdi: Men Masruqqa: «Huzayfadan eshik haqida soʻra», dedim. U undan soʻradi. (Huzayfa): «Umar (oʻzidir)», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Умар (розияллоҳу анҳу): «Қайсингиз Расулуллоҳ ﷺнинг фитна ҳақида айтганларини ёдда сақлайсиз?» деди. Ҳузайфа: «Мен», деди. Ҳузайфа: «Кишининг аҳли, моли, фарзанди ва қўшниси (сабабли етадиган) фитнасини намоз, рўза, садақа, яхшиликка буюриш ва ёмонликдан қайтариш кечиради», деди. Умар: «Мен сендан бу ҳақда сўраётганим йўқ, балки денгиз тўлқини каби мавжланадиган фитна ҳақида (сўраяпман)», деди. (Ҳузайфа): «Эй мўминлар амири, сен билан унинг ўртасида ёпиқ бир эшик бор», деди. Умар: «У очиладими ёки синдириладими?» деди. (Ҳузайфа): «Йўқ, балки синдирилади», деди. (Умар): «Унда у қиёмат кунигача ёпилмас экан-да», деди. Абу Воил, Ҳаммоднинг ҳадисида айтди: Мен Масруққа: «Ҳузайфадан эшик ҳақида сўра», дедим. У ундан сўради. (Ҳузайфа): «Умар (ўзидир)», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ نَصْرِ بْنِ عَاصِمٍ، عَنْ سُبَيْعِ بْنِ خَالِدٍ، قَالَ أَتَيْتُ الْكُوفَةَ فِي زَمَنِ فُتِحَتْ تُسْتَرُ أَجْلُبُ مِنْهَا بِغَالاً فَدَخَلْتُ الْمَسْجِدَ فَإِذَا صَدْعٌ مِنَ الرِّجَالِ وَإِذَا رَجُلٌ جَالِسٌ تَعْرِفُ إِذَا رَأَيْتَهُ أَنَّهُ مِنْ رِجَالِ أَهْلِ الْحِجَازِ قَالَ قُلْتُ مَنْ هَذَا فَتَجَهَّمَنِي الْقَوْمُ وَقَالُوا أَمَا تَعْرِفُ هَذَا هَذَا حُذَيْفَةُ بْنُ الْيَمَانِ صَاحِبُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ حُذَيْفَةُ إِنَّ النَّاسَ كَانُوا يَسْأَلُونَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْخَيْرِ وَكُنْتُ أَسْأَلُهُ عَنِ الشَّرِّ فَأَحْدَقَهُ الْقَوْمُ بِأَبْصَارِهِمْ فَقَالَ إِنِّي قَدْ أَرَى الَّذِي تُنْكِرُونَ إِنِّي قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ هَذَا الْخَيْرَ الَّذِي أَعْطَانَا اللَّهُ أَيَكُونُ بَعْدَهُ شَرٌّ كَمَا كَانَ قَبْلَهُ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ فَمَا الْعِصْمَةُ مِنْ ذَلِكَ قَالَ ‏"‏ السَّيْفُ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ثُمَّ مَاذَا يَكُونُ قَالَ ‏"‏ إِنْ كَانَ لِلَّهِ خَلِيفَةٌ فِي الأَرْضِ فَضَرَبَ ظَهْرَكَ وَأَخَذَ مَالَكَ فَأَطِعْهُ وَإِلاَّ فَمُتْ وَأَنْتَ عَاضٌّ بِجِذْلِ شَجَرَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ ثُمَّ مَاذَا قَالَ ‏"‏ ثُمَّ يَخْرُجُ الدَّجَّالُ مَعَهُ نَهْرٌ وَنَارٌ فَمَنْ وَقَعَ فِي نَارِهِ وَجَبَ أَجْرُهُ وَحُطَّ وِزْرُهُ وَمَنْ وَقَعَ فِي نَهْرِهِ وَجَبَ وِزْرُهُ وَحُطَّ أَجْرُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ ثُمَّ مَاذَا قَالَ ‏"‏ ثُمَّ هِيَ قِيَامُ السَّاعَةِ ‏"‏ ‏.‏

Subayʼ ibn Xolid aytadi: Men Tustar fath qilingan zamonda Kufaga keldim, undan xachirlar olib kelmoqchi edim. Masjidga kirsam, oʻrta boʻyli bir guruh kishilar bor ekan, ular orasida bir kishi oʻtirgan edi — uni koʻrsang, Hijoz ahlidan ekanini bilib olar eding. Men: «Bu kim?» dedim. Shunda jamoat menga qovogʻini soldi va: «Sen buni tanimaysanmi? Bu — Huzayfa ibn al-Yamon, Rasululloh ﷺning sahobalari», dedilar. Soʻng Huzayfa dedi: Odamlar Rasululloh ﷺdan yaxshilik haqida soʻrar edilar, men esa u zotdan yomonlik haqida soʻrar edim. Shunda jamoat koʻzlarini unga tikdilar. U dedi: Men sizlar inkor qilayotgan narsani koʻryapman. Men: «Ey Rasululloh, Alloh bizga ato qilgan bu yaxshilikdan keyin, undan oldin boʻlganidek yomonlik boʻladimi?» dedim. U zot: «Ha», dedilar. Men: «Undan saqlanish nimada?» dedim. U zot: «Qilichda», dedilar. Men: «Ey Rasululloh, undan keyin nima boʻladi?» dedim. U zot: «Agar yer yuzida Allohning xalifasi boʻlsa, u sening yelkangga ursa va molingni olsa ham, unga itoat qil. Aks holda, daraxtning toʻngʻagini tishlab turgan holingda oʻl», dedilar. Men: «Soʻng nima boʻladi?» dedim. U zot: «Soʻng Dajjol chiqadi, u bilan birga bir daryo va bir olov boʻladi. Kim uning oloviga tushsa, ajri vojib boʻladi va gunohi tushiriladi; kim uning daryosiga tushsa, gunohi vojib boʻladi va ajri tushib ketadi», dedilar. Men: «Soʻng nima boʻladi?» dedim. U zot: «Soʻng qiyomat qoyim boʻlishidir», dedilar.Субайъ ибн Холид айтади: Мен Тустар фатҳ қилинган замонда Куфага келдим, ундан хачирлар олиб келмоқчи эдим. Масжидга кирсам, ўрта бўйли бир гуруҳ кишилар бор экан, улар орасида бир киши ўтирган эди — уни кўрсанг, Ҳижоз аҳлидан эканини билиб олар эдинг. Мен: «Бу ким?» дедим. Шунда жамоат менга қовоғини солди ва: «Сен буни танимайсанми? Бу — Ҳузайфа ибн ал-Ямон, Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобалари», дедилар. Сўнг Ҳузайфа деди: Одамлар Расулуллоҳ ﷺдан яхшилик ҳақида сўрар эдилар, мен эса у зотдан ёмонлик ҳақида сўрар эдим. Шунда жамоат кўзларини унга тикдилар. У деди: Мен сизлар инкор қилаётган нарсани кўряпман. Мен: «Эй Расулуллоҳ, Аллоҳ бизга ато қилган бу яхшиликдан кейин, ундан олдин бўлганидек ёмонлик бўладими?» дедим. У зот: «Ҳа», дедилар. Мен: «Ундан сақланиш нимада?» дедим. У зот: «Қиличда», дедилар. Мен: «Эй Расулуллоҳ, ундан кейин нима бўлади?» дедим. У зот: «Агар ер юзида Аллоҳнинг халифаси бўлса, у сенинг елкангга урса ва молингни олса ҳам, унга итоат қил. Акс ҳолда, дарахтнинг тўнғагини тишлаб турган ҳолингда ўл», дедилар. Мен: «Сўнг нима бўлади?» дедим. У зот: «Сўнг Дажжол чиқади, у билан бирга бир дарё ва бир олов бўлади. Ким унинг оловига тушса, ажри вожиб бўлади ва гуноҳи туширилади; ким унинг дарёсига тушса, гуноҳи вожиб бўлади ва ажри тушиб кетади», дедилар. Мен: «Сўнг нима бўлади?» дедим. У зот: «Сўнг қиёмат қойим бўлишидир», дедилар.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ سَمِعْنَاهُ مِنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، - وَهُوَ ابْنُ الْقَاسِمِ - عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ جَاءَتْ سَهْلَةُ بِنْتُ سُهَيْلٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ إِنِّي أَرَى فِي وَجْهِ أَبِي حُذَيْفَةَ مِنْ دُخُولِ سَالِمٍ عَلَىَّ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَرْضِعِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ وَكَيْفَ أُرْضِعُهُ وَهُوَ رَجُلٌ كَبِيرٌ فَقَالَ ‏"‏ أَلَسْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ رَجُلٌ كَبِيرٌ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ جَاءَتْ بَعْدُ فَقَالَتْ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ نَبِيًّا مَا رَأَيْتُ فِي وَجْهِ أَبِي حُذَيْفَةَ بَعْدُ شَيْئًا أَكْرَهُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Sahla binti Suhayl Rasululloh ﷺ huzuriga kelib: «Solim oldimga kirganida Abu Huzayfaning yuzida (norozilikni) koʻrayapman», dedi. U zot: «Bas, uni emizib qoʻy», dedilar. U: «U katta yoshli kishi boʻlsa, uni qanday emizaman?» dedi. U zot: «Uning katta yoshli kishi ekanini men bilmaymanmi?» dedilar. Soʻng u yana kelib: «Seni haq bilan Nabiy qilib yuborgan Zotga qasamki, shundan keyin Abu Huzayfaning yuzida oʻzim yoqtirmaydigan hech narsani koʻrmadim», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Саҳла бинти Суҳайл Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келиб: «Солим олдимга кирганида Абу Ҳузайфанинг юзида (норозиликни) кўраяпман», деди. У зот: «Бас, уни эмизиб қўй», дедилар. У: «У катта ёшли киши бўлса, уни қандай эмизаман?» деди. У зот: «Унинг катта ёшли киши эканини мен билмайманми?» дедилар. Сўнг у яна келиб: «Сени ҳақ билан Набий қилиб юборган Зотга қасамки, шундан кейин Абу Ҳузайфанинг юзида ўзим ёқтирмайдиган ҳеч нарсани кўрмадим», деди.