حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ لَمَّا نَزَلَتْ [quran sura="8" aya_start="65" aya_end="65"]{إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ} فَكُتِبَ عَلَيْهِمْ أَنْ لاَ يَفِرَّ وَاحِدٌ مِنْ عَشَرَةٍ ـ فَقَالَ سُفْيَانُ غَيْرَ مَرَّةٍ أَنْ لاَ يَفِرَّ عِشْرُونَ مِنْ مِائَتَيْنِ ـ ثُمَّ نَزَلَتِ [quran sura="8" aya_start="66" aya_end="66"]{الآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمُ} الآيَةَ، فَكَتَبَ أَنْ لاَ يَفِرَّ مِائَةٌ مِنْ مِائَتَيْنِ ـ زَادَ سُفْيَانُ مَرَّةً ـ نَزَلَتْ [quran sura="8" aya_start="65" aya_end="65"]{حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ}. قَالَ سُفْيَانُ وَقَالَ ابْنُ شُبْرُمَةَ وَأُرَى الأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْىَ عَنِ الْمُنْكَرِ مِثْلَ هَذَا.
(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) ‹Agar sizlardan yigirma sabrli (kishi) boʻ lsa, ikki yuz (dushman)ni yengadi› (Anfol surasi, 65) (oyati) nozil boʻ lganida, ularga — bir (kishi) oʻ n (dushman)dan qochmasligi farz qilindi. (Sufyon bir necha bor: «Yigirma (kishi) ikki yuzdan qochmasligi» dedi.) Soʻng ‹Endi Alloh sizdan (yukni) yengillatdi...› (Anfol surasi, 66) (oyati) nozil boʻ ldi; shunda — yuz (kishi) ikki yuzdan qochmasligi farz qilindi. (Sufyon bir marta ziyoda qildi:) ‹Moʻminlarni jangga undagin; agar sizlardan yigirma sabrli (kishi) boʻ lsa...› (Anfol surasi, 65) nozil boʻ ldi. (Sufyon:) Ibn Shubruma: «Maʼrufga buyurish va munkardan qaytarish ham — shunga oʻ xshash (deb) koʻ raman», dedi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) ‹Агар сизлардан йигирма сабрли (киши) бў лса, икки юз (душман)ни енгади› (Анфол сураси, 65) (ояти) нозил бў лганида, уларга — бир (киши) ў н (душман)дан қочмаслиги фарз қилинди. (Суфён бир неча бор: «Йигирма (киши) икки юздан қочмаслиги» деди.) Сўнг ‹Энди Аллоҳ сиздан (юкни) енгиллатди...› (Анфол сураси, 66) (ояти) нозил бў лди; шунда — юз (киши) икки юздан қочмаслиги фарз қилинди. (Суфён бир марта зиёда қилди:) ‹Мўминларни жангга ундагин; агар сизлардан йигирма сабрли (киши) бў лса...› (Анфол сураси, 65) нозил бў лди. (Суфён:) Ибн Шубрума: «Маъруфга буюриш ва мункардан қайтариш ҳам — шунга ў хшаш (деб) кў раман», деди.
حَدَّثَنَا عَلِيٌّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ لِي ابْنُ شُبْرُمَةَ نَظَرْتُ كَمْ يَكْفِي الرَّجُلَ مِنَ الْقُرْآنِ فَلَمْ أَجِدْ سُورَةً أَقَلَّ مِنْ ثَلاَثِ آيَاتٍ، فَقُلْتُ لاَ يَنْبَغِي لأَحَدٍ أَنْ يَقْرَأَ أَقَلَّ مِنْ ثَلاَثِ آيَاتٍ.
(Sufyon aytdi:) Ibn Shubruma menga: «Men — kishiga Qurʼondan qancha(si) yetishini (kifoya qilishini) qarab (oʻ ylab) koʻ rdim — uch oyatdan kam (boʻ lgan) bir surani topmadim; shu sababli: ‹Hech kimga uch oyatdan kam (qilib) oʻqiish loyiq emas› dedim», dedi.(Суфён айтди:) Ибн Шубрума менга: «Мен — кишига Қуръондан қанча(си) етишини (кифоя қилишини) қараб (ў йлаб) кў рдим — уч оятдан кам (бў лган) бир сурани топмадим; шу сабабли: ‹Ҳеч кимга уч оятдан кам (қилиб) ўқииш лойиқ эмас› дедим», деди.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ أَبُو مُوسَى، وَلَقِيتُهُ، بِالْكُوفَةِ جَاءَ إِلَى ابْنِ شُبْرُمَةَ فَقَالَ أَدْخِلْنِي عَلَى عِيسَى فَأَعِظَهُ. فَكَأَنَّ ابْنَ شُبْرُمَةَ خَافَ عَلَيْهِ فَلَمْ يَفْعَلْ. قَالَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ قَالَ لَمَّا سَارَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ ـ رضى الله عنهما ـ إِلَى مُعَاوِيَةَ بِالْكَتَائِبِ. قَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ لِمُعَاوِيَةَ أَرَى كَتِيبَةً لاَ تُوَلِّي حَتَّى تُدْبِرَ أُخْرَاهَا. قَالَ مُعَاوِيَةُ مَنْ لِذَرَارِيِّ الْمُسْلِمِينَ. فَقَالَ أَنَا. فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَامِرٍ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَمُرَةَ نَلْقَاهُ فَنَقُولُ لَهُ الصُّلْحَ. قَالَ الْحَسَنُ وَلَقَدْ سَمِعْتُ أَبَا بَكْرَةَ قَالَ بَيْنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ جَاءَ الْحَسَنُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " ابْنِي هَذَا سَيِّدٌ وَلَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يُصْلِحَ بِهِ بَيْنَ فِئَتَيْنِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ ".
(Isroil Abu Muso aytdi — men uni Kufada uchratganman; u Ibn Shubrumaning oldiga kelib: ‹Meni Iyso (amaldor)ning huzuriga kirgiz, men unga vaʼz (nasihat) qilay› dedi; goʻyo Ibn Shubruma unga (zarar yetishidan) qoʻrqib, (buni) qilmadi. U (Isroil) aytdi: Bizga Hasan (al-Basriy) aytib berdiki, u shunday dedi:) Hasan ibn Ali (roziyallohu anhumo) qoʻshinlar bilan Muoviyaga qarshi yurganida, Amr ibn Os Muoviyaga: «Men shunday bir qoʻshinni koʻryapmanki, uning oxiri qaytmasdan (orqaga), oldi (ham) qaytmaydi (taslim boʻlmaydi)», dedi. Muoviya: «Musulmonlarning bola-chaqalarini (yetimlarini) kim (boqadi)?» dedi. (Amr): «Men», dedi. Shunda Abdulloh ibn Omir va Abdurahmon ibn Samura: «Biz uni (Hasanni) uchratib, unga sulh (taklif) qilamiz», dedilar. Hasan (al-Basriy) aytdi: Darhaqiqat, men Abu Bakraning shunday deganini eshitganman: Paygʻambar ﷺ xutba qilayotgan paytlarida, Hasan keldi. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Mana bu oʻgʻlim — sayyiddir; shoyad Alloh u orqali musulmonlarning ikki guruhi orasini isloh qilsa (yarashtirsa)», dedilar.(Исроил Абу Мусо айтди — мен уни Куфада учратганман; у Ибн Шубруманинг олдига келиб: ‹Мени Ийсо (амалдор)нинг ҳузурига киргиз, мен унга ваъз (насиҳат) қилай› деди; гўё Ибн Шубрума унга (зарар етишидан) қўрқиб, (буни) қилмади. У (Исроил) айтди: Бизга Ҳасан (ал-Басрий) айтиб бердики, у шундай деди:) Ҳасан ибн Али (розияллоҳу анҳумо) қўшинлар билан Муовияга қарши юрганида, Амр ибн Ос Муовияга: «Мен шундай бир қўшинни кўряпманки, унинг охири қайтмасдан (орқага), олди (ҳам) қайтмайди (таслим бўлмайди)», деди. Муовия: «Мусулмонларнинг бола-чақаларини (етимларини) ким (боқади)?» деди. (Амр): «Мен», деди. Шунда Абдуллоҳ ибн Омир ва Абдураҳмон ибн Самура: «Биз уни (Ҳасанни) учратиб, унга сулҳ (таклиф) қиламиз», дедилар. Ҳасан (ал-Басрий) айтди: Дарҳақиқат, мен Абу Бакранинг шундай деганини эшитганман: Пайғамбар ﷺ хутба қилаётган пайтларида, Ҳасан келди. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Мана бу ўғлим — саййиддир; шояд Аллоҳ у орқали мусулмонларнинг икки гуруҳи орасини ислоҳ қилса (яраштирса)», дедилар.