Qatoda ibn Di'oma

حَدَّثَنَا مُوسَى، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عُمَيْرٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ، قَالَ شَكَا أَهْلُ الْكُوفَةِ سَعْدًا إِلَى عُمَرَ ـ رضى الله عنه ـ فَعَزَلَهُ وَاسْتَعْمَلَ عَلَيْهِمْ عَمَّارًا، فَشَكَوْا حَتَّى ذَكَرُوا أَنَّهُ لاَ يُحْسِنُ يُصَلِّي، فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ فَقَالَ يَا أَبَا إِسْحَاقَ إِنَّ هَؤُلاَءِ يَزْعُمُونَ أَنَّكَ لاَ تُحْسِنُ تُصَلِّي قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ أَمَّا أَنَا وَاللَّهِ فَإِنِّي كُنْتُ أُصَلِّي بِهِمْ صَلاَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا أَخْرِمُ عَنْهَا، أُصَلِّي صَلاَةَ الْعِشَاءِ فَأَرْكُدُ فِي الأُولَيَيْنِ وَأُخِفُّ فِي الأُخْرَيَيْنِ‏.‏ قَالَ ذَاكَ الظَّنُّ بِكَ يَا أَبَا إِسْحَاقَ‏.‏ فَأَرْسَلَ مَعَهُ رَجُلاً أَوْ رِجَالاً إِلَى الْكُوفَةِ، فَسَأَلَ عَنْهُ أَهْلَ الْكُوفَةِ، وَلَمْ يَدَعْ مَسْجِدًا إِلاَّ سَأَلَ عَنْهُ، وَيُثْنُونَ مَعْرُوفًا، حَتَّى دَخَلَ مَسْجِدًا لِبَنِي عَبْسٍ، فَقَامَ رَجُلٌ مِنْهُمْ يُقَالُ لَهُ أُسَامَةُ بْنُ قَتَادَةَ يُكْنَى أَبَا سَعْدَةَ قَالَ أَمَّا إِذْ نَشَدْتَنَا فَإِنَّ سَعْدًا كَانَ لاَ يَسِيرُ بِالسَّرِيَّةِ، وَلاَ يَقْسِمُ بِالسَّوِيَّةِ، وَلاَ يَعْدِلُ فِي الْقَضِيَّةِ‏.‏ قَالَ سَعْدٌ أَمَا وَاللَّهِ لأَدْعُوَنَّ بِثَلاَثٍ، اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ عَبْدُكَ هَذَا كَاذِبًا، قَامَ رِيَاءً وَسُمْعَةً فَأَطِلْ عُمْرَهُ، وَأَطِلْ فَقْرَهُ، وَعَرِّضْهُ بِالْفِتَنِ، وَكَانَ بَعْدُ إِذَا سُئِلَ يَقُولُ شَيْخٌ كَبِيرٌ مَفْتُونٌ، أَصَابَتْنِي دَعْوَةُ سَعْدٍ‏.‏ قَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ فَأَنَا رَأَيْتُهُ بَعْدُ قَدْ سَقَطَ حَاجِبَاهُ عَلَى عَيْنَيْهِ مِنَ الْكِبَرِ، وَإِنَّهُ لَيَتَعَرَّضُ لِلْجَوَارِي فِي الطُّرُقِ يَغْمِزُهُنَّ‏.‏

Jobir ibn Samura (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Kufa ahli Saʼddan Umarga shikoyat qildi va u (Umar) uni (vazifadan) chetlatib, oʻrniga Ammorni amir qildi. Ular Saʼd ustidan koʻp shikoyat qildi, hatto uni namozni durust oʻqimaydi deb (aybladi). Umar uni chaqirib: «Ey Abu Ishoq, bu odamlar sen namozni durust oʻqimaysan deb daʼvo qilyapti», — dedi. Abu Ishoq: «Allohga qasamki, men ular bilan Rasululloh ﷺ ning namoziga oʻxshash namoz oʻqir edim va undan hech narsani kamaytirmas edim. Men xufton namozining birinchi ikki rakatini choʻzar, soʻnggi ikki rakatini qisqartirar edim», — dedi. Umar: «Ey Abu Ishoq, men sen haqda shunday (yaxshi) oʻylar edim», — dedi. Soʻng u Saʼd bilan birga Kufaga bir yoki bir necha kishi yubordi — odamlardan u haqda soʻrash uchun. Ular u yerga borib, har bir masjidda u haqda soʻramay qoldirmadi. Barcha odamlar uni maqtadi — to Bani Abs (qabilasi)ning masjidiga kelguncha; u yerda Usoma ibn Qatoda — kunyasi Abu Saʼda — degan kishi turib: «Madomki, sen bizni qasamga solding, men senga aytishga majburman: Saʼd hech qachon lashkar bilan oʻzi (jangga) bormas, (oʻljani) teng taqsimlamas va hukmlarda adolat qilmas edi», — dedi. (Buni eshitgach) Saʼd: «Men Allohdan uch narsani soʻrayman: Allohim, agar shu quling yolgʻonchi boʻlsa va riyo uchun turgan boʻlsa, unga uzun umr ber, uning faqirligini koʻpaytir va uni fitnalarga giriftor qil», — dedi. (Va shunday boʻldi.) Keyin oʻsha kishidan ahvoli soʻralganida, u: «Men qari (chol)man, Saʼdning duosi sababli fitnaga giriftorman», — deb javob berar edi. Roviy Abdulmalik: «Men uni keyin koʻrdim, qarilik tufayli qoshlari koʻzlari ustiga osilib tushgan edi va u yoʻlda yosh qizlarni izillab, ularga tegajogʻlik qilar edi», — dedi.Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Куфа аҳли Саъддан Умарга шикоят қилди ва у (Умар) уни (вазифадан) четлатиб, ўрнига Амморни амир қилди. Улар Саъд устидан кўп шикоят қилди, ҳатто уни намозни дуруст ўқимайди деб (айблади). Умар уни чақириб: «Эй Абу Ишоқ, бу одамлар сен намозни дуруст ўқимайсан деб даъво қиляпти», — деди. Абу Ишоқ: «Аллоҳга қасамки, мен улар билан Расулуллоҳ ﷺ нинг намозига ўхшаш намоз ўқир эдим ва ундан ҳеч нарсани камайтирмас эдим. Мен хуфтон намозининг биринчи икки ракатини чўзар, сўнгги икки ракатини қисқартирар эдим», — деди. Умар: «Эй Абу Ишоқ, мен сен ҳақда шундай (яхши) ўйлар эдим», — деди. Сўнг у Саъд билан бирга Куфага бир ёки бир неча киши юборди — одамлардан у ҳақда сўраш учун. Улар у ерга бориб, ҳар бир масжидда у ҳақда сўрамай қолдирмади. Барча одамлар уни мақтади — то Бани Абс (қабиласи)нинг масжидига келгунча; у ерда Усома ибн Қатода — куняси Абу Саъда — деган киши туриб: «Мадомки, сен бизни қасамга солдинг, мен сенга айтишга мажбурман: Саъд ҳеч қачон лашкар билан ўзи (жангга) бормас, (ўлжани) тенг тақсимламас ва ҳукмларда адолат қилмас эди», — деди. (Буни эшитгач) Саъд: «Мен Аллоҳдан уч нарсани сўрайман: Аллоҳим, агар шу қулинг ёлғончи бўлса ва риё учун турган бўлса, унга узун умр бер, унинг фақирлигини кўпайтир ва уни фитналарга гирифтор қил», — деди. (Ва шундай бўлди.) Кейин ўша кишидан аҳволи сўралганида, у: «Мен қари (чол)ман, Саъднинг дуоси сабабли фитнага гирифторман», — деб жавоб берар эди. Ровий Абдулмалик: «Мен уни кейин кўрдим, қарилик туфайли қошлари кўзлари устига осилиб тушган эди ва у йўлда ёш қизларни изиллаб, уларга тегажоғлик қилар эди», — деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَبِيبٍ الْحَارِثِيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ إِسْحَاقَ، - وَهُوَ ابْنُ سُوَيْدٍ - أَنَّ أَبَا قَتَادَةَ، حَدَّثَ قَالَ كُنَّا عِنْدَ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ فِي رَهْطٍ مِنَّا وَفِينَا بُشَيْرُ بْنُ كَعْبٍ فَحَدَّثَنَا عِمْرَانُ، يَوْمَئِذٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْحَيَاءُ خَيْرٌ كُلُّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَوْ قَالَ ‏"‏ الْحَيَاءُ كُلُّهُ خَيْرٌ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ بُشَيْرُ بْنُ كَعْبٍ إِنَّا لَنَجِدُ فِي بَعْضِ الْكُتُبِ أَوِ الْحِكْمَةِ أَنَّ مِنْهُ سَكِينَةً وَوَقَارًا لِلَّهِ وَمِنْهُ ضَعْفٌ ‏.‏ قَالَ فَغَضِبَ عِمْرَانُ حَتَّى احْمَرَّتَا عَيْنَاهُ وَقَالَ أَلاَ أُرَانِي أُحَدِّثُكَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَتُعَارِضُ فِيهِ ‏.‏ قَالَ فَأَعَادَ عِمْرَانُ الْحَدِيثَ قَالَ فَأَعَادَ بُشَيْرٌ فَغَضِبَ عِمْرَانُ قَالَ فَمَا زِلْنَا نَقُولُ فِيهِ إِنَّهُ مِنَّا يَا أَبَا نُجَيْدٍ إِنَّهُ لاَ بَأْسَ بِهِ ‏.‏

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Hayo — butunlay yaxshilikdir», dedilar — yoki: «Hayo — uning hammasi yaxshilikdir», dedilar. Shunda Bushayr ibn Kaʼb: «Biz baʼzi kitoblarda — yoki: hikmatda — ‹Undan (hayodan) Alloh uchun sokinlik va viqor bor, undan zaiflik (ojizlik) ham bor› (deganini) topamiz», dedi. (Roviy) dedi: Shunda Imron shu qadar gʻazablandiki, hatto ikki koʻzi qizarib ketdi va: «Men senga Rasululloh ﷺ dan hadis aytyapman-u, sen unga (qarshi) eʼtiroz bildiryapsanmi?!» dedi. (Roviy) dedi: Imron hadisni qaytardi. (Roviy) dedi: Bushayr (ham gapini) qaytardi. Shunda Imron (yana) gʻazablandi. (Roviy) dedi: Biz: «Ey Abu Nujayd, u (Bushayr) bizdan (biri); unda hech zarar (gunoh) yoʻq», deyaverdik.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳаё — бутунлай яхшиликдир», дедилар — ёки: «Ҳаё — унинг ҳаммаси яхшиликдир», дедилар. Шунда Бушайр ибн Каъб: «Биз баъзи китобларда — ёки: ҳикматда — ‹Ундан (ҳаёдан) Аллоҳ учун сокинлик ва виқор бор, ундан заифлик (ожизлик) ҳам бор› (деганини) топамиз», деди. (Ровий) деди: Шунда Имрон шу қадар ғазабландики, ҳатто икки кўзи қизариб кетди ва: «Мен сенга Расулуллоҳ ﷺ дан ҳадис айтяпман-у, сен унга (қарши) эътироз билдиряпсанми?!» деди. (Ровий) деди: Имрон ҳадисни қайтарди. (Ровий) деди: Бушайр (ҳам гапини) қайтарди. Шунда Имрон (яна) ғазабланди. (Ровий) деди: Биз: «Эй Абу Нужайд, у (Бушайр) биздан (бири); унда ҳеч зарар (гуноҳ) йўқ», деявердик.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ حُمَيْدَةَ بِنْتِ عُبَيْدِ بْنِ رِفَاعَةَ، عَنْ كَبْشَةَ بِنْتِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، وَكَانَتْ، عِنْدَ ابْنِ أَبِي قَتَادَةَ أَنَّ أَبَا قَتَادَةَ، دَخَلَ عَلَيْهَا ‏.‏ قَالَتْ فَسَكَبْتُ لَهُ وَضُوءًا قَالَتْ فَجَاءَتْ هِرَّةٌ تَشْرَبُ فَأَصْغَى لَهَا الإِنَاءَ حَتَّى شَرِبَتْ قَالَتْ كَبْشَةُ فَرَآنِي أَنْظُرُ إِلَيْهِ فَقَالَ أَتَعْجَبِينَ يَا بِنْتَ أَخِي فَقُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّهَا لَيْسَتْ بِنَجَسٍ إِنَّمَا هِيَ مِنَ الطَّوَّافِينَ عَلَيْكُمْ أَوِ الطَّوَّافَاتِ ‏"‏ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِثْلِ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ لَمْ يَرَوْا بِسُؤْرِ الْهِرَّةِ بَأْسًا ‏.‏ وَهَذَا أَحَسَنُ شَيْءٍ رُوِيَ فِي هَذَا الْبَابِ ‏.‏ وَقَدْ جَوَّدَ مَالِكٌ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ وَلَمْ يَأْتِ بِهِ أَحَدٌ أَتَمَّ مِنْ مَالِكٍ ‏.‏

Humayda bint Ubayd ibn Rifoʼa (rahimahalloh)dan, u Kabsha bint Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anho)dan — u Ibn Abu Qatodaning (xotini) edi — rivoyat qiladiki, Abu Qatoda (roziyallohu anhu) uning oldiga kirdi. (Kabsha) aytdi: Men unga tahorat suvini quydim. (Yana) aytdi: Bir mushuk kelib (suvdan) icha boshladi, u (Abu Qatoda) esa idishni unga (mushukka) egib turdi, toki u ichib boʻlguncha. Kabsha aytdi: U meni unga qarab turganimni koʻrdi-da: «Ey jiyanim, taajjublanyapsanmi?» dedi. Men: «Ha», dedim. U: «Albatta, Rasululloh ﷺ: ‹U (mushuk) najas emas, u atrofingizda aylanib yuruvchilardan, yoki aylanib yuruvchilardandir›, dedilar», dedi. Bu Nabiy ﷺ ashoblari, tobeʼinlar va ulardan keyingilardan koʻpchilik ulamolarning, masalan Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir — ular mushuk ichgan suvda zarar (yoʻq) deb koʻrganlar. Bu bobda rivoyat qilingan eng yaxshi narsadir. Molik bu hadisni Ishoq ibn Abdulloh ibn Abu Talhadan yaxshi (mukammal) keltirgan, hech kim uni Molikdan koʻra toʻliqroq keltirmagan.Ҳумайда бинт Убайд ибн Рифўа (раҳимаҳаллоҳ)дан, у Кабша бинт Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳо)дан — у Ибн Абу Қатоданинг (хотини) эди — ривоят қиладики, Абу Қатода (розияллоҳу анҳу) унинг олдига кирди. (Кабша) айтди: Мен унга таҳорат сувини қуйдим. (Яна) айтди: Бир мушук келиб (сувдан) ича бошлади, у (Абу Қатода) эса идишни унга (мушукка) эгиб турди, токи у ичиб бўлгунча. Кабша айтди: У мени унга қараб турганимни кўрди-да: «Эй жияним, таажжубланяпсанми?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «Албатта, Расулуллоҳ ﷺ: ‹У (мушук) нажас эмас, у атрофингизда айланиб юрувчилардан, ёки айланиб юрувчилардандир›, дедилар», деди. Бу Набий ﷺ ашоблари, тобеъинлар ва улардан кейингилардан кўпчилик уламоларнинг, масалан Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир — улар мушук ичган сувда зарар (йўқ) деб кўрганлар. Бу бобда ривоят қилинган энг яхши нарсадир. Молик бу ҳадисни Ишоқ ибн Абдуллоҳ ибн Абу Талҳадан яхши (мукаммал) келтирган, ҳеч ким уни Моликдан кўра тўлиқроқ келтирмаган.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ مَيْسَرَةَ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَرْجِسَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى أَنْ يُبَالَ فِي الْجُحْرِ ‏.‏ قَالَ قَالُوا لِقَتَادَةَ مَا يُكْرَهُ مِنَ الْبَوْلِ فِي الْجُحْرِ قَالَ كَانَ يُقَالُ إِنَّهَا مَسَاكِنُ الْجِنِّ ‏.‏

Abdulloh ibn Sarjis (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ inga (kovakka) kichik hojat chiqarishni man qildilar. (Roviy aytadi:) Qatodadan: «Inga kichik hojat chiqarishning nimasi makruh?» — deb soʻrashdi. U: «‹Bular jinlarning maskanlari›, — deyilar edi», — dedi.Абдуллоҳ ибн Саржис (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ инга (ковакка) кичик ҳожат чиқаришни ман қилдилар. (Ровий айтади:) Қатодадан: «Инга кичик ҳожат чиқаришнинг нимаси макруҳ?» — деб сўрашди. У: «‹Булар жинларнинг масканлари›, — дейилар эди», — деди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، وَهِشَامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَنَتَ شَهْرًا - قَالَ شُعْبَةُ لَعَنَ رِجَالاً وَقَالَ هِشَامٌ يَدْعُو عَلَى أَحْيَاءٍ مِنْ أَحْيَاءِ الْعَرَبِ - ثُمَّ تَرَكَهُ بَعْدَ الرُّكُوعِ ‏.‏ هَذَا قَوْلُ هِشَامٍ وَقَالَ شُعْبَةُ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَنَتَ شَهْرًا يَلْعَنُ رِعْلاً وَذَكْوَانَ وَلِحْيَانَ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bir oy qunut oʻqidilar — bunda baʼzi kishilarni laʼnatlab, arab qabilalaridan baʼzilariga qarshi duo qildilar — soʻng buni rukudan keyin tark etdilar. Yana bir rivoyatda: Nabiy ﷺ bir oy qunut oʻqib, Riʼl, Zakvon va Lihyon qabilalarini laʼnatladilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бир ой қунут ўқидилар — бунда баъзи кишиларни лаънатлаб, араб қабилаларидан баъзиларига қарши дуо қилдилар — сўнг буни рукудан кейин тарк этдилар. Яна бир ривоятда: Набий ﷺ бир ой қунут ўқиб, Риъл, Заквон ва Лиҳён қабилаларини лаънатладилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَنْبَأَنَا هَمَّامُ بْنُ يَحْيَى، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي الصِّدِّيقِ النَّاجِيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِمَا، سَمِعْتُ مِنْ، فِي رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَمِعَتْهُ أُذُنَاىَ وَوَعَاهُ قَلْبِي ‏"‏ إِنَّ عَبْدًا قَتَلَ تِسْعَةً وَتِسْعِينَ نَفْسًا ثُمَّ عَرَضَتْ لَهُ التَّوْبَةُ فَسَأَلَ عَنْ أَعْلَمِ أَهْلِ الأَرْضِ فَدُلَّ عَلَى رَجُلٍ فَأَتَاهُ ‏.‏ فَقَالَ إِنِّي قَتَلْتُ تِسْعَةً وَتِسْعِينَ نَفْسًا فَهَلْ لِي مِنْ تَوْبَةٍ قَالَ بَعْدَ تِسْعَةٍ وَتِسْعِينَ نَفْسًا ‏.‏ قَالَ فَانْتَضَى سَيْفَهُ فَقَتَلَهُ فَأَكْمَلَ بِهِ الْمِائَةَ ثُمَّ عَرَضَتْ لَهُ التَّوْبَةُ فَسَأَلَ عَنْ أَعْلَمِ أَهْلِ الأَرْضِ فَدُلَّ عَلَى رَجُلٍ فَأَتَاهُ فَقَالَ إِنِّي قَتَلْتُ مِائَةَ نَفْسٍ فَهَلْ لِي مِنْ تَوْبَةٍ قَالَ فَقَالَ وَيْحَكَ وَمَنْ يَحُولُ بَيْنَكَ وَبَيْنَ التَّوْبَةِ اخْرُجْ مِنَ الْقَرْيَةِ الْخَبِيثَةِ الَّتِي أَنْتَ فِيهَا إِلَى الْقَرْيَةِ الصَّالِحَةِ قَرْيَةِ كَذَا وَكَذَا فَاعْبُدْ رَبَّكَ فِيهَا ‏.‏ فَخَرَجَ يُرِيدُ الْقَرْيَةَ الصَّالِحَةَ فَعَرَضَ لَهُ أَجَلُهُ فِي الطَّرِيقِ فَاخْتَصَمَتْ فِيهِ مَلاَئِكَةُ الرَّحْمَةِ وَمَلاَئِكَةُ الْعَذَابِ قَالَ إِبْلِيسُ أَنَا أَوْلَى بِهِ إِنَّهُ لَمْ يَعْصِنِي سَاعَةً قَطُّ ‏.‏ قَالَ فَقَالَتْ مَلاَئِكَةُ الرَّحْمَةِ إِنَّهُ خَرَجَ تَائِبًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَمَّامٌ فَحَدَّثَنِي حُمَيْدٌ الطَّوِيلُ، عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، قَالَ فَبَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ مَلَكًا فَاخْتَصَمُوا إِلَيْهِ ثُمَّ رَجَعُوا فَقَالَ انْظُرُوا أَىَّ الْقَرْيَتَيْنِ كَانَتْ أَقْرَبَ فَأَلْحِقُوهُ بِأَهْلِهَا ‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَنْبَأَنَا هَمَّامُ بْنُ يَحْيَى، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي الصِّدِّيقِ النَّاجِيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِمَا، سَمِعْتُ مِنْ، فِي رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَمِعَتْهُ أُذُنَاىَ وَوَعَاهُ قَلْبِي ‏"‏ إِنَّ عَبْدًا قَتَلَ تِسْعَةً وَتِسْعِينَ نَفْسًا ثُمَّ عَرَضَتْ لَهُ التَّوْبَةُ فَسَأَلَ عَنْ أَعْلَمِ أَهْلِ الأَرْضِ فَدُلَّ عَلَى رَجُلٍ فَأَتَاهُ ‏.‏ فَقَالَ إِنِّي قَتَلْتُ تِسْعَةً وَتِسْعِينَ نَفْسًا فَهَلْ لِي مِنْ تَوْبَةٍ قَالَ بَعْدَ تِسْعَةٍ وَتِسْعِينَ نَفْسًا ‏.‏ قَالَ فَانْتَضَى سَيْفَهُ فَقَتَلَهُ فَأَكْمَلَ بِهِ الْمِائَةَ ثُمَّ عَرَضَتْ لَهُ التَّوْبَةُ فَسَأَلَ عَنْ أَعْلَمِ أَهْلِ الأَرْضِ فَدُلَّ عَلَى رَجُلٍ فَأَتَاهُ فَقَالَ إِنِّي قَتَلْتُ مِائَةَ نَفْسٍ فَهَلْ لِي مِنْ تَوْبَةٍ قَالَ فَقَالَ وَيْحَكَ وَمَنْ يَحُولُ بَيْنَكَ وَبَيْنَ التَّوْبَةِ اخْرُجْ مِنَ الْقَرْيَةِ الْخَبِيثَةِ الَّتِي أَنْتَ فِيهَا إِلَى الْقَرْيَةِ الصَّالِحَةِ قَرْيَةِ كَذَا وَكَذَا فَاعْبُدْ رَبَّكَ فِيهَا ‏.‏ فَخَرَجَ يُرِيدُ الْقَرْيَةَ الصَّالِحَةَ فَعَرَضَ لَهُ أَجَلُهُ فِي الطَّرِيقِ فَاخْتَصَمَتْ فِيهِ مَلاَئِكَةُ الرَّحْمَةِ وَمَلاَئِكَةُ الْعَذَابِ قَالَ إِبْلِيسُ أَنَا أَوْلَى بِهِ إِنَّهُ لَمْ يَعْصِنِي سَاعَةً قَطُّ ‏.‏ قَالَ فَقَالَتْ مَلاَئِكَةُ الرَّحْمَةِ إِنَّهُ خَرَجَ تَائِبًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَمَّامٌ فَحَدَّثَنِي حُمَيْدٌ الطَّوِيلُ، عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، قَالَ فَبَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ مَلَكًا فَاخْتَصَمُوا إِلَيْهِ ثُمَّ رَجَعُوا فَقَالَ انْظُرُوا أَىَّ الْقَرْيَتَيْنِ كَانَتْ أَقْرَبَ فَأَلْحِقُوهُ بِأَهْلِهَا ‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ فَحَدَّثَنَا الْحَسَنُ، قَالَ لَمَّا حَضَرَهُ الْمَوْتُ احْتَفَزَ بِنَفْسِهِ فَقَرُبَ مِنَ الْقَرْيَةِ الصَّالِحَةِ وَبَاعَدَ مِنْهُ الْقَرْيَةَ الْخَبِيثَةَ فَأَلْحَقُوهُ بِأَهْلِ الْقَرْيَةِ الصَّالِحَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ الْقَطَّانُ حَدَّثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Sizlarga Rasululloh ﷺning ogʻzidan eshitgan, quloqlarim eshitib, qalbim yod olgan narsani aytib bermaymi? U zot: ‹Bir banda toʻqson toʻqqiz jonni oʻldirdi, soʻng unda tavba qilish istagi paydo boʻldi. U yer yuzidagi eng olim kishini soʻradi, unga bir odam koʻrsatildi. U oʻsha kishining oldiga borib: ʼMen toʻqson toʻqqiz jonni oʻldirdim, menga tavba bormi?ʼ dedi. U: ʼToʻqson toʻqqiz jondan keyinmi?!ʼ dedi. Shunda u qilichini sugʻurib, uni ham oʻldirdi va shu bilan yuztaga yetkazdi. Soʻng yana unda tavba qilish istagi paydo boʻldi. U yer yuzidagi eng olim kishini soʻradi, unga bir odam koʻrsatildi. U oʻsha kishining oldiga borib: ʼMen yuz jonni oʻldirdim, menga tavba bormi?ʼ dedi. U: ʼVoy senga, tavba bilan sening orangga kim toʻsiq boʻla oladi! Oʻzing turgan yomon qishloqdan chiqib, yaxshi qishloqqa, falon-falon qishloqqa bor va u yerda Robbingga ibodat qilʼ dedi. U yaxshi qishloqni koʻzlab yoʻlga chiqdi, ammo yoʻlda ajali yetdi. Uning haqida rahmat farishtalari bilan azob farishtalari tortishib qolishdi. Iblis: ʼMen unga haqliroqman, chunki u bir soat ham menga osiylik qilmaganʼ dedi. Rahmat farishtalari esa: ʼU tavba qilib chiqqan ediʼ deyishdi›, dedilar.» Baʼzi rivoyatlarga koʻra, Alloh azza va jalla bir farishtani yubordi, ular unga hakamlik qildirdilar. U: «Ikki qishloqning qaysi biri yaqinroq boʻlsa, oʻsha yerning ahliga qoʻshinglar» dedi. Uning oʻlimi yetganda oʻzini yaxshi qishloq tomonga tortdi, shunda u yaxshi qishloqqa yaqinroq, yomon qishloqdan uzoqroq boʻldi, natijada uni yaxshi qishloq ahliga qoʻshdilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Сизларга Расулуллоҳ ﷺнинг оғзидан эшитган, қулоқларим эшитиб, қалбим ёд олган нарсани айтиб бермайми? У зот: ‹Бир банда тўқсон тўққиз жонни ўлдирди, сўнг унда тавба қилиш истаги пайдо бўлди. У ер юзидаги энг олим кишини сўради, унга бир одам кўрсатилди. У ўша кишининг олдига бориб: ъМен тўқсон тўққиз жонни ўлдирдим, менга тавба борми?ъ деди. У: ъТўқсон тўққиз жондан кейинми?!ъ деди. Шунда у қиличини суғуриб, уни ҳам ўлдирди ва шу билан юзтага етказди. Сўнг яна унда тавба қилиш истаги пайдо бўлди. У ер юзидаги энг олим кишини сўради, унга бир одам кўрсатилди. У ўша кишининг олдига бориб: ъМен юз жонни ўлдирдим, менга тавба борми?ъ деди. У: ъВой сенга, тавба билан сенинг орангга ким тўсиқ бўла олади! Ўзинг турган ёмон қишлоқдан чиқиб, яхши қишлоққа, фалон-фалон қишлоққа бор ва у ерда Роббингга ибодат қилъ деди. У яхши қишлоқни кўзлаб йўлга чиқди, аммо йўлда ажали етди. Унинг ҳақида раҳмат фаришталари билан азоб фаришталари тортишиб қолишди. Иблис: ъМен унга ҳақлироқман, чунки у бир соат ҳам менга осийлик қилмаганъ деди. Раҳмат фаришталари эса: ъУ тавба қилиб чиққан эдиъ дейишди›, дедилар.» Баъзи ривоятларга кўра, Аллоҳ азза ва жалла бир фариштани юборди, улар унга ҳакамлик қилдирдилар. У: «Икки қишлоқнинг қайси бири яқинроқ бўлса, ўша ернинг аҳлига қўшинглар» деди. Унинг ўлими етганда ўзини яхши қишлоқ томонга тортди, шунда у яхши қишлоққа яқинроқ, ёмон қишлоқдан узоқроқ бўлди, натижада уни яхши қишлоқ аҳлига қўшдилар.

حَدَّثَنَا عَفَّانُ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الْعَالِيَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ حَدَّثَنِي رِجَالٌ، مَرْضِيُّونَ فِيهِمْ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَقَالَ عَفَّانُ مَرَّةً شَهِدَ عِنْدِي رِجَالٌ مَرْضِيُّونَ وَأَرْضَاهُمْ عِنْدِي عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لَا صَلَاةَ بَعْدَ صَلَاتَيْنِ بَعْدَ الصُّبْحِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَبَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ حَدَّثَنَا عَفَّانُ حَدَّثَنَا أَبَانُ حَدَّثَنَا قَتَادَةُ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ بِمِثْلِ هَذَا شَهِدَ عِنْدِي رِجَالٌ مَرْضِيُّونَ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qiladi: mening oldimda, ular orasida Umar (roziyallohu anhu) ham bor edi, roziligimga sazovor kishilar guvohlik berdilarki, Rasululloh ﷺ: «Ikki namozdan soʻng namoz oʻqilmaydi: bomdoddan keyin quyosh koʻtarilgunga qadar va asrdan keyin quyosh botgunga qadar», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилади: менинг олдимда, улар орасида Умар (розияллоҳу анҳу) ҳам бор эди, розилигимга сазовор кишилар гувоҳлик бердиларки, Расулуллоҳ ﷺ: «Икки намоздан сўнг намоз ўқилмайди: бомдоддан кейин қуёш кўтарилгунга қадар ва асрдан кейин қуёш ботгунга қадар», дедилар.

- وعن جابر بن سَمُرة، رضي الله عنهما، قال‏:‏ شكا أهل الكوفة سعدًا، يعني‏:‏ ابن أبي وقاص، رضي الله عنه الله عنه، إلى عمر بن الخطاب، رضي الله عنه، فعزله واستعمل عليهم عمارًا، فشكوا حتى ذكروا أنه لا يحسن يصلي، فأرسل إليه، فقال‏:‏ يا أبا إسحاق، إن هؤلاء يزعمون أنك لا تحسن تصلي، فقال‏:‏ أما أنا والله فإني كنت أصلي بهم رسول الله صلى الله عليه وسلم، لا أخرم عنها أصلي صلاة العشاء فأركد في الأوليين، وأخف في الأخريين، قال‏:‏ ذلك الظن بك يا أبا إسحاق، وأرسل معه رجلا -أو رجالا- إلى الكوفة يسأل عنه أهل الكوفة، فلم يدع مسجدًا إلا سأل عنه، ويثنون معروفًا، حتى دخل مسجدًا لبني عبس، فقام رجل منهم، يقال له أسامة بن قتادة، يكنى أبا سعدة‏.‏ فقال‏:‏ أما إذ نشدتنا فإن سعدًا كان لا يسير بالسرية ولا يقسم بالسوية، ولا يعدل في القضية، قال سعد‏:‏ أم والله لأدعون بثلاث‏:‏ اللهم إن كان عبدك هذا كاذبًا، قام رياء، وسمعة، فأطل عمره، وأطل فقره، وعرضه للفتن‏.‏ وكان بعد ذلك إذا سئل يقول‏:‏ شيخ كبير مفتون، أصابتني دعوة سعد‏.‏ قال عبد الملك بن عمير الرواي عن جابر بن سمرة‏:‏ فأنا رأيته بعد قد سقط حاجباه على عينيه من الكبر، وإنه ليتعرض للجواري في الطرق فيغمزهن‏.‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏‏.‏

Jobir ibn Samura (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Kufa ahli Saʼddan Umarga shikoyat qildi va u (Umar) uni (vazifadan) chetlatib, oʻrniga Ammorni amir qildi. Ular Saʼd ustidan koʻp shikoyat qildi, hatto uni namozni durust oʻqimaydi deb (aybladi). Umar uni chaqirib: «Ey Abu Ishoq, bu odamlar sen namozni durust oʻqimaysan deb daʼvo qilyapti», — dedi. Abu Ishoq: «Allohga qasamki, men ular bilan Rasululloh ﷺ ning namoziga oʻxshash namoz oʻqir edim va undan hech narsani kamaytirmas edim. Men xufton namozining birinchi ikki rakatini choʻzar, soʻnggi ikki rakatini qisqartirar edim», — dedi. Umar: «Ey Abu Ishoq, men sen haqda shunday (yaxshi) oʻylar edim», — dedi. Soʻng u Saʼd bilan birga Kufaga bir yoki bir necha kishi yubordi — odamlardan u haqda soʻrash uchun. Ular u yerga borib, har bir masjidda u haqda soʻramay qoldirmadi. Barcha odamlar uni maqtadi — to Bani Abs (qabilasi)ning masjidiga kelguncha; u yerda Usoma ibn Qatoda — kunyasi Abu Saʼda — degan kishi turib: «Madomki, sen bizni qasamga solding, men senga aytishga majburman: Saʼd hech qachon lashkar bilan oʻzi (jangga) bormas, (oʻljani) teng taqsimlamas va hukmlarda adolat qilmas edi», — dedi. (Buni eshitgach) Saʼd: «Men Allohdan uch narsani soʻrayman: Allohim, agar shu quling yolgʻonchi boʻlsa va riyo uchun turgan boʻlsa, unga uzun umr ber, uning faqirligini koʻpaytir va uni fitnalarga giriftor qil», — dedi. (Va shunday boʻldi.) Keyin oʻsha kishidan ahvoli soʻralganida, u: «Men qari (chol)man, Saʼdning duosi sababli fitnaga giriftorman», — deb javob berar edi. Roviy Abdulmalik: «Men uni keyin koʻrdim, qarilik tufayli qoshlari koʻzlari ustiga osilib tushgan edi va u yoʻlda yosh qizlarni izillab, ularga tegajogʻlik qilar edi», — dedi.Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Куфа аҳли Саъддан Умарга шикоят қилди ва у (Умар) уни (вазифадан) четлатиб, ўрнига Амморни амир қилди. Улар Саъд устидан кўп шикоят қилди, ҳатто уни намозни дуруст ўқимайди деб (айблади). Умар уни чақириб: «Эй Абу Ишоқ, бу одамлар сен намозни дуруст ўқимайсан деб даъво қиляпти», — деди. Абу Ишоқ: «Аллоҳга қасамки, мен улар билан Расулуллоҳ ﷺ нинг намозига ўхшаш намоз ўқир эдим ва ундан ҳеч нарсани камайтирмас эдим. Мен хуфтон намозининг биринчи икки ракатини чўзар, сўнгги икки ракатини қисқартирар эдим», — деди. Умар: «Эй Абу Ишоқ, мен сен ҳақда шундай (яхши) ўйлар эдим», — деди. Сўнг у Саъд билан бирга Куфага бир ёки бир неча киши юборди — одамлардан у ҳақда сўраш учун. Улар у ерга бориб, ҳар бир масжидда у ҳақда сўрамай қолдирмади. Барча одамлар уни мақтади — то Бани Абс (қабиласи)нинг масжидига келгунча; у ерда Усома ибн Қатода — куняси Абу Саъда — деган киши туриб: «Мадомки, сен бизни қасамга солдинг, мен сенга айтишга мажбурман: Саъд ҳеч қачон лашкар билан ўзи (жангга) бормас, (ўлжани) тенг тақсимламас ва ҳукмларда адолат қилмас эди», — деди. (Буни эшитгач) Саъд: «Мен Аллоҳдан уч нарсани сўрайман: Аллоҳим, агар шу қулинг ёлғончи бўлса ва риё учун турган бўлса, унга узун умр бер, унинг фақирлигини кўпайтир ва уни фитналарга гирифтор қил», — деди. (Ва шундай бўлди.) Кейин ўша кишидан аҳволи сўралганида, у: «Мен қари (чол)ман, Саъднинг дуоси сабабли фитнага гирифторман», — деб жавоб берар эди. Ровий Абдулмалик: «Мен уни кейин кўрдим, қарилик туфайли қошлари кўзлари устига осилиб тушган эди ва у йўлда ёш қизларни изиллаб, уларга тегажоғлик қилар эди», — деди.

وَعَن قتادةَ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ مُقَرِّنٍ قَالَ: غَزَوْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَكَانَ إِذَا طَلَعَ الْفَجْرُ أَمْسَكَ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ فَإِذَا طَلَعَتْ قَاتَلَ فَإِذَا انْتَصَفَ النَّهَارُ أَمْسَكَ حَتَّى تَزُولَ الشَّمْسُ فَإِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ قَاتَلَ حَتَّى الْعَصْرِ ثُمَّ أَمْسَكَ حَتَّى يُصَلَّى الْعَصْرُ ثُمَّ يُقَاتِلُ قَالَ قَتَادَةُ: كَانَ يُقَالُ: عِنْدَ ذَلِكَ تُهِيجُ رِيَاحُ النَّصْرِ وَيَدْعُو الْمُؤْمِنُونَ لِجُيُوشِهِمْ فِي صلَاتهم. رَوَاهُ التِّرْمِذِيّ

Nuʼmon ibn Muqarrin (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Nabiy ﷺ bilan birga jangga chiqdim. U zot tong otganda quyosh chiqquncha (jangni) tutil qilar, quyosh chiqqach jang qilar edilar. Kun yarmidan oʻtganda esa quyosh ogʻquncha tutil qilar, quyosh ogʻgach asrgacha jang qilar, soʻng asrni oʻqiguncha tutil qilar, keyin yana jang qilar edilar. (Roviy) aytdi: Shu (paytda) nusrat shamollari esadi va moʻminlar namozlarida oʻz qoʻshinlari uchun duo qiladilar, deyilar edi. Abu Iso aytdi: Bu hadis Nuʼmon ibn Muqarrindan bundan koʻra ulanganroq isnod bilan ham rivoyat qilingan. Qatoda Nuʼmon ibn Muqarringa yetishmagan, Nuʼmon ibn Muqarrin esa Umar xalifaligida vafot etgan.Нуъмон ибн Муқаррин (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Набий ﷺ билан бирга жангга чиқдим. У зот тонг отганда қуёш чиққунча (жангни) тутил қилар, қуёш чиққач жанг қилар эдилар. Кун ярмидан ўтганда эса қуёш оғқунча тутил қилар, қуёш оғгач асргача жанг қилар, сўнг асрни ўқигунча тутил қилар, кейин яна жанг қилар эдилар. (Ровий) айтди: Шу (пайтда) нусрат шамоллари эсади ва мўминлар намозларида ўз қўшинлари учун дуо қиладилар, дейилар эди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Нуъмон ибн Муқарриндан бундан кўра уланганроқ иснод билан ҳам ривоят қилинган. Қатода Нуъмон ибн Муқарринга етишмаган, Нуъмон ибн Муқаррин эса Умар халифалигида вафот этган.

حَدَّثَنَا مُوسَى، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا الرَّبِيعُ بْنُ عَبْدِ اللهِ قَالَ‏:‏ ذَهَبْتُ مَعَ الْحَسَنِ إِلَى قَتَادَةَ نَعُودُهُ، فَقَعَدَ عِنْدَ رَأْسِهِ، فَسَأَلَهُ ثُمَّ دَعَا لَهُ قَالَ‏:‏ اللَّهُمَّ اشْفِ قَلْبَهُ، وَاشْفِ سَقَمَهُ‏.‏

Rabiʼ ibn Abdulloh (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Hasan (al-Basriy) bilan Qatodani ziyorat qilgani bordim. U (Hasan) uning bosh tomonida oʻtirdi, undan hol-ahvol soʻradi, soʻng unga duo qilib: «Allohim, uning qalbini shifola va kasalligiga shifo ber», dedi.Рабиъ ибн Абдуллоҳ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Ҳасан (ал-Басрий) билан Қатодани зиёрат қилгани бордим. У (Ҳасан) унинг бош томонида ўтирди, ундан ҳол-аҳвол сўради, сўнг унга дуо қилиб: «Аллоҳим, унинг қалбини шифола ва касаллигига шифо бер», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ يُونُسَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ‏:‏ مَا أَكَلَ نَبِيُّ اللهِ عَلَى خِوَانٍ، وَلا فِي سُكُرَّجَةٍ، وَلا خُبِزَ لَهُ مُرَقَّقٌ قَالَ‏:‏ فَقُلْتُ لِقَتَادَةَ‏:‏ فَعَلامَ كَانُوا يَأْكُلُونَ‏؟‏ قَالَ‏:‏ عَلَى هَذِهِ السُّفَرِ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ‏:‏ يُونُسُ هَذَا الَّذِي رَوَى عَنْ قَتَادَةَ هُوَ يُونُسُ الإِسْكَافُ‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ na xon (stol)da, na sukurruja (kichik lagancha)da yedilar, na ularga yupqa (nozik) non yopildi. Men Qatodaga: «Bas, ular nimada (nima ustida) yer edi?» dedim. U: «Sufralarda (terili dasturxonlarda)» dedi.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ на хон (стол)да, на сукурружа (кичик лаганча)да едилар, на уларга юпқа (нозик) нон ёпилди. Мен Қатодага: «Бас, улар нимада (нима устида) ер эди?» дедим. У: «Суфраларда (терили дастурхонларда)» деди.

حَدَّثَنَا عَيَّاشُ بْنُ الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ حَدَّثَهُمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا وُضِعَ فِي قَبْرِهِ، وَتَوَلَّى عَنْهُ أَصْحَابُهُ، وَإِنَّهُ لَيَسْمَعُ قَرْعَ نِعَالِهِمْ، أَتَاهُ مَلَكَانِ فَيُقْعِدَانِهِ فَيَقُولاَنِ مَا كُنْتَ تَقُولُ فِي الرَّجُلِ لِمُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَأَمَّا الْمُؤْمِنُ فَيَقُولُ أَشْهَدُ أَنَّهُ عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ‏.‏ فَيُقَالُ لَهُ انْظُرْ إِلَى مَقْعَدِكَ مِنَ النَّارِ، قَدْ أَبْدَلَكَ اللَّهُ بِهِ مَقْعَدًا مِنَ الْجَنَّةِ، فَيَرَاهُمَا جَمِيعًا ‏"‏‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ وَذُكِرَ لَنَا أَنَّهُ يُفْسَحُ فِي قَبْرِهِ‏.‏ ثُمَّ رَجَعَ إِلَى حَدِيثِ أَنَسٍ قَالَ ‏"‏ وَأَمَّا الْمُنَافِقُ وَالْكَافِرُ فَيُقَالُ لَهُ مَا كُنْتَ تَقُولُ فِي هَذَا الرَّجُلِ فَيَقُولُ لاَ أَدْرِي، كُنْتُ أَقُولُ مَا يَقُولُ النَّاسُ‏.‏ فَيُقَالُ لاَ دَرَيْتَ وَلاَ تَلَيْتَ‏.‏ وَيُضْرَبُ بِمَطَارِقَ مِنْ حَدِيدٍ ضَرْبَةً، فَيَصِيحُ صَيْحَةً يَسْمَعُهَا مَنْ يَلِيهِ، غَيْرَ الثَّقَلَيْنِ ‏"‏‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «(Allohning) bandasi qabriga qoʻyilib, sheriklari (uni dafn qilganlar) qaytganda — u hatto ularning oyoq tovushini eshitib turar — ikki farishta unga kelib, uni oʻtirgʻizadi va: ‹Sen bu kishi (yaʼni Muhammad) haqida nima der eding?› — deb soʻraydi. Moʻmin banda: ‹Men guvohlik beramanki, u — Allohning bandasi va Rasuli›, — deydi. Soʻng ular unga: ‹Doʻzaxdagi joyingga qara — Alloh uning oʻrniga senga jannatda joy berdi›, — deydi. Bas, u ikkala joyini ham koʻradi», — dedilar. (Qatoda dedi: «Bizga — uning qabri kengaytiriladi, deb — xabar berildi». Soʻng Qatoda Anasning rivoyatiga qaytdi:) Ammo munofiq — yoki kofir — dan: ‹Sen bu kishi haqida nima der eding?› — deb soʻraladi. U: ‹Bilmayman; men odamlar aytgan (gap)ni aytar edim›, — deydi. Bas, ular unga: ‹Sen na bilding, na (Qurʼon oʻqib) hidoyat topding›, — deydi. Soʻng u — inson va jindan boshqa, unga yaqin har bir narsa eshitadigan darajada baqiradigan darajada — temir gurzilar bilan bir marta uriladi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «(Аллоҳнинг) бандаси қабрига қўйилиб, шериклари (уни дафн қилганлар) қайтганда — у ҳатто уларнинг оёқ товушини эшитиб турар — икки фаришта унга келиб, уни ўтирғизади ва: ‹Сен бу киши (яъни Муҳаммад) ҳақида нима дер эдинг?› — деб сўрайди. Мўмин банда: ‹Мен гувоҳлик бераманки, у — Аллоҳнинг бандаси ва Расули›, — дейди. Сўнг улар унга: ‹Дўзахдаги жойингга қара — Аллоҳ унинг ўрнига сенга жаннатда жой берди›, — дейди. Бас, у иккала жойини ҳам кўради», — дедилар. (Қатода деди: «Бизга — унинг қабри кенгайтирилади, деб — хабар берилди». Сўнг Қатода Анаснинг ривоятига қайтди:) Аммо мунофиқ — ёки кофир — дан: ‹Сен бу киши ҳақида нима дер эдинг?› — деб сўралади. У: ‹Билмайман; мен одамлар айтган (гап)ни айтар эдим›, — дейди. Бас, улар унга: ‹Сен на билдинг, на (Қуръон ўқиб) ҳидоят топдинг›, — дейди. Сўнг у — инсон ва жиндан бошқа, унга яқин ҳар бир нарса эшитадиган даражада бақирадиган даражада — темир гурзилар билан бир марта урилади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، - لَعَلَّهُ قَالَ - عَنْ مَالِكِ بْنِ صَعْصَعَةَ، - رَجُلٌ مِنْ قَوْمِهِ - قَالَ قَالَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بَيْنَا أَنَا عِنْدَ الْبَيْتِ بَيْنَ النَّائِمِ وَالْيَقْظَانِ إِذْ سَمِعْتُ قَائِلاً يَقُولُ أَحَدُ الثَّلاَثَةِ بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ ‏.‏ فَأُتِيتُ فَانْطُلِقَ بِي فَأُتِيتُ بِطَسْتٍ مِنْ ذَهَبٍ فِيهَا مِنْ مَاءِ زَمْزَمَ فَشُرِحَ صَدْرِي إِلَى كَذَا وَكَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ فَقُلْتُ لِلَّذِي مَعِي مَا يَعْنِي قَالَ إِلَى أَسْفَلِ بَطْنِهِ ‏"‏ فَاسْتُخْرِجَ قَلْبِي فَغُسِلَ بِمَاءِ زَمْزَمَ ثُمَّ أُعِيدَ مَكَانَهُ ثُمَّ حُشِيَ إِيمَانًا وَحِكْمَةً ثُمَّ أُتِيتُ بِدَابَّةٍ أَبْيَضَ يُقَالُ لَهُ الْبُرَاقُ فَوْقَ الْحِمَارِ وَدُونَ الْبَغْلِ يَقَعُ خَطْوُهُ عِنْدَ أَقْصَى طَرْفِهِ فَحُمِلْتُ عَلَيْهِ ثُمَّ انْطَلَقْنَا حَتَّى أَتَيْنَا السَّمَاءَ الدُّنْيَا فَاسْتَفْتَحَ جِبْرِيلُ صلى الله عليه وسلم فَقِيلَ مَنْ هَذَا قَالَ جِبْرِيلُ ‏.‏ قِيلَ وَمَنْ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قِيلَ وَقَدْ بُعِثَ إِلَيْهِ قَالَ نَعَمْ - قَالَ - فَفَتَحَ لَنَا وَقَالَ مَرْحَبًا بِهِ وَلَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ - قَالَ - فَأَتَيْنَا عَلَى آدَمَ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِقِصَّتِهِ ‏.‏ وَذَكَرَ أَنَّهُ لَقِيَ فِي السَّمَاءِ الثَّانِيَةِ عِيسَى وَيَحْيَى - عَلَيْهِمَا السَّلاَمُ - وَفِي الثَّالِثَةِ يُوسُفَ وَفِي الرَّابِعَةِ إِدْرِيسَ وَفِي الْخَامِسَةِ هَارُونَ - صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَسَلَّمَ - قَالَ ‏"‏ ثُمَّ انْطَلَقْنَا حَتَّى انْتَهَيْنَا إِلَى السَّمَاءِ السَّادِسَةِ فَأَتَيْتُ عَلَى مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَقَالَ مَرْحَبًا بِالأَخِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ ‏.‏ فَلَمَّا جَاوَزْتُهُ بَكَى فَنُودِيَ مَا يُبْكِيكَ قَالَ رَبِّ هَذَا غُلاَمٌ بَعَثْتَهُ بَعْدِي يَدْخُلُ مِنْ أُمَّتِهِ الْجَنَّةَ أَكْثَرُ مِمَّا يَدْخُلُ مِنْ أُمَّتِي ‏.‏ - قَالَ - ثُمَّ انْطَلَقْنَا حَتَّى انْتَهَيْنَا إِلَى السَّمَاءِ السَّابِعَةِ فَأَتَيْتُ عَلَى إِبْرَاهِيمَ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ فِي الْحَدِيثِ وَحَدَّثَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ رَأَى أَرْبَعَةَ أَنْهَارٍ يَخْرُجُ مِنْ أَصْلِهَا نَهْرَانِ ظَاهِرَانِ وَنَهْرَانِ بَاطِنَانِ ‏"‏ فَقُلْتُ يَا جِبْرِيلُ مَا هَذِهِ الأَنْهَارُ قَالَ أَمَّا النَّهْرَانِ الْبَاطِنَانِ فَنَهْرَانِ فِي الْجَنَّةِ وَأَمَّا الظَّاهِرَانِ فَالنِّيلُ وَالْفُرَاتُ ‏.‏ ثُمَّ رُفِعَ لِيَ الْبَيْتُ الْمَعْمُورُ فَقُلْتُ يَا جِبْرِيلُ مَا هَذَا قَالَ هَذَا الْبَيْتُ الْمَعْمُورُ يَدْخُلُهُ كُلَّ يَوْمٍ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ إِذَا خَرَجُوا مِنْهُ لَمْ يَعُودُوا فِيهِ آخِرُ مَا عَلَيْهِمْ ‏.‏ ثُمَّ أُتِيتُ بِإِنَاءَيْنِ أَحَدُهُمَا خَمْرٌ وَالآخَرُ لَبَنٌ فَعُرِضَا عَلَىَّ فَاخْتَرْتُ اللَّبَنَ فَقِيلَ أَصَبْتَ أَصَابَ اللَّهُ بِكَ أُمَّتُكَ عَلَى الْفِطْرَةِ ‏.‏ ثُمَّ فُرِضَتْ عَلَىَّ كُلَّ يَوْمٍ خَمْسُونَ صَلاَةً ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ ذَكَرَ قِصَّتَهَا إِلَى آخِرِ الْحَدِيثِ ‏.‏

Molik ibn Saʼsaʼa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Paygʻambari ﷺ: «Men Baytning (Kaʼbaning) yonida — uxlagan bilan uygʻoq orasida (yarim uyqu holatda) — ekanimda, bir aytuvchining: ‹Ikki kishi orasidagi uchovning (oʻrtadagi) biri› deyayotganini eshitdim. Soʻng menga (kelindi) va meni olib ketildi. Menga ichida Zamzam suvi boʻlgan, oltindan bir tovoq keltirildi-da, koʻkragim mana bunaqa-mana bunaqagacha yorildi». Qatoda dedi: Men yonimdagi (roviy)ga: «(U) nimani nazarda tutyapti?» dedim. U: «Qornining pastigacha», dedi. «...soʻng qalbim (tashqariga) chiqarildi va Zamzam suvi bilan yuvildi, keyin oʻrniga qaytarildi va iymon hamda hikmatga toʻldirildi. Soʻng menga oq bir jonivor — unga Buroq deyiladi, eshakdan kattaroq, xachirdan kichikroq, qadami koʻzi yetgan (nuqta)ning eng oxiriga tushadigan — keltirildi-da, men unga mindirildim. Soʻng yoʻlga tushdik — toki dunyo osmoniga keldik. Jibril — alayhissalom — (eshikni) ochishni soʻradi. ‹Bu kim?› deyildi. U: ‹Jibril›, dedi. ‹Sen bilan kim bor?› deyildi. U: ‹Muhammad ﷺ›, dedi. ‹Unga yuborilganmi?› deyildi. U: ‹Ha›, dedi. (Paygʻambar) dedilar: Bas, bizga ochildi va u: ‹Unga marhabo! Qanday yaxshi kelish bilan keldi!› dedi. (Paygʻambar) dedilar: Soʻng biz Odam (alayhissalom)ning oldiga keldik». Va u hadisni oʻz qissasi bilan keltirdi. Va u (Paygʻambar) ikkinchi osmonda Iso va Yahyo — alayhimassalom — ni, uchinchisida Yusufni, toʻrtinchisida Idrisni, beshinchisida Horunni — Allohning salavoti va salomi ularga boʻlsin — uchratganini zikr qildi. (Paygʻambar) dedilar: «Soʻng yoʻlga tushdik — toki oltinchi osmonga yetdik. Men Muso — alayhissalom — ning oldiga kelib, unga salom berdim. U: ‹Solih birodarga va solih paygʻambarga marhabo!› dedi. Men undan oʻtganimda, u yigʻladi. Shunda unga: ‹Seni nima yigʻlatyapti?› deb nido qilindi. U: ‹Rabbim, mana bu — Sen mendan keyin yuborgan yigit (paygʻambar); uning ummatidan jannatga, mening ummatimdan kiradiganidan koʻra koʻproq (kishi) kiradi›, dedi. (Paygʻambar) dedilar: Soʻng yoʻlga tushdik — toki yettinchi osmonga yetdik. Men Ibrohimning oldiga keldim». Va u hadisda: Allohning Paygʻambari ﷺ toʻrtta daryoni koʻrganini — uning (Sidraning) tagidan ikkita zohir (oshkora) daryo va ikkita botin (yashirin) daryo chiqishini — hadis qilib aytdi. «Men: ‹Ey Jibril, bu daryolar nima?› dedim. U: ‹Ikkita botin daryo — jannatdagi ikki daryo; ikkita zohir daryo esa — Nil va Furot›, dedi. Soʻng menga Baytul-Maʼmur koʻtarib koʻrsatildi. Men: ‹Ey Jibril, bu nima?› dedim. U: ‹Bu — Baytul-Maʼmur; unga har kuni yetmish ming farishta kiradi; undan chiqsalar, (ortiq) unga qaytmaydilar — bu ularning oxirgi (kirishi) boʻladi›, dedi. Soʻng menga ikkita idish keltirildi — birida xamr, ikkinchisida sut (bor edi) — va ular menga koʻndalang qilindi (taqdim etildi). Men sutni tanladim. Shunda: ‹Toʻgʻri qilding; Alloh sen orqali ummatingni fitrat (toza yoʻl) uzra qildi (toʻgʻriladi)›, deyildi. Soʻng menga har kuni ellik (vaqt) namoz farz qilindi». Soʻng u (Paygʻambar) uning qissasini hadisning oxirigacha zikr qildi.Молик ибн Саъсаъа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺ: «Мен Байтнинг (Каъбанинг) ёнида — ухлаган билан уйғоқ орасида (ярим уйқу ҳолатда) — эканимда, бир айтувчининг: ‹Икки киши орасидаги учовнинг (ўртадаги) бири› деяётганини эшитдим. Сўнг менга (келинди) ва мени олиб кетилди. Менга ичида Замзам суви бўлган, олтиндан бир товоқ келтирилди-да, кўкрагим мана бунақа-мана бунақагача ёрилди». Қатода деди: Мен ёнимдаги (ровий)га: «(У) нимани назарда тутяпти?» дедим. У: «Қорнининг пастигача», деди. «...сўнг қалбим (ташқарига) чиқарилди ва Замзам суви билан ювилди, кейин ўрнига қайтарилди ва иймон ҳамда ҳикматга тўлдирилди. Сўнг менга оқ бир жонивор — унга Буроқ дейилади, эшакдан каттароқ, хачирдан кичикроқ, қадами кўзи етган (нуқта)нинг энг охирига тушадиган — келтирилди-да, мен унга миндирилдим. Сўнг йўлга тушдик — токи дунё осмонига келдик. Жибрил — алайҳиссалом — (эшикни) очишни сўради. ‹Бу ким?› дейилди. У: ‹Жибрил›, деди. ‹Сен билан ким бор?› дейилди. У: ‹Муҳаммад ﷺ›, деди. ‹Унга юборилганми?› дейилди. У: ‹Ҳа›, деди. (Пайғамбар) дедилар: Бас, бизга очилди ва у: ‹Унга марҳабо! Қандай яхши келиш билан келди!› деди. (Пайғамбар) дедилар: Сўнг биз Одам (алайҳиссалом)нинг олдига келдик». Ва у ҳадисни ўз қиссаси билан келтирди. Ва у (Пайғамбар) иккинчи осмонда Исо ва Яҳё — алайҳимассалом — ни, учинчисида Юсуфни, тўртинчисида Идрисни, бешинчисида Ҳорунни — Аллоҳнинг салавоти ва саломи уларга бўлсин — учратганини зикр қилди. (Пайғамбар) дедилар: «Сўнг йўлга тушдик — токи олтинчи осмонга етдик. Мен Мусо — алайҳиссалом — нинг олдига келиб, унга салом бердим. У: ‹Солиҳ биродарга ва солиҳ пайғамбарга марҳабо!› деди. Мен ундан ўтганимда, у йиғлади. Шунда унга: ‹Сени нима йиғлатяпти?› деб нидо қилинди. У: ‹Раббим, мана бу — Сен мендан кейин юборган йигит (пайғамбар); унинг умматидан жаннатга, менинг умматимдан кирадиганидан кўра кўпроқ (киши) киради›, деди. (Пайғамбар) дедилар: Сўнг йўлга тушдик — токи еттинчи осмонга етдик. Мен Иброҳимнинг олдига келдим». Ва у ҳадисда: Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺ тўртта дарёни кўрганини — унинг (Сидранинг) тагидан иккита зоҳир (ошкора) дарё ва иккита ботин (яширин) дарё чиқишини — ҳадис қилиб айтди. «Мен: ‹Эй Жибрил, бу дарёлар нима?› дедим. У: ‹Иккита ботин дарё — жаннатдаги икки дарё; иккита зоҳир дарё эса — Нил ва Фурот›, деди. Сўнг менга Байтул-Маъмур кўтариб кўрсатилди. Мен: ‹Эй Жибрил, бу нима?› дедим. У: ‹Бу — Байтул-Маъмур; унга ҳар куни етмиш минг фаришта киради; ундан чиқсалар, (ортиқ) унга қайтмайдилар — бу уларнинг охирги (кириши) бўлади›, деди. Сўнг менга иккита идиш келтирилди — бирида хамр, иккинчисида сут (бор эди) — ва улар менга кўндаланг қилинди (тақдим этилди). Мен сутни танладим. Шунда: ‹Тўғри қилдинг; Аллоҳ сен орқали умматингни фитрат (тоза йўл) узра қилди (тўғрилади)›, дейилди. Сўнг менга ҳар куни эллик (вақт) намоз фарз қилинди». Сўнг у (Пайғамбар) унинг қиссасини ҳадиснинг охиригача зикр қилди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ نَصْرِ بْنِ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، قَالَ قُلْتُ لأَيُّوبَ هَلْ عَلِمْتَ أَنَّ أَحَدًا قَالَ فِي أَمْرُكِ بِيَدِكِ أَنَّهَا ثَلاَثٌ إِلاَّ الْحَسَنَ فَقَالَ لاَ إِلاَّ الْحَسَنَ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ غَفْرًا إِلاَّ مَا حَدَّثَنِي قَتَادَةُ عَنْ كَثِيرٍ مَوْلَى ابْنِ سَمُرَةَ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ ثَلاَثٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَيُّوبُ فَلَقِيتُ كَثِيرًا - مَوْلَى ابْنِ سَمُرَةَ فَسَأَلْتُهُ فَلَمْ يَعْرِفْهُ فَرَجَعْتُ إِلَى قَتَادَةَ فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ نَسِيَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ سُلَيْمَانَ بْنِ حَرْبٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ ‏.‏ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ، فَقَالَ حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ، بِهَذَا وَإِنَّمَا هُوَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، مَوْقُوفٌ ‏.‏ وَلَمْ يُعْرَفْ حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا ‏.‏ وَكَانَ عَلِيُّ بْنُ نَصْرٍ حَافِظًا صَاحِبَ حَدِيثٍ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي أَمْرُكِ بِيَدِكِ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ هِيَ وَاحِدَةٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ ‏.‏ وَقَالَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ الْقَضَاءُ مَا قَضَتْ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ إِذَا جَعَلَ أَمْرَهَا بِيَدِهَا وَطَلَّقَتْ نَفْسَهَا ثَلاَثًا وَأَنْكَرَ الزَّوْجُ وَقَالَ لَمْ أَجْعَلْ أَمْرَهَا بِيَدِهَا إِلاَّ فِي وَاحِدَةٍ اسْتُحْلِفَ الزَّوْجُ وَكَانَ الْقَوْلُ قَوْلَهُ مَعَ يَمِينِهِ ‏.‏ وَذَهَبَ سُفْيَانُ وَأَهْلُ الْكُوفَةِ إِلَى قَوْلِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَأَمَّا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ فَقَالَ الْقَضَاءُ مَا قَضَتْ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ ‏.‏ وَأَمَّا إِسْحَاقُ فَذَهَبَ إِلَى قَوْلِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot («Sening ishing oʻz qoʻlingda» degan haqida): «Uch (taloq)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, uni faqat Sulaymon ibn Harbning Hammod ibn Zayddan (rivoyat qilgan) hadisidan bilamiz. Men Muhammaddan (Buxoriy) bu hadis haqida soʻraganimda, u: «Bizga Sulaymon ibn Harb Hammod ibn Zayddan shuni rivoyat qildi, lekin u faqat Abu Hurayradan mavqufdir (Paygʻambarga koʻtarilmagan)», dedi. Abu Hurayraning hadisi marfuʼ (Paygʻambarga koʻtarilgan) holda maʼlum emas. Ali ibn Nasr esa hofiz, hadis sohibi edi. Ilm ahli «sening ishing oʻz qoʻlingda» (degan soʻz) haqida ixtilof qilganlar. Nabiy ﷺ sahobalaridan va boshqalardan baʼzi ilm ahli — ular orasida Umar ibn al-Xattob va Abdulloh ibn Masʼud — «u bir (taloq)dir», dedilar. Bu tobeʼinlardan va ulardan keyingilardan boʻlgan bir necha ilm ahlining soʻzidir. Usmon ibn Affon va Zayd ibn Sobit esa: «(Xotin) qanday hukm qilsa, hukm shudir», dedilar. Ibn Umar: «Agar (er) xotinining ishini uning oʻz qoʻliga bersa, u oʻzini uch (taloq bilan) taloq qilsa-yu, er buni inkor etib: ‹Men uning ishini faqat bir (taloq) haqida qoʻliga berdim›, desa, erdan qasam oldiriladi va qasami bilan birga uning soʻzi (qabul qilinadigan) soʻz boʻladi», dedi. Sufyon va Kufa ahli Umar va Abdullohning soʻziga oʻtdilar. Molik ibn Anas esa: «(Xotin) qanday hukm qilsa, hukm shudir», dedi. Bu Ahmadning ham soʻzidir. Ishoq esa Ibn Umarning soʻziga oʻtdi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот («Сенинг ишинг ўз қўлингда» деган ҳақида): «Уч (талоқ)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, уни фақат Сулаймон ибн Ҳарбнинг Ҳаммод ибн Зайддан (ривоят қилган) ҳадисидан биламиз. Мен Муҳаммаддан (Бухорий) бу ҳадис ҳақида сўраганимда, у: «Бизга Сулаймон ибн Ҳарб Ҳаммод ибн Зайддан шуни ривоят қилди, лекин у фақат Абу Ҳурайрадан мавқуфдир (Пайғамбарга кўтарилмаган)», деди. Абу Ҳурайранинг ҳадиси марфуъ (Пайғамбарга кўтарилган) ҳолда маълум эмас. Али ибн Наср эса ҳофиз, ҳадис соҳиби эди. Илм аҳли «сенинг ишинг ўз қўлингда» (деган сўз) ҳақида ихтилоф қилганлар. Набий ﷺ саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли — улар орасида Умар ибн ал-Хаттоб ва Абдуллоҳ ибн Масъуд — «у бир (талоқ)дир», дедилар. Бу тобеъинлардан ва улардан кейингилардан бўлган бир неча илм аҳлининг сўзидир. Усмон ибн Аффон ва Зайд ибн Собит эса: «(Хотин) қандай ҳукм қилса, ҳукм шудир», дедилар. Ибн Умар: «Агар (эр) хотинининг ишини унинг ўз қўлига берса, у ўзини уч (талоқ билан) талоқ қилса-ю, эр буни инкор этиб: ‹Мен унинг ишини фақат бир (талоқ) ҳақида қўлига бердим›, деса, эрдан қасам олдирилади ва қасами билан бирга унинг сўзи (қабул қилинадиган) сўз бўлади», деди. Суфён ва Куфа аҳли Умар ва Абдуллоҳнинг сўзига ўтдилар. Молик ибн Анас эса: «(Хотин) қандай ҳукм қилса, ҳукм шудир», деди. Бу Аҳмаднинг ҳам сўзидир. Ишоқ эса Ибн Умарнинг сўзига ўтди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ صَفِيَّةَ بِنْتِ شَيْبَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَغْتَسِلُ بِالصَّاعِ وَيَتَوَضَّأُ بِالْمُدِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ أَبَانُ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ سَمِعْتُ صَفِيَّةَ ‏.‏

Oisha — moʻminlar onasi (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ bir soʼ (miqdordagi suv) bilan gʻusl qilar, bir mudd (miqdordagi suv) bilan tahorat olar edilar. Abu Dovud aytdi: Buni Abon Qatodadan rivoyat qilib: «Men Safiyyani eshitdim», — degan.Оиша — мўминлар онаси (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ бир соъ (миқдордаги сув) билан ғусл қилар, бир мудд (миқдордаги сув) билан таҳорат олар эдилар. Абу Довуд айтди: Буни Абон Қатодадан ривоят қилиб: «Мен Сафийяни эшитдим», — деган.

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى، عَنْ سَعْدِ بْنِ هِشَامٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ لَمَّا أَسَنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَخَذَ اللَّحْمَ صَلَّى سَبْعَ رَكَعَاتٍ لاَ يَقْعُدُ إِلاَّ فِي آخِرِهِنَّ وَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ وَهُوَ قَاعِدٌ بَعْدَ مَا يُسَلِّمُ فَتِلْكَ تِسْعٌ يَا بُنَىَّ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا صَلَّى صَلاَةً أَحَبَّ أَنْ يُدَاوِمَ عَلَيْهَا ‏.‏ مُخْتَصَرٌ ‏.‏ خَالَفَهُ هِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi, u dedi: «Rasululloh ﷺ keksayib, tanaga toʻlgach, yetti rakat oʻqir, faqat oxirgisidagina oʻtirar edilar, salom berganlaridan soʻng oʻtirgan holda ikki rakat oʻqirdilar. Ana shu toʻqqiz boʻlardi, ey oʻgʻilcham. Rasululloh ﷺ biror namoz oʻqisalar, unga davomiy amal qilishni yaxshi koʻrardilar».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади, у деди: «Расулуллоҳ ﷺ кексайиб, танага тўлгач, етти ракат ўқир, фақат охиргисидагина ўтирар эдилар, салом берганларидан сўнг ўтирган ҳолда икки ракат ўқирдилар. Ана шу тўққиз бўларди, эй ўғилчам. Расулуллоҳ ﷺ бирор намоз ўқисалар, унга давомий амал қилишни яхши кўрардилар».

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ ‏"‏ يَجْتَمِعُ الْمُؤْمِنُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُلْهَمُونَ - أَوْ يَهُمُّونَ شَكَّ سَعِيدٌ - فَيَقُولُونَ لَوْ تَشَفَّعْنَا إِلَى رَبِّنَا فَأَرَاحَنَا مِنْ مَكَانِنَا فَيَأْتُونَ آدَمَ فَيَقُولُونَ أَنْتَ آدَمُ أَبُو النَّاسِ خَلَقَكَ اللَّهُ بِيَدِهِ وَأَسْجَدَ لَكَ مَلاَئِكَتَهُ فَاشْفَعْ لَنَا عِنْدَ رَبِّكَ يُرِحْنَا مِنْ مَكَانِنَا هَذَا ‏.‏ فَيَقُولُ لَسْتُ هُنَاكُمْ - وَيَذْكُرُ وَيَشْكُو إِلَيْهِمْ ذَنْبَهُ الَّذِي أَصَابَ فَيَسْتَحْيِي مِنْ ذَلِكَ - وَلَكِنِ ائْتُوا نُوحًا فَإِنَّهُ أَوَّلُ رَسُولٍ بَعَثَهُ اللَّهُ إِلَى أَهْلِ الأَرْضِ فَيَأْتُونَهُ فَيَقُولُ لَسْتُ هُنَاكُمْ - وَيَذْكُرُ سُؤَالَهُ رَبَّهُ مَا لَيْسَ لَهُ بِهِ عِلْمٌ وَيَسْتَحْيِي مِنْ ذَلِكَ - وَلَكِنِ ائْتُوا خَلِيلَ الرَّحْمَنِ إِبْرَاهِيمَ فَيَأْتُونَهُ فَيَقُولُ لَسْتُ هُنَاكُمْ وَلَكِنِ ائْتُوا مُوسَى عَبْدًا كَلَّمَهُ اللَّهُ وَأَعْطَاهُ التَّوْرَاةَ ‏.‏ فَيَأْتُونَهُ فَيَقُولُ لَسْتُ هُنَاكُمْ - وَيَذْكُرُ قَتْلَهُ النَّفْسَ بِغَيْرِ النَّفْسِ - وَلَكِنِ ائْتُوا عِيسَى عَبْدَ اللَّهِ وَرَسُولَهُ وَكَلِمَةَ اللَّهِ وَرُوحَهُ ‏.‏ فَيَأْتُونَهُ فَيَقُولُ لَسْتُ هُنَاكُمْ وَلَكِنِ ائْتُوا مُحَمَّدًا عَبْدًا غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَمَا تَأَخَّرَ ‏.‏ قَالَ فَيَأْتُونِي فَأَنْطَلِقُ - قَالَ فَذَكَرَ هَذَا الْحَرْفَ عَنِ الْحَسَنِ ‏.‏ قَالَ فَأَمْشِي بَيْنَ السِّمَاطَيْنِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ عَادَ إِلَى حَدِيثِ أَنَسٍ - قَالَ ‏"‏ فَأَسْتَأْذِنُ عَلَى رَبِّي فَيُؤْذَنُ لِي فَإِذَا رَأَيْتُهُ وَقَعْتُ سَاجِدًا فَيَدَعُنِي مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَدَعَنِي ثُمَّ يُقَالُ ارْفَعْ يَا مُحَمَّدُ وَقُلْ تُسْمَعْ وَسَلْ تُعْطَهْ وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ فَأَحْمَدُهُ بِتَحْمِيدٍ يُعَلِّمُنِيهِ ثُمَّ أَشْفَعُ فَيَحُدُّ لِي حَدًّا فَيُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ ثُمَّ أَعُودُ الثَّانِيَةَ فَإِذَا رَأَيْتُهُ وَقَعْتُ سَاجِدًا فَيَدَعُنِي مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَدَعَنِي ثُمَّ يُقَالُ لِي ارْفَعْ مُحَمَّدُ قُلْ تُسْمَعْ وَسَلْ تُعْطَهْ وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ فَأَرْفَعُ رَأْسِي فَأَحْمَدُهُ بِتَحْمِيدٍ يُعَلِّمُنِيهِ ثُمَّ أَشْفَعُ فَيَحُدُّ لِي حَدًّا فَيُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ ثُمَّ أَعُودُ الثَّالِثَةَ فَإِذَا رَأَيْتُ رَبِيِّ وَقَعْتُ سَاجِدًا فَيَدَعُنِي مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَدَعَنِي ثُمَّ يُقَالُ ارْفَعْ مُحَمَّدُ قُلْ تُسْمَعْ وَسَلْ تُعْطَهْ وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ فَأَرْفَعُ رَأْسِي فَأَحْمَدُهُ بِتَحْمِيدٍ يُعَلِّمُنِيهِ ثُمَّ أَشْفَعُ فَيَحُدُّ لِي حَدًّا فَيُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ ثُمَّ أَعُودُ الرَّابِعَةَ فَأَقُولُ يَا رَبِّ مَا بَقِيَ إِلاَّ مَنْ حَبَسَهُ الْقُرْآنُ ‏"‏ ‏.‏ يَقُولُ قَتَادَةُ عَلَى أَثَرِ هَذَا الْحَدِيثِ وَحَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ ‏"‏ يَخْرُجُ مِنَ النَّارِ مَنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَكَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ شَعِيرَةٍ مِنْ خَيْرٍ وَيَخْرُجُ مِنَ النَّارِ مَنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَكَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ بُرَّةٍ مِنْ خَيْرٍ وَيَخْرُجُ مِنَ النَّارِ مَنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَكَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ مِنْ خَيْرٍ ‏"‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Qiyomat kunida moʻminlar toʻplanishadi va ilhomlantiriladi {yoki qaygʻuga tushadilar}, soʻng ular: ‹Koshki Robbimizga shafoat izlab borsak, U bizni bu joyimizdan halos qilsa›, deyishadi. Shunda ular Odam {alayhissalom}ning oldiga kelib: ‹Sen Odam, odamlarning otasisan, Alloh seni oʻz qoʻli bilan yaratdi va farishtalarini senga sajda qildirdi. Robbing huzurida biz uchun shafoat qil, U bizni shu joyimizdan halos qilsin›, deyishadi. U esa: ‹Men bunga loyiq emasman›, deb oʻzi sodir etgan gunohini eslab, undan uyaladi va ‹Lekin Nuh {alayhissalom}ning oldiga boringlar, chunki u Alloh yer ahliga yuborgan birinchi paygʻambardir›, deydi. Ular uning oldiga kelishadi, u esa: ‹Men bunga loyiq emasman›, deb Robbisidan bilmagan narsasini soʻraganini eslab, undan uyaladi va ‹Lekin Rahmonning doʻsti Ibrohim {alayhissalom}ning oldiga boringlar›, deydi. Ular uning oldiga kelishadi, u esa: ‹Men bunga loyiq emasman, lekin Alloh oʻzi bilan gaplashgan va unga Tavrotni bergan banda Muso {alayhissalom}ning oldiga boringlar›, deydi. Ular uning oldiga kelishadi, u esa: ‹Men bunga loyiq emasman›, deb bir jonni nohaq oʻldirganini eslab ‹lekin Allohning bandasi, Rasuli, Uning kalimasi va ruhi boʻlmish Iso {alayhissalom}ning oldiga boringlar›, deydi. Ular uning oldiga kelishadi, u esa: ‹Men bunga loyiq emasman, lekin Alloh ilgari va keyin sodir boʻlgan gunohlarini kechirgan banda Muhammadning oldiga boringlar›, deydi». Rasululloh ﷺ dedilar: «Shunda ular mening oldimga kelishadi, men esa yoʻlga tushaman {roviy Hasandan bu soʻzni eslab dedi:} va moʻminlarning ikki safi orasidan yuraman. Soʻng Robbimdan izn soʻrayman, menga izn beriladi. Uni koʻrganimda sajdaga yiqilaman, U meni Alloh xohlagancha shu holatda qoldiradi, soʻng: ‹Boshingni koʻtar, ey Muhammad, ayt, eshitiladi, soʻra, beriladi, shafoat qil, shafoating qabul boʻladi›, deyiladi. Men esa U menga oʻrgatgan hamd bilan Unga hamd aytaman, soʻng shafoat qilaman, U menga bir chegara belgilaydi, men ularni jannatga kiritaman. Soʻng ikkinchi marta qaytaman, Uni koʻrganimda sajdaga yiqilaman, U meni Alloh xohlagancha shu holatda qoldiradi, soʻng menga: ‹Boshingni koʻtar, Muhammad, ayt, eshitiladi, soʻra, beriladi, shafoat qil, shafoating qabul boʻladi›, deyiladi. Men boshimni koʻtarib, U menga oʻrgatgan hamd bilan Unga hamd aytaman, soʻng shafoat qilaman, U menga bir chegara belgilaydi, men ularni jannatga kiritaman. Soʻng uchinchi marta qaytaman, Robbimni koʻrganimda sajdaga yiqilaman, U meni Alloh xohlagancha shu holatda qoldiradi, soʻng: ‹Boshingni koʻtar, Muhammad, ayt, eshitiladi, soʻra, beriladi, shafoat qil, shafoating qabul boʻladi›, deyiladi. Men boshimni koʻtarib, U menga oʻrgatgan hamd bilan Unga hamd aytaman, soʻng shafoat qilaman, U menga bir chegara belgilaydi, men ularni jannatga kiritaman. Soʻng toʻrtinchi marta qaytaman va: ‹Ey Robbim, faqat Qurʼon {doʻzaxda} ushlab qolganlargina qoldi›, deyman». Qatoda bu hadis izidan yana dedi: Bizga Anas ibn Molik hadis aytdiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Doʻzaxdan ‹Lo ilaha illalloh› degan va qalbida bir arpa vaznicha yaxshilik boʻlgan kishi chiqadi, doʻzaxdan ‹Lo ilaha illalloh› degan va qalbida bir bugʻdoy vaznicha yaxshilik boʻlgan kishi chiqadi, doʻzaxdan ‹Lo ilaha illalloh› degan va qalbida bir zarra vaznicha yaxshilik boʻlgan kishi chiqadi».Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Қиёмат кунида мўминлар тўпланишади ва илҳомлантирилади {ёки қайғуга тушадилар}, сўнг улар: ‹Кошки Роббимизга шафоат излаб борсак, У бизни бу жойимиздан ҳалос қилса›, дейишади. Шунда улар Одам {алайҳиссалом}нинг олдига келиб: ‹Сен Одам, одамларнинг отасисан, Аллоҳ сени ўз қўли билан яратди ва фаришталарини сенга сажда қилдирди. Роббинг ҳузурида биз учун шафоат қил, У бизни шу жойимиздан ҳалос қилсин›, дейишади. У эса: ‹Мен бунга лойиқ эмасман›, деб ўзи содир этган гуноҳини эслаб, ундан уялади ва ‹Лекин Нуҳ {алайҳиссалом}нинг олдига боринглар, чунки у Аллоҳ ер аҳлига юборган биринчи пайғамбардир›, дейди. Улар унинг олдига келишади, у эса: ‹Мен бунга лойиқ эмасман›, деб Роббисидан билмаган нарсасини сўраганини эслаб, ундан уялади ва ‹Лекин Раҳмоннинг дўсти Иброҳим {алайҳиссалом}нинг олдига боринглар›, дейди. Улар унинг олдига келишади, у эса: ‹Мен бунга лойиқ эмасман, лекин Аллоҳ ўзи билан гаплашган ва унга Тавротни берган банда Мусо {алайҳиссалом}нинг олдига боринглар›, дейди. Улар унинг олдига келишади, у эса: ‹Мен бунга лойиқ эмасман›, деб бир жонни ноҳақ ўлдирганини эслаб ‹лекин Аллоҳнинг бандаси, Расули, Унинг калимаси ва руҳи бўлмиш Исо {алайҳиссалом}нинг олдига боринглар›, дейди. Улар унинг олдига келишади, у эса: ‹Мен бунга лойиқ эмасман, лекин Аллоҳ илгари ва кейин содир бўлган гуноҳларини кечирган банда Муҳаммаднинг олдига боринглар›, дейди». Расулуллоҳ ﷺ дедилар: «Шунда улар менинг олдимга келишади, мен эса йўлга тушаман {ровий Ҳасандан бу сўзни эслаб деди:} ва мўминларнинг икки сафи орасидан юраман. Сўнг Роббимдан изн сўрайман, менга изн берилади. Уни кўрганимда саждага йиқиламан, У мени Аллоҳ хоҳлаганча шу ҳолатда қолдиради, сўнг: ‹Бошингни кўтар, эй Муҳаммад, айт, эшитилади, сўра, берилади, шафоат қил, шафоатинг қабул бўлади›, дейилади. Мен эса У менга ўргатган ҳамд билан Унга ҳамд айтаман, сўнг шафоат қиламан, У менга бир чегара белгилайди, мен уларни жаннатга киритаман. Сўнг иккинчи марта қайтаман, Уни кўрганимда саждага йиқиламан, У мени Аллоҳ хоҳлаганча шу ҳолатда қолдиради, сўнг менга: ‹Бошингни кўтар, Муҳаммад, айт, эшитилади, сўра, берилади, шафоат қил, шафоатинг қабул бўлади›, дейилади. Мен бошимни кўтариб, У менга ўргатган ҳамд билан Унга ҳамд айтаман, сўнг шафоат қиламан, У менга бир чегара белгилайди, мен уларни жаннатга киритаман. Сўнг учинчи марта қайтаман, Роббимни кўрганимда саждага йиқиламан, У мени Аллоҳ хоҳлаганча шу ҳолатда қолдиради, сўнг: ‹Бошингни кўтар, Муҳаммад, айт, эшитилади, сўра, берилади, шафоат қил, шафоатинг қабул бўлади›, дейилади. Мен бошимни кўтариб, У менга ўргатган ҳамд билан Унга ҳамд айтаман, сўнг шафоат қиламан, У менга бир чегара белгилайди, мен уларни жаннатга киритаман. Сўнг тўртинчи марта қайтаман ва: ‹Эй Роббим, фақат Қуръон {дўзахда} ушлаб қолганларгина қолди›, дейман». Қатода бу ҳадис изидан яна деди: Бизга Анас ибн Молик ҳадис айтдики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Дўзахдан ‹Ло илаҳа иллаллоҳ› деган ва қалбида бир арпа вазнича яхшилик бўлган киши чиқади, дўзахдан ‹Ло илаҳа иллаллоҳ› деган ва қалбида бир буғдой вазнича яхшилик бўлган киши чиқади, дўзахдан ‹Ло илаҳа иллаллоҳ› деган ва қалбида бир зарра вазнича яхшилик бўлган киши чиқади».

حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي حَرْبِ بْنِ أَبِي الْأَسْوَدِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيٍّ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَوْلُ الْغُلَامِ يُنْضَحُ عَلَيْهِ وَبَوْلُ الْجَارِيَةِ يُغْسَلُ قَالَ قَتَادَةُ هَذَا مَا لَمْ يَطْعَمَا فَإِذَا طَعِمَا غُسِلَ بَوْلُهُمَا‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Oʻgʻil bolaning siydigiga suv sepiladi, qiz bolaning siydigi esa yuviladi», dedilar. Qatoda: «Bu ular hali taom yemaganlaridadir, agar taom yeydigan boʻlsalar, ikkovlarining ham siydigi yuviladi», dedi.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ўғил боланинг сийдигига сув сепилади, қиз боланинг сийдиги эса ювилади», дедилар. Қатода: «Бу улар ҳали таом емаганларидадир, агар таом ейдиган бўлсалар, икковларининг ҳам сийдиги ювилади», деди.

- وعن أنس رضى الله عنه عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه نهى أن يشرب الرجل قائماً‏.‏ قال قتادة‏:‏ فقلنا لأنس‏:‏ فالأكل‏؟‏ قال‏:‏ ذلك أشر -أو أخبث- ‏.‏ وفى رواية له أن النبي صلى الله عليه وسلم زجر عن الشرب قائما.‏‏((رواه مسلم))‏ وفى رواية له أن النبي صلى الله عليه وسلم زجر عن الشرب قائماً‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ kishining tik turib ichishidan qaytardilar. Qatoda dedi: Biz (Anasga): «(Tik turib) yeyish-chi?» dedik. U: «U yanada yomonroq yoki yanada xunukroqdir», dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ кишининг тик туриб ичишидан қайтардилар. Қатода деди: Биз (Анасга): «(Тик туриб) ейиш-чи?» дедик. У: «У янада ёмонроқ ёки янада хунукроқдир», деди.

وَعَن أبي قتادةَ قَالَ: خَرَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَامَ حُنَيْنٍ فَلَمَّا الْتَقَيْنَا كَانَتْ لِلْمُسْلِمِينَ جَوْلَةٌ فَرَأَيْتُ رَجُلًا مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَدْ عَلَا رَجُلًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَضَرَبْتُهُ مِنْ وَرَائِهِ عَلَى حَبْلِ عَاتِقِهِ بِالسَّيْفِ فَقَطَعْتُ الدِّرْعَ وَأَقْبَلَ عَلَيَّ فَضَمَّنِي ضَمَّةً وَجَدْتُ مِنْهَا رِيحَ الْمَوْتِ ثُمَّ أَدْرَكَهُ الْمَوْتُ فَأَرْسَلَنِي فَلَحِقْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ فَقُلْتُ: مَا بَالُ النَّاسِ؟ قَالَ: أَمْرُ اللَّهِ ثُمَّ رَجَعُوا وَجَلَسَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ: «مَنْ قَتَلَ قَتِيلًا لَهُ عَلَيْهِ بَيِّنَةٌ فَلَهُ سَلَبُهُ» فَقُلْتُ: مَنْ يَشْهَدُ لِي؟ ثُمَّ جَلَسْتُ ثُمَّ قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِثْلَهُ فَقُمْتُ فَقَالَ: «مَا لَكَ يَا أَبَا قَتَادَةَ؟» فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ رَجُلٌ: صَدَقَ وَسَلَبُهُ عِنْدِي فَأَرْضِهِ مِنِّي فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: لَا هَا اللَّهِ إِذاً لَا يعمدُ أَسَدٍ مِنْ أُسْدِ اللَّهِ يُقَاتِلُ عَنِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ فَيُعْطِيكَ سَلَبَهُ. فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «صَدَقَ فأعطه» فأعطانيه فاتبعت بِهِ مَخْرَفًا فِي بَنِي سَلِمَةَ فَإِنَّهُ لَأَوَّلُ مالٍ تأثَّلْتُه فِي الإِسلامِ

(Abu Qatoda aytdi:) Biz Paygʻambar ﷺ bilan Hunayn yili chiqdik. Toʻqnashganimizda, musulmonlarda bir (chekinish) jovlasi (besaranjomlik) boʻ ldi. Men mushriklardan bir kishini — u musulmonlardan bir kishining ustiga chiqib olgan (yenggan) holda — koʻrdim va uni orqasidan, yelka payiga qilich bilan urdim; (uning) sovutini kesdim. U menga (oʻgirilib) yopishdi va meni shunday qattiq quchdiki (siqdiki), men undan oʻ lim hidini (sezdim). Soʻng unga oʻ lim yetib, meni qoʻyib yubordi. Men Umarga yetib: «Odamlarga nima boʻ ldi?» dedim. U: «Alloh azza va jallaning amri (shu)», dedi. Soʻng (odamlar) qaytdilar. Paygʻambar ﷺ oʻtirib: «Kimki birov(ni) oʻldirgan boʻ lib, unga (oʻ ldirganiga) dalili boʻ lsa, uning salabi (kiyim-aslahasi) unga (tegishli)dir», dedilar. Men: «Menga kim guvohlik beradi?» dedim, soʻng oʻtirdim. Soʻng Paygʻambar ﷺ yana shunday dedilar; men turib: «Menga kim guvohlik beradi?» dedim, soʻng oʻtirdim. Soʻng Paygʻambar ﷺ (uchinchi marta) shunday dedilar; men turdim. U zot: «Senga nima boʻ ldi, ey Abu Qatoda?» dedilar. Men unga (voqeani) xabar berdim. Bir kishi: «U rost aytdi; uning (oʻ ldirganining) salabi mening yonimda, uni (rozi qilib) mendan koʻnglini tinchit», dedi. Abu Bakr: «Yoʻq, Allohga (qasamki), unday boʻ lmaydi! U (Paygʻambar) Allohning sherlaridan bir sherni — Alloh va Rasuli ﷺ uchun jang qiluvchini (tashlab), salabni senga bermaydi», dedi. Paygʻambar ﷺ: «(Abu Bakr) rost aytdi, uni unga ber», dedilar. U menga uni berdi. Men u (salab) bilan Bani Salimada bir bogʻ (xurmozor) sotib oldim; albatta u — islomda men toʻplagan birinchi moldir.(Абу Қатода айтди:) Биз Пайғамбар ﷺ билан Ҳунайн йили чиқдик. Тўқнашганимизда, мусулмонларда бир (чекиниш) жовласи (бесаранжомлик) бў лди. Мен мушриклардан бир кишини — у мусулмонлардан бир кишининг устига чиқиб олган (енгган) ҳолда — кўрдим ва уни орқасидан, елка пайига қилич билан урдим; (унинг) совутини кесдим. У менга (ўгирилиб) ёпишди ва мени шундай қаттиқ қучдики (сиқдики), мен ундан ў лим ҳидини (сездим). Сўнг унга ў лим етиб, мени қўйиб юборди. Мен Умарга етиб: «Одамларга нима бў лди?» дедим. У: «Аллоҳ азза ва жалланинг амри (шу)», деди. Сўнг (одамлар) қайтдилар. Пайғамбар ﷺ ўтириб: «Кимки биров(ни) ўлдирган бў либ, унга (ў лдирганига) далили бў лса, унинг салаби (кийим-аслаҳаси) унга (тегишли)дир», дедилар. Мен: «Менга ким гувоҳлик беради?» дедим, сўнг ўтирдим. Сўнг Пайғамбар ﷺ яна шундай дедилар; мен туриб: «Менга ким гувоҳлик беради?» дедим, сўнг ўтирдим. Сўнг Пайғамбар ﷺ (учинчи марта) шундай дедилар; мен турдим. У зот: «Сенга нима бў лди, эй Абу Қатода?» дедилар. Мен унга (воқеани) хабар бердим. Бир киши: «У рост айтди; унинг (ў лдирганининг) салаби менинг ёнимда, уни (рози қилиб) мендан кўнглини тинчит», деди. Абу Бакр: «Йўқ, Аллоҳга (қасамки), ундай бў лмайди! У (Пайғамбар) Аллоҳнинг шерларидан бир шерни — Аллоҳ ва Расули ﷺ учун жанг қилувчини (ташлаб), салабни сенга бермайди», деди. Пайғамбар ﷺ: «(Абу Бакр) рост айтди, уни унга бер», дедилар. У менга уни берди. Мен у (салаб) билан Бани Салимада бир боғ (хурмозор) сотиб олдим; албатта у — исломда мен тўплаган биринчи молдир.

حدثنا أبو داود سليمان بن سلم البلخي، حدثنا النضر بن شميل‏.‏ قال‏:‏ قال عوف الأعرابي‏:‏ أنا أكبر من قتادة‏.‏‏.‏

Avf al-Aʼrobiy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Qatodadan yoshim ulugʻroqman», dedi.Авф ал-Аъробий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У: «Мен Қатодадан ёшим улуғроқман», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، وَسَهْلُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَتَاهُ رِعْلٌ وَذَكْوَانُ وَعُصَيَّةُ وَبَنُو لِحْيَانَ، فَزَعَمُوا أَنَّهُمْ قَدْ أَسْلَمُوا، وَاسْتَمَدُّوهُ عَلَى قَوْمِهِمْ، فَأَمَدَّهُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِسَبْعِينَ مِنَ الأَنْصَارِ قَالَ أَنَسٌ كُنَّا نُسَمِّيهِمُ الْقُرَّاءَ، يَحْطِبُونَ بِالنَّهَارِ وَيُصَلُّونَ بِاللَّيْلِ، فَانْطَلَقُوا بِهِمْ حَتَّى بَلَغُوا بِئْرَ مَعُونَةَ غَدَرُوا بِهِمْ وَقَتَلُوهُمْ، فَقَنَتَ شَهْرًا يَدْعُو عَلَى رِعْلٍ وَذَكْوَانَ وَبَنِي لِحْيَانَ‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ وَحَدَّثَنَا أَنَسٌ أَنَّهُمْ قَرَءُوا بِهِمْ قُرْآنًا أَلاَ بَلِّغُوا عَنَّا قَوْمَنَا بِأَنَّا قَدْ لَقِينَا رَبَّنَا فَرَضِيَ عَنَّا وَأَرْضَانَا‏.‏ ثُمَّ رُفِعَ ذَلِكَ بَعْدُ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Riʼl, Zakvon, Usayya va Bani Lihyon qabilalari ahli Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelib, Islomni qabul qilganini daʼvo qildi va u zotdan — oʻz qavmiga qarshi jang qilish uchun baʼzi kishilar bilan ularni qoʻllab-quvvatlashini — soʻradi. Paygʻambar ﷺ ularni — biz Qurro (yaʼni olimlar, qorilar) deb ataydigan — ansorlardan yetmish kishi bilan qoʻllab-quvvatladi; ular (taqvolari sababli) kunduzi oʻtin terar va tun boʻyi namoz oʻqir edi. Bas, oʻsha odamlar (yetmish) kishini olib ketdi — to Biʼri Mauna degan joyga yetguncha; u yerda ular ularga xiyonat qilib, ularni shahid qildi. Shuning uchun Paygʻambar ﷺ — Riʼl, Zakvon va Bani Lihyon qabilalariga qarshi — bir oy davomida namozda (qunutda) qargʻab duo qildi. Qatoda (rahimahulloh)dan: Anas bizga aytdiki, ular (musulmonlar) oʻsha shahidlar haqida bir Qurʼon oyatini oʻqir edi: ‹Allohim! Qavmimizga bizning nomimizdan xabar bering — biz oʻz Robbimizga uchradik, U bizdan rozi boʻldi va bizni rozi qildi›. Soʻng bu oyat bekor qilindi (mansux boʻldi).Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Риъл, Заквон, Усайя ва Бани Лиҳён қабилалари аҳли Пайғамбар ﷺ нинг олдига келиб, Исломни қабул қилганини даъво қилди ва у зотдан — ўз қавмига қарши жанг қилиш учун баъзи кишилар билан уларни қўллаб-қувватлашини — сўради. Пайғамбар ﷺ уларни — биз Қурро (яъни олимлар, қорилар) деб атайдиган — ансорлардан етмиш киши билан қўллаб-қувватлади; улар (тақволари сабабли) кундузи ўтин терар ва тун бўйи намоз ўқир эди. Бас, ўша одамлар (етмиш) кишини олиб кетди — то Биъри Мауна деган жойга етгунча; у ерда улар уларга хиёнат қилиб, уларни шаҳид қилди. Шунинг учун Пайғамбар ﷺ — Риъл, Заквон ва Бани Лиҳён қабилаларига қарши — бир ой давомида намозда (қунутда) қарғаб дуо қилди. Қатода (раҳимаҳуллоҳ)дан: Анас бизга айтдики, улар (мусулмонлар) ўша шаҳидлар ҳақида бир Қуръон оятини ўқир эди: ‹Аллоҳим! Қавмимизга бизнинг номимиздан хабар беринг — биз ўз Роббимизга учрадик, У биздан рози бўлди ва бизни рози қилди›. Сўнг бу оят бекор қилинди (мансух бўлди).

وَحَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَمِّ، نَبِيِّكُمْ صلى الله عليه وسلم ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَرَرْتُ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِي عَلَى مُوسَى بْنِ عِمْرَانَ - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - رَجُلٌ آدَمُ طُوَالٌ جَعْدٌ كَأَنَّهُ مِنْ رِجَالِ شَنُوءَةَ وَرَأَيْتُ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ مَرْبُوعَ الْخَلْقِ إِلَى الْحُمْرَةِ وَالْبَيَاضِ سَبِطَ الرَّأْسِ ‏"‏ ‏.‏ وَأُرِيَ مَالِكًا خَازِنَ النَّارِ وَالدَّجَّالَ ‏.‏ فِي آيَاتٍ أَرَاهُنَّ اللَّهُ إِيَّاهُ فَلاَ تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَائِهِ ‏.‏ قَالَ كَانَ قَتَادَةُ يُفَسِّرُهَا أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ لَقِيَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Men (osmonga) olib ketilgan kechada Muso ibn Imron — alayhissalom — yonidan oʻtdim — u bugʻdayrang, uzun (boʻyli), jingalak sochli, goʻyo Shanuʼa erkaklaridan biri kabi bir kishi (edi); va Iso ibn Maryamni koʻrdim — u oʻrtacha boʻyli, qizgʻish-oq(rang), tep-tekis (yoyiq) sochli edi; hamda menga doʻzax xazinaboni Molik va Dajjol koʻrsatildi» — Alloh Unga koʻrsatgan (boshqa) belgilar qatorida —. {Bas, sen Unga (Muso bilan) uchrashishdan shubhada boʻlma}. (Roviy) dedi: Qatoda buni — albatta Allohning Paygʻambari ﷺ Muso — alayhissalom — bilan uchrashganlar (deb) — tafsir qilar edi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен (осмонга) олиб кетилган кечада Мусо ибн Имрон — алайҳиссалом — ёнидан ўтдим — у буғдайранг, узун (бўйли), жингалак сочли, гўё Шануъа эркакларидан бири каби бир киши (эди); ва Исо ибн Марямни кўрдим — у ўртача бўйли, қизғиш-оқ(ранг), теп-текис (ёйиқ) сочли эди; ҳамда менга дўзах хазинабони Молик ва Дажжол кўрсатилди» — Аллоҳ Унга кўрсатган (бошқа) белгилар қаторида —. {Бас, сен Унга (Мусо билан) учрашишдан шубҳада бўлма}. (Ровий) деди: Қатода буни — албатта Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺ Мусо — алайҳиссалом — билан учрашганлар (деб) — тафсир қилар эди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ الْيَشْكُرِيِّ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ كَانَ لَهُ شَرِيكٌ فِي حَائِطٍ فَلاَ يَبِيعُ نَصِيبَهُ مِنْ ذَلِكَ حَتَّى يَعْرِضَهُ عَلَى شَرِيكِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ إِسْنَادُهُ لَيْسَ بِمُتَّصِلٍ ‏.‏ سَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ سُلَيْمَانُ الْيَشْكُرِيُّ يُقَالُ إِنَّهُ مَاتَ فِي حَيَاةِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ وَلَمْ يَسْمَعْ مِنْهُ قَتَادَةُ وَلاَ أَبُو بِشْرٍ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَلاَ نَعْرِفُ لأَحَدٍ مِنْهُمْ سَمَاعًا مِنْ سُلَيْمَانَ الْيَشْكُرِيِّ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ فَلَعَلَّهُ سَمِعَ مِنْهُ فِي حَيَاةِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ وَإِنَّمَا يُحَدِّثُ قَتَادَةُ عَنْ صَحِيفَةِ سُلَيْمَانَ الْيَشْكُرِيِّ وَكَانَ لَهُ كِتَابٌ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ الْعَطَّارُ عَبْدُ الْقُدُّوسِ قَالَ قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ قَالَ سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ ذَهَبُوا بِصَحِيفَةِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ إِلَى الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ فَأَخَذَهَا أَوْ قَالَ فَرَوَاهَا وَذَهَبُوا بِهَا إِلَى قَتَادَةَ فَرَوَاهَا وَأَتَوْنِي بِهَا فَلَمْ أَرْوِهَا ‏.‏ يَقُولُ رَدَدْتُهَا ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Allohning Nabiysi ﷺ: «Kimning bogʻda sherigi boʻlsa, oʻz ulushini sherigiga taklif qilmaguncha sotmasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodi muttasil (uzluksiz) emas. Muhammad (ibn Ismoil)ning shunday deganini eshitdim: «Sulaymon al-Yashkuriy Jobir ibn Abdulloh hayotligida vafot etgan, deyiladi». U aytdi: «Qatoda ham, Abu Bishr ham undan eshitmagan». Muhammad aytdi: «Ulardan birortasining Sulaymon al-Yashkuriydan (bevosita) eshitganini bilmaymiz, faqat Amr ibn Dinor boʻlishi mumkin — ehtimol u Jobir ibn Abdulloh hayotligida undan eshitgandir». U aytdi: «Qatoda esa faqat Sulaymon al-Yashkuriyning sahifasidan rivoyat qiladi, uning Jobir ibn Abdullohdan (yozib olgan) kitobi bor edi».Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Аллоҳнинг Набийси ﷺ: «Кимнинг боғда шериги бўлса, ўз улушини шеригига таклиф қилмагунча сотмасин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг исноди муттасил (узлуксиз) эмас. Муҳаммад (ибн Исмоил)нинг шундай деганини эшитдим: «Сулаймон ал-Яшкурий Жобир ибн Абдуллоҳ ҳаётлигида вафот этган, дейилади». У айтди: «Қатода ҳам, Абу Бишр ҳам ундан эшитмаган». Муҳаммад айтди: «Улардан бирортасининг Сулаймон ал-Яшкурийдан (бевосита) эшитганини билмаймиз, фақат Амр ибн Динор бўлиши мумкин — эҳтимол у Жобир ибн Абдуллоҳ ҳаётлигида ундан эшитгандир». У айтди: «Қатода эса фақат Сулаймон ал-Яшкурийнинг саҳифасидан ривоят қилади, унинг Жобир ибн Абдуллоҳдан (ёзиб олган) китоби бор эди».

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ، وَحُمَيْدٌ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمَعْنَى قَتَادَةَ ‏.‏

Hasan (al-Basriy) Paygʻambar ﷺ dan Qatodaning (hadisi) maʼnosida (mursal) rivoyat qildi.Ҳасан (ал-Басрий) Пайғамбар ﷺ дан Қатоданинг (ҳадиси) маъносида (мурсал) ривоят қилди.

أَخْبَرَنَا زَكَرِيَّا بْنُ يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى، عَنْ سَعْدِ بْنِ هِشَامٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَوْتَرَ بِتِسْعِ رَكَعَاتٍ لَمْ يَقْعُدْ إِلاَّ فِي الثَّامِنَةِ فَيَحْمَدُ اللَّهَ وَيَذْكُرُهُ وَيَدْعُو ثُمَّ يَنْهَضُ وَلاَ يُسَلِّمُ ثُمَّ يُصَلِّي التَّاسِعَةَ فَيَجْلِسُ فَيَذْكُرُ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ وَيَدْعُو ثُمَّ يُسَلِّمُ تَسْلِيمَةً يُسْمِعُنَا ثُمَّ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ وَهُوَ جَالِسٌ فَلَمَّا كَبِرَ وَضَعُفَ أَوْتَرَ بِسَبْعِ رَكَعَاتٍ لاَ يَقْعُدُ إِلاَّ فِي السَّادِسَةِ ثُمَّ يَنْهَضُ وَلاَ يُسَلِّمُ فَيُصَلِّي السَّابِعَةَ ثُمَّ يُسَلِّمُ تَسْلِيمَةً ثُمَّ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ وَهُوَ جَالِسٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi, u dedi: «Rasululloh ﷺ toʻqqiz rakat vitr oʻqiganlarida, faqat sakkizinchisidagina oʻtirardilar. Unda Allohga hamd aytar, Uni zikr qilar va duo qilardilar, soʻng salom bermay turib, toʻqqizinchisini oʻqirdilar, keyin oʻtirib, aziz va ulugʻ Allohni zikr qilar va duo qilardilar, soʻng bizga eshittirib bir bor salom berardilar, soʻng oʻtirgan holda ikki rakat oʻqirdilar. Keksayib, kuchdan qolgach, yetti rakat vitr oʻqir, faqat oltinchisidagina oʻtirar, soʻng salom bermay turib, yettinchisini oʻqir, keyin bir bor salom berar, soʻng oʻtirgan holda ikki rakat oʻqirdilar».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади, у деди: «Расулуллоҳ ﷺ тўққиз ракат витр ўқиганларида, фақат саккизинчисидагина ўтирардилар. Унда Аллоҳга ҳамд айтар, Уни зикр қилар ва дуо қилардилар, сўнг салом бермай туриб, тўққизинчисини ўқирдилар, кейин ўтириб, азиз ва улуғ Аллоҳни зикр қилар ва дуо қилардилар, сўнг бизга эшиттириб бир бор салом берардилар, сўнг ўтирган ҳолда икки ракат ўқирдилар. Кексайиб, кучдан қолгач, етти ракат витр ўқир, фақат олтинчисидагина ўтирар, сўнг салом бермай туриб, еттинчисини ўқир, кейин бир бор салом берар, сўнг ўтирган ҳолда икки ракат ўқирдилар».

حَدَّثَنَا جَمِيلُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ جَمِيلٍ الْعَتَكِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ، قَالَ سَكْتَتَانِ حَفِظْتُهُمَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏.‏ فَأَنْكَرَ ذَلِكَ عِمْرَانُ بْنُ الْحُصَيْنِ فَكَتَبْنَا إِلَى أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ بِالْمَدِينَةِ فَكَتَبَ أَنَّ سَمُرَةَ قَدْ حَفِظَ ‏.‏ قَالَ سَعِيدٌ فَقُلْنَا لِقَتَادَةَ مَا هَاتَانِ السَّكْتَتَانِ قَالَ إِذَا دَخَلَ فِي صَلاَتِهِ وَإِذَا فَرَغَ مِنَ الْقِرَاءَةِ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ بَعْدُ وَإِذَا قَرَأَ ‏{غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلاَ الضَّالِّينَ}‏ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ يُعْجِبُهُمْ إِذَا فَرَغَ مِنَ الْقِرَاءَةِ أَنْ يَسْكُتَ حَتَّى يَتَرَادَّ إِلَيْهِ نَفَسُهُ ‏.‏

Samura ibn Jundub (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Rasululloh ﷺdan ikkita sukut (jim turishni) yodlab oldim». Imron ibn Husayn buni inkor qildi, shunda biz Madinaga Ubay ibn Kaʼbga xat yozdik, u esa Samura toʻgʻri yodlaganini yozib yubordi. Said dedi: Biz Qatodaga: «Bu ikki sukut nima?» dedik. U: «Namozini boshlaganda va qiroatdan bemalol boʻlganda», dedi. Soʻng keyinroq: «Va {gʻayril-magʻzubi alayhim va lazzoollin} deb oʻqiganda», dedi. U dedi: Ular qiroatdan bemalol boʻlgach, nafasi joyiga qaytguncha jim turishni yaxshi koʻrar edilar.Самура ибн Жундуб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан иккита сукут (жим туришни) ёдлаб олдим». Имрон ибн Ҳусайн буни инкор қилди, шунда биз Мадинага Убай ибн Каъбга хат ёздик, у эса Самура тўғри ёдлаганини ёзиб юборди. Саид деди: Биз Қатодага: «Бу икки сукут нима?» дедик. У: «Намозини бошлаганда ва қироатдан бемалол бўлганда», деди. Сўнг кейинроқ: «Ва {ғайрил-мағзуби алайҳим ва лаззооллин} деб ўқиганда», деди. У деди: Улар қироатдан бемалол бўлгач, нафаси жойига қайтгунча жим туришни яхши кўрар эдилар.

حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي حَرْبِ بْنِ أَبِي الْأَسْوَدِ، عَنْ أَبِي الْأَسْوَدِ الدِّيْلِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ فِي الرَّضِيعِ يُنْضَحُ بَوْلُ الْغُلَامِ وَيُغْسَلُ بَوْلُ الْجَارِيَةِ قَالَ قَتَادَةُ وَهَذَا مَا لَمْ يَطْعَمَا الطَّعَامَ فَإِذَا طَعِمَا غُسِلَا جَمِيعًا‏.‏

Ali ibn Abi Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ emizikli chaqaloq haqida: «Oʻgʻil bolaning siydigiga suv sepiladi, qiz bolaning siydigi esa yuviladi», dedilar. Qatoda: «Bu ular taom yemaguncha boʻladi. Agar taom yeydigan boʻlsalar, ikkalasiniki ham yuviladi», dedi.Али ибн Аби Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ эмизикли чақалоқ ҳақида: «Ўғил боланинг сийдигига сув сепилади, қиз боланинг сийдиги эса ювилади», дедилар. Қатода: «Бу улар таом емагунча бўлади. Агар таом ейдиган бўлсалар, иккаласиники ҳам ювилади», деди.

وَعَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْأَكْوَعِ قَالَ: بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِظَهْرِهِ مَعَ رَبَاحٍ غُلَامِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنَا مَعَهُ فَلَمَّا أَصْبَحْنَا إِذَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ الْفَزَارِيُّ قَدْ أَغَارَ عَلَى ظَهْرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقُمْتُ عَلَى أَكَمَةٍ فَاسْتَقْبَلْتُ الْمَدِينَةَ فَنَادَيْتُ ثَلَاثًا يَا صَبَاحَاهْ ثُمَّ خَرَجْتُ فِي آثَارِ الْقَوْمِ أَرْمِيهِمْ بِالنَّبْلِ وَأَرْتَجِزُ وَأَقُولُ: أَنَا ابْنُ الْأَكْوَعْ وَالْيَوْمُ يَوْمُ الرُّضَّعْ فَمَا زِلْتُ أَرْمِيهِمْ وَأَعْقِرُ بِهِمْ حَتَّى مَا خلَقَ اللَّهُ مِنْ بَعِيرٍ مِنْ ظَهْرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَّا خَلَّفْتُهُ وَرَاءَ ظَهْرِي ثُمَّ اتَّبَعْتُهُمْ أَرْمِيهِمْ حَتَّى أَلْقَوْا أَكْثَرَ مِنْ ثَلَاثِينَ بُرْدَةً وَثَلَاثِينَ رُمْحًا يَسْتَخِفُّونَ وَلَا يَطْرَحُونَ شَيْئًا إِلَّا جَعَلْتُ عَلَيْهِ آرَامًا مِنَ الْحِجَارَةِ يَعْرِفُهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَصْحَابُهُ حَتَّى رَأَيْتُ فَوَارِسَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَلَحِقَ أَبُو قَتَادَةَ فَارِسُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِعَبْدِ الرَّحْمَنِ فَقَتَلَهُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «خَيْرُ فُرْسَانِنَا الْيَوْمَ أَبُو قَتَادَةَ وَخَيْرُ رَجَّالَتِنَا سَلَمَةُ» . قَالَ: ثُمَّ أَعْطَانِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَهْمَيْنِ: سَهْمَ الْفَارِسِ وَسَهْمَ الرَّاجِلِ فَجَمَعَهُمَا إِلَيَّ جَمِيعًا ثُمَّ أَرْدَفَنِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَرَاءَهُ عَلَى الْعَضْبَاءِ رَاجِعَيْنِ إِلَى الْمَدِينَةِ. رَوَاهُ مُسلم

Salama ibn al-Akvaʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U dedi: «Rasululloh ﷺ bilan Hudaybiyaga keldik, biz bir ming toʻrt yuz kishi edik. U yerda (bir quduq atrofida) ellikta qoʻy bor edi, lekin (quduq suvi) ularni qondira olmas edi. Rasululloh ﷺ quduq labiga oʻtirdilar va yo duo qildilar, yo unga (suv) purkadilar. Shunda (suv) qaynab toshdi, biz ham ichdik, (hayvonlarni ham) sugʻordik. Soʻng Rasululloh ﷺ bizni daraxt tagida bayʼatga chaqirdilar. Men odamlarning birinchisi boʻlib unga bayʼat qildim. Soʻng (boshqalar) bayʼat qila boshladilar, toki odamlarning oʻrtasiga yetganda: ‹Bayʼat qil, ey Salama!›, — dedilar. Men: ‹Yo Rasululloh! Men sizga odamlarning birinchisi boʻlib bayʼat qilgan edim›, — dedim. U zot: ‹Yana (qil)›, — dedilar. Rasululloh ﷺ meni qurolsiz — yaʼni yonida quroli yoʻq — koʻrdilar va menga bir qalqon — yo katta, yo kichik qalqon — berdilar. Soʻng (yana) bayʼat qildirdilar, toki odamlarning oxiriga yetganda: ‹Menga bayʼat qilmaysanmi, ey Salama?›, — dedilar. Men: ‹Yo Rasululloh! Men sizga odamlarning birinchisida va oʻrtasida bayʼat qilgan edim›, — dedim. U zot: ‹Yana (qil)›, — dedilar. Shunday qilib unga uchinchi marta bayʼat qildim. Soʻng menga: ‹Ey Salama! Men senga bergan qalqoning qani?›, — dedilar. Men: ‹Yo Rasululloh! Amakim Omir menga qurolsiz holda uchrab qoldi, men uni unga berdim›, — dedim. Shunda Rasululloh ﷺ kulib: ‹Sen oʻtganlardan biri aytgandek bhlibsan: ‹Allohim, menga oʻzimdan koʻra koʻproq suyguvchi bir doʻst nasib qilgin!››, — dedilar. Soʻng mushriklar bizga sulh haqida elchi yubordilar, toki bir-birimizga (oʻtib) yura boshladik va sulh qildik. Men Talha ibn Ubaydullohning xizmatchisi edim, uning otini sugʻorar, taymorlar, unga xizmat qilar va uning taomidan yer edim. Ahlimni va molimni tashlab, Alloh va Rasuli ﷺ tomon hijrat qilib (kelgan edim). Biz va Makka ahli sulh qilib, bir-birimizga aralashib ketganimizda, men bir daraxt oldiga kelib, tikanlarini supurib tashladim va uning tagida yotdim. Shunda Makka ahlidan toʻrtta mushrik mening oldimga keldi va Rasululloh ﷺ ni yomonlay boshladi. Men ularni yomon koʻrib, boshqa bir daraxt tomon koʻchdim. Ular qurollarini (daraxtga) ilib qoʻyib, yotdilar. Ular shu holatda ekan, vodiyning pastidan bir jarchi: ‹Ey muhojirlar! Ibn Zunaym oʻldirildi!›, — deb baqirdi. Shunda men qilichimni yalangʻochlab, oʻsha toʻrt kishiga — ular uxlab yotgan holida — hujum qildim va qurollarini olib, qoʻlimda bir bogʻlam qildim. Soʻng: ‹Muhammadning yuzini izzatli qilgan Zot bilan qasamki, sizlardan birortangiz boshini koʻtarsa, ikki koʻzi orasidan uraman!›, — dedim. Soʻng ularni haydab, Rasululloh ﷺ ning oldilariga olib keldim. Amakim Omir esa Abalotdan boʻlgan Mikraz degan bir kishini etmishta mushrik bilan birga, ustiga yopinchiq yopilgan ot ustida yetaklab, Rasululloh ﷺ ga olib keldi. Rasululloh ﷺ ularga qarab: ‹Ularni qoʻyib yuboringlar, gunohning boshlanishi ham, qaytarilishi ham ularning zimmasida boʻlsin›, — dedilar. Shunday qilib Rasululloh ﷺ ularni avf qildilar va Alloh: {U sizlarni ular ustidan gʻolib qilganidan soʻng, Makka vodiysida ularning qoʻllarini sizlardan, sizlarning qoʻllaringizni ulardan toʻsib qoʻygan Zotdir} (Fath 24) — degan oyatning butunini nozil qildi. Soʻng Madina tomon qaytib chiqdik va biz bilan mushrik boʻlgan Banu Lahyon orasida bir togʻ boʻlgan bir manzilga tushdik. Rasululloh ﷺ oʻsha kechada bu togʻga — Nabiy ﷺ va sahobalari uchun goʻyo posbon boʻlib — chiqqan kishiga magʻfirat soʻradilar». Salama dedi: «Men oʻsha kechada ikki yo uch marta chiqdim. Soʻng Madinaga keldik. Rasululloh ﷺ oʻz tuyalarini gʻulomi Roboh bilan yubordilar, men ham u bilan birga edim. Men u bilan Talhaning otini ham tuyalar bilan birga oʻtlatib chiqdim. Tong otganda, qarasak, Abdurahmon al-Fazoriy Rasululloh ﷺ ning tuyalariga bostirib kirib, hammasini haydab ketgan va choʻponini oʻldirgan edi. Men: ‹Ey Roboh! Bu otni ol, Talha ibn Ubaydullohga yetkaz va Rasululloh ﷺ ga mushriklar uning tuyalariga bostirib kirganini xabar qil›, — dedim. Soʻng bir tepalik ustiga chiqib, yuzimni Madinaga qaratib, uch marta: ‹Yo sabohaah!›, — deb baqirdim. Soʻng qavmning izidan chiqib, ularni oʻq bilan ota boshladim va: ‹Men Akvaʼning oʻgʻliman, bugun esa razillar (halok boʻladigan) kundir›, — deb rajaz aytdim. Ulardan bir kishiga yetishib, egariga bir oʻq otdim, toki oʻqning uchi yelkasiga yetib bordi. Men: ‹Mana, ol! Men Akvaʼning oʻgʻliman, bugun esa razillar kundir›, — dedim. Alloh bilan qasamki, men ularni otishda va hayvonlarini yiqitishda davom etdim. Qachon menga bir suvoriy qaytib hujum qilsa, men bir daraxt oldiga kelib, tagiga oʻtirar, soʻng uni otib, otini yiqitardim. Toki togʻ torayib, ular shu tor joyga kirganlarida, men togʻga chiqib, ularni toshlar bilan ata boshladim. Men shu tarzda ularni quvib bordim, toki Allohning Rasululloh ﷺ ning tuyalaridan yaratgan biror tuyani ortimda qoldirmasdan (qaytarib oldim), ular esa men bilan (tuyalar) orasidan chekindilar. Soʻng yana ularning izidan otib bordim, toki ular oʻttizdan ortiq plash va oʻttizta nayzani — yengillashish uchun — tashladilar. Ular biror narsa tashlasalar, men uning ustiga toshdan belgi qoʻyardim, toki Rasululloh ﷺ va sahobalari uni tanib olsinlar. Toki ular togʻ dovonidagi bir tor joyga yetganlarida, qarasak, ularning oldiga Badrning oʻgʻli falon al-Fazoriy kelib qolibdi. Ular nonushta — yaʼni tushlik — qilgani oʻtirdilar, men esa bir qoyaning uchiga oʻtirdim. Al-Fazoriy: ‹Bu koʻrayotganim nima?›, — dedi. Ular: ‹Bu (kishidan) balo koʻrdik. Alloh bilan qasamki, u tong qorongʻisidan beri bizni tark etmadi, oʻq otib, qoʻlimizdagi hamma narsani tortib oldi›, — dedilar. U: ‹Sizlardan toʻrt kishi unga (qarshi) chiqsin!›, — dedi. Ulardan toʻrttasi togʻga, men tomon koʻtarildilar. Ular bilan gaplashish imkoni boʻlganda, men: ‹Meni tanidingizmi?›, — dedim. Ular: ‹Yoʻq, sen kimsan?›, — dedilar. Men: ‹Men Salama ibn al-Akvaʼman. Muhammad ﷺ ning yuzini izzatli qilgan Zot bilan qasamki, sizlardan istagan kishimni quvsam, albatta yetib olaman, sizlardan biror kishi meni quvsa, hech menga yetib ololmaydi›, — dedim. Ulardan biri: ‹Men ham shunday oʻylayman›, — dedi. Soʻng qaytdilar. Men oʻrnimdan jilmadim, toki Rasululloh ﷺ ning suvoriylari daraxtlar orasidan oʻtib kelayotganini koʻrdim. Qarasam, ularning birinchisi al-Axram al-Asadiy, uning ortida Abu Qatoda al-Ansoriy, uning ortida al-Miqdod ibn al-Asvad al-Kindiy edi. Men al-Axramning otining jilovidan ushladim. Shunda ular (mushriklar) qochib ortga qaytdilar. Men: ‹Ey Axram! Ulardan ehtiyot boʻl, seni (yolgʻiz) ajratib qoʻymasinlar, toki Rasululloh ﷺ va sahobalari yetib kelsinlar›, — dedim. U: ‹Ey Salama! Agar sen Allohga va oxirat kuniga iymon keltirsang, jannat haq, doʻzax haq ekanini bilsang, men bilan shahidlik orasini toʻsma›, — dedi. Shunda men uni qoʻyib yubordim. U va Abdurahmon (al-Fazoriy) toʻqnashdilar. (Axram) Abdurahmonning otini yiqitdi, Abdurahmon esa uni nayza bilan urib oʻldirdi va uning otiga oʻtdi. Rasululloh ﷺ ning suvoriysi Abu Qatoda Abdurahmonga yetishib, uni nayza bilan urib oʻldirdi. Muhammad ﷺ ning yuzini izzatli qilgan Zot bilan qasamki, men ularning izidan oyogʻimda yugurib bordim, toki ortimda Muhammad ﷺ ning sahobalaridan biror kishini ham, ularning changini ham koʻrmaydigan boʻldim. Toki ular quyosh botishdan oldin, Zu Qarad deb ataladigan, ichida suvi boʻlgan bir soylik tomon — chanqaganliklari uchun undan ichish maqsadida — burildilar. Ular meni ortlaridan yugurib kelayotganimni koʻrdilar. Men ularni undan (suvdan) chekintirdim — yaʼni undan uzoqlashtirdim — bas, ular undan bir tomchi ham totmadilar. Ular chiqib, bir dovonda yugura boshladilar. Men yugurib, ulardan bir kishiga yetishib, uni yelka boshidan bir oʻq bilan urdim va: ‹Mana, ol! Men Akvaʼning oʻgʻliman, bugun esa razillar (halok boʻladigan) kundir›, — dedim. U: ‹Onasi unga aza tutsin! Bu ertalabdan beri (quvgan) oʻsha Akvaʼmi?›, — dedi. Men: ‹Ha, ey oʻzining dushmani, oʻsha ertalabki Akvaʼ›, — dedim. Ular dovonda ikki otni — holdan toygan — qoldirib ketdilar. Men ularni Rasululloh ﷺ ga haydab keltirdim. Yoʻlda Omir menga bir idishda suvga aralash sut va bir idishda suv bilan yetib keldi. Men tahorat oldim va (sutni) ichdim. Soʻng Rasululloh ﷺ ning oldilariga keldim — u zot men ularni chekintirgan suv boshida edilar. Qarasam, Rasululloh ﷺ oʻsha tuyalarni va men mushriklardan qutqargan har bir narsani — har bir nayza va plashni — olibdilar. Bilol esa men qavmdan qutqargan tuyalardan bir tuyani soʻyibdi va Rasululloh ﷺ uchun uning jigari va oʻrkachidan qovurayotgan edi. Men: ‹Yo Rasululloh! Meni qoʻyib yuboring, qavmdan yuz kishini tanlab olay, soʻng qavmni quvay, ulardan biror xabar yetkazuvchi qolmasin, hammasini oʻldiray›, — dedim. Shunda Rasululloh ﷺ olov yorugʻida oziq tishlari koʻringuncha kulib: ‹Ey Salama! Sen buni qila olardim deb oʻylaysanmi?›, — dedilar. Men: ‹Ha, seni izzatli qilgan Zot bilan (qasam)›, — dedim. U zot: ‹Ular hozir Gʻatafon yurtida mehmon qilinmoqdalar›, — dedilar. Soʻng Gʻatafondan bir kishi kelib: ‹Falon kishi ular uchun bir tuya soʻydi, terisini shilayotganlarida bir chang koʻrdilar va: ‹Sizlarning oldingizga qavm keldi!›, — deb qochib chiqib ketdilar›, — dedi. Tong otganda Rasululloh ﷺ: ‹Bugun eng yaxshi suvoriymiz Abu Qatoda, eng yaxshi piyodamiz esa Salama edi›, — dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ menga ikki ulush — suvoriy ulushi va piyoda ulushi — berib, ikkovini menga jamladilar. Soʻng Rasululloh ﷺ Madina tomon qaytarkanmiz, meni oʻzlarining ortilariga, al-Azbo (deb atalgan tuya)ga mindirib oldilar. Biz yurib ketayotganimizda, ansorlardan yugurishda hech kim oʻzib keta olmaydigan bir kishi: ‹Madinagacha kim poyga qiladi? Poygachi bormi?›, — deb takror-takror ayta boshladi. Men uning soʻzini eshitganimda: ‹Sen biror muhtaram kishini izzat qilmaysanmi, biror sharofatlidan hayiqmaysanmi?›, — dedim. U: ‹Yoʻq, magar Rasululloh ﷺ boʻlsalargina (boshqa gap)›, — dedi. Men: ‹Yo Rasululloh! Otam-onam sizga fido boʻlsin, meni qoʻyib yuboring, bu kishi bilan poyga qilay›, — dedim. U zot: ‹Istasang (qil)›, — dedilar. Men (u kishiga): ‹Senga (qarab) kelyapman›, — dedim-da, oyogʻimni bukib, sakrab, yugurib ketdim. Bir-ikki tepalikni qoldirib, nafasimni saqlab turdim, soʻng uning izidan yugurdim va yana bir-ikki tepalikni (qoldirib, nafasimni saqladim), soʻng (tezligimni) oshirib, unga yetib oldim. Yelkasi orasiga urib: ‹Alloh bilan qasamki, oʻzib ketildung›, — dedim. U: ‹Men ham shunday oʻylayman›, — dedi. Shunday qilib men undan oldin Madinaga yetib bordim. Alloh bilan qasamki, uch kechadan boshqa (vaqt) turmadik, toki Rasululloh ﷺ bilan Xaybarga chiqdik. Amakim Omir qavmga rajaz ayta boshladi: ‹Alloh haqi, agar Alloh boʻlmaganida, biz hidoyat topmas, sadaqa ham qilmas, namoz ham oʻqimas edik. Biz Sening fazlingdan beniyoz emasmiz, bas, (dushmanga) duch kelsak, qadamlarni sobit qilgin va bizga sakinat (xotirjamlik) nozil qilgin›. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Bu kim?›, — dedilar. U: ‹Men Omirman›, — dedi. U zot: ‹Robbing seni magʻfirat qilsin›, — dedilar». (Roviy) dedi: «Rasululloh ﷺ biror insonni xoslab magʻfirat soʻrasalar, albatta u shahid boʻlar edi». (Roviy) dedi: «Shunda Umar ibn al-Xattob oʻz tuyasi ustida turib: ‹Yo Nabiyalloh! Qaniydi bizni Omir bilan (yana) bahramand qilsangiz!›, — deb nido qildi. Xaybarga yetganimizda, ularning shohi Marhab qilichini oʻynatib chiqib: ‹Xaybar bildiki, men Marhabman — qurol-yarogʻga toʻla, sinalgan botir, urush alanga olib kelganda›, — dedi. Amakim Omir unga qarshi chiqib: ‹Xaybar bildiki, men Omirman — qurol-yarogʻga toʻla, (xatarga) shoʻngʻiydigan botir›, — dedi. Ikkovi ikki zarba almashdilar. Marhabning qilichi Omirning qalqoniga tushdi, Omir esa unga pastdan zarba bermoqchi boʻldi, lekin qilichi oʻziga qaytib, bilak tomirini kesib qoʻydi, joni shunda ketdi». Salama dedi: «Men chiqdim, qarasam, Nabiy ﷺ ning sahobalaridan bir guruh: ‹Omirning ameli botil (behuda) boʻldi, oʻzini-oʻzi oʻldirdi›, — deyishar edi. Men yigʻlab Nabiy ﷺ ga keldim va: ‹Yo Rasululloh! Omirning ameli botil boʻldi›, — dedim. Rasululloh ﷺ: ‹Buni kim aytdi?›, — dedilar. Men: ‹Sahobalaringizdan baʼzi kishilar›, — dedim. U zot: ‹Buni aytgan kishi yolgʻon aytdi, balki unga (ajri) ikki barobardir›, — dedilar. Soʻng meni Aliga yubordilar — uning koʻzi ogʻrir edi — va: ‹Bayroqni Alloh va Rasulini sevadigan yoki Alloh va Rasuli sevadigan bir kishiga beraman›, — dedilar. Men Alining oldiga keldim va uni — koʻzi ogʻrir holida — yetaklab, Rasululloh ﷺ ga olib keldim. U zot uning koʻzlariga (suv) purkadilar, u tuzaldi. (Rasululloh ﷺ) bayroqni unga berdilar. Marhab chiqib: ‹Xaybar bildiki, men Marhabman — qurol-yarogʻga toʻla, sinalgan botir, urush alanga olib kelganda›, — dedi. Ali esa: ‹Men onam Haydara deb atagan kishidirman — oʻrmonlar sheriga oʻxshash, koʻrinishi qoʻrqinchli. Men ularga toʻla oʻlchov bilan (zarba) tortaman, sandara oʻlchovidek›, — dedi. Soʻng (Ali) Marhabning boshiga zarba berib, uni oʻldirdi. Shundan soʻng fath uning qoʻli bilan boʻldi».Салама ибн ал-Акваъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У деди: «Расулуллоҳ ﷺ билан Ҳудайбияга келдик, биз бир минг тўрт юз киши эдик. У ерда (бир қудуқ атрофида) элликта қўй бор эди, лекин (қудуқ суви) уларни қондира олмас эди. Расулуллоҳ ﷺ қудуқ лабига ўтирдилар ва ё дуо қилдилар, ё унга (сув) пуркадилар. Шунда (сув) қайнаб тошди, биз ҳам ичдик, (ҳайвонларни ҳам) суғордик. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ бизни дарахт тагида байъатга чақирдилар. Мен одамларнинг биринчиси бўлиб унга байъат қилдим. Сўнг (бошқалар) байъат қила бошладилар, токи одамларнинг ўртасига етганда: ‹Байъат қил, эй Салама!›, — дедилар. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ! Мен сизга одамларнинг биринчиси бўлиб байъат қилган эдим›, — дедим. У зот: ‹Яна (қил)›, — дедилар. Расулуллоҳ ﷺ мени қуролсиз — яъни ёнида қуроли йўқ — кўрдилар ва менга бир қалқон — ё катта, ё кичик қалқон — бердилар. Сўнг (яна) байъат қилдирдилар, токи одамларнинг охирига етганда: ‹Менга байъат қилмайсанми, эй Салама?›, — дедилар. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ! Мен сизга одамларнинг биринчисида ва ўртасида байъат қилган эдим›, — дедим. У зот: ‹Яна (қил)›, — дедилар. Шундай қилиб унга учинчи марта байъат қилдим. Сўнг менга: ‹Эй Салама! Мен сенга берган қалқонинг қани?›, — дедилар. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ! Амаким Омир менга қуролсиз ҳолда учраб қолди, мен уни унга бердим›, — дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ кулиб: ‹Сен ўтганлардан бири айтгандек бҳлибсан: ‹Аллоҳим, менга ўзимдан кўра кўпроқ суйгувчи бир дўст насиб қилгин!››, — дедилар. Сўнг мушриклар бизга сулҳ ҳақида элчи юбордилар, токи бир-биримизга (ўтиб) юра бошладик ва сулҳ қилдик. Мен Талҳа ибн Убайдуллоҳнинг хизматчиси эдим, унинг отини суғорар, тайморлар, унга хизмат қилар ва унинг таомидан ер эдим. Аҳлимни ва молимни ташлаб, Аллоҳ ва Расули ﷺ томон ҳижрат қилиб (келган эдим). Биз ва Макка аҳли сулҳ қилиб, бир-биримизга аралашиб кетганимизда, мен бир дарахт олдига келиб, тиканларини супуриб ташладим ва унинг тагида ётдим. Шунда Макка аҳлидан тўртта мушрик менинг олдимга келди ва Расулуллоҳ ﷺ ни ёмонлай бошлади. Мен уларни ёмон кўриб, бошқа бир дарахт томон кўчдим. Улар қуролларини (дарахтга) илиб қўйиб, ётдилар. Улар шу ҳолатда экан, водийнинг пастидан бир жарчи: ‹Эй муҳожирлар! Ибн Зунайм ўлдирилди!›, — деб бақирди. Шунда мен қиличимни яланғочлаб, ўша тўрт кишига — улар ухлаб ётган ҳолида — ҳужум қилдим ва қуролларини олиб, қўлимда бир боғлам қилдим. Сўнг: ‹Муҳаммаднинг юзини иззатли қилган Зот билан қасамки, сизлардан бирортангиз бошини кўтарса, икки кўзи орасидан ураман!›, — дедим. Сўнг уларни ҳайдаб, Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига олиб келдим. Амаким Омир эса Абалотдан бўлган Микраз деган бир кишини этмишта мушрик билан бирга, устига ёпинчиқ ёпилган от устида етаклаб, Расулуллоҳ ﷺ га олиб келди. Расулуллоҳ ﷺ уларга қараб: ‹Уларни қўйиб юборинглар, гуноҳнинг бошланиши ҳам, қайтарилиши ҳам уларнинг зиммасида бўлсин›, — дедилар. Шундай қилиб Расулуллоҳ ﷺ уларни авф қилдилар ва Аллоҳ: {У сизларни улар устидан ғолиб қилганидан сўнг, Макка водийсида уларнинг қўлларини сизлардан, сизларнинг қўлларингизни улардан тўсиб қўйган Зотдир} (Фатҳ 24) — деган оятнинг бутунини нозил қилди. Сўнг Мадина томон қайтиб чиқдик ва биз билан мушрик бўлган Бану Лаҳён орасида бир тоғ бўлган бир манзилга тушдик. Расулуллоҳ ﷺ ўша кечада бу тоғга — Набий ﷺ ва саҳобалари учун гўё посбон бўлиб — чиққан кишига мағфират сўрадилар». Салама деди: «Мен ўша кечада икки ё уч марта чиқдим. Сўнг Мадинага келдик. Расулуллоҳ ﷺ ўз туяларини ғуломи Робоҳ билан юбордилар, мен ҳам у билан бирга эдим. Мен у билан Талҳанинг отини ҳам туялар билан бирга ўтлатиб чиқдим. Тонг отганда, қарасак, Абдураҳмон ал-Фазорий Расулуллоҳ ﷺ нинг туяларига бостириб кириб, ҳаммасини ҳайдаб кетган ва чўпонини ўлдирган эди. Мен: ‹Эй Робоҳ! Бу отни ол, Талҳа ибн Убайдуллоҳга етказ ва Расулуллоҳ ﷺ га мушриклар унинг туяларига бостириб кирганини хабар қил›, — дедим. Сўнг бир тепалик устига чиқиб, юзимни Мадинага қаратиб, уч марта: ‹Ё сабоҳааҳ!›, — деб бақирдим. Сўнг қавмнинг изидан чиқиб, уларни ўқ билан ота бошладим ва: ‹Мен Акваънинг ўғлиман, бугун эса разиллар (ҳалок бўладиган) кундир›, — деб ражаз айтдим. Улардан бир кишига етишиб, эгарига бир ўқ отдим, токи ўқнинг учи елкасига етиб борди. Мен: ‹Мана, ол! Мен Акваънинг ўғлиман, бугун эса разиллар кундир›, — дедим. Аллоҳ билан қасамки, мен уларни отишда ва ҳайвонларини йиқитишда давом этдим. Қачон менга бир суворий қайтиб ҳужум қилса, мен бир дарахт олдига келиб, тагига ўтирар, сўнг уни отиб, отини йиқитардим. Токи тоғ торайиб, улар шу тор жойга кирганларида, мен тоғга чиқиб, уларни тошлар билан ата бошладим. Мен шу тарзда уларни қувиб бордим, токи Аллоҳнинг Расулуллоҳ ﷺ нинг туяларидан яратган бирор туяни ортимда қолдирмасдан (қайтариб олдим), улар эса мен билан (туялар) орасидан чекиндилар. Сўнг яна уларнинг изидан отиб бордим, токи улар ўттиздан ортиқ плаш ва ўттизта найзани — енгиллашиш учун — ташладилар. Улар бирор нарса ташласалар, мен унинг устига тошдан белги қўярдим, токи Расулуллоҳ ﷺ ва саҳобалари уни таниб олсинлар. Токи улар тоғ довонидаги бир тор жойга етганларида, қарасак, уларнинг олдига Бадрнинг ўғли фалон ал-Фазорий келиб қолибди. Улар нонушта — яъни тушлик — қилгани ўтирдилар, мен эса бир қоянинг учига ўтирдим. Ал-Фазорий: ‹Бу кўраётганим нима?›, — деди. Улар: ‹Бу (кишидан) бало кўрдик. Аллоҳ билан қасамки, у тонг қоронғисидан бери бизни тарк этмади, ўқ отиб, қўлимиздаги ҳамма нарсани тортиб олди›, — дедилар. У: ‹Сизлардан тўрт киши унга (қарши) чиқсин!›, — деди. Улардан тўрттаси тоғга, мен томон кўтарилдилар. Улар билан гаплашиш имкони бўлганда, мен: ‹Мени танидингизми?›, — дедим. Улар: ‹Йўқ, сен кимсан?›, — дедилар. Мен: ‹Мен Салама ибн ал-Акваъман. Муҳаммад ﷺ нинг юзини иззатли қилган Зот билан қасамки, сизлардан истаган кишимни қувсам, албатта етиб оламан, сизлардан бирор киши мени қувса, ҳеч менга етиб ололмайди›, — дедим. Улардан бири: ‹Мен ҳам шундай ўйлайман›, — деди. Сўнг қайтдилар. Мен ўрнимдан жилмадим, токи Расулуллоҳ ﷺ нинг суворийлари дарахтлар орасидан ўтиб келаётганини кўрдим. Қарасам, уларнинг биринчиси ал-Ахрам ал-Асадий, унинг ортида Абу Қатода ал-Ансорий, унинг ортида ал-Миқдод ибн ал-Асвад ал-Киндий эди. Мен ал-Ахрамнинг отининг жиловидан ушладим. Шунда улар (мушриклар) қочиб ортга қайтдилар. Мен: ‹Эй Ахрам! Улардан эҳтиёт бўл, сени (ёлғиз) ажратиб қўймасинлар, токи Расулуллоҳ ﷺ ва саҳобалари етиб келсинлар›, — дедим. У: ‹Эй Салама! Агар сен Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирсанг, жаннат ҳақ, дўзах ҳақ эканини билсанг, мен билан шаҳидлик орасини тўсма›, — деди. Шунда мен уни қўйиб юбордим. У ва Абдураҳмон (ал-Фазорий) тўқнашдилар. (Ахрам) Абдураҳмоннинг отини йиқитди, Абдураҳмон эса уни найза билан уриб ўлдирди ва унинг отига ўтди. Расулуллоҳ ﷺ нинг суворийси Абу Қатода Абдураҳмонга етишиб, уни найза билан уриб ўлдирди. Муҳаммад ﷺ нинг юзини иззатли қилган Зот билан қасамки, мен уларнинг изидан оёғимда югуриб бордим, токи ортимда Муҳаммад ﷺ нинг саҳобаларидан бирор кишини ҳам, уларнинг чангини ҳам кўрмайдиган бўлдим. Токи улар қуёш ботишдан олдин, Зу Қарад деб аталадиган, ичида суви бўлган бир сойлик томон — чанқаганликлари учун ундан ичиш мақсадида — бурилдилар. Улар мени ортларидан югуриб келаётганимни кўрдилар. Мен уларни ундан (сувдан) чекинтирдим — яъни ундан узоқлаштирдим — бас, улар ундан бир томчи ҳам тотмадилар. Улар чиқиб, бир довонда югура бошладилар. Мен югуриб, улардан бир кишига етишиб, уни елка бошидан бир ўқ билан урдим ва: ‹Мана, ол! Мен Акваънинг ўғлиман, бугун эса разиллар (ҳалок бўладиган) кундир›, — дедим. У: ‹Онаси унга аза тутсин! Бу эрталабдан бери (қувган) ўша Акваъми?›, — деди. Мен: ‹Ҳа, эй ўзининг душмани, ўша эрталабки Акваъ›, — дедим. Улар довонда икки отни — ҳолдан тойган — қолдириб кетдилар. Мен уларни Расулуллоҳ ﷺ га ҳайдаб келтирдим. Йўлда Омир менга бир идишда сувга аралаш сут ва бир идишда сув билан етиб келди. Мен таҳорат олдим ва (сутни) ичдим. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига келдим — у зот мен уларни чекинтирган сув бошида эдилар. Қарасам, Расулуллоҳ ﷺ ўша туяларни ва мен мушриклардан қутқарган ҳар бир нарсани — ҳар бир найза ва плашни — олибдилар. Билол эса мен қавмдан қутқарган туялардан бир туяни сўйибди ва Расулуллоҳ ﷺ учун унинг жигари ва ўркачидан қовураётган эди. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ! Мени қўйиб юборинг, қавмдан юз кишини танлаб олай, сўнг қавмни қувай, улардан бирор хабар етказувчи қолмасин, ҳаммасини ўлдирай›, — дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ олов ёруғида озиқ тишлари кўрингунча кулиб: ‹Эй Салама! Сен буни қила олардим деб ўйлайсанми?›, — дедилар. Мен: ‹Ҳа, сени иззатли қилган Зот билан (қасам)›, — дедим. У зот: ‹Улар ҳозир Ғатафон юртида меҳмон қилинмоқдалар›, — дедилар. Сўнг Ғатафондан бир киши келиб: ‹Фалон киши улар учун бир туя сўйди, терисини шилаётганларида бир чанг кўрдилар ва: ‹Сизларнинг олдингизга қавм келди!›, — деб қочиб чиқиб кетдилар›, — деди. Тонг отганда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бугун энг яхши сувориймиз Абу Қатода, энг яхши пиёдамиз эса Салама эди›, — дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ менга икки улуш — суворий улуши ва пиёда улуши — бериб, икковини менга жамладилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ Мадина томон қайтарканмиз, мени ўзларининг ортиларига, ал-Азбо (деб аталган туя)га миндириб олдилар. Биз юриб кетаётганимизда, ансорлардан югуришда ҳеч ким ўзиб кета олмайдиган бир киши: ‹Мадинагача ким пойга қилади? Пойгачи борми?›, — деб такрор-такрор айта бошлади. Мен унинг сўзини эшитганимда: ‹Сен бирор муҳтарам кишини иззат қилмайсанми, бирор шарофатлидан ҳайиқмайсанми?›, — дедим. У: ‹Йўқ, магар Расулуллоҳ ﷺ бўлсаларгина (бошқа гап)›, — деди. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ! Отам-онам сизга фидо бўлсин, мени қўйиб юборинг, бу киши билан пойга қилай›, — дедим. У зот: ‹Истасанг (қил)›, — дедилар. Мен (у кишига): ‹Сенга (қараб) келяпман›, — дедим-да, оёғимни букиб, сакраб, югуриб кетдим. Бир-икки тепаликни қолдириб, нафасимни сақлаб турдим, сўнг унинг изидан югурдим ва яна бир-икки тепаликни (қолдириб, нафасимни сақладим), сўнг (тезлигимни) ошириб, унга етиб олдим. Елкаси орасига уриб: ‹Аллоҳ билан қасамки, ўзиб кетилдунг›, — дедим. У: ‹Мен ҳам шундай ўйлайман›, — деди. Шундай қилиб мен ундан олдин Мадинага етиб бордим. Аллоҳ билан қасамки, уч кечадан бошқа (вақт) турмадик, токи Расулуллоҳ ﷺ билан Хайбарга чиқдик. Амаким Омир қавмга ражаз айта бошлади: ‹Аллоҳ ҳақи, агар Аллоҳ бўлмаганида, биз ҳидоят топмас, садақа ҳам қилмас, намоз ҳам ўқимас эдик. Биз Сенинг фазлингдан бениёз эмасмиз, бас, (душманга) дуч келсак, қадамларни собит қилгин ва бизга сакинат (хотиржамлик) нозил қилгин›. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бу ким?›, — дедилар. У: ‹Мен Омирман›, — деди. У зот: ‹Роббинг сени мағфират қилсин›, — дедилар». (Ровий) деди: «Расулуллоҳ ﷺ бирор инсонни хослаб мағфират сўрасалар, албатта у шаҳид бўлар эди». (Ровий) деди: «Шунда Умар ибн ал-Хаттоб ўз туяси устида туриб: ‹Ё Набияллоҳ! Қанийди бизни Омир билан (яна) баҳраманд қилсангиз!›, — деб нидо қилди. Хайбарга етганимизда, уларнинг шоҳи Марҳаб қиличини ўйнатиб чиқиб: ‹Хайбар билдики, мен Марҳабман — қурол-яроғга тўла, синалган ботир, уруш аланга олиб келганда›, — деди. Амаким Омир унга қарши чиқиб: ‹Хайбар билдики, мен Омирман — қурол-яроғга тўла, (хатарга) шўнғийдиган ботир›, — деди. Иккови икки зарба алмашдилар. Марҳабнинг қиличи Омирнинг қалқонига тушди, Омир эса унга пастдан зарба бермоқчи бўлди, лекин қиличи ўзига қайтиб, билак томирини кесиб қўйди, жони шунда кетди». Салама деди: «Мен чиқдим, қарасам, Набий ﷺ нинг саҳобаларидан бир гуруҳ: ‹Омирнинг амели ботил (беҳуда) бўлди, ўзини-ўзи ўлдирди›, — дейишар эди. Мен йиғлаб Набий ﷺ га келдим ва: ‹Ё Расулуллоҳ! Омирнинг амели ботил бўлди›, — дедим. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Буни ким айтди?›, — дедилар. Мен: ‹Саҳобаларингиздан баъзи кишилар›, — дедим. У зот: ‹Буни айтган киши ёлғон айтди, балки унга (ажри) икки баробардир›, — дедилар. Сўнг мени Алига юбордилар — унинг кўзи оғрир эди — ва: ‹Байроқни Аллоҳ ва Расулини севадиган ёки Аллоҳ ва Расули севадиган бир кишига бераман›, — дедилар. Мен Алининг олдига келдим ва уни — кўзи оғрир ҳолида — етаклаб, Расулуллоҳ ﷺ га олиб келдим. У зот унинг кўзларига (сув) пуркадилар, у тузалди. (Расулуллоҳ ﷺ) байроқни унга бердилар. Марҳаб чиқиб: ‹Хайбар билдики, мен Марҳабман — қурол-яроғга тўла, синалган ботир, уруш аланга олиб келганда›, — деди. Али эса: ‹Мен онам Ҳайдара деб атаган кишидирман — ўрмонлар шерига ўхшаш, кўриниши қўрқинчли. Мен уларга тўла ўлчов билан (зарба) тортаман, сандара ўлчовидек›, — деди. Сўнг (Али) Марҳабнинг бошига зарба бериб, уни ўлдирди. Шундан сўнг фатҳ унинг қўли билан бўлди».

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ أُتِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِإِنَاءٍ وَهْوَ بِالزَّوْرَاءِ، فَوَضَعَ يَدَهُ فِي الإِنَاءِ، فَجَعَلَ الْمَاءُ يَنْبُعُ مِنْ بَيْنِ أَصَابِعِهِ، فَتَوَضَّأَ الْقَوْمُ‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ قُلْتُ لأَنَسٍ كَمْ كُنْتُمْ قَالَ ثَلاَثَمِائَةٍ، أَوْ زُهَاءَ ثَلاَثِمِائَةٍ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ az-Zavroda ekanida, unga bir kosa suv keltirildi. U qoʻlini uning ichiga qoʻydi va suv uning barmoqlari orasidan oqa boshladi. Barcha odamlar (oʻsha suv bilan) tahorat oldi. Qatoda Anasdan: «Sizlar necha kishi edingiz?» — deb soʻradi. Anas: «Uch yuz yoki uch yuzga yaqin», — deb javob berdi.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ аз-Заврода эканида, унга бир коса сув келтирилди. У қўлини унинг ичига қўйди ва сув унинг бармоқлари орасидан оқа бошлади. Барча одамлар (ўша сув билан) таҳорат олди. Қатода Анасдан: «Сизлар неча киши эдингиз?» — деб сўради. Анас: «Уч юз ёки уч юзга яқин», — деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا أَبُو كَامِلٍ، فُضَيْلُ بْنُ حُسَيْنٍ الْجَحْدَرِيُّ وَمُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ الْغُبَرِيُّ - وَاللَّفْظُ لأَبِي كَامِلٍ - قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَجْمَعُ اللَّهُ النَّاسَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَهْتَمُّونَ لِذَلِكَ - وَقَالَ ابْنُ عُبَيْدٍ فَيُلْهَمُونَ لِذَلِكَ - فَيَقُولُونَ لَوِ اسْتَشْفَعْنَا عَلَى رَبِّنَا حَتَّى يُرِيحَنَا مِنْ مَكَانِنَا هَذَا - قَالَ - فَيَأْتُونَ آدَمَ صلى الله عليه وسلم فَيَقُولُونَ أَنْتَ آدَمُ أَبُو الْخَلْقِ خَلَقَكَ اللَّهُ بِيَدِهِ وَنَفَخَ فِيكَ مِنْ رُوحِهِ وَأَمَرَ الْمَلاَئِكَةَ فَسَجَدُوا لَكَ اشْفَعْ لَنَا عِنْدَ رَبِّكَ حَتَّى يُرِيحَنَا مِنْ مَكَانِنَا هَذَا ‏.‏ فَيَقُولُ لَسْتُ هُنَاكُمْ - فَيَذْكُرُ خَطِيئَتَهُ الَّتِي أَصَابَ فَيَسْتَحْيِي رَبَّهُ مِنْهَا - وَلَكِنِ ائْتُوا نُوحًا أَوَّلَ رَسُولٍ بَعَثَهُ اللَّهُ - قَالَ - فَيَأْتُونَ نُوحًا صلى الله عليه وسلم فَيَقُولُ لَسْتُ هُنَاكُمْ - فَيَذْكُرُ خَطِيئَتَهُ الَّتِي أَصَابَ فَيَسْتَحْيِي رَبَّهُ مِنْهَا - وَلَكِنِ ائْتُوا إِبْرَاهِيمَ صلى الله عليه وسلم الَّذِي اتَّخَذَهُ اللَّهُ خَلِيلاً ‏.‏ فَيَأْتُونَ إِبْرَاهِيمَ صلى الله عليه وسلم فَيَقُولُ لَسْتُ هُنَاكُمْ - وَيَذْكُرُ خَطِيئَتَهُ الَّتِي أَصَابَ فَيَسْتَحْيِي رَبَّهُ مِنْهَا - وَلَكِنِ ائْتُوا مُوسَى صلى الله عليه وسلم الَّذِي كَلَّمَهُ اللَّهُ وَأَعْطَاهُ التَّوْرَاةَ ‏.‏ قَالَ فَيَأْتُونَ مُوسَى - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - فَيَقُولُ لَسْتُ هُنَاكُمْ - وَيَذْكُرُ خَطِيئَتَهُ الَّتِي أَصَابَ فَيَسْتَحْيِي رَبَّهُ مِنْهَا - وَلَكِنِ ائْتُوا عِيسَى رُوحَ اللَّهِ وَكَلِمَتَهُ ‏.‏ فَيَأْتُونَ عِيسَى رُوحَ اللَّهِ وَكَلِمَتَهُ فَيَقُولُ لَسْتُ هُنَاكُمْ ‏.‏ وَلَكِنِ ائْتُوا مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم عَبْدًا قَدْ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَمَا تَأَخَّرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَيَأْتُونِي فَأَسْتَأْذِنُ عَلَى رَبِّي فَيُؤْذَنُ لِي فَإِذَا أَنَا رَأَيْتُهُ وَقَعْتُ سَاجِدًا فَيَدَعُنِي مَا شَاءَ اللَّهُ فَيُقَالُ يَا مُحَمَّدُ ارْفَعْ رَأْسَكَ قُلْ تُسْمَعْ سَلْ تُعْطَهْ اشْفَعْ تُشَفَّعْ ‏.‏ فَأَرْفَعُ رَأْسِي فَأَحْمَدُ رَبِّي بِتَحْمِيدٍ يُعَلِّمُنِيهِ رَبِّي ثُمَّ أَشْفَعُ فَيَحُدُّ لِي حَدًّا فَأُخْرِجُهُمْ مِنَ النَّارِ وَأُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ ثُمَّ أَعُودُ فَأَقَعُ سَاجِدًا فَيَدَعُنِي مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَدَعَنِي ثُمَّ يُقَالُ ارْفَعْ رَأْسَكَ يَا مُحَمَّدُ قُلْ تُسْمَعْ سَلْ تُعْطَهْ اشْفَعْ تُشَفَّعْ ‏.‏ فَأَرْفَعُ رَأْسِي فَأَحْمَدُ رَبِّي بِتَحْمِيدٍ يُعَلِّمُنِيهِ ثُمَّ أَشْفَعُ فَيَحُدُّ لِي حَدًّا فَأُخْرِجُهُمْ مِنَ النَّارِ وَأُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ - قَالَ فَلاَ أَدْرِي فِي الثَّالِثَةِ أَوْ فِي الرَّابِعَةِ قَالَ - فَأَقُولُ يَا رَبِّ مَا بَقِيَ فِي النَّارِ إِلاَّ مَنْ حَبَسَهُ الْقُرْآنُ أَىْ وَجَبَ عَلَيْهِ الْخُلُودُ ‏"‏ ‏.‏ - قَالَ ابْنُ عُبَيْدٍ فِي رِوَايَتِهِ قَالَ قَتَادَةُ أَىْ وَجَبَ عَلَيْهِ الْخُلُودُ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh qiyomat kuni odamlarni (bir joyga) toʻplaydi; bas, ular bundan tashvishga tushadilar — Ibn Ubayd: ‹bundan (najot izlashga) ilhomlantiriladilar› dedi —. Bas, ular: ‹Qaniydi, Rabbimiz huzurida shafoat (vosita) izlasak — toki bizni mana shu joyimizdan (qiyinchilikdan) qutqarsa› deydilar — (Paygʻambar) dedilar —. Bas, ular Odam ﷺ ning oldiga kelib: ‹Sen Odamsan, xalqning otasi; Alloh seni Oʻz qoʻli bilan yaratdi, senga Oʻz ruhidan (jon) pufladi va farishtalarni buyurdi — ular senga sajda qildi. Rabbing huzurida biz uchun shafoat qil — toki bizni mana shu joyimizdan qutqarsa› deydilar. U: ‹Men sizlar (istagan) oʻrinda (martabada) emasman› deydi — va oʻzi sodir qilgan xatosini eslab, undan Rabbisidan uyaladi — ‹lekin Nuh — Alloh yuborgan birinchi rasul — ning oldiga boringlar› (deydi). Bas, ular Nuh ﷺ ning oldiga keladi. U: ‹Men sizlar (istagan) oʻrinda emasman› deydi — va oʻzi sodir qilgan xatosini eslab, undan Rabbisidan uyaladi — ‹lekin Alloh oʻziga xalil (doʻst) qilib olgan Ibrohim ﷺ ning oldiga boringlar› (deydi). Bas, ular Ibrohim ﷺ ning oldiga keladi. U: ‹Men sizlar (istagan) oʻrinda emasman› deydi — va oʻzi sodir qilgan xatosini eslab, undan Rabbisidan uyaladi — ‹lekin Alloh oʻzi bilan (bevosita) gaplashgan va unga Tavrotni bergan Muso ﷺ ning oldiga boringlar› (deydi). (Paygʻambar) dedi: Bas, ular Muso — alayhissalom — ning oldiga keladi. U: ‹Men sizlar (istagan) oʻrinda emasman› deydi — va oʻzi sodir qilgan xatosini eslab, undan Rabbisidan uyaladi — ‹lekin Allohning ruhi va kalimasi boʻlgan Iso(ning) oldiga boringlar› (deydi). Bas, ular Allohning ruhi va kalimasi boʻlgan Isoning oldiga keladi. U: ‹Men sizlar (istagan) oʻrinda emasman; lekin Muhammad ﷺ — gunohining avvali va oxiri magʻfirat qilingan banda — ning oldiga boringlar› deydi». (Roviy) dedi: Rasululloh ﷺ: «Bas, ular mening oldimga keladilar. Men Rabbim huzurida (kirishga) izn soʻrayman; menga izn beriladi. Qachonki men Uni koʻrganimda, sajdaga yiqilaman; bas, (Alloh) meni — Alloh xohlagancha — (shu holda) qoldiradi. Soʻng: ‹Ey Muhammad, boshingni koʻtar; (gapir) — eshitiladi (qabul qilinadi); soʻra — beriladi; shafoat qil — shafoating qabul qilinadi› deyiladi. Bas, men boshimni koʻtaraman va Rabbimni — Rabbim menga oʻrgatadigan hamd bilan — hamd aytaman. Soʻng shafoat qilaman; bas, (Alloh) menga bir hadd (chegara) belgilaydi. Men ularni doʻzaxdan chiqaraman va jannatga kiritaman. Soʻng (yana) qaytib, sajdaga yiqilaman; bas, (Alloh) meni — Alloh xohlagancha — (shu holda) qoldiradi. Soʻng: ‹Ey Muhammad, boshingni koʻtar; (gapir) — eshitiladi; soʻra — beriladi; shafoat qil — shafoating qabul qilinadi› deyiladi. Bas, men boshimni koʻtaraman va Rabbimni — (Alloh) menga oʻrgatadigan hamd bilan — hamd aytaman. Soʻng shafoat qilaman; bas, (Alloh) menga bir hadd belgilaydi. Men ularni doʻzaxdan chiqaraman va jannatga kiritaman — (roviy) dedi: uchinchisidami yoki toʻrtinchisidami — bilmayman —. Soʻng men: ‹Ey Rabbim, doʻzaxda faqat Qurʼon (hukmi) ushlab qolgandan boshqa hech kim qolmadi — yaʼni unga abadiy qolish vojib boʻlgan (kishidan boshqa)› deyman», dedilar. Ibn Ubayd oʻz rivoyatida: Qatoda dedi: «yaʼni unga abadiy qolish vojib boʻlgan» dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ қиёмат куни одамларни (бир жойга) тўплайди; бас, улар бундан ташвишга тушадилар — Ибн Убайд: ‹бундан (нажот излашга) илҳомлантириладилар› деди —. Бас, улар: ‹Қанийди, Раббимиз ҳузурида шафоат (восита) изласак — токи бизни мана шу жойимиздан (қийинчиликдан) қутқарса› дейдилар — (Пайғамбар) дедилар —. Бас, улар Одам ﷺ нинг олдига келиб: ‹Сен Одамсан, халқнинг отаси; Аллоҳ сени Ўз қўли билан яратди, сенга Ўз руҳидан (жон) пуфлади ва фаришталарни буюрди — улар сенга сажда қилди. Раббинг ҳузурида биз учун шафоат қил — токи бизни мана шу жойимиздан қутқарса› дейдилар. У: ‹Мен сизлар (истаган) ўринда (мартабада) эмасман› дейди — ва ўзи содир қилган хатосини эслаб, ундан Раббисидан уялади — ‹лекин Нуҳ — Аллоҳ юборган биринчи расул — нинг олдига боринглар› (дейди). Бас, улар Нуҳ ﷺ нинг олдига келади. У: ‹Мен сизлар (истаган) ўринда эмасман› дейди — ва ўзи содир қилган хатосини эслаб, ундан Раббисидан уялади — ‹лекин Аллоҳ ўзига халил (дўст) қилиб олган Иброҳим ﷺ нинг олдига боринглар› (дейди). Бас, улар Иброҳим ﷺ нинг олдига келади. У: ‹Мен сизлар (истаган) ўринда эмасман› дейди — ва ўзи содир қилган хатосини эслаб, ундан Раббисидан уялади — ‹лекин Аллоҳ ўзи билан (бевосита) гаплашган ва унга Тавротни берган Мусо ﷺ нинг олдига боринглар› (дейди). (Пайғамбар) деди: Бас, улар Мусо — алайҳиссалом — нинг олдига келади. У: ‹Мен сизлар (истаган) ўринда эмасман› дейди — ва ўзи содир қилган хатосини эслаб, ундан Раббисидан уялади — ‹лекин Аллоҳнинг руҳи ва калимаси бўлган Исо(нинг) олдига боринглар› (дейди). Бас, улар Аллоҳнинг руҳи ва калимаси бўлган Исонинг олдига келади. У: ‹Мен сизлар (истаган) ўринда эмасман; лекин Муҳаммад ﷺ — гуноҳининг аввали ва охири мағфират қилинган банда — нинг олдига боринглар› дейди». (Ровий) деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Бас, улар менинг олдимга келадилар. Мен Раббим ҳузурида (киришга) изн сўрайман; менга изн берилади. Қачонки мен Уни кўрганимда, саждага йиқиламан; бас, (Аллоҳ) мени — Аллоҳ хоҳлаганча — (шу ҳолда) қолдиради. Сўнг: ‹Эй Муҳаммад, бошингни кўтар; (гапир) — эшитилади (қабул қилинади); сўра — берилади; шафоат қил — шафоатинг қабул қилинади› дейилади. Бас, мен бошимни кўтараман ва Раббимни — Раббим менга ўргатадиган ҳамд билан — ҳамд айтаман. Сўнг шафоат қиламан; бас, (Аллоҳ) менга бир ҳадд (чегара) белгилайди. Мен уларни дўзахдан чиқараман ва жаннатга киритаман. Сўнг (яна) қайтиб, саждага йиқиламан; бас, (Аллоҳ) мени — Аллоҳ хоҳлаганча — (шу ҳолда) қолдиради. Сўнг: ‹Эй Муҳаммад, бошингни кўтар; (гапир) — эшитилади; сўра — берилади; шафоат қил — шафоатинг қабул қилинади› дейилади. Бас, мен бошимни кўтараман ва Раббимни — (Аллоҳ) менга ўргатадиган ҳамд билан — ҳамд айтаман. Сўнг шафоат қиламан; бас, (Аллоҳ) менга бир ҳадд белгилайди. Мен уларни дўзахдан чиқараман ва жаннатга киритаман — (ровий) деди: учинчисидами ёки тўртинчисидами — билмайман —. Сўнг мен: ‹Эй Раббим, дўзахда фақат Қуръон (ҳукми) ушлаб қолгандан бошқа ҳеч ким қолмади — яъни унга абадий қолиш вожиб бўлган (кишидан бошқа)› дейман», дедилар. Ибн Убайд ўз ривоятида: Қатода деди: «яъни унга абадий қолиш вожиб бўлган» деди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ جُرَىِّ بْنِ كُلَيْبٍ النَّهْدِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُضَحَّى بِأَعْضَبِ الْقَرْنِ وَالأُذُنِ ‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ فَقَالَ الْعَضْبُ مَا بَلَغَ النِّصْفَ فَمَا فَوْقَ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ shoxi yoki qulogʻi siniq (oʻrnatilgan) hayvonni qurbonlik qilishdan qaytardilar», dedi. Qatoda aytdi: Men buni Said ibn al-Musayyabga zikr qildim, u: «Aʼzab — (shoxning yoki quloqning) yarmiga yetgan yoki undan koʻproq (qismi siniq boʻlgani)dir», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ шохи ёки қулоғи синиқ (ўрнатилган) ҳайвонни қурбонлик қилишдан қайтардилар», деди. Қатода айтди: Мен буни Саид ибн ал-Мусайябга зикр қилдим, у: «Аъзаб — (шохнинг ёки қулоқнинг) ярмига етган ёки ундан кўпроқ (қисми синиқ бўлгани)дир», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا شَاذُّ بْنُ فَيَّاضٍ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كَانَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَنْتَظِرُونَ الْعِشَاءَ الآخِرَةَ حَتَّى تَخْفِقَ رُءُوسُهُمْ ثُمَّ يُصَلُّونَ وَلاَ يَتَوَضَّئُونَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ زَادَ فِيهِ شُعْبَةُ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ كُنَّا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَاهُ ابْنُ أَبِي عَرُوبَةَ عَنْ قَتَادَةَ بِلَفْظٍ آخَرَ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ning sahobalari xufton namozini — boshlari (mudrab) egilib ketguncha — kutar edilar, soʻng namoz oʻqir va tahorat olmas edilar. Abu Dovud aytdi: Shuʼba Qatodadan (rivoyat qilib) bunga: «Biz Rasululloh ﷺ zamonida (shunday) edik», — deb qoʻshgan. Buni Ibn Abu Aruba ham Qatodadan boshqa lafz bilan rivoyat qilgan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ нинг саҳобалари хуфтон намозини — бошлари (мудраб) эгилиб кетгунча — кутар эдилар, сўнг намоз ўқир ва таҳорат олмас эдилар. Абу Довуд айтди: Шуъба Қатодадан (ривоят қилиб) бунга: «Биз Расулуллоҳ ﷺ замонида (шундай) эдик», — деб қўшган. Буни Ибн Абу Аруба ҳам Қатодадан бошқа лафз билан ривоят қилган.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ سَمِعْتُ عَزْرَةَ، يُحَدِّثُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبْزَى، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُوتِرُ بِـ ‏{‏ سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الأَعْلَى ‏}‏ وَ ‏{‏ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ ‏}‏ وَ ‏{‏ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ‏}‏ فَإِذَا فَرَغَ قَالَ ‏"‏ سُبْحَانَ الْمَلِكِ الْقُدُّوسِ ‏"‏ ‏.‏ ثَلاَثًا ‏.‏

Abdurrahmon ibn Abzo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ vitrni {Rabbingizning eng oliy nomini poklab yod eting} va {Ayting: «Ey kofirlar!»} va {Ayting: «U Alloh yagonadir»}ni oʻqib ado etar edilar. Namozdan boʻshaganlarida uch marta: «Subhanal-malikil-qudduus», der edilar.Абдурраҳмон ибн Абзо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ витрни {Раббингизнинг энг олий номини поклаб ёд этинг} ва {Айтинг: «Эй кофирлар!»} ва {Айтинг: «У Аллоҳ ягонадир»}ни ўқиб адо этар эдилар. Намоздан бўшаганларида уч марта: «Субҳанал-маликил-қуддуус», дер эдилар.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ آدَمَ، وَزَيْدُ بْنُ أَخْزَمَ، قَالاَ حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، ‏.‏ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ نَهَى عَنِ التَّبَتُّلِ ‏.‏ زَادَ زَيْدُ بْنُ أَخْزَمَ وَقَرَأَ قَتَادَةُ ‏{وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنَا لَهُمْ أَزْوَاجًا وَذُرِّيَّةً}‏ ‏.‏

Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ uylanmasdan yolgʻiz yashashni man etdilar. Qatoda bu oyatni tilovat qildi: {Batahqiq, sendan oldin ham paygʻambarlar yuborganmiz va ularga xotinlar hamda zurriyot ato etganmiz} (Raʼd 38).Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ уйланмасдан ёлғиз яшашни ман этдилар. Қатода бу оятни тиловат қилди: {Батаҳқиқ, сендан олдин ҳам пайғамбарлар юборганмиз ва уларга хотинлар ҳамда зурриёт ато этганмиз} (Раъд 38).

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، قَالَ سُئِلَ سَعِيدٌ عَنْ الْأَعْضَبِ، هَلْ يُضَحَّى بِهِ فَأَخْبَرَنَا عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ جُرَيِّ بْنِ كُلَيْبٍ، رَجُلٍ مِنْ قَوْمِهِ أَنَّهُ سَمِعَ عَلِيًّا، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يَقُولُ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يُضَحَّى بِأَعْضَبِ الْقَرْنِ وَالْأُذُنِ قَالَ قَتَادَةُ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ فَقَالَ الْعَضَبُ النِّصْفُ فَأَكْثَرُ مِنْ ذَلِكَ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shoxi yoki qulogʻining koʻp qismi kesilgan hayvonni qurbonlik qilishdan qaytardilar.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шохи ёки қулоғининг кўп қисми кесилган ҳайвонни қурбонлик қилишдан қайтардилар.

وَعَن قَتَادَة عَنْ أَنَسٍ قَالَ: مَا أَكَلَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى خِوَانٍ وَلَا فِي سُكُرَّجَةٍ وَلَا خُبِزَ لَهُ مُرَقَّقٌ قِيلَ لِقَتَادَةَ: على مَ يَأْكُلُون؟ قَالَ: على السّفر. رَوَاهُ البُخَارِيّ

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ na xon (stol)da, na sukurruja (kichik lagancha)da yedilar, na ularga yupqa (nozik) non yopildi. Men Qatodaga: «Bas, ular nimada (nima ustida) yer edi?» dedim. U: «Sufralarda (terili dasturxonlarda)» dedi.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ на хон (стол)да, на сукурружа (кичик лаганча)да едилар, на уларга юпқа (нозик) нон ёпилди. Мен Қатодага: «Бас, улар нимада (нима устида) ер эди?» дедим. У: «Суфраларда (терили дастурхонларда)» деди.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، سَمِعَ رَوْحَ بْنَ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ ذَكَرَ لَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ عَنْ أَبِي طَلْحَةَ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ يَوْمَ بَدْرٍ بِأَرْبَعَةٍ وَعِشْرِينَ رَجُلاً مِنْ صَنَادِيدِ قُرَيْشٍ فَقُذِفُوا فِي طَوِيٍّ مِنْ أَطْوَاءِ بَدْرٍ خَبِيثٍ مُخْبِثٍ، وَكَانَ إِذَا ظَهَرَ عَلَى قَوْمٍ أَقَامَ بِالْعَرْصَةِ ثَلاَثَ لَيَالٍ، فَلَمَّا كَانَ بِبَدْرٍ الْيَوْمَ الثَّالِثَ، أَمَرَ بِرَاحِلَتِهِ فَشُدَّ عَلَيْهَا رَحْلُهَا، ثُمَّ مَشَى وَاتَّبَعَهُ أَصْحَابُهُ وَقَالُوا مَا نُرَى يَنْطَلِقُ إِلاَّ لِبَعْضِ حَاجَتِهِ، حَتَّى قَامَ عَلَى شَفَةِ الرَّكِيِّ، فَجَعَلَ يُنَادِيهِمْ بِأَسْمَائِهِمْ وَأَسْمَاءِ آبَائِهِمْ ‏"‏ يَا فُلاَنُ بْنَ فُلاَنٍ، وَيَا فُلاَنُ بْنَ فُلاَنٍ، أَيَسُرُّكُمْ أَنَّكُمْ أَطَعْتُمُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّا قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا، فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا ‏"‏‏.‏ قَالَ فَقَالَ عُمَرُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا تُكَلِّمُ مِنْ أَجْسَادٍ لاَ أَرْوَاحَ لَهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ، مَا أَنْتُمْ بِأَسْمَعَ لِمَا أَقُولُ مِنْهُمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ أَحْيَاهُمُ اللَّهُ حَتَّى أَسْمَعَهُمْ قَوْلَهُ تَوْبِيخًا وَتَصْغِيرًا وَنَقِيمَةً وَحَسْرَةً وَنَدَمًا‏.‏

Allohning paygʻambari ﷺ Badr kuni Qurayshning sarvarlaridan yigirma toʻrt kishi (haqida) buyurdilar — ular Badr quduqlaridan biriga, iflos, sassiq (bir quduqqa) tashlandi. U zot bir qavm ustidan gʻolib boʻlsalar, maydonda uch kecha turardilar. Badrda uchinchi kun boʻlganda, u zot ulovlariga buyurdilar, unga egari mahkamlandi, soʻng (u zot) yurdilar, sahobalari ortlaridan ergashib: «U zot faqat biror hojati uchun ketyaptilar shekilli», deyishdi — to quduqning labiga (yetib) turdilar. U zot ularni (oʻliklarni) ismlari va otalarining ismlari bilan chaqira boshladilar: «Ey falonchi, falonchining oʻgʻli, ey falonchi, falonchining oʻgʻli! Sizlar Alloh va Rasuliga itoat qilganingizda, sizni xursand qilarmidi? Albatta biz Robbimiz bizga vaʼda qilgan narsani haq (rost) holda topdik. Sizlar Robbingiz vaʼda qilgan narsani haq holda topdingizmi?» dedilar. (Rovi) aytdi: Umar: «Ey Allohning Rasuli, jonsiz jasadlar bilan nima (uchun) gaplashasiz?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Muhammadning joni qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, sizlar men aytayotgan narsani ulardan koʻra (yaxshi) eshituvchi emassiz», dedilar. Qatoda: «Alloh ularni (oʻsha onda) tiriltirdiki, ularga u zotning soʻzini — taʼna, kamsitish, oʻch (jazo), hasrat va nadomat (qilib) eshittirdi», dedi.Аллоҳнинг пайғамбари ﷺ Бадр куни Қурайшнинг сарварларидан йигирма тўрт киши (ҳақида) буюрдилар — улар Бадр қудуқларидан бирига, ифлос, сассиқ (бир қудуққа) ташланди. У зот бир қавм устидан ғолиб бўлсалар, майдонда уч кеча турардилар. Бадрда учинчи кун бўлганда, у зот уловларига буюрдилар, унга эгари маҳкамланди, сўнг (у зот) юрдилар, саҳобалари ортларидан эргашиб: «У зот фақат бирор ҳожати учун кетяптилар шекилли», дейишди — то қудуқнинг лабига (етиб) турдилар. У зот уларни (ўликларни) исмлари ва оталарининг исмлари билан чақира бошладилар: «Эй фалончи, фалончининг ўғли, эй фалончи, фалончининг ўғли! Сизлар Аллоҳ ва Расулига итоат қилганингизда, сизни хурсанд қилармиди? Албатта биз Роббимиз бизга ваъда қилган нарсани ҳақ (рост) ҳолда топдик. Сизлар Роббингиз ваъда қилган нарсани ҳақ ҳолда топдингизми?» дедилар. (Рови) айтди: Умар: «Эй Аллоҳнинг Расули, жонсиз жасадлар билан нима (учун) гаплашасиз?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Муҳаммаднинг жони қўлида бўлган Зотга қасамки, сизлар мен айтаётган нарсани улардан кўра (яхши) эшитувчи эмассиз», дедилар. Қатода: «Аллоҳ уларни (ўша онда) тирилтирдики, уларга у зотнинг сўзини — таъна, камситиш, ўч (жазо), ҳасрат ва надомат (қилиб) эшиттирди», деди.

وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مِنْهَالٍ الضَّرِيرُ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، وَهِشَامٌ، صَاحِبُ الدَّسْتَوَائِيِّ عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ح وَحَدَّثَنِي أَبُو غَسَّانَ الْمِسْمَعِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالاَ حَدَّثَنَا مُعَاذٌ، - وَهُوَ ابْنُ هِشَامٍ - قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَخْرُجُ مِنَ النَّارِ مَنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَكَانَ فِي قَلْبِهِ مِنَ الْخَيْرِ مَا يَزِنُ شَعِيرَةً ثُمَّ يَخْرُجُ مِنَ النَّارِ مَنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَكَانَ فِي قَلْبِهِ مِنَ الْخَيْرِ مَا يَزِنُ بُرَّةً ثُمَّ يَخْرُجُ مِنَ النَّارِ مَنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَكَانَ فِي قَلْبِهِ مِنَ الْخَيْرِ مَا يَزِنُ ذَرَّةً ‏"‏ ‏.‏ زَادَ ابْنُ مِنْهَالٍ فِي رِوَايَتِهِ قَالَ يَزِيدُ فَلَقِيتُ شُعْبَةَ فَحَدَّثْتُهُ بِالْحَدِيثِ فَقَالَ شُعْبَةُ حَدَّثَنَا بِهِ قَتَادَةُ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِالْحَدِيثِ ‏.‏ إِلاَّ أَنَّ شُعْبَةَ جَعَلَ مَكَانَ الذَّرَّةِ ذُرَةً قَالَ يَزِيدُ صَحَّفَ فِيهَا أَبُو بِسْطَامٍ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Doʻzaxdan ‹La ilaha illalloh› degan va qalbida arpa donasi ogʻirligida yaxshilik boʻlgan (kishi) chiqadi. Soʻng doʻzaxdan ‹La ilaha illalloh› degan va qalbida bugʻdoy donasi ogʻirligida yaxshilik boʻlgan (kishi) chiqadi. Soʻng doʻzaxdan ‹La ilaha illalloh› degan va qalbida zarra ogʻirligida yaxshilik boʻlgan (kishi) chiqadi», dedilar. Ibn Minhol oʻz rivoyatida ziyoda qildi: Yazid dedi: «Men Shuʼbaga yoʻliqdim va unga hadisni aytdim. Shunda Shuʼba: ‹Bizga uni Qatoda Anas ibn Molikdan, u Paygʻambar ﷺ dan (rivoyat qilib) hadis aytdi› dedi — faqat Shuʼba ‹zarra›ning oʻrniga ‹zura (makkajoʻxori)› (deb) qoʻydi —. Yazid dedi: ‹Abu Bistom (Shuʼba) unda tashif (xato) qildi (notoʻgʻri oʻqidi)›.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Дўзахдан ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› деган ва қалбида арпа донаси оғирлигида яхшилик бўлган (киши) чиқади. Сўнг дўзахдан ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› деган ва қалбида буғдой донаси оғирлигида яхшилик бўлган (киши) чиқади. Сўнг дўзахдан ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› деган ва қалбида зарра оғирлигида яхшилик бўлган (киши) чиқади», дедилар. Ибн Минҳол ўз ривоятида зиёда қилди: Язид деди: «Мен Шуъбага йўлиқдим ва унга ҳадисни айтдим. Шунда Шуъба: ‹Бизга уни Қатода Анас ибн Моликдан, у Пайғамбар ﷺ дан (ривоят қилиб) ҳадис айтди› деди — фақат Шуъба ‹зарра›нинг ўрнига ‹зура (маккажўхори)› (деб) қўйди —. Язид деди: ‹Абу Бистом (Шуъба) унда ташиф (хато) қилди (нотўғри ўқиди)›.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، قَالَ سَكْتَتَانِ حَفِظْتُهُمَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَأَنْكَرَ ذَلِكَ عِمْرَانُ بْنُ حُصَيْنٍ وَقَالَ حَفِظْنَا سَكْتَةً ‏.‏ فَكَتَبْنَا إِلَى أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ بِالْمَدِينَةِ فَكَتَبَ أُبَىٌّ أَنْ حَفِظَ سَمُرَةُ ‏.‏ قَالَ سَعِيدٌ فَقُلْنَا لِقَتَادَةَ مَا هَاتَانِ السَّكْتَتَانِ قَالَ إِذَا دَخَلَ فِي صَلاَتِهِ وَإِذَا فَرَغَ مِنَ الْقِرَاءَةِ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ وَإِذَا قَرَأَ ‏:‏ ‏(‏وَلاَ الضَّالِّينَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ يُعْجِبُهُ إِذَا فَرَغَ مِنَ الْقِرَاءَةِ أَنْ يَسْكُتَ حَتَّى يَتَرَادَّ إِلَيْهِ نَفَسُهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَمُرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يَسْتَحِبُّونَ لِلإِمَامِ أَنْ يَسْكُتَ بَعْدَ مَا يَفْتَتِحُ الصَّلاَةَ وَبَعْدَ الْفَرَاغِ مِنَ الْقِرَاءَةِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَصْحَابُنَا ‏.‏

Hasan (al-Basriy rahimahulloh), Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi. U: «Men Rasululloh ﷺdan ikkita sukutni yodlab oldim», dedi. Imron ibn Husayn buni inkor qilib: «Biz bitta sukutni yodlaganmiz», dedi. Shunda biz Madinaga Ubay ibn Kaʼbga xat yozdik. Ubay: «Samura toʻgʻri yodlabdi», deb (javob) yozdi. Said aytdi: Biz Qatodaga: «Bu ikki sukut nima?» dedik. U: «Namozga kirganida va qiroatdan boʻshaganida (qiladigan sukut)dir», dedi. Soʻng shundan keyin: «Hamda {adashganlarning (yoʻliga) emas} (Fotiha 7) ni oʻqiganida (ham)», dedi. (Qatoda) aytdi: U (Samura) qiroatdan boʻshaganida nafasi joyiga tushguncha sukut qilishni maʼqul koʻrar edi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abu Hurayradan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Samuraning hadisi hasan hadisdir. Bu ilm ahlidan bir nechtasining soʻzidir — ular imom namozni boshlaganidan keyin va qiroatdan boʻshagandan keyin sukut qilishini mustahab sanaydilar. Ahmad, Ishoq va bizning ashoblarimiz ham shuni aytadilar.Ҳасан (ал-Басрий раҳимаҳуллоҳ), Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади. У: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан иккита сукутни ёдлаб олдим», деди. Имрон ибн Ҳусайн буни инкор қилиб: «Биз битта сукутни ёдлаганмиз», деди. Шунда биз Мадинага Убай ибн Каъбга хат ёздик. Убай: «Самура тўғри ёдлабди», деб (жавоб) ёзди. Саид айтди: Биз Қатодага: «Бу икки сукут нима?» дедик. У: «Намозга кирганида ва қироатдан бўшаганида (қиладиган сукут)дир», деди. Сўнг шундан кейин: «Ҳамда {адашганларнинг (йўлига) эмас} (Фотиҳа 7) ни ўқиганида (ҳам)», деди. (Қатода) айтди: У (Самура) қироатдан бўшаганида нафаси жойига тушгунча сукут қилишни маъқул кўрар эди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Самуранинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу илм аҳлидан бир нечтасининг сўзидир — улар имом намозни бошлаганидан кейин ва қироатдан бўшагандан кейин сукут қилишини мустаҳаб санайдилар. Аҳмад, Ишоқ ва бизнинг ашобларимиз ҳам шуни айтадилар.