Sa'd ibn Ubada

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ ـ رضى الله عنه ـ اسْتَفْتَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنَّ أُمِّي مَاتَتْ وَعَلَيْهَا نَذْرٌ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ اقْضِهِ عَنْهَا ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Saʼd ibn Ubada Allohning Rasuli ﷺ bilan maslahatlashib: «Mening onam vafot etdi va uning bajarilmagan nazri bor edi», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Uning nomidan uni bajar», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Саъд ибн Убада Аллоҳнинг Расули ﷺ билан маслаҳатлашиб: «Менинг онам вафот этди ва унинг бажарилмаган назри бор эди», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Унинг номидан уни бажар», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَوْفٍ الطَّائِيُّ، حَدَّثَنَا الرَّبِيعُ بْنُ رَوْحِ بْنِ خُلَيْدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدٍ، - يَعْنِي الْوَهْبِيَّ - حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ دَلْهَمٍ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْمُحَبَّقِ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِهَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ نَاسٌ لِسَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ يَا أَبَا ثَابِتٍ قَدْ نَزَلَتِ الْحُدُودُ لَوْ أَنَّكَ وَجَدْتَ مَعَ امْرَأَتِكَ رَجُلاً كَيْفَ كُنْتَ صَانِعًا قَالَ كُنْتُ ضَارِبَهُمَا بِالسَّيْفِ حَتَّى يَسْكُتَا أَفَأَنَا أَذْهَبُ فَأَجْمَعُ أَرْبَعَةَ شُهَدَاءَ فَإِلَى ذَلِكَ قَدْ قَضَى الْحَاجَةَ ‏.‏ فَانْطَلَقُوا فَاجْتَمَعُوا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلَمْ تَرَ إِلَى أَبِي ثَابِتٍ قَالَ كَذَا وَكَذَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كَفَى بِالسَّيْفِ شَاهِدًا ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ لاَ لاَ أَخَافُ أَنْ يَتَتَايَعَ فِيهَا السَّكْرَانُ وَالْغَيْرَانُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَى وَكِيعٌ أَوَّلَ هَذَا الْحَدِيثِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ دَلْهَمٍ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ حُرَيْثٍ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْمُحَبَّقِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَإِنَّمَا هَذَا إِسْنَادُ حَدِيثِ ابْنِ الْمُحَبَّقِ أَنَّ رَجُلاً وَقَعَ عَلَى جَارِيَةِ امْرَأَتِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ الْفَضْلُ بْنُ دَلْهَمٍ لَيْسَ بِالْحَافِظِ كَانَ قَصَّابًا بِوَاسِطَ ‏.‏

Uboda ibn Somit (roziyallohu anhu)dan, u Paygʻambar ﷺdan shu hadisni rivoyat qiladi. (Unda shunday deyilgan:) Odamlar Saʼd ibn Ubodaga: «Ey Abu Sobit, hadlar nozil boʻldi. Agar xotining bilan birga bir erkakni topib qolsang, qanday yoʻl tutar eding?», deyishdi. U: «Men ikkovini ovozlari oʻchgunicha (oʻlgunicha) qilich bilan urardim. Endi men borib toʻrtta guvoh toʻplaymanmi? U (vaqt)gacha esa (zinochi) hojatini chiqarib boʻlgan boʻladi-ku», dedi. Bas, ular ketib, Rasululloh ﷺning huzurlarida jam boʻlishdi va: «Ey Rasululloh, Abu Sobitning aytganini koʻrmadingizmi? U mana shunday, mana shunday dedi», deyishdi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Qilich guvoh boʻlishga yetarlidir», dedilar. Soʻng: «Yoʻq, yoʻq! Men bunda mast va rashkchi (odam) izidan borib ketishidan qoʻrqaman», dedilar. Abu Dovud aytdi: Vakiʼ bu hadisning boshini Fazl ibn Dalhamdan, u Hasandan, u Qabisa ibn Hurʼ, u Salama ibn Muhabbaqdan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilgan. Bu esa Ibn Muhabbaqning «bir kishi xotinining choʻrisiga yaqinlik qildi» degan hadisining isnodidir. Abu Dovud aytdi: Fazl ibn Dalham hofiz (kuchli rovi) emas edi; u Vositda qassob edi.Убода ибн Сомит (розияллоҳу анҳу)дан, у Пайғамбар ﷺдан шу ҳадисни ривоят қилади. (Унда шундай дейилган:) Одамлар Саъд ибн Убодага: «Эй Абу Собит, ҳадлар нозил бўлди. Агар хотининг билан бирга бир эркакни топиб қолсанг, қандай йўл тутар эдинг?», дейишди. У: «Мен икковини овозлари ўчгунича (ўлгунича) қилич билан урардим. Энди мен бориб тўртта гувоҳ тўплайманми? У (вақт)гача эса (зиночи) ҳожатини чиқариб бўлган бўлади-ку», деди. Бас, улар кетиб, Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларида жам бўлишди ва: «Эй Расулуллоҳ, Абу Собитнинг айтганини кўрмадингизми? У мана шундай, мана шундай деди», дейишди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Қилич гувоҳ бўлишга етарлидир», дедилар. Сўнг: «Йўқ, йўқ! Мен бунда маст ва рашкчи (одам) изидан бориб кетишидан қўрқаман», дедилар. Абу Довуд айтди: Вакиъ бу ҳадиснинг бошини Фазл ибн Далҳамдан, у Ҳасандан, у Қабиса ибн Ҳуръ, у Салама ибн Муҳаббақдан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилган. Бу эса Ибн Муҳаббақнинг «бир киши хотинининг чўрисига яқинлик қилди» деган ҳадисининг иснодидир. Абу Довуд айтди: Фазл ибн Далҳам ҳофиз (кучли рови) эмас эди; у Воситда қассоб эди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ الْمَدِينِيُّ أَبُو عُبَيْدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ الدَّرَاوَرْدِيُّ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ الأَنْصَارِيَّ، قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ الرَّجُلُ يَجِدُ مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلاً أَيَقْتُلُهُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سَعْدٌ بَلَى وَالَّذِي أَكْرَمَكَ بِالْحَقِّ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اسْمَعُوا مَا يَقُولُ سَيِّدُكُمْ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Saʼd ibn Uboda al-Ansoriy: «Yo Rasululloh, bir kishi xotini bilan boshqa bir erkakni topib qolsa, uni oʻldiraversinmi?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Yoʻq», dedilar. Saʼd: «Yoʻq, sizni haq bilan sharaflagan Zotga qasamki, (oʻldiraman)», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Sardoringiz nima deyayotganini eshitinglar!» dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Саъд ибн Убода ал-Ансорий: «Ё Расулуллоҳ, бир киши хотини билан бошқа бир эркакни топиб қолса, уни ўлдираверсинми?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Йўқ», дедилар. Саъд: «Йўқ, сизни ҳақ билан шарафлаган Зотга қасамки, (ўлдираман)», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Сардорингиз нима деяётганини эшитинглар!» дедилар.

وَعَنْ اِبْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اَللَّهُ عَنْهُمَا قَالَ: { اِسْتَفْتَى سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ ‏- رضى الله عنه ‏- رَسُولَ اَللَّهِ ‏- صلى الله عليه وسلم ‏-فِي نَذْرٍ كَانَ عَلَى أُمِّهِ, تُوُفِّيَتْ قَبْلِ أَنْ تَقْضِيَهُ ? فَقَالَ: "اِقْضِهِ عَنْهَا" } مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ 1‏ .‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Saʼd ibn Uboda Rasululloh ﷺdan onasi zimmasida boʻlgan bir nazr haqida soʻradi. Onasi uni ado etmasidan avval vafot etgan edi. Shunda u zot: «Uni onang oʻrniga ado et», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Саъд ибн Убода Расулуллоҳ ﷺдан онаси зиммасида бўлган бир назр ҳақида сўради. Онаси уни адо этмасидан аввал вафот этган эди. Шунда у зот: «Уни онанг ўрнига адо эт», дедилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ قَالَ أَخْبَرَنِي يَعْلَى، أَنَّهُ سَمِعَ عِكْرِمَةَ، مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ يَقُولُ أَنْبَأَنَا ابْنُ عَبَّاسٍ، أَنَّ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ ـ رضى الله عنهم ـ أَخَا بَنِي سَاعِدَةَ تُوُفِّيَتْ أُمُّهُ وَهْوَ غَائِبٌ، فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أُمِّي تُوُفِّيَتْ وَأَنَا غَائِبٌ عَنْهَا، فَهَلْ يَنْفَعُهَا شَىْءٌ إِنْ تَصَدَّقْتُ بِهِ عَنْهَا قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَإِنِّي أُشْهِدُكَ أَنَّ حَائِطِي الْمِخْرَافَ صَدَقَةٌ عَلَيْهَا‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bani Soida (qabilasi)ning birodari Saʼd ibn Ubadaning onasi Saʼd yoʻq paytida vafot etdi; bas, u Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelib: «Yo Rasululloh! Mening onam men yoʻq paytimda vafot etdi; agar men uning nomidan sadaqa bersam, bu unga foyda beradimi?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Ha», — dedi. Saʼd: «Men sizni guvoh qilamanki, men oʻzimning Maxraf degan bogʻimni uning nomidan sadaqa qildim», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бани Соида (қабиласи)нинг биродари Саъд ибн Убаданинг онаси Саъд йўқ пайтида вафот этди; бас, у Пайғамбар ﷺ нинг олдига келиб: «Ё Расулуллоҳ! Менинг онам мен йўқ пайтимда вафот этди; агар мен унинг номидан садақа берсам, бу унга фойда берадими?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Ҳа», — деди. Саъд: «Мен сизни гувоҳ қиламанки, мен ўзимнинг Махраф деган боғимни унинг номидан садақа қилдим», — деди.

حَدَّثَنَا هِشَامٌ أَبُو مَرْوَانَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، - الْمَعْنَى - قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ أَبِي كَثِيرٍ، يَقُولُ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَسْعَدَ بْنِ زُرَارَةَ، عَنْ قَيْسِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ زَارَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي مَنْزِلِنَا فَقَالَ ‏"‏ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ فَرَدَّ سَعْدٌ رَدًّا خَفِيًّا ‏.‏ قَالَ قَيْسٌ فَقُلْتُ أَلاَ تَأْذَنُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَقَالَ ذَرْهُ يُكْثِرْ عَلَيْنَا مِنَ السَّلاَمِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ فَرَدَّ سَعْدٌ رَدًّا خَفِيًّا ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ رَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاتَّبَعَهُ سَعْدٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي كُنْتُ أَسْمَعُ تَسْلِيمَكَ وَأَرُدُّ عَلَيْكَ رَدًّا خَفِيًّا لِتُكْثِرَ عَلَيْنَا مِنَ السَّلاَمِ ‏.‏ قَالَ فَانْصَرَفَ مَعَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَ لَهُ سَعْدٌ بِغِسْلٍ فَاغْتَسَلَ ثُمَّ نَاوَلَهُ مِلْحَفَةً مَصْبُوغَةً بِزَعْفَرَانٍ أَوْ وَرْسٍ فَاشْتَمَلَ بِهَا ثُمَّ رَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَيْهِ وَهُوَ يَقُولُ ‏"‏ اللَّهُمَّ اجْعَلْ صَلَوَاتِكَ وَرَحْمَتَكَ عَلَى آلِ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ أَصَابَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ الطَّعَامِ فَلَمَّا أَرَادَ الاِنْصِرَافَ قَرَّبَ لَهُ سَعْدٌ حِمَارًا قَدْ وَطَّأَ عَلَيْهِ بِقَطِيفَةٍ فَرَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ سَعْدٌ يَا قَيْسُ اصْحَبْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ قَيْسٌ فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ارْكَبْ ‏"‏ ‏.‏ فَأَبَيْتُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِمَّا أَنْ تَرْكَبَ وَإِمَّا أَنْ تَنْصَرِفَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَانْصَرَفْتُ ‏.‏ قَالَ هِشَامٌ أَبُو مَرْوَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَسْعَدَ بْنِ زُرَارَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْوَاحِدِ وَابْنُ سَمَاعَةَ عَنِ الأَوْزَاعِيِّ مُرْسَلاً وَلَمْ يَذْكُرَا قَيْسَ بْنَ سَعْدٍ ‏.‏

Qays ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ bizning manzilimizga (tashrif buyurib) ziyorat qildilar va: ‹Assalomu alaykum va rahmatullohi›, dedilar. Saʼd (otam) past ovozda alik oldi. Men: ‹Rasululloh ﷺ ga (kirishga) izn bermaysizmi?› dedim. U: ‹Uni qoʻyaver, bizga koʻproq salom bersin›, dedi. Soʻng Rasululloh ﷺ yana: ‹Assalomu alaykum va rahmatullohi›, dedilar. Saʼd yana past ovozda alik oldi. Keyin Rasululloh ﷺ yana: ‹Assalomu alaykum va rahmatullohi›, dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ qaytib ketdilar, Saʼd esa ularning ortidan borib: ‹Ey Rasululloh, men sizning salomingizni eshitardim-u, bizga koʻproq salom berishingiz uchun past ovozda alik olardim›, dedi. Shunda Rasululloh ﷺ u bilan birga qaytdilar. Saʼd ular uchun (yuvinishga) suv tayyorlashni buyurdi, ular gʻusl qildilar. Soʻng (Saʼd) ularga zaʼfaron yoxud vars bilan boʻyalgan bir choyshab uzatdi, ular unga oʻraldilar. Keyin Rasululloh ﷺ qoʻllarini koʻtarib: ‹Allohim, Saʼd ibn Ubada xonadoniga Oʻz salovotlaringni va rahmatingni nasib qil›, dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ ovqatdan (yedilar). Qaytmoqchi boʻlganlarida, Saʼd ularga ustiga gilam toʻshalgan eshakni yaqin keltirdi, Rasululloh ﷺ unga mindilar. Saʼd: ‹Ey Qays, Rasululloh ﷺ ga hamroh boʻl›, dedi. Rasululloh ﷺ menga: ‹Min›, dedilar. Men unamadim. Soʻng: ‹Yo minasan, yo (uyingga) qaytasan›, dedilar. Shunda men qaytdim».Қайс ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ бизнинг манзилимизга (ташриф буюриб) зиёрат қилдилар ва: ‹Ассалому алайкум ва раҳматуллоҳи›, дедилар. Саъд (отам) паст овозда алик олди. Мен: ‹Расулуллоҳ ﷺ га (киришга) изн бермайсизми?› дедим. У: ‹Уни қўявер, бизга кўпроқ салом берсин›, деди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ яна: ‹Ассалому алайкум ва раҳматуллоҳи›, дедилар. Саъд яна паст овозда алик олди. Кейин Расулуллоҳ ﷺ яна: ‹Ассалому алайкум ва раҳматуллоҳи›, дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ қайтиб кетдилар, Саъд эса уларнинг ортидан бориб: ‹Эй Расулуллоҳ, мен сизнинг саломингизни эшитардим-у, бизга кўпроқ салом беришингиз учун паст овозда алик олардим›, деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ у билан бирга қайтдилар. Саъд улар учун (ювинишга) сув тайёрлашни буюрди, улар ғусл қилдилар. Сўнг (Саъд) уларга заъфарон ёхуд варс билан бўялган бир чойшаб узатди, улар унга ўралдилар. Кейин Расулуллоҳ ﷺ қўлларини кўтариб: ‹Аллоҳим, Саъд ибн Убада хонадонига Ўз саловотларингни ва раҳматингни насиб қил›, дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ овқатдан (едилар). Қайтмоқчи бўлганларида, Саъд уларга устига гилам тўшалган эшакни яқин келтирди, Расулуллоҳ ﷺ унга миндилар. Саъд: ‹Эй Қайс, Расулуллоҳ ﷺ га ҳамроҳ бўл›, деди. Расулуллоҳ ﷺ менга: ‹Мин›, дедилар. Мен унамадим. Сўнг: ‹Ё минасан, ё (уйингга) қайтасан›, дедилар. Шунда мен қайтдим».

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الْفَضْلِ بْنِ دَلْهَمٍ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ حُرَيْثٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْمُحَبِّقِ، قَالَ قِيلَ لأَبِي ثَابِتٍ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ حِينَ نَزَلَتْ آيَةُ الْحُدُودِ وَكَانَ رَجُلاً غَيُورًا أَرَأَيْتَ لَوْ أَنَّكَ وَجَدْتَ مَعَ أُمِّ ثَابِتٍ رَجُلاً أَىَّ شَىْءٍ كُنْتَ تَصْنَعُ قَالَ كُنْتُ ضَارِبَهُمَا بِالسَّيْفِ أَنْتَظِرُ حَتَّى أَجِيءَ بِأَرْبَعَةٍ إِلَى مَا ذَاكَ قَدْ قَضَى حَاجَتَهُ وَذَهَبَ ‏.‏ أَوْ أَقُولُ رَأَيْتُ كَذَا وَكَذَا فَتَضْرِبُونِي الْحَدَّ وَلاَ تَقْبَلُوا لِي شَهَادَةً أَبَدًا ‏.‏ قَالَ فَذُكِرَ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ كَفَى بِالسَّيْفِ شَاهِدًا ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ لاَ إِنِّي أَخَافُ أَنْ يَتَتَايَعَ فِي ذَلِكَ السَّكْرَانُ وَالْغَيْرَانُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ يَعْنِي ابْنَ مَاجَهْ سَمِعْتُ أَبَا زُرْعَةَ يَقُولُ هَذَا حَدِيثُ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الطَّنَافِسِيِّ وَفَاتَنِي مِنْهُ ‏.‏

Salama ibn Muhabbaq (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Had oyati nozil boʻlganida rashkchi kishi boʻlgan Abu Sobit Saʼd ibn Ubodaga: «Agar sen Sobitning onasi bilan bir erkakni topib qolsang, nima qilar eding?» deyildi. U: «Ularni qilich bilan urardim! Toʻrtta guvoh keltirishimni kutib turamanmi, u bunaqada oʻz hojatini bitirib, ketib boʻladi-ku! Yoki men shunday-shunday koʻrdim, deb aytamanmi? Shunda sizlar menga had urib, guvohligimni hech qachon qabul qilmaysizlar», dedi. Bu narsa Nabiy ﷺga zikr qilinganida, u zot: «Qilichning oʻzi guvoh boʻlishga yetarli», dedilar. Soʻng: «Yoʻq, men bunda mast va rashkchi kishilar ketma-ket (bunday qilishga) berilib ketishidan qoʻrqaman», dedilar.Салама ибн Муҳаббақ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ҳад ояти нозил бўлганида рашкчи киши бўлган Абу Собит Саъд ибн Убодага: «Агар сен Собитнинг онаси билан бир эркакни топиб қолсанг, нима қилар эдинг?» дейилди. У: «Уларни қилич билан урардим! Тўртта гувоҳ келтиришимни кутиб тураманми, у бунақада ўз ҳожатини битириб, кетиб бўлади-ку! Ёки мен шундай-шундай кўрдим, деб айтаманми? Шунда сизлар менга ҳад уриб, гувоҳлигимни ҳеч қачон қабул қилмайсизлар», деди. Бу нарса Набий ﷺга зикр қилинганида, у зот: «Қиличнинг ўзи гувоҳ бўлишга етарли», дедилар. Сўнг: «Йўқ, мен бунда маст ва рашкчи кишилар кетма-кет (бундай қилишга) берилиб кетишидан қўрқаман», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَاتَ وَأَبُو بَكْرٍ بِالسُّنْحِ ـ قَالَ إِسْمَاعِيلُ يَعْنِي بِالْعَالِيَةِ ـ فَقَامَ عُمَرُ يَقُولُ وَاللَّهِ مَا مَاتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قَالَتْ وَقَالَ عُمَرُ وَاللَّهِ مَا كَانَ يَقَعُ فِي نَفْسِي إِلاَّ ذَاكَ وَلَيَبْعَثَنَّهُ اللَّهُ فَلَيَقْطَعَنَّ أَيْدِيَ رِجَالٍ وَأَرْجُلَهُمْ‏.‏ فَجَاءَ أَبُو بَكْرٍ فَكَشَفَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَبَّلَهُ قَالَ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي طِبْتَ حَيًّا وَمَيِّتًا، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لاَ يُذِيقُكَ اللَّهُ الْمَوْتَتَيْنِ أَبَدًا‏.‏ ثُمَّ خَرَجَ فَقَالَ أَيُّهَا الْحَالِفُ عَلَى رِسْلِكَ‏.‏ فَلَمَّا تَكَلَّمَ أَبُو بَكْرٍ جَلَسَ عُمَرُ‏.‏ فَحَمِدَ اللَّهَ أَبُو بَكْرٍ وَأَثْنَى عَلَيْهِ وَقَالَ أَلاَ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم فَإِنَّ مُحَمَّدًا قَدْ مَاتَ، وَمَنْ كَانَ يَعْبُدُ اللَّهَ فَإِنَّ اللَّهَ حَىٌّ لاَ يَمُوتُ‏.‏ وَقَالَ ‏[quran sura="39" aya_start="30" aya_end="30"]{‏إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ‏}‏ وَقَالَ ‏[quran sura="3" aya_start="144" aya_end="144"]{‏وَمَا مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ‏}‏ قَالَ فَنَشَجَ النَّاسُ يَبْكُونَ ـ قَالَ ـ وَاجْتَمَعَتِ الأَنْصَارُ إِلَى سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ فِي سَقِيفَةِ بَنِي سَاعِدَةَ فَقَالُوا مِنَّا أَمِيرٌ وَمِنْكُمْ أَمِيرٌ، فَذَهَبَ إِلَيْهِمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَأَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ، فَذَهَبَ عُمَرُ يَتَكَلَّمُ فَأَسْكَتَهُ أَبُو بَكْرٍ، وَكَانَ عُمَرُ يَقُولُ وَاللَّهِ مَا أَرَدْتُ بِذَلِكَ إِلاَّ أَنِّي قَدْ هَيَّأْتُ كَلاَمًا قَدْ أَعْجَبَنِي خَشِيتُ أَنْ لاَ يَبْلُغَهُ أَبُو بَكْرٍ، ثُمَّ تَكَلَّمَ أَبُو بَكْرٍ فَتَكَلَّمَ أَبْلَغَ النَّاسِ فَقَالَ فِي كَلاَمِهِ نَحْنُ الأُمَرَاءُ وَأَنْتُمُ الْوُزَرَاءُ‏.‏ فَقَالَ حُبَابُ بْنُ الْمُنْذِرِ لاَ وَاللَّهِ لاَ نَفْعَلُ، مِنَّا أَمِيرٌ وَمِنْكُمْ أَمِيرٌ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ لاَ، وَلَكِنَّا الأُمَرَاءُ وَأَنْتُمُ الْوُزَرَاءُ هُمْ أَوْسَطُ الْعَرَبِ دَارًا، وَأَعْرَبُهُمْ أَحْسَابًا فَبَايِعُوا عُمَرَ أَوْ أَبَا عُبَيْدَةَ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ بَلْ نُبَايِعُكَ أَنْتَ، فَأَنْتَ سَيِّدُنَا وَخَيْرُنَا وَأَحَبُّنَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَأَخَذَ عُمَرُ بِيَدِهِ فَبَايَعَهُ، وَبَايَعَهُ النَّاسُ، فَقَالَ قَائِلٌ قَتَلْتُمْ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ قَتَلَهُ اللَّهُ‏.‏

Rasululloh ﷺ vafot etdilar, Abu Bakr esa Sunh (degan joy)da edi — Ismoil: «Yaʼni Aliyada» dedi. Shunda Umar turib: «Allohga qasamki, Rasululloh ﷺ vafot etgan emaslar», derdi. (Oisha) aytdi: Umar (keyin): «Allohga qasamki, koʻnglimga faqat shu (u zot vafot etmaganlari) tushardi. Albatta Alloh u zotni (yana) tiriltiradi va u zot baʼzi kishilarning qoʻl-oyoqlarini kesadi», dedi. Soʻng Abu Bakr kelib, Rasululloh ﷺning (yuzlarini) ochib, u zotni oʻpdi va: «Otam-onam sizga fido boʻlsin, siz tirikligingizda ham, vafotingizdan keyin ham poksiz. Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, Alloh sizga ikki marta oʻlimni totdirmaydi», dedi. Soʻng (tashqariga) chiqib: «Ey qasam ichuvchi, shoshilma!» dedi. Abu Bakr gapira boshlaganda, Umar oʻtirdi. Abu Bakr Allohga hamd va sano aytib: «Ogoh boʻlinglar! Kim Muhammadga ﷺ ibodat qilayotgan boʻlsa, albatta Muhammad vafot etdilar. Kim Allohga ibodat qilayotgan boʻlsa, albatta Alloh Tirikdir, oʻlmaydi», dedi. Soʻng: «(Ey Muhammad,) albatta sen ham oʻluvchisan, ular ham oʻluvchidirlar» (Zumar surasi, 30) (oyatini) oʻqidi. Yana: «Muhammad faqat bir Rasuldir, undan oldin ham (koʻp) paygʻambarlar oʻtgan. Agar u vafot etsa yoki oʻldirilsa, ortingizga (orqangizga) qaytib ketasizlarmi? Kim ortiga qaytib ketsa, Allohga hech qanday zarar yetkaza olmaydi. Alloh shukr qiluvchilarni mukofotlaydi» (Oli Imron surasi, 144) (oyatini) oʻqidi. (Rovi) aytdi: Shunda odamlar (oʻkirib) yigʻlashdi. Ansorlar Saʼd ibn Ubodaning oldida Bani Soida soyabonida toʻplanib: «Bizdan bir amir, sizlardan bir amir (boʻlsin)», deyishdi. Shunda ularning oldiga Abu Bakr, Umar ibn Xattob va Abu Ubayda ibnul-Jarroh borishdi. Umar gapirmoqchi boʻldi, ammo Abu Bakr uni jim qildirdi. Umar (keyin): «Allohga qasamki, men bu bilan faqat oʻzimga yoqqan bir gapni tayyorlab qoʻyganimni (aytmoqchi edim), Abu Bakr uni (shunchalik yaxshi) yetkaza olmaydi deb qoʻrqqandim. Soʻng Abu Bakr gapirdi va odamlarning eng fasih (notiqlik bilan) gapirganidek gapirdi», derdi. U oʻz gapida: «Biz amirlarmiz, sizlar vazirlarsiz», dedi. Shunda Hubob ibnul-Munzir: «Yoʻq, Allohga qasamki, bunday qilmaymiz. Bizdan bir amir, sizlardan bir amir (boʻlsin)», dedi. Abu Bakr: «Yoʻq, balki biz amirlarmiz, sizlar vazirlarsiz. Ular (Quraysh) arablarning makoni jihatidan eng oʻrtadagisi, nasab jihatidan eng asili. Bas, Umarga yoki Abu Ubaydaga bayʼat qilinglar», dedi. Umar: «Yoʻq, balki biz senga bayʼat qilamiz. Sen bizning sayyidimiz, eng yaxshimiz va Rasululloh ﷺga eng sevimlimizsan», dedi va Umar uning qoʻlini olib bayʼat qildi, odamlar ham unga bayʼat qilishdi. Shunda bir kishi: «Saʼd ibn Ubodani oʻldirdingiz!» dedi. Umar: «Uni Alloh oʻldirsin!» dedi.Расулуллоҳ ﷺ вафот этдилар, Абу Бакр эса Сунҳ (деган жой)да эди — Исмоил: «Яъни Алияда» деди. Шунда Умар туриб: «Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ ﷺ вафот этган эмаслар», дерди. (Оиша) айтди: Умар (кейин): «Аллоҳга қасамки, кўнглимга фақат шу (у зот вафот этмаганлари) тушарди. Албатта Аллоҳ у зотни (яна) тирилтиради ва у зот баъзи кишиларнинг қўл-оёқларини кесади», деди. Сўнг Абу Бакр келиб, Расулуллоҳ ﷺнинг (юзларини) очиб, у зотни ўпди ва: «Отам-онам сизга фидо бўлсин, сиз тириклигингизда ҳам, вафотингиздан кейин ҳам поксиз. Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, Аллоҳ сизга икки марта ўлимни тотдирмайди», деди. Сўнг (ташқарига) чиқиб: «Эй қасам ичувчи, шошилма!» деди. Абу Бакр гапира бошлаганда, Умар ўтирди. Абу Бакр Аллоҳга ҳамд ва сано айтиб: «Огоҳ бўлинглар! Ким Муҳаммадга ﷺ ибодат қилаётган бўлса, албатта Муҳаммад вафот этдилар. Ким Аллоҳга ибодат қилаётган бўлса, албатта Аллоҳ Тирикдир, ўлмайди», деди. Сўнг: «(Эй Муҳаммад,) албатта сен ҳам ўлувчисан, улар ҳам ўлувчидирлар» (Зумар сураси, 30) (оятини) ўқиди. Яна: «Муҳаммад фақат бир Расулдир, ундан олдин ҳам (кўп) пайғамбарлар ўтган. Агар у вафот эца ёки ўлдирилса, ортингизга (орқангизга) қайтиб кетасизларми? Ким ортига қайтиб кеца, Аллоҳга ҳеч қандай зарар етказа олмайди. Аллоҳ шукр қилувчиларни мукофотлайди» (Оли Имрон сураси, 144) (оятини) ўқиди. (Рови) айтди: Шунда одамлар (ўкириб) йиғлашди. Ансорлар Саъд ибн Убоданинг олдида Бани Соида соябонида тўпланиб: «Биздан бир амир, сизлардан бир амир (бўлсин)», дейишди. Шунда уларнинг олдига Абу Бакр, Умар ибн Хаттоб ва Абу Убайда ибнул-Жарроҳ боришди. Умар гапирмоқчи бўлди, аммо Абу Бакр уни жим қилдирди. Умар (кейин): «Аллоҳга қасамки, мен бу билан фақат ўзимга ёққан бир гапни тайёрлаб қўйганимни (айтмоқчи эдим), Абу Бакр уни (шунчалик яхши) етказа олмайди деб қўрққандим. Сўнг Абу Бакр гапирди ва одамларнинг энг фасиҳ (нотиқлик билан) гапирганидек гапирди», дерди. У ўз гапида: «Биз амирлармиз, сизлар вазирларсиз», деди. Шунда Ҳубоб ибнул-Мунзир: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, бундай қилмаймиз. Биздан бир амир, сизлардан бир амир (бўлсин)», деди. Абу Бакр: «Йўқ, балки биз амирлармиз, сизлар вазирларсиз. Улар (Қурайш) арабларнинг макони жиҳатидан энг ўртадагиси, насаб жиҳатидан энг асили. Бас, Умарга ёки Абу Убайдага байъат қилинглар», деди. Умар: «Йўқ, балки биз сенга байъат қиламиз. Сен бизнинг саййидимиз, энг яхшимиз ва Расулуллоҳ ﷺга энг севимлимизсан», деди ва Умар унинг қўлини олиб байъат қилди, одамлар ҳам унга байъат қилишди. Шунда бир киши: «Саъд ибн Убодани ўлдирдингиз!» деди. Умар: «Уни Аллоҳ ўлдирсин!» деди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ أَبُو أُسَيْدٍ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خَيْرُ دُورِ الأَنْصَارِ بَنُو النَّجَّارِ، ثُمَّ بَنُو عَبْدِ الأَشْهَلِ، ثُمَّ بَنُو الْحَارِثِ بْنِ الْخَزْرَجِ، ثُمَّ بَنُو سَاعِدَةَ وَفِي كُلِّ دُورِ الأَنْصَارِ خَيْرٌ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ ـ وَكَانَ ذَا قِدَمٍ فِي الإِسْلاَمِ ـ أَرَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ فَضَّلَ عَلَيْنَا‏.‏ فَقِيلَ لَهُ قَدْ فَضَّلَكُمْ عَلَى نَاسٍ كَثِيرٍ‏.‏

Rasululloh ﷺ: «Ansor xonadonlarining eng yaxshisi Bani Najjor, soʻng Bani Abdulashhal, soʻng Bani Horis ibn Xazraj, soʻng Bani Soidadir. Ansorning barcha xonadonlarida yaxshilik bordir», dedilar. Shunda Saʼd ibn Uboda — u islomda (ilk) qadami boʻlgan kishi edi —: «Rasululloh ﷺ bizdan (boshqalarni) afzal koʻrdilar shekilli», dedi. Unga: «U zot sizlarni koʻp odamlardan afzal koʻrdilar(-ku)», deyildi.Расулуллоҳ ﷺ: «Ансор хонадонларининг энг яхшиси Бани Нажжор, сўнг Бани Абдулашҳал, сўнг Бани Ҳорис ибн Хазраж, сўнг Бани Соидадир. Ансорнинг барча хонадонларида яхшилик бордир», дедилар. Шунда Саъд ибн Убода — у исломда (илк) қадами бўлган киши эди —: «Расулуллоҳ ﷺ биздан (бошқаларни) афзал кўрдилар шекилли», деди. Унга: «У зот сизларни кўп одамлардан афзал кўрдилар(-ку)», дейилди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَعَلْقَمَةُ بْنُ وَقَّاصٍ، وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حِينَ قَالَ لَهَا أَهْلُ الإِفْكِ مَا قَالُوا، وَكُلُّهُمْ حَدَّثَنِي طَائِفَةً مِنْ حَدِيثِهَا، وَبَعْضُهُمْ كَانَ أَوْعَى لِحَدِيثِهَا مِنْ بَعْضٍ وَأَثْبَتَ لَهُ اقْتِصَاصًا، وَقَدْ وَعَيْتُ عَنْ كُلِّ رَجُلٍ مِنْهُمُ الْحَدِيثَ الَّذِي حَدَّثَنِي عَنْ عَائِشَةَ، وَبَعْضُ حَدِيثِهِمْ يُصَدِّقُ بَعْضًا، وَإِنْ كَانَ بَعْضُهُمْ أَوْعَى لَهُ مِنْ بَعْضٍ، قَالُوا قَالَتْ عَائِشَةُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَرَادَ سَفَرًا أَقْرَعَ بَيْنَ أَزْوَاجِهِ، فَأَيُّهُنَّ خَرَجَ سَهْمُهَا، خَرَجَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَعَهُ، قَالَتْ عَائِشَةُ فَأَقْرَعَ بَيْنَنَا فِي غَزْوَةٍ غَزَاهَا فَخَرَجَ فِيهَا سَهْمِي، فَخَرَجْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ مَا أُنْزِلَ الْحِجَابُ، فَكُنْتُ أُحْمَلُ فِي هَوْدَجِي وَأُنْزَلُ فِيهِ، فَسِرْنَا حَتَّى إِذَا فَرَغَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَزْوَتِهِ تِلْكَ وَقَفَلَ، دَنَوْنَا مِنَ الْمَدِينَةِ قَافِلِينَ، آذَنَ لَيْلَةً بِالرَّحِيلِ، فَقُمْتُ حِينَ آذَنُوا بِالرَّحِيلِ فَمَشَيْتُ حَتَّى جَاوَزْتُ الْجَيْشَ، فَلَمَّا قَضَيْتُ شَأْنِي أَقْبَلْتُ إِلَى رَحْلِي، فَلَمَسْتُ صَدْرِي، فَإِذَا عِقْدٌ لِي مِنْ جَزْعِ ظَفَارِ قَدِ انْقَطَعَ، فَرَجَعْتُ فَالْتَمَسْتُ عِقْدِي، فَحَبَسَنِي ابْتِغَاؤُهُ، قَالَتْ وَأَقْبَلَ الرَّهْطُ الَّذِينَ كَانُوا يُرَحِّلُونِي فَاحْتَمَلُوا هَوْدَجِي، فَرَحَلُوهُ عَلَى بَعِيرِي الَّذِي كُنْتُ أَرْكَبُ عَلَيْهِ، وَهُمْ يَحْسِبُونَ أَنِّي فِيهِ، وَكَانَ النِّسَاءُ إِذْ ذَاكَ خِفَافًا لَمْ يَهْبُلْنَ وَلَمْ يَغْشَهُنَّ اللَّحْمُ، إِنَّمَا يَأْكُلْنَ الْعُلْقَةَ مِنَ الطَّعَامِ، فَلَمْ يَسْتَنْكِرِ الْقَوْمُ خِفَّةَ الْهَوْدَجِ حِينَ رَفَعُوهُ وَحَمَلُوهُ، وَكُنْتُ جَارِيَةً حَدِيثَةَ السِّنِّ، فَبَعَثُوا الْجَمَلَ فَسَارُوا، وَوَجَدْتُ عِقْدِي بَعْدَ مَا اسْتَمَرَّ الْجَيْشُ، فَجِئْتُ مَنَازِلَهُمْ وَلَيْسَ بِهَا مِنْهُمْ دَاعٍ وَلاَ مُجِيبٌ، فَتَيَمَّمْتُ مَنْزِلِي الَّذِي كُنْتُ بِهِ، وَظَنَنْتُ أَنَّهُمْ سَيَفْقِدُونِي فَيَرْجِعُونَ إِلَىَّ، فَبَيْنَا أَنَا جَالِسَةٌ فِي مَنْزِلِي غَلَبَتْنِي عَيْنِي فَنِمْتُ، وَكَانَ صَفْوَانُ بْنُ الْمُعَطَّلِ السُّلَمِيُّ ثُمَّ الذَّكْوَانِيُّ مِنْ وَرَاءِ الْجَيْشِ، فَأَصْبَحَ عِنْدَ مَنْزِلِي فَرَأَى سَوَادَ إِنْسَانٍ نَائِمٍ، فَعَرَفَنِي حِينَ رَآنِي، وَكَانَ رَآنِي قَبْلَ الْحِجَابِ، فَاسْتَيْقَظْتُ بِاسْتِرْجَاعِهِ حِينَ عَرَفَنِي، فَخَمَّرْتُ وَجْهِي بِجِلْبَابِي، وَاللَّهِ مَا تَكَلَّمْنَا بِكَلِمَةٍ وَلاَ سَمِعْتُ مِنْهُ كَلِمَةً غَيْرَ اسْتِرْجَاعِهِ، وَهَوَى حَتَّى أَنَاخَ رَاحِلَتَهُ، فَوَطِئَ عَلَى يَدِهَا، فَقُمْتُ إِلَيْهَا فَرَكِبْتُهَا، فَانْطَلَقَ يَقُودُ بِي الرَّاحِلَةَ حَتَّى أَتَيْنَا الْجَيْشَ مُوغِرِينَ فِي نَحْرِ الظَّهِيرَةِ، وَهُمْ نُزُولٌ ـ قَالَتْ ـ فَهَلَكَ ‏{‏فِيَّ‏}‏ مَنْ هَلَكَ، وَكَانَ الَّذِي تَوَلَّى كِبْرَ الإِفْكِ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَىٍّ ابْنَ سَلُولَ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ أُخْبِرْتُ أَنَّهُ كَانَ يُشَاعُ وَيُتَحَدَّثُ بِهِ عِنْدَهُ، فَيُقِرُّهُ وَيَسْتَمِعُهُ وَيَسْتَوْشِيهِ‏.‏ وَقَالَ عُرْوَةُ أَيْضًا لَمْ يُسَمَّ مِنْ أَهْلِ الإِفْكِ أَيْضًا إِلاَّ حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ، وَمِسْطَحُ بْنُ أُثَاثَةَ، وَحَمْنَةُ بِنْتُ جَحْشٍ فِي نَاسٍ آخَرِينَ، لاَ عِلْمَ لِي بِهِمْ، غَيْرَ أَنَّهُمْ عُصْبَةٌ ـ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ـ وَإِنَّ كُبْرَ ذَلِكَ يُقَالُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ ابْنُ سَلُولَ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ كَانَتْ عَائِشَةُ تَكْرَهُ أَنْ يُسَبَّ عِنْدَهَا حَسَّانُ، وَتَقُولُ إِنَّهُ الَّذِي قَالَ: فَإِنَّ أَبِي وَوَالِدَهُ وَعِرْضِي     لِعِرْضِ مُحَمَّدٍ مِنْكُمْ وِقَاءُ قَالَتْ عَائِشَةُ فَقَدِمْنَا الْمَدِينَةَ فَاشْتَكَيْتُ حِينَ قَدِمْتُ شَهْرًا، وَالنَّاسُ يُفِيضُونَ فِي قَوْلِ أَصْحَابِ الإِفْكِ، لاَ أَشْعُرُ بِشَىْءٍ مِنْ ذَلِكَ، وَهْوَ يَرِيبُنِي فِي وَجَعِي أَنِّي لاَ أَعْرِفُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اللُّطْفَ الَّذِي كُنْتُ أَرَى مِنْهُ حِينَ أَشْتَكِي، إِنَّمَا يَدْخُلُ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَيُسَلِّمُ ثُمَّ يَقُولُ ‏"‏ كَيْفَ تِيكُمْ ‏"‏ ثُمَّ يَنْصَرِفُ، فَذَلِكَ يَرِيبُنِي وَلاَ أَشْعُرُ بِالشَّرِّ، حَتَّى خَرَجْتُ حِينَ نَقَهْتُ، فَخَرَجْتُ مَعَ أُمِّ مِسْطَحٍ قِبَلَ الْمَنَاصِعِ، وَكَانَ مُتَبَرَّزَنَا، وَكُنَّا لاَ نَخْرُجُ إِلاَّ لَيْلاً إِلَى لَيْلٍ، وَذَلِكَ قَبْلَ أَنْ نَتَّخِذَ الْكُنُفَ قَرِيبًا مِنْ بُيُوتِنَا‏.‏ قَالَتْ وَأَمْرُنَا أَمْرُ الْعَرَبِ الأُوَلِ فِي الْبَرِّيَّةِ قِبَلَ الْغَائِطِ، وَكُنَّا نَتَأَذَّى بِالْكُنُفِ أَنْ نَتَّخِذَهَا عِنْدَ بُيُوتِنَا، قَالَتْ فَانْطَلَقْتُ أَنَا وَأُمُّ مِسْطَحٍ وَهْىَ ابْنَةُ أَبِي رُهْمِ بْنِ الْمُطَّلِبِ بْنِ عَبْدِ مَنَافٍ، وَأُمُّهَا بِنْتُ صَخْرِ بْنِ عَامِرٍ خَالَةُ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ، وَابْنُهَا مِسْطَحُ بْنُ أُثَاثَةَ بْنِ عَبَّادِ بْنِ الْمُطَّلِبِ، فَأَقْبَلْتُ أَنَا وَأُمُّ مِسْطَحٍ قِبَلَ بَيْتِي، حِينَ فَرَغْنَا مِنْ شَأْنِنَا، فَعَثَرَتْ أُمُّ مِسْطَحٍ فِي مِرْطِهَا فَقَالَتْ تَعِسَ مِسْطَحٌ‏.‏ فَقُلْتُ لَهَا بِئْسَ مَا قُلْتِ، أَتَسُبِّينَ رَجُلاً شَهِدَ بَدْرًا فَقَالَتْ أَىْ هَنْتَاهْ وَلَمْ تَسْمَعِي مَا قَالَ قَالَتْ وَقُلْتُ مَا قَالَ فَأَخْبَرَتْنِي بِقَوْلِ أَهْلِ الإِفْكِ ـ قَالَتْ ـ فَازْدَدْتُ مَرَضًا عَلَى مَرَضِي، فَلَمَّا رَجَعْتُ إِلَى بَيْتِي دَخَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَلَّمَ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ كَيْفَ تِيكُمْ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ لَهُ أَتَأْذَنُ لِي أَنْ آتِيَ أَبَوَىَّ قَالَتْ وَأُرِيدُ أَنْ أَسْتَيْقِنَ الْخَبَرَ مِنْ قِبَلِهِمَا، قَالَتْ فَأَذِنَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَقُلْتُ لأُمِّي يَا أُمَّتَاهُ مَاذَا يَتَحَدَّثُ النَّاسُ قَالَتْ يَا بُنَيَّةُ هَوِّنِي عَلَيْكِ، فَوَاللَّهِ لَقَلَّمَا كَانَتِ امْرَأَةٌ قَطُّ وَضِيئَةً عِنْدَ رَجُلٍ يُحِبُّهَا لَهَا ضَرَائِرُ إِلاَّ كَثَّرْنَ عَلَيْهَا‏.‏ قَالَتْ فَقُلْتُ سُبْحَانَ اللَّهِ أَوَلَقَدْ تَحَدَّثَ النَّاسُ بِهَذَا قَالَتْ فَبَكَيْتُ تِلْكَ اللَّيْلَةَ، حَتَّى أَصْبَحْتُ لاَ يَرْقَأُ لِي دَمْعٌ، وَلاَ أَكْتَحِلُ بِنَوْمٍ، ثُمَّ أَصْبَحْتُ أَبْكِي ـ قَالَتْ ـ وَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ وَأُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ حِينَ اسْتَلْبَثَ الْوَحْىُ يَسْأَلُهُمَا وَيَسْتَشِيرُهُمَا فِي فِرَاقِ أَهْلِهِ ـ قَالَتْ ـ فَأَمَّا أُسَامَةُ فَأَشَارَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالَّذِي يَعْلَمُ مِنْ بَرَاءَةِ أَهْلِهِ، وَبِالَّذِي يَعْلَمُ لَهُمْ فِي نَفْسِهِ، فَقَالَ أُسَامَةُ أَهْلَكَ وَلاَ نَعْلَمُ إِلاَّ خَيْرًا‏.‏ وَأَمَّا عَلِيٌّ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَمْ يُضَيِّقِ اللَّهُ عَلَيْكَ، وَالنِّسَاءُ سِوَاهَا كَثِيرٌ، وَسَلِ الْجَارِيَةَ تَصْدُقْكَ‏.‏ قَالَتْ فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَرِيرَةَ فَقَالَ ‏"‏ أَىْ بَرِيرَةُ هَلْ رَأَيْتِ مِنْ شَىْءٍ يَرِيبُكِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ لَهُ بَرِيرَةُ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا رَأَيْتُ عَلَيْهَا أَمْرًا قَطُّ أَغْمِصُهُ، غَيْرَ أَنَّهَا جَارِيَةٌ حَدِيثَةُ السِّنِّ تَنَامُ عَنْ عَجِينِ أَهْلِهَا، فَتَأْتِي الدَّاجِنُ فَتَأْكُلُهُ ـ قَالَتْ ـ فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ يَوْمِهِ، فَاسْتَعْذَرَ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَىٍّ وَهْوَ عَلَى الْمِنْبَرِ فَقَالَ ‏"‏ يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ مَنْ يَعْذِرُنِي مِنْ رَجُلٍ قَدْ بَلَغَنِي عَنْهُ أَذَاهُ فِي أَهْلِي، وَاللَّهِ مَا عَلِمْتُ عَلَى أَهْلِي إِلاَّ خَيْرًا، وَلَقَدْ ذَكَرُوا رَجُلاً مَا عَلِمْتُ عَلَيْهِ إِلاَّ خَيْرًا، وَمَا يَدْخُلُ عَلَى أَهْلِي إِلاَّ مَعِي ‏"‏‏.‏ قَالَتْ فَقَامَ سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ أَخُو بَنِي عَبْدِ الأَشْهَلِ فَقَالَ أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَعْذِرُكَ، فَإِنْ كَانَ مِنَ الأَوْسِ ضَرَبْتُ عُنُقَهُ، وَإِنْ كَانَ مِنْ إِخْوَانِنَا مِنَ الْخَزْرَجِ أَمَرْتَنَا فَفَعَلْنَا أَمْرَكَ‏.‏ قَالَتْ فَقَامَ رَجُلٌ مِنَ الْخَزْرَجِ، وَكَانَتْ أُمُّ حَسَّانَ بِنْتَ عَمِّهِ مِنْ فَخِذِهِ، وَهْوَ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ، وَهْوَ سَيِّدُ الْخَزْرَجِ ـ قَالَتْ ـ وَكَانَ قَبْلَ ذَلِكَ رَجُلاً صَالِحًا، وَلَكِنِ احْتَمَلَتْهُ الْحَمِيَّةُ فَقَالَ لِسَعْدٍ كَذَبْتَ لَعَمْرُ اللَّهِ لاَ تَقْتُلُهُ، وَلاَ تَقْدِرُ عَلَى قَتْلِهِ، وَلَوْ كَانَ مِنْ رَهْطِكَ مَا أَحْبَبْتَ أَنْ يُقْتَلَ‏.‏ فَقَامَ أُسَيْدُ بْنُ حُضَيْرٍ ـ وَهْوَ ابْنُ عَمِّ سَعْدٍ ـ فَقَالَ لِسَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ كَذَبْتَ لَعَمْرُ اللَّهِ لَنَقْتُلَنَّهُ، فَإِنَّكَ مُنَافِقٌ تُجَادِلُ عَنِ الْمُنَافِقِينَ‏.‏ قَالَتْ فَثَارَ الْحَيَّانِ الأَوْسُ وَالْخَزْرَجُ حَتَّى هَمُّوا أَنْ يَقْتَتِلُوا، وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَائِمٌ عَلَى الْمِنْبَرِ ـ قَالَتْ ـ فَلَمْ يَزَلْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُخَفِّضُهُمْ حَتَّى سَكَتُوا وَسَكَتَ ـ قَالَتْ ـ فَبَكَيْتُ يَوْمِي ذَلِكَ كُلَّهُ، لاَ يَرْقَأُ لِي دَمْعٌ، وَلاَ أَكْتَحِلُ بِنَوْمٍ ـ قَالَتْ ـ وَأَصْبَحَ أَبَوَاىَ عِنْدِي، وَقَدْ بَكَيْتُ لَيْلَتَيْنِ وَيَوْمًا، لاَ يَرْقَأُ لِي دَمْعٌ، وَلاَ أَكْتَحِلُ بِنَوْمٍ، حَتَّى إِنِّي لأَظُنُّ أَنَّ الْبُكَاءَ فَالِقٌ كَبِدِي، فَبَيْنَا أَبَوَاىَ جَالِسَانِ عِنْدِي وَأَنَا أَبْكِي فَاسْتَأْذَنَتْ عَلَىَّ امْرَأَةٌ مِنَ الأَنْصَارِ، فَأَذِنْتُ لَهَا، فَجَلَسَتْ تَبْكِي مَعِي ـ قَالَتْ ـ فَبَيْنَا نَحْنُ عَلَى ذَلِكَ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَيْنَا، فَسَلَّمَ ثُمَّ جَلَسَ ـ قَالَتْ ـ وَلَمْ يَجْلِسْ عِنْدِي مُنْذُ قِيلَ مَا قِيلَ قَبْلَهَا، وَقَدْ لَبِثَ شَهْرًا لاَ يُوحَى إِلَيْهِ فِي شَأْنِي بِشَىْءٍ ـ قَالَتْ ـ فَتَشَهَّدَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ جَلَسَ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَمَّا بَعْدُ، يَا عَائِشَةُ إِنَّهُ بَلَغَنِي عَنْكِ كَذَا وَكَذَا، فَإِنْ كُنْتِ بَرِيئَةً، فَسَيُبَرِّئُكِ اللَّهُ، وَإِنْ كُنْتِ أَلْمَمْتِ بِذَنْبٍ، فَاسْتَغْفِرِي اللَّهَ وَتُوبِي إِلَيْهِ، فَإِنَّ الْعَبْدَ إِذَا اعْتَرَفَ ثُمَّ تَابَ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ فَلَمَّا قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَقَالَتَهُ قَلَصَ دَمْعِي حَتَّى مَا أُحِسُّ مِنْهُ قَطْرَةً، فَقُلْتُ لأَبِي أَجِبْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِّي فِيمَا قَالَ‏.‏ فَقَالَ أَبِي وَاللَّهِ مَا أَدْرِي مَا أَقُولُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَقُلْتُ لأُمِّي أَجِيبِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيمَا قَالَ‏.‏ قَالَتْ أُمِّي وَاللَّهِ مَا أَدْرِي مَا أَقُولُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَقُلْتُ وَأَنَا جَارِيَةٌ حَدِيثَةُ السِّنِّ لاَ أَقْرَأُ مِنَ الْقُرْآنِ كَثِيرًا إِنِّي وَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُ لَقَدْ سَمِعْتُمْ هَذَا الْحَدِيثَ حَتَّى اسْتَقَرَّ فِي أَنْفُسِكُمْ وَصَدَّقْتُمْ بِهِ، فَلَئِنْ قُلْتُ لَكُمْ إِنِّي بَرِيئَةٌ لاَ تُصَدِّقُونِي، وَلَئِنِ اعْتَرَفْتُ لَكُمْ بِأَمْرٍ، وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَنِّي مِنْهُ بَرِيئَةٌ لَتُصَدِّقُنِّي، فَوَاللَّهِ لاَ أَجِدُ لِي وَلَكُمْ مَثَلاً إِلاَّ أَبَا يُوسُفَ حِينَ قَالَ ‏[quran sura="12" aya_start="18" aya_end="18"]{‏فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ‏}‏ ثُمَّ تَحَوَّلْتُ وَاضْطَجَعْتُ عَلَى فِرَاشِي، وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَنِّي حِينَئِذٍ بَرِيئَةٌ، وَأَنَّ اللَّهَ مُبَرِّئِي بِبَرَاءَتِي وَلَكِنْ وَاللَّهِ مَا كُنْتُ أَظُنُّ أَنَّ اللَّهَ مُنْزِلٌ فِي شَأْنِي وَحْيًا يُتْلَى، لَشَأْنِي فِي نَفْسِي كَانَ أَحْقَرَ مِنْ أَنْ يَتَكَلَّمَ اللَّهُ فِيَّ بِأَمْرٍ، وَلَكِنْ كُنْتُ أَرْجُو أَنْ يَرَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي النَّوْمِ رُؤْيَا يُبَرِّئُنِي اللَّهُ بِهَا، فَوَاللَّهِ مَا رَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَجْلِسَهُ، وَلاَ خَرَجَ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الْبَيْتِ، حَتَّى أُنْزِلَ عَلَيْهِ، فَأَخَذَهُ مَا كَانَ يَأْخُذُهُ مِنَ الْبُرَحَاءِ، حَتَّى إِنَّهُ لَيَتَحَدَّرُ مِنْهُ مِنَ الْعَرَقِ مِثْلُ الْجُمَانِ وَهْوَ فِي يَوْمٍ شَاتٍ، مِنْ ثِقَلِ الْقَوْلِ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَيْهِ ـ قَالَتْ ـ فَسُرِّيَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ يَضْحَكُ، فَكَانَتْ أَوَّلَ كَلِمَةٍ تَكَلَّمَ بِهَا أَنْ قَالَ ‏"‏ يَا عَائِشَةُ أَمَّا اللَّهُ فَقَدْ بَرَّأَكِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ فَقَالَتْ لِي أُمِّي قُومِي إِلَيْهِ‏.‏ فَقُلْتُ وَاللَّهِ لاَ أَقُومُ إِلَيْهِ، فَإِنِّي لاَ أَحْمَدُ إِلاَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ ـ قَالَتْ ـ وَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="24" aya_start="11" aya_end="22"]{‏إِنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالإِفْكِ‏}‏ الْعَشْرَ الآيَاتِ، ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ هَذَا فِي بَرَاءَتِي‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ ـ وَكَانَ يُنْفِقُ عَلَى مِسْطَحِ بْنِ أُثَاثَةَ لِقَرَابَتِهِ مِنْهُ وَفَقْرِهِ ـ وَاللَّهِ لاَ أُنْفِقُ عَلَى مِسْطَحٍ شَيْئًا أَبَدًا بَعْدَ الَّذِي قَالَ لِعَائِشَةَ مَا قَالَ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ [quran sura="24" aya_start="22" aya_end="22"]‏{‏ وَلاَ يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏غَفُورٌ رَحِيمٌ‏}‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ بَلَى وَاللَّهِ إِنِّي لأُحِبُّ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لِي فَرَجَعَ إِلَى مِسْطَحٍ النَّفَقَةَ الَّتِي كَانَ يُنْفِقُ عَلَيْهِ وَقَالَ وَاللَّهِ لَا أَنْزِعُهَا مِنْهُ أَبَدًا قَالَتْ عَائِشَةُ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَأَلَ زَيْنَبَ بِنْتَ جَحْشٍ عَنْ أَمْرِي فَقَالَ لِزَيْنَبَ مَاذَا عَلِمْتِ أَوْ رَأَيْتِ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَحْمِي سَمْعِي وَبَصَرِي وَاللَّهِ مَا عَلِمْتُ إِلَّا خَيْرًا قَالَتْ عَائِشَةُ وَهِيَ الَّتِي كَانَتْ تُسَامِينِي مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَعَصَمَهَا اللَّهُ بِالْوَرَعِ قَالَتْ وَطَفِقَتْ أُخْتُهَا حَمْنَةُ تُحَارِبُ لَهَا فَهَلَكَتْ فِيمَنْ هَلَكَ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَهَذَا الَّذِي بَلَغَنِي مِنْ حَدِيثِ هَؤُلَاءِ الرَّهْطِ ثُمَّ قَالَ عُرْوَةُ قَالَتْ عَائِشَةُ وَاللَّهِ إِنَّ الرَّجُلَ الَّذِي قِيلَ لَهُ مَا قِيلَ لَيَقُولُ سُبْحَانَ اللَّهِ فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا كَشَفْتُ مِنْ كَنَفِ أُنْثَى قَطُّ قَالَتْ ثُمَّ قُتِلَ بَعْدَ ذَلِكَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ

(Ibn Shihob aytdi:) Menga Urva ibn Zubayr, Saʼid ibnul-Musayyab, Alqama ibn Vaqqos va Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utba ibn Masʼud — Paygʻambar ﷺning zavjasi Oisha (roziyallohu anho)dan, ifk (buhton) ahli unga oʻzlari aytgan (tuhmat)ni aytgan paytda(gi voqea haqida) rivoyat qildilar. Ularning har biri menga uning hadisidan bir qismni rivoyat qildi; baʼzilari uning hadisini boshqalardan koʻra yaxshiroq yodlagan va uni hikoya qilishda sobitroq edi. Men ulardan har bir kishidan u menga Oishadan rivoyat qilgan hadisni yodladim; ularning hadisi bir-birini tasdiqlaydi, garchi baʼzilari uni boshqalardan koʻra yaxshiroq yodlagan boʻlsa ham. Ular (rivoyat qilib) aytdilar: Oisha aytdi: Rasululloh ﷺ safarni iroda qilsalar, zavjalari orasida qurʼa tashlardilar; qaysi birining qurʼasi (oʻqi) chiqsa, Rasululloh ﷺ uni oʻzlari bilan (safarga) olib chiqardilar. Oisha aytdi: U zot oʻzlari gʻazot qilgan bir gʻazotda biz orasida qurʼa tashladilar, unda mening qurʼam chiqdi va men Rasululloh ﷺ bilan — hijob (parda oyati) nozil boʻlganidan keyin — chiqdim. Men havdaj (kajava)da koʻtarilar va unda (qoʻnib) tushardim. Biz yurdik, to Rasululloh ﷺ oʻsha gʻazotlaridan boʻshab, (uyga) qaytdilar. Biz qaytib Madinaga yaqinlashganimizda, u zot bir kechasi koʻchish (joʻnash)ni eʼlon qildilar. Koʻchishni eʼlon qilganlarida, men turib yurdim, to qoʻshindan oʻtib ketdim. Hojatimni chiqarganimdan keyin yukim (joyim) tomon yoʻnaldim. Koʻkragimni paypaslasam, Zafor (oʻrni) jazaʼ (marvarid)idan tuzilgan marjonim uzilib tushgan ekan. Men qaytib, marjonimni qidirdim, uni izlash meni ushlab qoldi (kechiktirdi). Meni (kajavaga) yuklaydigan jamoa kelib, havdajimni koʻtarib, men minadigan tuyamning ustiga yuklashdi — ular meni uning ichida (bor) deb oʻylardilar. Oʻsha paytlarda ayollar yengil (vaznli) edi, semirib ketmagan, ularga goʻsht (yogʻ) bosmagan edi — ular taomdan ozgina (yengil) yer edilar. Shu sababli qavm havdajni koʻtarib, yuklaganlarida, uning yengilligini gʻalati (boshqacha) deb bilmadi. Men yoshgina qiz edim. Ular tuyani (haydab) joʻnatib, yurib ketishdi. Qoʻshin oʻtib ketganidan keyin men marjonimni topdim va ularning manzillariga keldim — u yerda na (meni) chaqiruvchi, na javob beruvchi (hech kim) bor edi. Men oʻzim (avval) boʻlgan joyimni qasd qildim (oʻsha yerga oʻtirdim) va ular meni yoʻqotib, oldimga qaytadilar, deb oʻyladim. Men joyimda oʻtirganimda, koʻzimni (uyqu) yengib, uxlab qoldim. Safvon ibn Muattal as-Sulamiy — soʻng az-Zakvoniy — qoʻshinning ortida (qolib) edi. U mening manzilim oldida tongga yetib, uxlab yotgan bir insonning qorasini koʻrdi va meni koʻrganda tanidi — u meni hijobdan oldin koʻrgan edi. Men uning ‹inno lillah...› (istirjoʼ) deb aytishidan — meni tanigan paytida — uygʻonib ketdim va yuzimni jilboybim (ridom) bilan yopdim. Allohga qasamki, biz bir kalima ham gaplashmadik, men undan uning istirjoʼ (‹inno lillah...›)idan boshqa bir kalima eshitmadim. U tuyasini choʻktirib, oldingi oyogʻini bosib turdi, men unga (turib) chiqib mindim. U tuyani yetaklab yurdi, to biz qoq peshin issigʻida — ular (manzilda) tushgan holda turgan paytlarida — qoʻshinga yetib bordik. Men haqimda halok boʻlgan (gunohga botgan) kishi halok boʻldi; ifkning kattasini (boshini) oʻz ustiga olgan kishi Abdulloh ibn Ubayy ibn Salul edi. Urva aytdi: Menga xabar berishdiki, u (Ibn Ubayy)ning oldida bu (tuhmat) tarqatilib, gapirilardi, u esa uni tasdiqlab, eshitar va uni (yana) avj oldirardi (tarqatardi). Urva yana aytdi: Ifk ahlidan faqat Hasson ibn Sobit, Mistah ibn Usosa va Hamna bint Jahsh — men bilmaydigan boshqa kishilar orasida — nom bilan zikr qilindi. Faqat ular bir guruh (usba) edilar, Alloh taolo aytganidek; bu (tuhmat)ning kattasini Abdulloh ibn Ubayy ibn Salul (boshlagan) deyiladi. Urva aytdi: Oisha Hassonning oldida soʻkilishini yoqtirmas va: «Albatta u — ‹Mening otam, uning otasi va orim (sharafim) Muhammadning ﷺ ori (sharafi)ga sizlardan (himoya) toʻsiqdir› (degan baytni) aytgan kishidir», derdi. Oisha aytdi: Biz Madinaga keldik, men kelganimda bir oy kasal boʻldim. Odamlar ifk ahlining gaplariga (sheʼngʻib) berilib ketgan, men esa bu narsadan hech xabardor emas edim. Kasalligimda meni shubhalantirgan (xafa qilgan) narsa shuki, men Rasululloh ﷺdan kasal boʻlganimda koʻradigan (odatdagi) mehribonlikni koʻrmas edim. Rasululloh ﷺ faqat oldimga kirib salom berar, soʻng: «U (kasal qiz)laringiz qalay?» derdilar, soʻng chiqib ketardilar. Mana shu meni shubhalantirardi, ammo men yomonlik (gap)dan xabardor emas edim. To men sogʻayganimda (uydan) chiqdim. Men Ummu Mistah bilan birga Manosiʼ tomon chiqdim — u bizning hojatxonamiz (hojat chiqaradigan joyimiz) edi. Biz faqat kechadan kechaga (uydan) chiqardik — bu, uylarimiz yaqinida hojatxonalar tutmasimizdan oldin edi. Bizning ishimiz (odatimiz) choʻldagi qadimgi arablarning ishidek edi (sahroga chiqardik). Men va Ummu Mistah — u Abu Ruhm ibnul-Muttalib ibn Abdimanofning qizi, onasi Saxr ibn Omirning qizi, Abu Bakr Siddiqning xolasi; oʻgʻli esa Mistah ibn Usosa ibn Abbod ibnul-Muttalib (edi) — ishimizdan boʻshagach, uyim tomon yoʻnaldik. Ummu Mistah ridosiga qoqilib (yiqilayozib): «Mistah halok boʻlsin!» dedi. Men unga: «Yomon (soʻz) aytding! Badrda qatnashgan bir kishini soʻkasanmi?» dedim. U: «Ey soddadil (ayol), u nima deganini eshitmadingmi?» dedi. Men: «U nima dedi?» dedim. U menga ifk ahlining soʻzini xabar berdi. Shunda mening kasalligim ustiga (yana) kasallik ortdi. Uyimga qaytganimda, Rasululloh ﷺ oldimga kirib salom berdilar, soʻng: «U (qiz)laringiz qalay?» dedilar. Men u zotga: «Ota-onamning oldiga borishimga izn berasizmi?» dedim — men ulardan xabarni aniqlamoqchi edim. Rasululloh ﷺ menga izn berdilar. Men onamga: «Ey onajon, odamlar nima (deb) gapirmoqdalar?» dedim. U: «Ey qizginam, oʻzingga yengil (sabr) qil. Allohga qasamki, eri sevgan goʻzal bir ayol — uning kundoshlari boʻlsa — ular uning ustidan (gap) koʻpaytirmaganlari kam boʻladi (har doim shunday boʻladi)», dedi. Men: «Subhanalloh! Odamlar buni (rostdan) gapirdilarmi?!» dedim. Oʻsha kecha men yigʻladim, to tongga yetdim — koʻz yoshim tinmas, uyqu meni surma qilmas (uxlay olmas) edim. Soʻng tongda (yana) yigʻlardim. Rasululloh ﷺ — vahiy (kelishi) kechikkanida — Ali ibn Abu Tolib va Usoma ibn Zaydni chaqirib, ahlini (men bilan) ajralish haqida ulardan soʻrab, maslahatlashdilar. Usoma esa Rasululloh ﷺga u zotning ahli (Oisha)ning poklik (bezgunohligi)ni bilgani va oʻz koʻnglida ular uchun bilgan (yaxshilik) bilan ishora qilib: «(U) sizning ahlingiz, biz faqat yaxshilik bilamiz», dedi. Ali esa: «Ey Allohning Rasuli, Alloh sizga (yoʻlni) tor qilmagan, undan boshqa ayollar koʻp. Joriya (xizmatkor qiz Barira)dan soʻrang, u sizga rost (xabar) beradi», dedi. Rasululloh ﷺ Barirani chaqirib: «Ey Barira, sen unda (Oishada) shubhalantiradigan biror narsa koʻrganmisan?» dedilar. Barira u zotga: «Sizni haq bilan (paygʻambar qilib) yuborgan Zotga qasamki, men unda ayblaydigan biror ishni hech koʻrmaganman — faqat u yoshgina qizki, ahlining xamiri (yonida) uxlab qolar, (uy) qoʻyi kelib uni yeb ketardi», dedi. Rasululloh ﷺ oʻsha kuni turib, Abdulloh ibn Ubayydan (boʻlgan ozordan) uzr (haqlik) talab qilib, minbar ustida turib: «Ey musulmonlar jamoasi, menga ahlim haqida ozori yetgan bir kishidan kim meni (uning jazosi haqida) uzrli (haqli) qiladi? Allohga qasamki, men ahlim haqida faqat yaxshilik bildim. Ular bir kishini ham (tuhmat bilan) zikr qildilarki, men u haqda faqat yaxshilik bildim; u faqat men bilan birga ahlimning oldiga kirardi (xolos)», dedilar. Shunda Bani Abdulashhalning birodari Saʼd ibn Muoz turib: «Ey Allohning Rasuli, men sizni (uning jazosida) uzrli (haqli) qilaman. Agar u Avs(qabilasi)dan boʻlsa, men uning boʻynini uraman; agar Xazrajdan boʻlgan birodarlarimizdan boʻlsa, bizga buyuring, biz buyrugʻingizni bajaramiz», dedi. Shunda Xazrajdan bir kishi — Saʼd ibn Ubada, Xazrajning sayyidi, Hassonning onasi uning urugʻidan amakining qizi edi — turdi. U bundan oldin solih kishi edi, ammo (qabilachilik) himiyati (taassubi) uni qoʻzgʻab: Saʼd(ibn Muoz)ga: «Yolgʻon aytding, Allohning umriga qasamki, sen uni oʻldirmaysan va oʻldirishga qodir ham boʻlmaysan. Agar u sening urugʻingdan boʻlganida, uning oʻldirilishini istamasding», dedi. Shunda Usayd ibn Huzayr — u Saʼd(ibn Muoz)ning amakivachchasi — turib, Saʼd ibn Ubadaga: «Yolgʻon aytding, Allohning umriga qasamki, biz uni albatta oʻldiramiz. Sen munofiqsan, munofiqlar tomonidan janjallashyapsan!» dedi. Shunda ikki qabila — Avs va Xazraj — bir-biri bilan urishishga (jang qilishga) qoʻzgʻalishdi, Rasululloh ﷺ esa minbar ustida turardilar. Rasululloh ﷺ ularni tinchlantirishda davom etdilar, to ular jim boʻldilar, u zot ham jim boʻldilar. Men oʻsha kunimning butunini yigʻlab oʻtkazdim — koʻz yoshim tinmas, uyqu meni surma qilmas edi. Ota-onam ertalab yonimda edilar — men ikki kecha va bir kun yigʻlagan edim, koʻz yoshim tinmas, uyqu meni surma qilmas, hatto men yigʻlash jigarimni yorib yuboradi deb oʻylardim. Ota-onam yonimda oʻtirib, men yigʻlar ekanman, ansorlardan bir ayol mendan (kirishga) izn soʻradi, men unga izn berdim, u oʻtirib, men bilan birga yigʻlay boshladi. Biz shu (holatda) ekanimizda, Rasululloh ﷺ oldimizga kirib salom berdilar, soʻng oʻtirdilar — bundan oldin, (tuhmat) aytilgani aytilgandan beri, u zot mening yonimda (hech) oʻtirmagan edilar. U zot bir oy turdilar, men haqimda u zotga biror narsa vahiy qilinmagan edi. Rasululloh ﷺ oʻtirganlarida shahodat aytib, soʻng: «Ammo baʼd, ey Oisha, menga sen haqingda shunday-shunday (gap) yetdi. Agar sen pok (begunoh) boʻlsang, Alloh tez orada seni poklaydi (oqlaydi); agar bir gunohga (qadam) qoʻygan boʻlsang, Allohdan magʻfirat soʻra va Unga tavba qil, chunki banda (gunohini) eʼtirof etib, soʻng tavba qilsa, Alloh uning tavbasini qabul qiladi», dedilar. Rasululloh ﷺ soʻzlarini tugatganlarida, koʻz yoshim shunday qisqardiki, men undan bir tomchi(ni) ham sezmadim. Men otamga: «Rasululloh ﷺga men haqimda aytgan (soʻzi)ga javob bering», dedim. Otam: «Allohga qasamki, Rasululloh ﷺga nima deyishni bilmayman», dedi. Men onamga: «Rasululloh ﷺga aytgan (soʻzi)ga javob bering», dedim. Onam: «Allohga qasamki, Rasululloh ﷺga nima deyishni bilmayman», dedi. Shunda men — yoshgina, Qurʼondan koʻp (oyat) oʻqimaydigan qiz — dedim: «Allohga qasamki, men bilamanki, sizlar bu (tuhmat) hadisini eshitib, u koʻngillaringizda qaror topdi va sizlar uni tasdiqladingiz. Endi men sizlarga ‹begunohman› desam, meni tasdiqlamaysizlar; agar bir ishni eʼtirof etsam — Alloh men undan begunoh ekanimni bilsa-da — meni tasdiqlaysizlar. Allohga qasamki, men oʻzim va sizlar uchun Yusufning otasi (Yaʼqub) aytgan (soʻz)dan boshqa misol topmayapman: ‹Endi (menga) chiroyli sabr (lozim); sizlar taʼriflayotgan (yolgʻon)ga qarshi Allohdan yordam soʻraladi› (Yusuf surasi, 18)». Soʻng men (yuzimni) burib, toʻshagimga yonboshlab yotdim. Alloh men oʻshanda begunoh ekanimni va Alloh meni begunohligim bilan oqlovchi ekanini bilardi. Ammo, Allohga qasamki, men Alloh men haqimda oʻqiladigan (tilovat qilinadigan) vahiy nozil qiladi deb oʻylamasdim — men oʻzimni Alloh men haqimda (Qurʼonda) bir narsa gapirishidan kichikroq (arzimasroq) deb bilardim. Lekin men Rasululloh ﷺ tushida Alloh meni oqlaydigan bir tush koʻradilar deb umid qilardim. Allohga qasamki, Rasululloh ﷺ oʻtirgan joylaridan jilmadilar va uy ahlidan hech kim chiqmadi, to u zotga (vahiy) nozil qilindi. U zotni oʻsha (vahiy paytidagi) ogʻir holat (burahoʼ) tutdi, hatto sovuq kunda boʻlishiga qaramay, u zotga nozil qilingan soʻzning ogʻirligidan, u zotdan marvariddek ter tomchilab tushardi. Soʻng Rasululloh ﷺdan (oʻsha holat) koʻtarildi, u zot kulayotgan edilar. U zot aytgan birinchi kalima: «Ey Oisha, Allohga (kelsak) — U seni poklab (oqlab) qoʻ ydi!» (degani) boʻldi. Onam menga: «Unga (Rasululloh ﷺ tomonga) turib bor», dedi. Men: «Allohga qasamki, unga turib bormayman, men faqat Alloh azza va jallaga hamd aytaman», dedim. Alloh taolo «Albatta ifk (buhton)ni keltirganlar...» (degan) oʻn (Nur surasi, 11–22) oyat(lar)ni nozil qildi. Alloh bularni mening pokligim (oqlanishim) haqida nozil qildi. Abu Bakr Siddiq — u Mistah ibn Usosaga qarindoshligi va kambagʻalligi tufayli nafaqa berib turardi — «Allohga qasamki, men Mistahga — u Oisha haqida aytgan (tuhmat)ni aytganidan keyin — abadiy hech narsa nafaqa bermayman», dedi. Shunda Alloh: «Sizlardan fazl (saxovat) va boylik egalari... bermaslikka qasam ichmasinlar» — «...Gʻafur, Rahimdir» (degan) soʻzigacha (Nur surasi, 22) (oyatini) nozil qildi. Abu Bakr Siddiq: «Ha, Allohga qasamki, men Allohning meni magʻfirat qilishini albatta yaxshi koʻraman», dedi va Mistahga berib turgan nafaqasini (yana) qaytardi hamda: «Allohga qasamki, men uni undan abadiy tortib olmayman», dedi. Oisha aytdi: Rasululloh ﷺ Zaynab bint Jahshdan men haqimda soʻragan edilar. U zot Zaynabga: «Sen nima bilasan yoki nima koʻrding?» dedilar. U: «Ey Allohning Rasuli, men quloq va koʻzimni (yolgʻondan) saqlayman (himoya qilaman); Allohga qasamki, men faqat yaxshilik bildim», dedi. Oisha aytdi: U Paygʻambar ﷺning zavjalaridan men bilan (goʻzallikda) tenglashadigan ayol edi, Alloh uni varaʼ (taqvo) bilan saqladi. (Oisha) aytdi: Uning singlisi Hamna esa u uchun (Zaynab tarafini olib) janjallasha boshladi va halok boʻlganlar (gunohga botganlar) qatorida halok boʻldi. Ibn Shihob: «Mana shu — menga bu jamoa (rovi)larning hadisidan yetgan (narsa)dir», dedi. Soʻng Urva aytdi: Oisha: «Allohga qasamki, haqida (tuhmat) aytilgan (Safvon) degan oʻsha kishi: ‹Subhanalloh! Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, men hech qachon biror ayolning (avrat) pardasini ochmaganman› derdi», dedi. (Oisha) aytdi: Soʻng u (Safvon) bundan keyin Alloh yoʻlida (jangda) shahid qilindi.(Ибн Шиҳоб айтди:) Менга Урва ибн Зубайр, Саъид ибнул-Мусайяб, Алқама ибн Ваққос ва Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утба ибн Масъуд — Пайғамбар ﷺнинг завжаси Оиша (розияллоҳу анҳо)дан, ифк (буҳтон) аҳли унга ўзлари айтган (туҳмат)ни айтган пайтда(ги воқеа ҳақида) ривоят қилдилар. Уларнинг ҳар бири менга унинг ҳадисидан бир қисмни ривоят қилди; баъзилари унинг ҳадисини бошқалардан кўра яхшироқ ёдлаган ва уни ҳикоя қилишда собитроқ эди. Мен улардан ҳар бир кишидан у менга Оишадан ривоят қилган ҳадисни ёдладим; уларнинг ҳадиси бир-бирини тасдиқлайди, гарчи баъзилари уни бошқалардан кўра яхшироқ ёдлаган бўлса ҳам. Улар (ривоят қилиб) айтдилар: Оиша айтди: Расулуллоҳ ﷺ сафарни ирода қилсалар, завжалари орасида қуръа ташлардилар; қайси бирининг қуръаси (ўқи) чиқса, Расулуллоҳ ﷺ уни ўзлари билан (сафарга) олиб чиқардилар. Оиша айтди: У зот ўзлари ғазот қилган бир ғазотда биз орасида қуръа ташладилар, унда менинг қуръам чиқди ва мен Расулуллоҳ ﷺ билан — ҳижоб (парда ояти) нозил бўлганидан кейин — чиқдим. Мен ҳавдаж (кажава)да кўтарилар ва унда (қўниб) тушардим. Биз юрдик, то Расулуллоҳ ﷺ ўша ғазотларидан бўшаб, (уйга) қайтдилар. Биз қайтиб Мадинага яқинлашганимизда, у зот бир кечаси кўчиш (жўнаш)ни эълон қилдилар. Кўчишни эълон қилганларида, мен туриб юрдим, то қўшиндан ўтиб кетдим. Ҳожатимни чиқарганимдан кейин юким (жойим) томон йўналдим. Кўкрагимни пайпасласам, Зафор (ўрни) жазаъ (марварид)идан тузилган маржоним узилиб тушган экан. Мен қайтиб, маржонимни қидирдим, уни излаш мени ушлаб қолди (кечиктирди). Мени (кажавага) юклайдиган жамоа келиб, ҳавдажимни кўтариб, мен минадиган туямнинг устига юклашди — улар мени унинг ичида (бор) деб ўйлардилар. Ўша пайтларда аёллар енгил (вазнли) эди, семириб кетмаган, уларга гўшт (ёғ) босмаган эди — улар таомдан озгина (енгил) ер эдилар. Шу сабабли қавм ҳавдажни кўтариб, юклаганларида, унинг енгиллигини ғалати (бошқача) деб билмади. Мен ёшгина қиз эдим. Улар туяни (ҳайдаб) жўнатиб, юриб кетишди. Қўшин ўтиб кетганидан кейин мен маржонимни топдим ва уларнинг манзилларига келдим — у ерда на (мени) чақирувчи, на жавоб берувчи (ҳеч ким) бор эди. Мен ўзим (аввал) бўлган жойимни қасд қилдим (ўша ерга ўтирдим) ва улар мени йўқотиб, олдимга қайтадилар, деб ўйладим. Мен жойимда ўтирганимда, кўзимни (уйқу) енгиб, ухлаб қолдим. Сафвон ибн Муаттал ас-Суламий — сўнг аз-Заквоний — қўшиннинг ортида (қолиб) эди. У менинг манзилим олдида тонгга етиб, ухлаб ётган бир инсоннинг қорасини кўрди ва мени кўрганда таниди — у мени ҳижобдан олдин кўрган эди. Мен унинг ‹инно лиллаҳ...› (истиржў) деб айтишидан — мени таниган пайтида — уйғониб кетдим ва юзимни жилбойбим (ридом) билан ёпдим. Аллоҳга қасамки, биз бир калима ҳам гаплашмадик, мен ундан унинг истиржў (‹инно лиллаҳ...›)идан бошқа бир калима эшитмадим. У туясини чўктириб, олдинги оёғини босиб турди, мен унга (туриб) чиқиб миндим. У туяни етаклаб юрди, то биз қоқ пешин иссиғида — улар (манзилда) тушган ҳолда турган пайтларида — қўшинга етиб бордик. Мен ҳақимда ҳалок бўлган (гуноҳга ботган) киши ҳалок бўлди; ифкнинг каттасини (бошини) ўз устига олган киши Абдуллоҳ ибн Убайй ибн Салул эди. Урва айтди: Менга хабар беришдики, у (Ибн Убайй)нинг олдида бу (туҳмат) тарқатилиб, гапириларди, у эса уни тасдиқлаб, эшитар ва уни (яна) авж олдирарди (тарқатарди). Урва яна айтди: Ифк аҳлидан фақат Ҳассон ибн Собит, Мистаҳ ибн Усоса ва Ҳамна бинт Жаҳш — мен билмайдиган бошқа кишилар орасида — ном билан зикр қилинди. Фақат улар бир гуруҳ (усба) эдилар, Аллоҳ таоло айтганидек; бу (туҳмат)нинг каттасини Абдуллоҳ ибн Убайй ибн Салул (бошлаган) дейилади. Урва айтди: Оиша Ҳассоннинг олдида сўкилишини ёқтирмас ва: «Албатта у — ‹Менинг отам, унинг отаси ва орим (шарафим) Муҳаммаднинг ﷺ ори (шарафи)га сизлардан (ҳимоя) тўсиқдир› (деган байтни) айтган кишидир», дерди. Оиша айтди: Биз Мадинага келдик, мен келганимда бир ой касал бўлдим. Одамлар ифк аҳлининг гапларига (шеънғиб) берилиб кетган, мен эса бу нарсадан ҳеч хабардор эмас эдим. Касаллигимда мени шубҳалантирган (хафа қилган) нарса шуки, мен Расулуллоҳ ﷺдан касал бўлганимда кўрадиган (одатдаги) меҳрибонликни кўрмас эдим. Расулуллоҳ ﷺ фақат олдимга кириб салом берар, сўнг: «У (касал қиз)ларингиз қалай?» дердилар, сўнг чиқиб кетардилар. Мана шу мени шубҳалантирарди, аммо мен ёмонлик (гап)дан хабардор эмас эдим. То мен соғайганимда (уйдан) чиқдим. Мен Умму Мистаҳ билан бирга Маносиъ томон чиқдим — у бизнинг ҳожатхонамиз (ҳожат чиқарадиган жойимиз) эди. Биз фақат кечадан кечага (уйдан) чиқардик — бу, уйларимиз яқинида ҳожатхоналар тутмасимиздан олдин эди. Бизнинг ишимиз (одатимиз) чўлдаги қадимги арабларнинг ишидек эди (саҳрога чиқардик). Мен ва Умму Мистаҳ — у Абу Руҳм ибнул-Мутталиб ибн Абдиманофнинг қизи, онаси Сахр ибн Омирнинг қизи, Абу Бакр Сиддиқнинг холаси; ўғли эса Мистаҳ ибн Усоса ибн Аббод ибнул-Мутталиб (эди) — ишимиздан бўшагач, уйим томон йўналдик. Умму Мистаҳ ридосига қоқилиб (йиқилаёзиб): «Мистаҳ ҳалок бўлсин!» деди. Мен унга: «Ёмон (сўз) айтдинг! Бадрда қатнашган бир кишини сўкасанми?» дедим. У: «Эй соддадил (аёл), у нима деганини эшитмадингми?» деди. Мен: «У нима деди?» дедим. У менга ифк аҳлининг сўзини хабар берди. Шунда менинг касаллигим устига (яна) касаллик ортди. Уйимга қайтганимда, Расулуллоҳ ﷺ олдимга кириб салом бердилар, сўнг: «У (қиз)ларингиз қалай?» дедилар. Мен у зотга: «Ота-онамнинг олдига боришимга изн берасизми?» дедим — мен улардан хабарни аниқламоқчи эдим. Расулуллоҳ ﷺ менга изн бердилар. Мен онамга: «Эй онажон, одамлар нима (деб) гапирмоқдалар?» дедим. У: «Эй қизгинам, ўзингга енгил (сабр) қил. Аллоҳга қасамки, эри севган гўзал бир аёл — унинг кундошлари бўлса — улар унинг устидан (гап) кўпайтирмаганлари кам бўлади (ҳар доим шундай бўлади)», деди. Мен: «Субҳаналлоҳ! Одамлар буни (ростдан) гапирдиларми?!» дедим. Ўша кеча мен йиғладим, то тонгга етдим — кўз ёшим тинмас, уйқу мени сурма қилмас (ухлай олмас) эдим. Сўнг тонгда (яна) йиғлардим. Расулуллоҳ ﷺ — ваҳий (келиши) кечикканида — Али ибн Абу Толиб ва Усома ибн Зайдни чақириб, аҳлини (мен билан) ажралиш ҳақида улардан сўраб, маслаҳатлашдилар. Усома эса Расулуллоҳ ﷺга у зотнинг аҳли (Оиша)нинг поклик (безгуноҳлиги)ни билгани ва ўз кўнглида улар учун билган (яхшилик) билан ишора қилиб: «(У) сизнинг аҳлингиз, биз фақат яхшилик биламиз», деди. Али эса: «Эй Аллоҳнинг Расули, Аллоҳ сизга (йўлни) тор қилмаган, ундан бошқа аёллар кўп. Жория (хизматкор қиз Барира)дан сўранг, у сизга рост (хабар) беради», деди. Расулуллоҳ ﷺ Барирани чақириб: «Эй Барира, сен унда (Оишада) шубҳалантирадиган бирор нарса кўрганмисан?» дедилар. Барира у зотга: «Сизни ҳақ билан (пайғамбар қилиб) юборган Зотга қасамки, мен унда айблайдиган бирор ишни ҳеч кўрмаганман — фақат у ёшгина қизки, аҳлининг хамири (ёнида) ухлаб қолар, (уй) қўйи келиб уни еб кетарди», деди. Расулуллоҳ ﷺ ўша куни туриб, Абдуллоҳ ибн Убаййдан (бўлган озордан) узр (ҳақлик) талаб қилиб, минбар устида туриб: «Эй мусулмонлар жамоаси, менга аҳлим ҳақида озори етган бир кишидан ким мени (унинг жазоси ҳақида) узрли (ҳақли) қилади? Аллоҳга қасамки, мен аҳлим ҳақида фақат яхшилик билдим. Улар бир кишини ҳам (туҳмат билан) зикр қилдиларки, мен у ҳақда фақат яхшилик билдим; у фақат мен билан бирга аҳлимнинг олдига кирарди (холос)», дедилар. Шунда Бани Абдулашҳалнинг биродари Саъд ибн Муоз туриб: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен сизни (унинг жазосида) узрли (ҳақли) қиламан. Агар у Авс(қабиласи)дан бўлса, мен унинг бўйнини ураман; агар Хазраждан бўлган биродарларимиздан бўлса, бизга буюринг, биз буйруғингизни бажарамиз», деди. Шунда Хазраждан бир киши — Саъд ибн Убада, Хазражнинг саййиди, Ҳассоннинг онаси унинг уруғидан амакининг қизи эди — турди. У бундан олдин солиҳ киши эди, аммо (қабилачилик) ҳимияти (таассуби) уни қўзғаб: Саъд(ибн Муоз)га: «Ёлғон айтдинг, Аллоҳнинг умрига қасамки, сен уни ўлдирмайсан ва ўлдиришга қодир ҳам бўлмайсан. Агар у сенинг уруғингдан бўлганида, унинг ўлдирилишини истамасдинг», деди. Шунда Усайд ибн Ҳузайр — у Саъд(ибн Муоз)нинг амакиваччаси — туриб, Саъд ибн Убадага: «Ёлғон айтдинг, Аллоҳнинг умрига қасамки, биз уни албатта ўлдирамиз. Сен мунофиқсан, мунофиқлар томонидан жанжаллашяпсан!» деди. Шунда икки қабила — Авс ва Хазраж — бир-бири билан уришишга (жанг қилишга) қўзғалишди, Расулуллоҳ ﷺ эса минбар устида турардилар. Расулуллоҳ ﷺ уларни тинчлантиришда давом этдилар, то улар жим бўлдилар, у зот ҳам жим бўлдилар. Мен ўша кунимнинг бутунини йиғлаб ўтказдим — кўз ёшим тинмас, уйқу мени сурма қилмас эди. Ота-онам эрталаб ёнимда эдилар — мен икки кеча ва бир кун йиғлаган эдим, кўз ёшим тинмас, уйқу мени сурма қилмас, ҳатто мен йиғлаш жигаримни ёриб юборади деб ўйлардим. Ота-онам ёнимда ўтириб, мен йиғлар эканман, ансорлардан бир аёл мендан (киришга) изн сўради, мен унга изн бердим, у ўтириб, мен билан бирга йиғлай бошлади. Биз шу (ҳолатда) эканимизда, Расулуллоҳ ﷺ олдимизга кириб салом бердилар, сўнг ўтирдилар — бундан олдин, (туҳмат) айтилгани айтилгандан бери, у зот менинг ёнимда (ҳеч) ўтирмаган эдилар. У зот бир ой турдилар, мен ҳақимда у зотга бирор нарса ваҳий қилинмаган эди. Расулуллоҳ ﷺ ўтирганларида шаҳодат айтиб, сўнг: «Аммо баъд, эй Оиша, менга сен ҳақингда шундай-шундай (гап) етди. Агар сен пок (бегуноҳ) бўлсанг, Аллоҳ тез орада сени поклайди (оқлайди); агар бир гуноҳга (қадам) қўйган бўлсанг, Аллоҳдан мағфират сўра ва Унга тавба қил, чунки банда (гуноҳини) эътироф этиб, сўнг тавба қилса, Аллоҳ унинг тавбасини қабул қилади», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ сўзларини тугатганларида, кўз ёшим шундай қисқардики, мен ундан бир томчи(ни) ҳам сезмадим. Мен отамга: «Расулуллоҳ ﷺга мен ҳақимда айтган (сўзи)га жавоб беринг», дедим. Отам: «Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ ﷺга нима дейишни билмайман», деди. Мен онамга: «Расулуллоҳ ﷺга айтган (сўзи)га жавоб беринг», дедим. Онам: «Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ ﷺга нима дейишни билмайман», деди. Шунда мен — ёшгина, Қуръондан кўп (оят) ўқимайдиган қиз — дедим: «Аллоҳга қасамки, мен биламанки, сизлар бу (туҳмат) ҳадисини эшитиб, у кўнгилларингизда қарор топди ва сизлар уни тасдиқладингиз. Энди мен сизларга ‹бегуноҳман› десам, мени тасдиқламайсизлар; агар бир ишни эътироф эцам — Аллоҳ мен ундан бегуноҳ эканимни билса-да — мени тасдиқлайсизлар. Аллоҳга қасамки, мен ўзим ва сизлар учун Юсуфнинг отаси (Яъқуб) айтган (сўз)дан бошқа мисол топмаяпман: ‹Энди (менга) чиройли сабр (лозим); сизлар таърифлаётган (ёлғон)га қарши Аллоҳдан ёрдам сўралади› (Юсуф сураси, 18)». Сўнг мен (юзимни) буриб, тўшагимга ёнбошлаб ётдим. Аллоҳ мен ўшанда бегуноҳ эканимни ва Аллоҳ мени бегуноҳлигим билан оқловчи эканини биларди. Аммо, Аллоҳга қасамки, мен Аллоҳ мен ҳақимда ўқиладиган (тиловат қилинадиган) ваҳий нозил қилади деб ўйламасдим — мен ўзимни Аллоҳ мен ҳақимда (Қуръонда) бир нарса гапиришидан кичикроқ (арзимасроқ) деб билардим. Лекин мен Расулуллоҳ ﷺ тушида Аллоҳ мени оқлайдиган бир туш кўрадилар деб умид қилардим. Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ ﷺ ўтирган жойларидан жилмадилар ва уй аҳлидан ҳеч ким чиқмади, то у зотга (ваҳий) нозил қилинди. У зотни ўша (ваҳий пайтидаги) оғир ҳолат (бураҳў) тутди, ҳатто совуқ кунда бўлишига қарамай, у зотга нозил қилинган сўзнинг оғирлигидан, у зотдан марвариддек тер томчилаб тушарди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺдан (ўша ҳолат) кўтарилди, у зот кулаётган эдилар. У зот айтган биринчи калима: «Эй Оиша, Аллоҳга (келсак) — У сени поклаб (оқлаб) қў йди!» (дегани) бўлди. Онам менга: «Унга (Расулуллоҳ ﷺ томонга) туриб бор», деди. Мен: «Аллоҳга қасамки, унга туриб бормайман, мен фақат Аллоҳ азза ва жаллага ҳамд айтаман», дедим. Аллоҳ таоло «Албатта ифк (буҳтон)ни келтирганлар...» (деган) ўн (Нур сураси, 11–22) оят(лар)ни нозил қилди. Аллоҳ буларни менинг поклигим (оқланишим) ҳақида нозил қилди. Абу Бакр Сиддиқ — у Мистаҳ ибн Усосага қариндошлиги ва камбағаллиги туфайли нафақа бериб турарди — «Аллоҳга қасамки, мен Мистаҳга — у Оиша ҳақида айтган (туҳмат)ни айтганидан кейин — абадий ҳеч нарса нафақа бермайман», деди. Шунда Аллоҳ: «Сизлардан фазл (саховат) ва бойлик эгалари... бермасликка қасам ичмасинлар» — «...Ғафур, Раҳимдир» (деган) сўзигача (Нур сураси, 22) (оятини) нозил қилди. Абу Бакр Сиддиқ: «Ҳа, Аллоҳга қасамки, мен Аллоҳнинг мени мағфират қилишини албатта яхши кўраман», деди ва Мистаҳга бериб турган нафақасини (яна) қайтарди ҳамда: «Аллоҳга қасамки, мен уни ундан абадий тортиб олмайман», деди. Оиша айтди: Расулуллоҳ ﷺ Зайнаб бинт Жаҳшдан мен ҳақимда сўраган эдилар. У зот Зайнабга: «Сен нима биласан ёки нима кўрдинг?» дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен қулоқ ва кўзимни (ёлғондан) сақлайман (ҳимоя қиламан); Аллоҳга қасамки, мен фақат яхшилик билдим», деди. Оиша айтди: У Пайғамбар ﷺнинг завжаларидан мен билан (гўзалликда) тенглашадиган аёл эди, Аллоҳ уни вараъ (тақво) билан сақлади. (Оиша) айтди: Унинг синглиси Ҳамна эса у учун (Зайнаб тарафини олиб) жанжаллаша бошлади ва ҳалок бўлганлар (гуноҳга ботганлар) қаторида ҳалок бўлди. Ибн Шиҳоб: «Мана шу — менга бу жамоа (рови)ларнинг ҳадисидан етган (нарса)дир», деди. Сўнг Урва айтди: Оиша: «Аллоҳга қасамки, ҳақида (туҳмат) айтилган (Сафвон) деган ўша киши: ‹Субҳаналлоҳ! Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, мен ҳеч қачон бирор аёлнинг (аврат) пардасини очмаганман› дерди», деди. (Оиша) айтди: Сўнг у (Сафвон) бундан кейин Аллоҳ йўлида (жангда) шаҳид қилинди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ لَمَّا سَارَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَامَ الْفَتْحِ فَبَلَغَ ذَلِكَ قُرَيْشًا، خَرَجَ أَبُو سُفْيَانَ بْنُ حَرْبٍ وَحَكِيمُ بْنُ حِزَامٍ وَبُدَيْلُ بْنُ وَرْقَاءَ يَلْتَمِسُونَ الْخَبَرَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَقْبَلُوا يَسِيرُونَ حَتَّى أَتَوْا مَرَّ الظَّهْرَانِ، فَإِذَا هُمْ بِنِيرَانٍ كَأَنَّهَا نِيرَانُ عَرَفَةَ، فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ مَا هَذِهِ لَكَأَنَّهَا نِيرَانُ عَرَفَةَ‏.‏ فَقَالَ بُدَيْلُ بْنُ وَرْقَاءَ نِيرَانُ بَنِي عَمْرٍو‏.‏ فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ عَمْرٌو أَقَلُّ مِنْ ذَلِكَ‏.‏ فَرَآهُمْ نَاسٌ مِنْ حَرَسِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَدْرَكُوهُمْ فَأَخَذُوهُمْ، فَأَتَوْا بِهِمْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَسْلَمَ أَبُو سُفْيَانَ، فَلَمَّا سَارَ قَالَ لِلْعَبَّاسِ ‏"‏ احْبِسْ أَبَا سُفْيَانَ عِنْدَ حَطْمِ الْخَيْلِ حَتَّى يَنْظُرَ إِلَى الْمُسْلِمِينَ ‏"‏‏.‏ فَحَبَسَهُ الْعَبَّاسُ، فَجَعَلَتِ الْقَبَائِلُ تَمُرُّ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَمُرُّ كَتِيبَةً كَتِيبَةً عَلَى أَبِي سُفْيَانَ، فَمَرَّتْ كَتِيبَةٌ قَالَ يَا عَبَّاسُ مَنْ هَذِهِ قَالَ هَذِهِ غِفَارُ‏.‏ قَالَ مَا لِي وَلِغِفَارَ ثُمَّ مَرَّتْ جُهَيْنَةُ، قَالَ مِثْلَ ذَلِكَ، ثُمَّ مَرَّتْ سَعْدُ بْنُ هُذَيْمٍ، فَقَالَ مِثْلَ ذَلِكَ، وَمَرَّتْ سُلَيْمُ، فَقَالَ مِثْلَ ذَلِكَ، حَتَّى أَقْبَلَتْ كَتِيبَةٌ لَمْ يَرَ مِثْلَهَا، قَالَ مَنْ هَذِهِ قَالَ هَؤُلاَءِ الأَنْصَارُ عَلَيْهِمْ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ مَعَهُ الرَّايَةُ‏.‏ فَقَالَ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ يَا أَبَا سُفْيَانَ الْيَوْمُ يَوْمُ الْمَلْحَمَةِ، الْيَوْمَ تُسْتَحَلُّ الْكَعْبَةُ‏.‏ فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ يَا عَبَّاسُ حَبَّذَا يَوْمُ الذِّمَارِ‏.‏ ثُمَّ جَاءَتْ كَتِيبَةٌ، وَهْىَ أَقَلُّ الْكَتَائِبِ، فِيهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابُهُ، وَرَايَةُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَعَ الزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ، فَلَمَّا مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِأَبِي سُفْيَانَ قَالَ أَلَمْ تَعْلَمْ مَا قَالَ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ قَالَ ‏"‏ مَا قَالَ ‏"‏‏.‏ قَالَ كَذَا وَكَذَا‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ كَذَبَ سَعْدٌ، وَلَكِنْ هَذَا يَوْمٌ يُعَظِّمُ اللَّهُ فِيهِ الْكَعْبَةَ، وَيَوْمٌ تُكْسَى فِيهِ الْكَعْبَةُ ‏"‏‏.‏ قَالَ وَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ تُرْكَزَ رَايَتُهُ بِالْحَجُونِ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ وَأَخْبَرَنِي نَافِعُ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ قَالَ سَمِعْتُ الْعَبَّاسَ يَقُولُ لِلزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ، هَا هُنَا أَمَرَكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ تَرْكُزَ الرَّايَةَ، قَالَ وَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَئِذٍ خَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ أَنْ يَدْخُلَ مِنْ أَعْلَى مَكَّةَ مِنْ كَدَاءٍ، وَدَخَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنْ كُدَا، فَقُتِلَ مِنْ خَيْلِ خَالِدٍ يَوْمَئِذٍ رَجُلاَنِ حُبَيْشُ بْنُ الأَشْعَرِ وَكُرْزُ بْنُ جَابِرٍ الْفِهْرِيُّ‏.‏

(Hishom otasidan (Urva ibn Zubayr) aytdi:) Rasululloh ﷺ Fath yili yurganlarida va bu Qurayshga yetganida, Abu Sufyon ibn Harb, Hakim ibn Hizom va Budayl ibn Varqo Rasululloh ﷺ haqida xabar izlab chiqdilar. Ular yurib keldilar, to Marruz-Zahronga yetdilar; qarasalar, Arafa olovlaridek olovlar (yonib turibdi). Abu Sufyon: «Bu nima? Goʻyo Arafa olovlaridek», dedi. Budayl ibn Varqo: «Bani Amrning olovlari», dedi. Abu Sufyon: «Amr bundan kamroq (oz)dir», dedi. Ularni Rasululloh ﷺning qoʻriqchilaridan baʼzilari koʻrib, ularga yetib, ularni tutdilar va Rasululloh ﷺga keltirdilar. Abu Sufyon islom (qabul) qildi. (Rasululloh ﷺ) yurganlarida, Abbosga: «Abu Sufyonni otlar (qoʻshin) siqilib oʻtadigan tor (joy)da ushlab tur — toki musulmonlarga qarab (kuzatib) tursin», dedilar. Abbos uni (oʻsha yerda) ushlab turdi. Qabilalar Paygʻambar ﷺ bilan — guruh-guruh — Abu Sufyondan oʻta boshladi. Bir guruh oʻtdi, u: «Ey Abbos, bu kim?» dedi. U: «Bu — Gʻifor», dedi. (Abu Sufyon:) «Menga Gʻifordan nima (manfaat yoki zarar)?» dedi. Soʻng Juhayna oʻtdi, u shunday dedi. Soʻng Saʼd ibn Huzaym oʻtdi, u shunday dedi. Soʻng Sulaym oʻtdi, u shunday dedi. To bir guruh keldi — u (Abu Sufyon) uni kabisini koʻrmagan edi. U: «Bu kim?» dedi. U (Abbos): «Bular ansordir, ular ustida Saʼd ibn Ubada — bayroq uning qoʻ lida», dedi. Saʼd ibn Ubada: «Ey Abu Sufyon, bugun — jang (malhama) kuni; bugun Kaʼba(ga hujum) halol qilinadi!» dedi. Abu Sufyon: «Ey Abbos, qanday yaxshi — (Kaʼba) himoya qilinadigan kun!» dedi. Soʻng bir guruh keldi — u guruhlarning eng oz(soni)dir; ularda Rasululloh ﷺ va sahobalari bor edi; Paygʻambar ﷺning bayrogʻi Zubayr ibnul-Avvom bilan edi. Rasululloh ﷺ Abu Sufyondan oʻtganlarida, u: «Saʼd ibn Ubada nima deganini bilmadingmi?» dedi. U zot: «U nima dedi?» dedilar. U: «Shunday-shunday», dedi. U zot: «Saʼd yolgʻon (xato) aytdi; balki bu — Alloh unda Kaʼbani ulugʻlaydigan kun, Kaʼbaga (kiyim) kiydiriladigan kundir», dedilar. (Urva) aytdi: Rasululloh ﷺ bayroqlarini Hajunda oʻrnatishni buyurdilar. Urva aytdi: Menga Nofiʼ ibn Jubayr ibn Mutʼim xabar berdi: Men Abbosni Zubayr ibnul-Avvomga: «Ey Abu Abdulloh, mana shu yerda Rasululloh ﷺ senga bayroqni oʻrnatishni buyurgan edilar», deganini eshitdim. (Urva) aytdi: Rasululloh ﷺ oʻsha kuni Xolid ibnul-Validni Makkaning yuqorisidan — Kadoʼdan — kirishga buyurdilar, Paygʻambar ﷺ esa Kudodan kirdilar. Oʻsha kuni Xolidning otliqlaridan ikki kishi — Hubaysh ibnul-Ashʼar va Kurz ibn Jobir al-Fihriy — oʻldirildi.(Ҳишом отасидан (Урва ибн Зубайр) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ Фатҳ йили юрганларида ва бу Қурайшга етганида, Абу Суфён ибн Ҳарб, Ҳаким ибн Ҳизом ва Будайл ибн Варқо Расулуллоҳ ﷺ ҳақида хабар излаб чиқдилар. Улар юриб келдилар, то Марруз-Заҳронга етдилар; қарасалар, Арафа оловларидек оловлар (ёниб турибди). Абу Суфён: «Бу нима? Гўё Арафа оловларидек», деди. Будайл ибн Варқо: «Бани Амрнинг оловлари», деди. Абу Суфён: «Амр бундан камроқ (оз)дир», деди. Уларни Расулуллоҳ ﷺнинг қўриқчиларидан баъзилари кўриб, уларга етиб, уларни тутдилар ва Расулуллоҳ ﷺга келтирдилар. Абу Суфён ислом (қабул) қилди. (Расулуллоҳ ﷺ) юрганларида, Аббосга: «Абу Суфённи отлар (қўшин) сиқилиб ўтадиган тор (жой)да ушлаб тур — токи мусулмонларга қараб (кузатиб) турсин», дедилар. Аббос уни (ўша ерда) ушлаб турди. Қабилалар Пайғамбар ﷺ билан — гуруҳ-гуруҳ — Абу Суфёндан ўта бошлади. Бир гуруҳ ўтди, у: «Эй Аббос, бу ким?» деди. У: «Бу — Ғифор», деди. (Абу Суфён:) «Менга Ғифордан нима (манфаат ёки зарар)?» деди. Сўнг Жуҳайна ўтди, у шундай деди. Сўнг Саъд ибн Ҳузайм ўтди, у шундай деди. Сўнг Сулайм ўтди, у шундай деди. То бир гуруҳ келди — у (Абу Суфён) уни кабисини кўрмаган эди. У: «Бу ким?» деди. У (Аббос): «Булар ансордир, улар устида Саъд ибн Убада — байроқ унинг қў лида», деди. Саъд ибн Убада: «Эй Абу Суфён, бугун — жанг (малҳама) куни; бугун Каъба(га ҳужум) ҳалол қилинади!» деди. Абу Суфён: «Эй Аббос, қандай яхши — (Каъба) ҳимоя қилинадиган кун!» деди. Сўнг бир гуруҳ келди — у гуруҳларнинг энг оз(сони)дир; уларда Расулуллоҳ ﷺ ва саҳобалари бор эди; Пайғамбар ﷺнинг байроғи Зубайр ибнул-Аввом билан эди. Расулуллоҳ ﷺ Абу Суфёндан ўтганларида, у: «Саъд ибн Убада нима деганини билмадингми?» деди. У зот: «У нима деди?» дедилар. У: «Шундай-шундай», деди. У зот: «Саъд ёлғон (хато) айтди; балки бу — Аллоҳ унда Каъбани улуғлайдиган кун, Каъбага (кийим) кийдириладиган кундир», дедилар. (Урва) айтди: Расулуллоҳ ﷺ байроқларини Ҳажунда ўрнатишни буюрдилар. Урва айтди: Менга Нофиъ ибн Жубайр ибн Мутъим хабар берди: Мен Аббосни Зубайр ибнул-Аввомга: «Эй Абу Абдуллоҳ, мана шу ерда Расулуллоҳ ﷺ сенга байроқни ўрнатишни буюрган эдилар», деганини эшитдим. (Урва) айтди: Расулуллоҳ ﷺ ўша куни Холид ибнул-Валидни Макканинг юқорисидан — Кадўдан — киришга буюрдилар, Пайғамбар ﷺ эса Кудодан кирдилар. Ўша куни Холиднинг отлиқларидан икки киши — Ҳубайш ибнул-Ашъар ва Курз ибн Жобир ал-Фиҳрий — ўлдирилди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَكِبَ عَلَى حِمَارٍ عَلَى قَطِيفَةٍ فَدَكِيَّةٍ، وَأَرْدَفَ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ وَرَاءَهُ، يَعُودُ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ فِي بَنِي الْحَارِثِ بْنِ الْخَزْرَجِ قَبْلَ وَقْعَةِ بَدْرٍ ـ قَالَ ـ حَتَّى مَرَّ بِمَجْلِسٍ فِيهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ، ابْنُ سَلُولَ، وَذَلِكَ قَبْلَ أَنْ يُسْلِمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ فَإِذَا فِي الْمَجْلِسِ أَخْلاَطٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُشْرِكِينَ عَبَدَةِ الأَوْثَانِ وَالْيَهُودِ وَالْمُسْلِمِينَ، وَفِي الْمَجْلِسِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ، فَلَمَّا غَشِيَتِ الْمَجْلِسَ عَجَاجَةُ الدَّابَّةِ خَمَّرَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ أَنْفَهُ بِرِدَائِهِ، ثُمَّ قَالَ لاَ تُغَبِّرُوا عَلَيْنَا‏.‏ فَسَلَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَيْهِمْ ثُمَّ وَقَفَ فَنَزَلَ فَدَعَاهُمْ إِلَى اللَّهِ، وَقَرَأَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ ابْنُ سَلُولَ أَيُّهَا الْمَرْءُ، إِنَّهُ لاَ أَحْسَنَ مِمَّا تَقُولُ، إِنْ كَانَ حَقًّا، فَلاَ تُؤْذِينَا بِهِ فِي مَجْلِسِنَا، ارْجِعْ إِلَى رَحْلِكَ، فَمَنْ جَاءَكَ فَاقْصُصْ عَلَيْهِ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَاغْشَنَا بِهِ فِي مَجَالِسِنَا، فَإِنَّا نُحِبُّ ذَلِكَ‏.‏ فَاسْتَبَّ الْمُسْلِمُونَ وَالْمُشْرِكُونَ وَالْيَهُودُ حَتَّى كَادُوا يَتَثَاوَرُونَ، فَلَمْ يَزَلِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُخَفِّضُهُمْ حَتَّى سَكَنُوا، ثُمَّ رَكِبَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم دَابَّتَهُ فَسَارَ حَتَّى دَخَلَ عَلَى سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ، فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا سَعْدُ أَلَمْ تَسْمَعْ مَا قَالَ أَبُو حُبَابٍ ‏"‏‏.‏ يُرِيدُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَىٍّ ‏"‏ قَالَ كَذَا وَكَذَا ‏"‏‏.‏ قَالَ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، اعْفُ عَنْهُ وَاصْفَحْ عَنْهُ، فَوَالَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ، لَقَدْ جَاءَ اللَّهُ بِالْحَقِّ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ، لَقَدِ اصْطَلَحَ أَهْلُ هَذِهِ الْبُحَيْرَةِ عَلَى أَنْ يُتَوِّجُوهُ فَيُعَصِّبُونَهُ بِالْعِصَابَةِ، فَلَمَّا أَبَى اللَّهُ ذَلِكَ بِالْحَقِّ الَّذِي أَعْطَاكَ اللَّهُ شَرِقَ بِذَلِكَ، فَذَلِكَ فَعَلَ بِهِ ما رَأَيْتَ‏.‏ فَعَفَا عَنْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابُهُ يَعْفُونَ عَنِ الْمُشْرِكِينَ وَأَهْلِ الْكِتَابِ كَمَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ، وَيَصْبِرُونَ عَلَى الأَذَى قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏[quran sura="3" aya_start="186" aya_end="186"]{‏وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا ‏}‏ الآيَةَ، وَقَالَ اللَّهُ ‏[quran sura="2" aya_start="109" aya_end="109"]{‏وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّارًا حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ‏}‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ، وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَتَأَوَّلُ الْعَفْوَ مَا أَمَرَهُ اللَّهُ بِهِ، حَتَّى أَذِنَ اللَّهُ فِيهِمْ، فَلَمَّا غَزَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَدْرًا، فَقَتَلَ اللَّهُ بِهِ صَنَادِيدَ كُفَّارِ قُرَيْشٍ قَالَ ابْنُ أُبَىٍّ ابْنُ سَلُولَ، وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، وَعَبَدَةِ الأَوْثَانِ هَذَا أَمْرٌ قَدْ تَوَجَّهَ‏.‏ فَبَايَعُوا الرَّسُولَ صلى الله عليه وسلم عَلَى الإِسْلاَمِ فَأَسْلَمُوا‏.‏

(Usama ibn Zayd (roziyallohu anhumo) xabar berdi)ki, Rasululloh ﷺ — fadakiy (jundan toʻqilgan) bir choʻ rg (gilam) ustida — eshakka minib, Usama ibn Zaydni ortiga mindirgan holda, Badr voqeasidan oldin, Banu Horis ibnul-Xazrajda Saʼd ibn Ubodani (kasal holda) yoʻqlab (bordilar). U zot — ichida Abdulloh ibn Ubayy ibn Salul boʻ lgan bir majlis yonidan oʻ tdilar — bu Abdulloh ibn Ubayy islom (qabul) qilishidan oldin edi. Majlisda musulmonlar, butparast mushriklar va yahudiylardan aralash (jamoa) bor edi; majlisda Abdulloh ibn Ravoha (ham) bor edi. Ulovning changi majlisni qoplaganida, Abdulloh ibn Ubayy ridosi (choponi) bilan burnini toʻ sib: «Bizning ustimizga chang qilmang», dedi. Rasululloh ﷺ ularga salom berdilar, soʻng toʻ xtab, (eshakdan) tushdi va ularni Allohga daʼvat qildilar hamda ularga Qurʼon oʻqib berdilar. Abdulloh ibn Ubayy ibn Salul: «Ey kishi, agar sen aytayotgan (gap) haq boʻ lsa ham, undan yaxshiroq (narsa) yoʻq (lekin) bizni bu bilan majlisimizda ozorlama; (oʻz) joyingga qayt; kim sening oldingga kelsa, unga (shuni) soʻzla», dedi. Abdulloh ibn Ravoha: «Yoʻq (unday emas), ey Allohning Rasuli, bizni u (Qurʼon) bilan majlislarimizda yoʻqlab turing, chunki biz buni yaxshi koʻ ramiz», dedi. Shunda musulmonlar, mushriklar va yahudiylar bir-birini soʻ ka boshladi, hatto bir-biriga tashlanishga yaqin qoldilar; Paygʻambar ﷺ ularni — toʻ xtagunlariga qadar — tinchlantiraverdilar. Soʻng Paygʻambar ﷺ uloviga minib, joʻnab ketdilar, to Saʼd ibn Ubodaning oldiga kirdilar. Paygʻambar ﷺ unga: «Ey Saʼd, Abu Hubob — yaʼni Abdulloh ibn Ubayyni (nazarda tutdilar) — nima deganini eshitmadingmi? U shunday-shunday dedi», dedilar. Saʼd ibn Uboda: «Ey Allohning Rasuli, uni avf eting va undan keching; senga Kitobni nozil qilgan Zotga qasamki, albatta Alloh senga nozil qilgan haqni keltirdi; (lekin) mana shu (Madina) ahli uni (Abdulloh ibn Ubayyni) tojlab, unga toj (boshliqlik) bogʻ lab (qoʻ ymoqchi) boʻ lishga kelishgan edilar; Alloh buni — senga bergan haqi bilan — rad etganida, u shu (sababli) tomogʻ iga tiqildi (gʻ azablandi); sen koʻ rgan (ish)ni unga mana shu (gʻ azab) qildirdi», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ uni avf etdilar. Paygʻambar ﷺ va ashobi — Alloh ularga buyurgani kabi — mushriklar va ahli kitobni avf etar va ozorga sabr qilar edilar. Alloh azza va jalla: ‹Va sizdan oldin kitob berilganlardan hamda shirk keltirganlardan koʻ p ozor (gap) eshitasiz...› (Al-Imron surasi, 186) dedi; Alloh (yana): ‹Ahli kitobdan koʻ pi — sizlarni iymoningizdan keyin — oʻ zlaridan (kelgan) hasad sababli — kofirlikka qaytarishni istadi...› (Baqara surasi, 109) (oyatini) oxiriga qadar (aytdi). Paygʻambar ﷺ — Alloh u haqda izn berguniga qadar — Alloh oʻ zlariga buyurgan avfni (qoʻ llab) taʼvil qilar edilar. Rasululloh ﷺ Badrni gʻazot qilib, Alloh u bilan Quraysh kofirlarining kattalarini (sardorlarini) oʻ ldirganida, Ibn Ubayy ibn Salul va u bilan boʻ lgan mushriklar hamda butparastlar: «Bu — (gʻ olib kelgan) bir ish (din)dir», dedi va Rasul ﷺga islom ustida bayʼat qilib, musulmon boʻ ldilar.(Усама ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо) хабар берди)ки, Расулуллоҳ ﷺ — фадакий (жундан тўқилган) бир чў рг (гилам) устида — эшакка миниб, Усама ибн Зайдни ортига миндирган ҳолда, Бадр воқеасидан олдин, Бану Ҳорис ибнул-Хазражда Саъд ибн Убодани (касал ҳолда) йўқлаб (бордилар). У зот — ичида Абдуллоҳ ибн Убайй ибн Салул бў лган бир мажлис ёнидан ў тдилар — бу Абдуллоҳ ибн Убайй ислом (қабул) қилишидан олдин эди. Мажлисда мусулмонлар, бутпараст мушриклар ва яҳудийлардан аралаш (жамоа) бор эди; мажлисда Абдуллоҳ ибн Равоҳа (ҳам) бор эди. Уловнинг чанги мажлисни қоплаганида, Абдуллоҳ ибн Убайй ридоси (чопони) билан бурнини тў сиб: «Бизнинг устимизга чанг қилманг», деди. Расулуллоҳ ﷺ уларга салом бердилар, сўнг тў хтаб, (эшакдан) тушди ва уларни Аллоҳга даъват қилдилар ҳамда уларга Қуръон ўқиб бердилар. Абдуллоҳ ибн Убайй ибн Салул: «Эй киши, агар сен айтаётган (гап) ҳақ бў лса ҳам, ундан яхшироқ (нарса) йўқ (лекин) бизни бу билан мажлисимизда озорлама; (ўз) жойингга қайт; ким сенинг олдингга келса, унга (шуни) сўзла», деди. Абдуллоҳ ибн Равоҳа: «Йўқ (ундай эмас), эй Аллоҳнинг Расули, бизни у (Қуръон) билан мажлисларимизда йўқлаб туринг, чунки биз буни яхши кў рамиз», деди. Шунда мусулмонлар, мушриклар ва яҳудийлар бир-бирини сў ка бошлади, ҳатто бир-бирига ташланишга яқин қолдилар; Пайғамбар ﷺ уларни — тў хтагунларига қадар — тинчлантиравердилар. Сўнг Пайғамбар ﷺ уловига миниб, жўнаб кетдилар, то Саъд ибн Убоданинг олдига кирдилар. Пайғамбар ﷺ унга: «Эй Саъд, Абу Ҳубоб — яъни Абдуллоҳ ибн Убаййни (назарда тутдилар) — нима деганини эшитмадингми? У шундай-шундай деди», дедилар. Саъд ибн Убода: «Эй Аллоҳнинг Расули, уни авф этинг ва ундан кечинг; сенга Китобни нозил қилган Зотга қасамки, албатта Аллоҳ сенга нозил қилган ҳақни келтирди; (лекин) мана шу (Мадина) аҳли уни (Абдуллоҳ ибн Убаййни) тожлаб, унга тож (бошлиқлик) боғ лаб (қў ймоқчи) бў лишга келишган эдилар; Аллоҳ буни — сенга берган ҳақи билан — рад этганида, у шу (сабабли) томоғ ига тиқилди (ғ азабланди); сен кў рган (иш)ни унга мана шу (ғ азаб) қилдирди», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ уни авф этдилар. Пайғамбар ﷺ ва ашоби — Аллоҳ уларга буюргани каби — мушриклар ва аҳли китобни авф этар ва озорга сабр қилар эдилар. Аллоҳ азза ва жалла: ‹Ва сиздан олдин китоб берилганлардан ҳамда ширк келтирганлардан кў п озор (гап) эшитасиз...› (Ал-Имрон сураси, 186) деди; Аллоҳ (яна): ‹Аҳли китобдан кў пи — сизларни иймонингиздан кейин — ў зларидан (келган) ҳасад сабабли — кофирликка қайтаришни истади...› (Бақара сураси, 109) (оятини) охирига қадар (айтди). Пайғамбар ﷺ — Аллоҳ у ҳақда изн бергунига қадар — Аллоҳ ў зларига буюрган авфни (қў ллаб) таъвил қилар эдилар. Расулуллоҳ ﷺ Бадрни ғазот қилиб, Аллоҳ у билан Қурайш кофирларининг катталарини (сардорларини) ў лдирганида, Ибн Убайй ибн Салул ва у билан бў лган мушриклар ҳамда бутпарастлар: «Бу — (ғ олиб келган) бир иш (дин)дир», деди ва Расул ﷺга ислом устида байъат қилиб, мусулмон бў лдилар.

حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، أَنَّ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَكِبَ عَلَى حِمَارٍ عَلَى إِكَافٍ عَلَى قَطِيفَةٍ فَدَكِيَّةٍ، وَأَرْدَفَ أُسَامَةَ وَرَاءَهُ يَعُودُ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ قَبْلَ وَقْعَةِ بَدْرٍ فَسَارَ حَتَّى مَرَّ بِمَجْلِسٍ فِيهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ ابْنُ سَلُولَ وَذَلِكَ قَبْلَ أَنْ يُسْلِمَ عَبْدُ اللَّهِ، وَفِي الْمَجْلِسِ أَخْلاَطٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُشْرِكِينَ عَبَدَةِ الأَوْثَانِ وَالْيَهُودِ، وَفِي الْمَجْلِسِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ، فَلَمَّا غَشِيَتِ الْمَجْلِسَ عَجَاجَةُ الدَّابَّةِ خَمَّرَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ أَنْفَهُ بِرِدَائِهِ، قَالَ لاَ تُغَيِّرُوا عَلَيْنَا فَسَلَّمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَوَقَفَ وَنَزَلَ فَدَعَاهُمْ إِلَى اللَّهِ فَقَرَأَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ، فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ يَا أَيُّهَا الْمَرْءُ إِنَّهُ لاَ أَحْسَنَ مِمَّا تَقُولُ إِنْ كَانَ حَقًّا، فَلاَ تُؤْذِنَا بِهِ فِي مَجْلِسِنَا، وَارْجِعْ إِلَى رَحْلِكَ فَمَنْ جَاءَكَ فَاقْصُصْ عَلَيْهِ‏.‏ قَالَ ابْنُ رَوَاحَةَ بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ فَاغْشَنَا بِهِ فِي مَجَالِسِنَا فَإِنَّا نُحِبُّ ذَلِكَ فَاسْتَبَّ الْمُسْلِمُونَ وَالْمُشْرِكُونَ وَالْيَهُودُ حَتَّى كَادُوا يَتَثَاوَرُونَ فَلَمْ يَزَلِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى سَكَتُوا فَرَكِبَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم دَابَّتَهُ حَتَّى دَخَلَ عَلَى سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ فَقَالَ لَهُ ‏"‏ أَىْ سَعْدُ أَلَمْ تَسْمَعْ مَا قَالَ أَبُو حُبَابٍ ‏"‏‏.‏ يُرِيدُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَىٍّ‏.‏ قَالَ سَعْدٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ اعْفُ عَنْهُ وَاصْفَحْ فَلَقَدْ أَعْطَاكَ اللَّهُ مَا أَعْطَاكَ وَلَقَدِ اجْتَمَعَ أَهْلُ هَذِهِ الْبَحْرَةِ أَنْ يُتَوِّجُوهُ فَيُعَصِّبُوهُ فَلَمَّا رَدَّ ذَلِكَ بِالْحَقِّ الَّذِي أَعْطَاكَ شَرِقَ بِذَلِكَ، فَذَلِكَ الَّذِي فَعَلَ بِهِ مَا رَأَيْتَ‏.‏

(Usama ibn Zayd (roziyallohu anhumo) xabar berdi)ki, Paygʻambar ﷺ bir eshakka — ustiga Fadak (matosi)dan (boʻ lgan) qadifa (toʻ shak) tashlangan egar (ukof) ustiga — mindilar va Usamani ortlariga mingashtirdilar — Saʼd ibn Ubodani yoʻqlash uchun, Badr voqeasidan oldin. U zot yurdilar — to ichida Abdulloh ibn Ubay ibn Salul (bor) boʻ lgan bir majlis (yonidan) oʻ tguncha — bu — Abdulloh musulmon boʻ lishidan oldin (edi); majlisda musulmonlar, butparast mushriklar va yahudiylardan (iborat) aralashma (jamoa) bor edi; majlisda Abdulloh ibn Ravoha (ham) bor edi. Hayvonning changi majlisni qoplaganida, Abdulloh ibn Ubay burnini oʻ z ridosi (yopinchigʻ i) bilan toʻ sib: «Bizning ustimizga chang qilmanglar» dedi. Paygʻambar ﷺ salom berdilar, toʻ xtadilar, (eshakdan) tushdilar va ularni Allohga (iymonga) chaqirdilar hamda ularga Qurʼon (oyatlarini) qiroat qildilar. Abdulloh ibn Ubay unga: «Ey kishi, agar (bu) haq boʻ lsa (ham), sen aytayotgan (gap)dan koʻ ra yaxshiroq (narsa) yoʻq; (lekin) bizni bu bilan oʻ z majlisimizda ranjitma; oʻ z uyingga qayt; kim sening oldingga kelsa, unga (mana shu narsalarni) hikoya qil» dedi. Ibn Ravoha: «Yoʻq, (aksincha) ey Allohning Rasuli, uni bizning majlislarimizda (olib kelib) bizga (yetkazib) turing; chunki biz buni yaxshi koʻ ramiz» dedi. Shunda musulmonlar, mushriklar va yahudiylar — bir-birlarini soʻ kishgacha, hatto bir-birlariga tashlanishga yaqinlashguncha — (janjallashib) ketdi; Paygʻambar ﷺ esa — to ularni tinchitguncha — (ularga tasalli berib) davom etdilar. Soʻng Paygʻambar ﷺ oʻ z hayvoniga minib, (yoʻ llarini davom ettirdilar) — to Saʼd ibn Ubodaning oldiga kirguncha; u zot unga: «Ey Saʼd, Abu Hubob nima deganini eshitmadingmi?» dedilar — Abdulloh ibn Ubayni nazarda tutdilar. Saʼd: «Ey Allohning Rasuli, uni afv eting va kechirib yuboring; Alloh sizga bergan (narsa)ni berdi (yaʼni paygʻ ambarlik); bu (shahar) ahli — uni (boshliq qilib) toj kiygizishga va salla (oʻ rab hokimiyat berishga) kelishib (qoʻ ygan) edi; bas, Alloh sizga bergan haq bilan u (reja) rad etilgach, u shu (sababli) (gʻ azabga) toʻ ldi (rashk qildi); siz koʻ rgan (xatti-harakati) — oʻ sha (sabab) bilan (boʻ lgan)dir» dedi.(Усама ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо) хабар берди)ки, Пайғамбар ﷺ бир эшакка — устига Фадак (матоси)дан (бў лган) қадифа (тў шак) ташланган эгар (укоф) устига — миндилар ва Усамани ортларига мингаштирдилар — Саъд ибн Убодани йўқлаш учун, Бадр воқеасидан олдин. У зот юрдилар — то ичида Абдуллоҳ ибн Убай ибн Салул (бор) бў лган бир мажлис (ёнидан) ў тгунча — бу — Абдуллоҳ мусулмон бў лишидан олдин (эди); мажлисда мусулмонлар, бутпараст мушриклар ва яҳудийлардан (иборат) аралашма (жамоа) бор эди; мажлисда Абдуллоҳ ибн Равоҳа (ҳам) бор эди. Ҳайвоннинг чанги мажлисни қоплаганида, Абдуллоҳ ибн Убай бурнини ў з ридоси (ёпинчиғ и) билан тў сиб: «Бизнинг устимизга чанг қилманглар» деди. Пайғамбар ﷺ салом бердилар, тў хтадилар, (эшакдан) тушдилар ва уларни Аллоҳга (иймонга) чақирдилар ҳамда уларга Қуръон (оятларини) қироат қилдилар. Абдуллоҳ ибн Убай унга: «Эй киши, агар (бу) ҳақ бў лса (ҳам), сен айтаётган (гап)дан кў ра яхшироқ (нарса) йўқ; (лекин) бизни бу билан ў з мажлисимизда ранжитма; ў з уйингга қайт; ким сенинг олдингга келса, унга (мана шу нарсаларни) ҳикоя қил» деди. Ибн Равоҳа: «Йўқ, (аксинча) эй Аллоҳнинг Расули, уни бизнинг мажлисларимизда (олиб келиб) бизга (етказиб) туринг; чунки биз буни яхши кў рамиз» деди. Шунда мусулмонлар, мушриклар ва яҳудийлар — бир-бирларини сў кишгача, ҳатто бир-бирларига ташланишга яқинлашгунча — (жанжаллашиб) кетди; Пайғамбар ﷺ эса — то уларни тинчитгунча — (уларга тасалли бериб) давом этдилар. Сўнг Пайғамбар ﷺ ў з ҳайвонига миниб, (йў лларини давом эттирдилар) — то Саъд ибн Убоданинг олдига киргунча; у зот унга: «Эй Саъд, Абу Ҳубоб нима деганини эшитмадингми?» дедилар — Абдуллоҳ ибн Убайни назарда тутдилар. Саъд: «Эй Аллоҳнинг Расули, уни афв этинг ва кечириб юборинг; Аллоҳ сизга берган (нарса)ни берди (яъни пайғ амбарлик); бу (шаҳар) аҳли — уни (бошлиқ қилиб) тож кийгизишга ва салла (ў раб ҳокимият беришга) келишиб (қў йган) эди; бас, Аллоҳ сизга берган ҳақ билан у (режа) рад этилгач, у шу (сабабли) (ғ азабга) тў лди (рашк қилди); сиз кў рган (хатти-ҳаракати) — ў ша (сабаб) билан (бў лган)дир» деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي أَخِي، عَنْ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عَتِيقٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَكِبَ عَلَى حِمَارٍ عَلَيْهِ قَطِيفَةٌ فَدَكِيَّةٌ وَأُسَامَةُ وَرَاءَهُ، يَعُودُ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ فِي بَنِي حَارِثِ بْنِ الْخَزْرَجِ قَبْلَ وَقْعَةِ بَدْرٍ، فَسَارَا حَتَّى مَرَّا بِمَجْلِسٍ فِيهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ ابْنُ سَلُولَ، وَذَلِكَ قَبْلَ أَنْ يُسْلِمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ، فَإِذَا فِي الْمَجْلِسِ أَخْلاَطٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُشْرِكِينَ عَبَدَةِ الأَوْثَانِ وَالْيَهُودِ، وَفِي الْمُسْلِمِينَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ، فَلَمَّا غَشِيَتِ الْمَجْلِسَ عَجَاجَةُ الدَّابَّةِ خَمَّرَ ابْنُ أُبَىٍّ أَنْفَهُ بِرِدَائِهِ وَقَالَ لاَ تُغَبِّرُوا عَلَيْنَا‏.‏ فَسَلَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَيْهِمْ، ثُمَّ وَقَفَ فَنَزَلَ فَدَعَاهُمْ إِلَى اللَّهِ وَقَرَأَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ، فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ ابْنُ سَلُولَ أَيُّهَا الْمَرْءُ لاَ أَحْسَنَ مِمَّا تَقُولُ إِنْ كَانَ حَقًّا، فَلاَ تُؤْذِنَا بِهِ فِي مَجَالِسِنَا، فَمَنْ جَاءَكَ فَاقْصُصْ عَلَيْهِ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ فَاغْشَنَا فِي مَجَالِسِنَا فَإِنَّا نُحِبُّ ذَلِكَ‏.‏ فَاسْتَبَّ الْمُسْلِمُونَ وَالْمُشْرِكُونَ وَالْيَهُودُ حَتَّى كَادُوا يَتَثَاوَرُونَ فَلَمْ يَزَلْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَخْفِضُهُمْ حَتَّى سَكَتُوا، ثُمَّ رَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دَابَّتَهُ فَسَارَ حَتَّى دَخَلَ عَلَى سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَىْ سَعْدُ أَلَمْ تَسْمَعْ مَا قَالَ أَبُو حُبَابٍ ـ يُرِيدُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَىٍّ ـ قَالَ كَذَا وَكَذَا ‏"‏‏.‏ فَقَالَ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ أَىْ رَسُولَ اللَّهِ بِأَبِي أَنْتَ، اعْفُ عَنْهُ وَاصْفَحْ، فَوَالَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ لَقَدْ جَاءَ اللَّهُ بِالْحَقِّ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ، وَلَقَدِ اصْطَلَحَ أَهْلُ هَذِهِ الْبَحْرَةِ عَلَى أَنْ يُتَوِّجُوهُ وَيُعَصِّبُوهُ بِالْعِصَابَةِ، فَلَمَّا رَدَّ اللَّهُ ذَلِكَ بِالْحَقِّ الَّذِي أَعْطَاكَ شَرِقَ بِذَلِكَ فَذَلِكَ فَعَلَ بِهِ مَا رَأَيْتَ‏.‏ فَعَفَا عَنْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابُهُ يَعْفُونَ عَنِ الْمُشْرِكِينَ وَأَهْلِ الْكِتَابِ كَمَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ، وَيَصْبِرُونَ عَلَى الأَذَى، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="3" aya_start="186" aya_end="186"]{‏وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ‏}‏ الآيَةَ، وَقَالَ ‏[quran sura="2" aya_start="109" aya_end="109"]{‏وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ‏}‏ فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَتَأَوَّلُ فِي الْعَفْوِ عَنْهُمْ مَا أَمَرَهُ اللَّهُ بِهِ حَتَّى أَذِنَ لَهُ فِيهِمْ، فَلَمَّا غَزَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَدْرًا، فَقَتَلَ اللَّهُ بِهَا مَنْ قَتَلَ مِنْ صَنَادِيدِ الْكُفَّارِ، وَسَادَةِ قُرَيْشٍ، فَقَفَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابُهُ مَنْصُورِينَ غَانِمِينَ مَعَهُمْ أُسَارَى مِنْ صَنَادِيدِ الْكُفَّارِ وَسَادَةِ قُرَيْشٍ قَالَ ابْنُ أُبَىٍّ ابْنُ سَلُولَ، وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ عَبَدَةِ الأَوْثَانِ هَذَا أَمْرٌ قَدْ تَوَجَّهَ فَبَايِعُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الإِسْلاَمِ فَأَسْلَمُوا‏.‏

(Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo) xabar berishicha,) Rasululloh ﷺ — ustida Fadakiy baxmal (qatifa) boʻlgan bir eshakka, Usomani ortlariga mindirib — Badr voqeasidan oldin, Bani Horis ibn Xazraj (mahallasi)dagi Saʼd ibn Ubodani yoʻqlash uchun mindilar. Ikkalasi yurib, ichida Abdulloh ibn Ubay ibn Salul boʻlgan bir majlis yonidan oʻtdilar — bu Abdulloh ibn Ubay Islomga kirishidan oldin (boʻlgan) edi. Majlisda musulmonlar, butparast mushriklar va yahudiylardan iborat aralash (jamoa) bor edi; musulmonlar orasida Abdulloh ibn Ravoha (ham) bor edi. Ulovning changi majlisni qoplaganida, Ibn Ubay burnini ridosi bilan berkitib: «Ustimizga chang chiqarmanglar» dedi. Rasululloh ﷺ ularga salom berdilar, soʻng toʻxtab, (eshakdan) tushdilar va ularni Allohga (dinga) chaqirdilar hamda ularga Qurʼon oʻqib berdilar. Abdulloh ibn Ubay ibn Salul u zotga: «Ey kishi, agar (bu) haq boʻlsa, sen aytayotgan narsadan koʻra goʻzalroq (narsa) yoʻq; lekin bizni u (Qurʼon) bilan majlislarimizda bezovta qilma; kim sening oldingga kelsa, oʻshanga (oʻqib) hikoya qil» dedi. Abdulloh ibn Ravoha: «Yoʻq (kelavering), yo Rasululloh; bizning majlislarimizga kelib turing, chunki biz buni yaxshi koʻramiz» dedi. Shunda musulmonlar, mushriklar va yahudiylar bir-birini soʻka boshladilar — hatto bir-biriga tashlanay deb qoldilar; Rasululloh ﷺ esa ularni — toki jim boʻlgunlaricha — tinchlantiraverdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ oʻz ulovlariga minib, yoʻl oldilar — toki Saʼd ibn Ubodaning oldiga kirgunlaricha. Rasululloh ﷺ: «Ey Saʼd, Abu Hubob — (u zot) Abdulloh ibn Ubayni nazarda tutardilar — nima deganini eshitmadingmi? U shunday-shunday dedi» dedilar. Saʼd ibn Uboda: «Yo Rasululloh, otam sizga fido boʻlsin; uni avf eting va kechiring (yuz oʻgiring). Senga Kitobni nozil qilgan Zot bilan qasamki, Alloh senga nozil qilgan haqni (xuddi) bu vohaning ahli uni (Ibn Ubayni) toj kiydirib, (podsholik) salla bilan oʻrashga (uni podshoh qilishga) kelishgan paytda keltirdi; Alloh esa buni — senga bergan haq bilan — qaytargach, u shu sababdan (gʻash boʻlib) boʻgʻzida qoldi (alami ichida qoldi); mana shu uni sen koʻrgan (ish)ni qilishga (undadi)» dedi. Bas, Rasululloh ﷺ uni avf etdilar. Rasululloh ﷺ va sahobalari — Alloh ularga buyurganidek — mushriklar va ahli kitobni avf etardilar va ozorga sabr qilardilar. Alloh taolo: «Albatta, sizlar oʻzlaringizdan oldin kitob berilganlardan... (koʻp ozor) eshitasizlar» (Oli Imron surasi, 186-oyat) dedi va: «Ahli kitobdan koʻplari... (sizni iymoningizdan qaytarishni) istadilar» (Baqara surasi, 109-oyat) dedi. Rasululloh ﷺ — toki (Alloh) u zotga ular (bilan jang qilish)ga izn bergunicha — Alloh buyurganidek, ularni avf etishni taʼvil qilib (amalga oshirib) yurardilar. Rasululloh ﷺ Badr (jangi)ni qilib, Alloh u (jang) bilan kofirlarning kattalari va Quraysh boshliqlaridan oʻldirilganlarni oʻldirgach, Rasululloh ﷺ va sahobalari — kofirlarning kattalari va Quraysh boshliqlaridan asirlarni (olib), gʻolib va gʻanimat (oluvchi) holda — qaytdilar. (Shunda) Ibn Ubay ibn Salul va u bilan birga boʻlgan butparast mushriklar: «Bu — endi (gʻalaba bilan) yuzlangan bir ish; bas, Rasululloh ﷺga Islom uchun bayʼat qilinglar» dedilar va Islomga kirdilar.(Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо) хабар беришича,) Расулуллоҳ ﷺ — устида Фадакий бахмал (қатифа) бўлган бир эшакка, Усомани ортларига миндириб — Бадр воқеасидан олдин, Бани Ҳорис ибн Хазраж (маҳалласи)даги Саъд ибн Убодани йўқлаш учун миндилар. Иккаласи юриб, ичида Абдуллоҳ ибн Убай ибн Салул бўлган бир мажлис ёнидан ўтдилар — бу Абдуллоҳ ибн Убай Исломга киришидан олдин (бўлган) эди. Мажлисда мусулмонлар, бутпараст мушриклар ва яҳудийлардан иборат аралаш (жамоа) бор эди; мусулмонлар орасида Абдуллоҳ ибн Равоҳа (ҳам) бор эди. Уловнинг чанги мажлисни қоплаганида, Ибн Убай бурнини ридоси билан беркитиб: «Устимизга чанг чиқарманглар» деди. Расулуллоҳ ﷺ уларга салом бердилар, сўнг тўхтаб, (эшакдан) тушдилар ва уларни Аллоҳга (динга) чақирдилар ҳамда уларга Қуръон ўқиб бердилар. Абдуллоҳ ибн Убай ибн Салул у зотга: «Эй киши, агар (бу) ҳақ бўлса, сен айтаётган нарсадан кўра гўзалроқ (нарса) йўқ; лекин бизни у (Қуръон) билан мажлисларимизда безовта қилма; ким сенинг олдингга келса, ўшанга (ўқиб) ҳикоя қил» деди. Абдуллоҳ ибн Равоҳа: «Йўқ (келаверинг), ё Расулуллоҳ; бизнинг мажлисларимизга келиб туринг, чунки биз буни яхши кўрамиз» деди. Шунда мусулмонлар, мушриклар ва яҳудийлар бир-бирини сўка бошладилар — ҳатто бир-бирига ташланай деб қолдилар; Расулуллоҳ ﷺ эса уларни — токи жим бўлгунларича — тинчлантиравердилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ ўз уловларига миниб, йўл олдилар — токи Саъд ибн Убоданинг олдига киргунларича. Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Саъд, Абу Ҳубоб — (у зот) Абдуллоҳ ибн Убайни назарда тутардилар — нима деганини эшитмадингми? У шундай-шундай деди» дедилар. Саъд ибн Убода: «Ё Расулуллоҳ, отам сизга фидо бўлсин; уни авф этинг ва кечиринг (юз ўгиринг). Сенга Китобни нозил қилган Зот билан қасамки, Аллоҳ сенга нозил қилган ҳақни (худди) бу воҳанинг аҳли уни (Ибн Убайни) тож кийдириб, (подшолик) салла билан ўрашга (уни подшоҳ қилишга) келишган пайтда келтирди; Аллоҳ эса буни — сенга берган ҳақ билан — қайтаргач, у шу сабабдан (ғаш бўлиб) бўғзида қолди (алами ичида қолди); мана шу уни сен кўрган (иш)ни қилишга (ундади)» деди. Бас, Расулуллоҳ ﷺ уни авф этдилар. Расулуллоҳ ﷺ ва саҳобалари — Аллоҳ уларга буюрганидек — мушриклар ва аҳли китобни авф этардилар ва озорга сабр қилардилар. Аллоҳ таоло: «Албатта, сизлар ўзларингиздан олдин китоб берилганлардан... (кўп озор) эшитасизлар» (Оли Имрон сураси, 186-оят) деди ва: «Аҳли китобдан кўплари... (сизни иймонингиздан қайтаришни) истадилар» (Бақара сураси, 109-оят) деди. Расулуллоҳ ﷺ — токи (Аллоҳ) у зотга улар (билан жанг қилиш)га изн бергунича — Аллоҳ буюрганидек, уларни авф этишни таъвил қилиб (амалга ошириб) юрардилар. Расулуллоҳ ﷺ Бадр (жанги)ни қилиб, Аллоҳ у (жанг) билан кофирларнинг катталари ва Қурайш бошлиқларидан ўлдирилганларни ўлдиргач, Расулуллоҳ ﷺ ва саҳобалари — кофирларнинг катталари ва Қурайш бошлиқларидан асирларни (олиб), ғолиб ва ғанимат (олувчи) ҳолда — қайтдилар. (Шунда) Ибн Убай ибн Салул ва у билан бирга бўлган бутпараст мушриклар: «Бу — энди (ғалаба билан) юзланган бир иш; бас, Расулуллоҳ ﷺга Ислом учун байъат қилинглар» дедилар ва Исломга кирдилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ أَخْبَرَنِي أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَكِبَ حِمَارًا عَلَيْهِ إِكَافٌ، تَحْتَهُ قَطِيفَةٌ فَدَكِيَّةٌ، وَأَرْدَفَ وَرَاءَهُ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ وَهْوَ يَعُودُ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ فِي بَنِي الْحَارِثِ بْنِ الْخَزْرَجِ، وَذَلِكَ قَبْلَ وَقْعَةِ بَدْرٍ حَتَّى مَرَّ فِي مَجْلِسٍ فِيهِ أَخْلاَطٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُشْرِكِينَ عَبَدَةِ الأَوْثَانِ وَالْيَهُودِ، وَفِيهِمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ ابْنُ سَلُولَ، وَفِي الْمَجْلِسِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ، فَلَمَّا غَشِيَتِ الْمَجْلِسَ عَجَاجَةُ الدَّابَّةِ خَمَّرَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ أَنْفَهُ بِرِدَائِهِ ثُمَّ قَالَ لاَ تُغَبِّرُوا عَلَيْنَا‏.‏ فَسَلَّمَ عَلَيْهِمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ وَقَفَ فَنَزَلَ، فَدَعَاهُمْ إِلَى اللَّهِ وَقَرَأَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ ابْنُ سَلُولَ أَيُّهَا الْمَرْءُ لاَ أَحْسَنَ مِنْ هَذَا، إِنْ كَانَ مَا تَقُولُ حَقًّا، فَلاَ تُؤْذِنَا فِي مَجَالِسِنَا، وَارْجِعْ إِلَى رَحْلِكَ، فَمَنْ جَاءَكَ مِنَّا فَاقْصُصْ عَلَيْهِ‏.‏ قَالَ ابْنُ رَوَاحَةَ اغْشَنَا فِي مَجَالِسِنَا، فَإِنَّا نُحِبُّ ذَلِكَ‏.‏ فَاسْتَبَّ الْمُسْلِمُونَ وَالْمُشْرِكُونَ وَالْيَهُودُ حَتَّى هَمُّوا أَنْ يَتَوَاثَبُوا، فَلَمْ يَزَلِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُخَفِّضُهُمْ، ثُمَّ رَكِبَ دَابَّتَهُ حَتَّى دَخَلَ عَلَى سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ فَقَالَ ‏"‏ أَىْ سَعْدُ أَلَمْ تَسْمَعْ مَا قَالَ أَبُو حُبَابٍ ‏"‏‏.‏ يُرِيدُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَىٍّ قَالَ كَذَا وَكَذَا قَالَ اعْفُ عَنْهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَاصْفَحْ فَوَاللَّهِ لَقَدْ أَعْطَاكَ اللَّهُ الَّذِي أَعْطَاكَ، وَلَقَدِ اصْطَلَحَ أَهْلُ هَذِهِ الْبَحْرَةِ عَلَى أَنْ يُتَوِّجُوهُ فَيُعَصِّبُونَهُ بِالْعِصَابَةِ، فَلَمَّا رَدَّ اللَّهُ ذَلِكَ بِالْحَقِّ الَّذِي أَعْطَاكَ شَرِقَ بِذَلِكَ، فَذَلِكَ فَعَلَ بِهِ مَا رَأَيْتَ، فَعَفَا عَنْهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo) xabar berishicha,) Paygʻambar ﷺ — ustida egar (ikof), uning ostida Fadakiy baxmal (qatifa) boʻlgan bir eshakka minib, Usoma ibn Zaydni ortlariga mindirib — Bani Horis ibn Xazraj (mahallasi)dagi Saʼd ibn Ubodani yoʻqlayotgan edilar — bu Badr voqeasidan oldin (boʻlgan) edi — toki (u zot) ichida musulmonlar, butparast mushriklar va yahudiylardan iborat aralash (jamoa) boʻlgan bir majlis yonidan oʻtgunlaricha; ular ichida Abdulloh ibn Ubay ibn Salul (ham) bor edi; majlisda esa Abdulloh ibn Ravoha (bor edi). Ulovning changi majlisni qoplaganida, Abdulloh ibn Ubay burnini ridosi bilan berkitdi, soʻng: «Ustimizga chang chiqarmanglar» dedi. Paygʻambar ﷺ ularga salom berdilar, soʻng toʻxtab, (eshakdan) tushdilar va ularni Allohga (dinga) chaqirdilar hamda ularga Qurʼon oʻqib berdilar. Abdulloh ibn Ubay ibn Salul: «Ey kishi, agar sen aytayotgan narsa haq boʻlsa, bundan koʻra goʻzalroq (narsa) yoʻq; lekin bizni majlislarimizda u bilan bezovta qilma; oʻz manzilingga qayt, bizdan kim sening oldingga kelsa, oʻshanga (oʻqib) hikoya qil» dedi. Ibn Ravoha: «Bizning majlislarimizga kelib turing, chunki biz buni yaxshi koʻramiz» dedi. Shunda musulmonlar, mushriklar va yahudiylar bir-birini soʻka boshladilar — hatto bir-biriga tashlanay deb qoldilar; Paygʻambar ﷺ esa ularni tinchlantiraverdilar, soʻng oʻz ulovlariga minib, Saʼd ibn Ubodaning oldiga kirgunlaricha (yurib) bordilar. (U zot:) «Ey Saʼd, Abu Hubob nima deganini eshitmadingmi?» dedilar — (u zot) Abdulloh ibn Ubayni nazarda tutardilar — «U shunday-shunday dedi». (Saʼd:) «Uni avf eting, yo Rasululloh, va kechiring (yuz oʻgiring). Vallohi, Alloh senga (nubuvvatdan) bergan narsasini berdi; bu vohaning ahli esa uni (Ibn Ubayni) toj kiydirib, (podsholik) salla bilan oʻrashga kelishgan edilar; Alloh buni — senga bergan haq bilan — qaytargach, u shu sababdan (gʻash boʻlib) boʻgʻzida qoldi (alami ichida qoldi); mana shu uni sen koʻrgan (ish)ni qilishga (undadi)» dedi. Bas, Paygʻambar ﷺ uni avf etdilar.(Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо) хабар беришича,) Пайғамбар ﷺ — устида эгар (икоф), унинг остида Фадакий бахмал (қатифа) бўлган бир эшакка миниб, Усома ибн Зайдни ортларига миндириб — Бани Ҳорис ибн Хазраж (маҳалласи)даги Саъд ибн Убодани йўқлаётган эдилар — бу Бадр воқеасидан олдин (бўлган) эди — токи (у зот) ичида мусулмонлар, бутпараст мушриклар ва яҳудийлардан иборат аралаш (жамоа) бўлган бир мажлис ёнидан ўтгунларича; улар ичида Абдуллоҳ ибн Убай ибн Салул (ҳам) бор эди; мажлисда эса Абдуллоҳ ибн Равоҳа (бор эди). Уловнинг чанги мажлисни қоплаганида, Абдуллоҳ ибн Убай бурнини ридоси билан беркитди, сўнг: «Устимизга чанг чиқарманглар» деди. Пайғамбар ﷺ уларга салом бердилар, сўнг тўхтаб, (эшакдан) тушдилар ва уларни Аллоҳга (динга) чақирдилар ҳамда уларга Қуръон ўқиб бердилар. Абдуллоҳ ибн Убай ибн Салул: «Эй киши, агар сен айтаётган нарса ҳақ бўлса, бундан кўра гўзалроқ (нарса) йўқ; лекин бизни мажлисларимизда у билан безовта қилма; ўз манзилингга қайт, биздан ким сенинг олдингга келса, ўшанга (ўқиб) ҳикоя қил» деди. Ибн Равоҳа: «Бизнинг мажлисларимизга келиб туринг, чунки биз буни яхши кўрамиз» деди. Шунда мусулмонлар, мушриклар ва яҳудийлар бир-бирини сўка бошладилар — ҳатто бир-бирига ташланай деб қолдилар; Пайғамбар ﷺ эса уларни тинчлантиравердилар, сўнг ўз уловларига миниб, Саъд ибн Убоданинг олдига киргунларича (юриб) бордилар. (У зот:) «Эй Саъд, Абу Ҳубоб нима деганини эшитмадингми?» дедилар — (у зот) Абдуллоҳ ибн Убайни назарда тутардилар — «У шундай-шундай деди». (Саъд:) «Уни авф этинг, ё Расулуллоҳ, ва кечиринг (юз ўгиринг). Валлоҳи, Аллоҳ сенга (нубувватдан) берган нарсасини берди; бу воҳанинг аҳли эса уни (Ибн Убайни) тож кийдириб, (подшолик) салла билан ўрашга келишган эдилар; Аллоҳ буни — сенга берган ҳақ билан — қайтаргач, у шу сабабдан (ғаш бўлиб) бўғзида қолди (алами ичида қолди); мана шу уни сен кўрган (иш)ни қилишга (ундади)» деди. Бас, Пайғамбар ﷺ уни авф этдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كُنْتُ أُقْرِئُ رِجَالاً مِنَ الْمُهَاجِرِينَ مِنْهُمْ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ، فَبَيْنَمَا أَنَا فِي مَنْزِلِهِ بِمِنًى، وَهْوَ عِنْدَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فِي آخِرِ حَجَّةٍ حَجَّهَا، إِذْ رَجَعَ إِلَىَّ عَبْدُ الرَّحْمَنِ فَقَالَ لَوْ رَأَيْتَ رَجُلاً أَتَى أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ الْيَوْمَ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ هَلْ لَكَ فِي فُلاَنٍ يَقُولُ لَوْ قَدْ مَاتَ عُمَرُ لَقَدْ بَايَعْتُ فُلاَنًا، فَوَاللَّهِ مَا كَانَتْ بَيْعَةُ أَبِي بَكْرٍ إِلاَّ فَلْتَةً، فَتَمَّتْ‏.‏ فَغَضِبَ عُمَرُ ثُمَّ قَالَ إِنِّي إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَقَائِمٌ الْعَشِيَّةَ فِي النَّاسِ، فَمُحَذِّرُهُمْ هَؤُلاَءِ الَّذِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَغْصِبُوهُمْ أُمُورَهُمْ‏.‏ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ لاَ تَفْعَلْ فَإِنَّ الْمَوْسِمَ يَجْمَعُ رَعَاعَ النَّاسِ وَغَوْغَاءَهُمْ، فَإِنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ يَغْلِبُونَ عَلَى قُرْبِكَ حِينَ تَقُومُ فِي النَّاسِ، وَأَنَا أَخْشَى أَنْ تَقُومَ فَتَقُولَ مَقَالَةً يُطَيِّرُهَا عَنْكَ كُلُّ مُطَيِّرٍ، وَأَنْ لاَ يَعُوهَا، وَأَنْ لاَ يَضَعُوهَا عَلَى مَوَاضِعِهَا، فَأَمْهِلْ حَتَّى تَقْدَمَ الْمَدِينَةَ فَإِنَّهَا دَارُ الْهِجْرَةِ وَالسُّنَّةِ، فَتَخْلُصَ بِأَهْلِ الْفِقْهِ وَأَشْرَافِ النَّاسِ، فَتَقُولَ مَا قُلْتَ مُتَمَكِّنًا، فَيَعِي أَهْلُ الْعِلْمِ مَقَالَتَكَ، وَيَضَعُونَهَا عَلَى مَوَاضِعِهَا‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ أَمَا وَاللَّهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لأَقُومَنَّ بِذَلِكَ أَوَّلَ مَقَامٍ أَقُومُهُ بِالْمَدِينَةِ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقَدِمْنَا الْمَدِينَةَ فِي عَقِبِ ذِي الْحَجَّةِ، فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ الْجُمُعَةِ عَجَّلْنَا الرَّوَاحَ حِينَ زَاغَتِ الشَّمْسُ، حَتَّى أَجِدَ سَعِيدَ بْنَ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ جَالِسًا إِلَى رُكْنِ الْمِنْبَرِ، فَجَلَسْتُ حَوْلَهُ تَمَسُّ رُكْبَتِي رُكْبَتَهُ، فَلَمْ أَنْشَبْ أَنْ خَرَجَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، فَلَمَّا رَأَيْتُهُ مُقْبِلاً قُلْتُ لِسَعِيدِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ، لَيَقُولَنَّ الْعَشِيَّةَ مَقَالَةً لَمْ يَقُلْهَا مُنْذُ اسْتُخْلِفَ، فَأَنْكَرَ عَلَىَّ وَقَالَ مَا عَسَيْتَ أَنْ يَقُولَ مَا لَمْ يَقُلْ‏.‏ قَبْلَهُ فَجَلَسَ عُمَرُ عَلَى الْمِنْبَرِ، فَلَمَّا سَكَتَ الْمُؤَذِّنُونَ قَامَ فَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي قَائِلٌ لَكُمْ مَقَالَةً قَدْ قُدِّرَ لِي أَنْ أَقُولَهَا، لاَ أَدْرِي لَعَلَّهَا بَيْنَ يَدَىْ أَجَلِي، فَمَنْ عَقَلَهَا وَوَعَاهَا فَلْيُحَدِّثْ بِهَا حَيْثُ انْتَهَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ، وَمَنْ خَشِيَ أَنْ لاَ يَعْقِلَهَا فَلاَ أُحِلُّ لأَحَدٍ أَنْ يَكْذِبَ عَلَىَّ، إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم بِالْحَقِّ وَأَنْزَلَ عَلَيْهِ الْكِتَابَ فَكَانَ مِمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ آيَةُ الرَّجْمِ، فَقَرَأْنَاهَا وَعَقَلْنَاهَا وَوَعَيْنَاهَا، رَجَمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَرَجَمْنَا بَعْدَهُ، فَأَخْشَى إِنْ طَالَ بِالنَّاسِ زَمَانٌ أَنْ يَقُولَ قَائِلٌ وَاللَّهِ مَا نَجِدُ آيَةَ الرَّجْمِ فِي كِتَابِ اللَّهِ، فَيَضِلُّوا بِتَرْكِ فَرِيضَةٍ أَنْزَلَهَا اللَّهُ، وَالرَّجْمُ فِي كِتَابِ اللَّهِ حَقٌّ عَلَى مَنْ زَنَى إِذَا أُحْصِنَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ، إِذَا قَامَتِ الْبَيِّنَةُ أَوْ كَانَ الْحَبَلُ أَوْ الاِعْتِرَافُ، ثُمَّ إِنَّا كُنَّا نَقْرَأُ فِيمَا نَقْرَأُ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ أَنْ لاَ تَرْغَبُوا عَنْ آبَائِكُمْ، فَإِنَّهُ كُفْرٌ بِكُمْ أَنْ تَرْغَبُوا عَنْ آبَائِكُمْ، أَوْ إِنَّ كُفْرًا بِكُمْ أَنْ تَرْغَبُوا عَنْ آبَائِكُمْ، أَلاَ ثُمَّ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تُطْرُونِي كَمَا أُطْرِيَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَقُولُوا عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ إِنَّهُ بَلَغَنِي أَنَّ قَائِلاً مِنْكُمْ يَقُولُ وَاللَّهِ لَوْ مَاتَ عُمَرُ بَايَعْتُ فُلاَنًا‏.‏ فَلاَ يَغْتَرَّنَّ امْرُؤٌ أَنْ يَقُولَ إِنَّمَا كَانَتْ بَيْعَةُ أَبِي بَكْرٍ فَلْتَةً وَتَمَّتْ أَلاَ وَإِنَّهَا قَدْ كَانَتْ كَذَلِكَ وَلَكِنَّ اللَّهَ وَقَى شَرَّهَا، وَلَيْسَ مِنْكُمْ مَنْ تُقْطَعُ الأَعْنَاقُ إِلَيْهِ مِثْلُ أَبِي بَكْرٍ، مَنْ بَايَعَ رَجُلاً عَنْ غَيْرِ مَشُورَةٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَلاَ يُبَايَعُ هُوَ وَلاَ الَّذِي بَايَعَهُ تَغِرَّةً أَنْ يُقْتَلاَ، وَإِنَّهُ قَدْ كَانَ مِنْ خَبَرِنَا حِينَ تَوَفَّى اللَّهُ نَبِيَّهُ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ أَنَّ الأَنْصَارَ خَالَفُونَا وَاجْتَمَعُوا بِأَسْرِهِمْ فِي سَقِيفَةِ بَنِي سَاعِدَةَ، وَخَالَفَ عَنَّا عَلِيٌّ وَالزُّبَيْرُ وَمَنْ مَعَهُمَا، وَاجْتَمَعَ الْمُهَاجِرُونَ إِلَى أَبِي بَكْرٍ فَقُلْتُ لأَبِي بَكْرٍ يَا أَبَا بَكْرٍ انْطَلِقْ بِنَا إِلَى إِخْوَانِنَا هَؤُلاَءِ مِنَ الأَنْصَارِ‏.‏ فَانْطَلَقْنَا نُرِيدُهُمْ فَلَمَّا دَنَوْنَا مِنْهُمْ لَقِيَنَا مِنْهُمْ رَجُلاَنِ صَالِحَانِ، فَذَكَرَا مَا تَمَالَى عَلَيْهِ الْقَوْمُ فَقَالاَ أَيْنَ تُرِيدُونَ يَا مَعْشَرَ الْمُهَاجِرِينَ فَقُلْنَا نُرِيدُ إِخْوَانَنَا هَؤُلاَءِ مِنَ الأَنْصَارِ‏.‏ فَقَالاَ لاَ عَلَيْكُمْ أَنْ لاَ تَقْرَبُوهُمُ اقْضُوا أَمْرَكُمْ‏.‏ فَقُلْتُ وَاللَّهِ لَنَأْتِيَنَّهُمْ‏.‏ فَانْطَلَقْنَا حَتَّى أَتَيْنَاهُمْ فِي سَقِيفَةِ بَنِي سَاعِدَةَ، فَإِذَا رَجُلٌ مُزَمَّلٌ بَيْنَ ظَهْرَانَيْهِمْ فَقُلْتُ مَنْ هَذَا فَقَالُوا هَذَا سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ‏.‏ فَقُلْتُ مَا لَهُ قَالُوا يُوعَكُ‏.‏ فَلَمَّا جَلَسْنَا قَلِيلاً تَشَهَّدَ خَطِيبُهُمْ، فَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ ثُمَّ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَنَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ وَكَتِيبَةُ الإِسْلاَمِ، وَأَنْتُمْ مَعْشَرَ الْمُهَاجِرِينَ رَهْطٌ، وَقَدْ دَفَّتْ دَافَّةٌ مِنْ قَوْمِكُمْ، فَإِذَا هُمْ يُرِيدُونَ أَنْ يَخْتَزِلُونَا مِنْ أَصْلِنَا وَأَنْ يَحْضُنُونَا مِنَ الأَمْرِ‏.‏ فَلَمَّا سَكَتَ أَرَدْتُ أَنْ أَتَكَلَّمَ وَكُنْتُ زَوَّرْتُ مَقَالَةً أَعْجَبَتْنِي أُرِيدُ أَنْ أُقَدِّمَهَا بَيْنَ يَدَىْ أَبِي بَكْرٍ، وَكُنْتُ أُدَارِي مِنْهُ بَعْضَ الْحَدِّ، فَلَمَّا أَرَدْتُ أَنْ أَتَكَلَّمَ قَالَ أَبُو بَكْرٍ عَلَى رِسْلِكَ‏.‏ فَكَرِهْتُ أَنْ أُغْضِبَهُ، فَتَكَلَّمَ أَبُو بَكْرٍ فَكَانَ هُوَ أَحْلَمَ مِنِّي وَأَوْقَرَ، وَاللَّهِ مَا تَرَكَ مِنْ كَلِمَةٍ أَعْجَبَتْنِي فِي تَزْوِيرِي إِلاَّ قَالَ فِي بَدِيهَتِهِ مِثْلَهَا أَوْ أَفْضَلَ مِنْهَا حَتَّى سَكَتَ فَقَالَ مَا ذَكَرْتُمْ فِيكُمْ مِنْ خَيْرٍ فَأَنْتُمْ لَهُ أَهْلٌ، وَلَنْ يُعْرَفَ هَذَا الأَمْرُ إِلاَّ لِهَذَا الْحَىِّ مِنْ قُرَيْشٍ، هُمْ أَوْسَطُ الْعَرَبِ نَسَبًا وَدَارًا، وَقَدْ رَضِيتُ لَكُمْ أَحَدَ هَذَيْنِ الرَّجُلَيْنِ، فَبَايِعُوا أَيَّهُمَا شِئْتُمْ‏.‏ فَأَخَذَ بِيَدِي وَبِيَدِ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ الْجَرَّاحِ وَهْوَ جَالِسٌ بَيْنَنَا، فَلَمْ أَكْرَهْ مِمَّا قَالَ غَيْرَهَا، كَانَ وَاللَّهِ أَنْ أُقَدَّمَ فَتُضْرَبَ عُنُقِي لاَ يُقَرِّبُنِي ذَلِكَ مِنْ إِثْمٍ، أَحَبَّ إِلَىَّ مِنْ أَنْ أَتَأَمَّرَ عَلَى قَوْمٍ فِيهِمْ أَبُو بَكْرٍ، اللَّهُمَّ إِلاَّ أَنْ تُسَوِّلَ إِلَىَّ نَفْسِي عِنْدَ الْمَوْتِ شَيْئًا لاَ أَجِدُهُ الآنَ‏.‏ فَقَالَ قَائِلٌ مِنَ الأَنْصَارِ أَنَا جُذَيْلُهَا الْمُحَكَّكُ، وَعُذَيْقُهَا الْمُرَجَّبُ، مِنَّا أَمِيرٌ، وَمِنْكُمْ أَمِيرٌ، يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ‏.‏ فَكَثُرَ اللَّغَطُ، وَارْتَفَعَتِ الأَصْوَاتُ حَتَّى فَرِقْتُ مِنَ الاِخْتِلاَفِ‏.‏ فَقُلْتُ ابْسُطْ يَدَكَ يَا أَبَا بَكْرٍ‏.‏ فَبَسَطَ يَدَهُ فَبَايَعْتُهُ، وَبَايَعَهُ الْمُهَاجِرُونَ، ثُمَّ بَايَعَتْهُ الأَنْصَارُ، وَنَزَوْنَا عَلَى سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ فَقَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ قَتَلْتُمْ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ‏.‏ فَقُلْتُ قَتَلَ اللَّهُ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ‏.‏ قَالَ عُمَرُ وَإِنَّا وَاللَّهِ مَا وَجَدْنَا فِيمَا حَضَرْنَا مِنْ أَمْرٍ أَقْوَى مِنْ مُبَايَعَةِ أَبِي بَكْرٍ خَشِينَا إِنْ فَارَقْنَا الْقَوْمَ وَلَمْ تَكُنْ بَيْعَةٌ أَنْ يُبَايِعُوا رَجُلاً مِنْهُمْ بَعْدَنَا، فَإِمَّا بَايَعْنَاهُمْ عَلَى مَا لاَ نَرْضَى، وَإِمَّا نُخَالِفُهُمْ فَيَكُونُ فَسَادٌ، فَمَنْ بَايَعَ رَجُلاً عَلَى غَيْرِ مَشُورَةٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَلاَ يُتَابَعُ هُوَ وَلاَ الَّذِي بَايَعَهُ تَغِرَّةً أَنْ يُقْتَلاَ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki, u aytdi:) Men muhojirlardan baʼzi kishilarga — ular orasida Abdurahmon ibn Avf ham bor edi — Qurʼon oʻqitardim. Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu)ning oxirgi qilgan hajlaridan birida men Minoda Abdurahmonning manzilida edim, u esa Umarning huzurida edi. Birdan Abdurahmon mening oldimga qaytib kelib: «Koshki sen bugun moʻminlar amirining huzuriga kelib: ‹Yo amiral-moʻminin, falon kishi haqida (nima deysiz)? U: ‹Agar Umar oʻlsa, men albatta falonchiga bayʼat qilardim; vallohi, Abu Bakrning bayʼati ham faqat oldindan oʻylanmagan tasodifiy ish (falta) edi, soʻng u shu holda tamom boʻldi›, deyapti› degan bir kishini bugun koʻrganingda edi!» dedi. Umar gʻazablandi, soʻng: «Men, inshoalloh, bugun kechqurun odamlar oldida turib, ularning ishlarini gʻasb qilmoqchi boʻlgan mana shunday kishilardan ularni ogohlantiraman», dedi. Abdurahmon aytdi: Men: «Yo amiral-moʻminin, bunday qilmang, chunki (haj) mavsumi avom va olomon (johil) kishilarni toʻplaydi; siz odamlar oldida turganingizda, yaqiningizni mana shular egallab oladilar. Men siz turib, har bir uchiruvchi notoʻgʻri tarqatadigan bir soʻz aytishingizdan, ularning uni toʻgʻri anglamasligidan va oʻz joyiga qoʻymasligidan qoʻrqaman. Madinaga yetib borguncha kuting — u hijrat va sunnat diyoridir; u yerda fiqh ahli va odamlarning ashroflari (zodagonlari) bilan xolos boʻlasiz, aytmoqchi boʻlganingizni dadil aytasiz, ilm ahli soʻzingizni anglaydi va oʻz joyiga qoʻyadi», dedim. Umar: «Vallohi, inshoalloh, men Madinada turadigan birinchi maqomimda (xutbamda) shuni albatta aytaman», dedi. Ibn Abbos aytdi: Biz Madinaga Zulhijja oxirida keldik. Juma kuni boʻlganida, quyosh ogʻishi bilan (masjidga) borishni tezlatdik, hatto men Said ibn Zayd ibn Amr ibn Nufaylni minbar ustuni yonida oʻtirgan holda topdim. Men uning yonida, tizzam tizzasiga tegadigan (yaqinlikda) oʻtirdim. Koʻp oʻtmay Umar ibn Xattob (tashqariga) chiqdi. Men uning kelayotganini koʻrib, Said ibn Zaydga: «U bugun kechqurun, xalifa boʻlganidan beri aytmagan bir soʻzni albatta aytadi», dedim. U buni menga inkor qilib: «U avval aytmagan nimani aytishini kutyapsan?» dedi. Umar minbarga oʻtirdi. Muazzinlar (azonni) tugatib jim boʻlganlarida, u (oʻrnidan) turib, Allohga loyiq hamd aytdi, soʻng: «Ammo baʼd: men sizlarga aytishim taqdir qilingan bir soʻzni aytmoqchiman; bilmadim, ehtimol u mening ajalim oldidadir. Kim uni anglab, yodida saqlasa, uni ulovi yetgan joyga (har qayerga) aytib bersin; kim uni anglay olmaslikdan qoʻrqsa — men hech kimga men haqimda yolgʻon (gapirishni) halol qilmayman. Albatta, Alloh Muhammadni ﷺ haq bilan yubordi va unga Kitobni nozil qildi; Alloh nozil qilgan (narsalar) orasida rajm oyati ham bor edi. Biz uni oʻqidik, anglab, yodimizda saqladik. Rasululloh ﷺ rajm qildilar, biz ham U zotdan keyin rajm qildik. Men odamlarga uzoq zamon oʻtib: ‹Vallohi, biz Allohning Kitobida rajm oyatini topmayapmiz›, deydigan kimsa chiqib, ular Alloh nozil qilgan farizani tark etib adashishlaridan qoʻrqaman. Allohning Kitobida rajm — zino qilgan, muhsan boʻlgan erkak va ayolga, agar bayyina (dalil) qoʻyilsa, yoki homiladorlik, yoki iqror boʻlsa — haqdir. Soʻng biz Allohning Kitobidan oʻqigan (narsalar) orasida: ‹Otalaringizdan yuz oʻgirmanglar, chunki otalaringizdan yuz oʻgirishingiz oʻzingizga kufrdir› (degan kalimani) ham oʻqir edik. Soʻng Rasululloh ﷺ: ‹Iso ibn Maryam haddan ortiq maqtalganidek, meni haddan ortiq maqtamanglar; (balki) ‹Allohning bandasi va Rasuli› denglar›, dedilar. Soʻng menga yetdiki, sizlardan biror kimsa: ‹Vallohi, agar Umar oʻlsa, men falonchiga bayʼat qilardim›, deyarkan. Hech kim ‹Abu Bakrning bayʼati tasodifiy ish (falta) edi, soʻng tamom boʻldi› deb aldanmasin. Ogoh boʻlinglar! Darhaqiqat, u shunday (tasodifiy) edi, lekin Alloh uning sharridan saqladi. Sizlar orasida (odamlar) boʻyinlarini choʻzadigan (intiladigan), Abu Bakrga oʻxshash kishi yoʻq. Kim musulmonlarning mashvaratisiz bir kishiga bayʼat qilsa, na unga, na u bayʼat qilgan kishiga (ergashilmaydi) — ikkovi oʻldirilishidan saqlanish uchun (ehtiyot chorasidir). Bizning xabarimiz (ahvolimiz) shunday boʻlgan ediki, Alloh Oʻz Paygʻambarini ﷺ vafot ettirganida, Ansor bizga muxolifat qildi va Banu Soida saqifasida (soyabonida) hammasi toʻplandi; Ali, Zubayr va ular bilan boʻlganlar ham bizdan ajrab (chetda) qoldilar; muhojirlar esa Abu Bakr atrofiga yigʻildi. Men Abu Bakrga: «Yo Abu Bakr, ansordan boʻlgan mana shu birodarlarimiz oldiga yuring», dedim. Bas, biz ularni istab yoʻlga chiqdik. Ularga yaqinlashganimizda, ulardan ikki solih kishi bizni kutib oldi va qavmning kelishib (birlashib) qaror qilgan ishini zikr qildi-da: «Ey muhojirlar jamoasi, qaerga (boryapsiz)?» dedi. Biz: «Ansordan boʻlgan mana shu birodarlarimizni (istaymiz)», dedik. Ular: «Ularga yaqinlashmasligingiz sizga (yaxshiroq) — ishingizni oʻzingiz hal qiling», dedilar. Men: «Vallohi, biz albatta ularning oldiga boramiz», dedim. Bas, biz Banu Soida saqifasida ular oldiga keldik. Qarasak, ularning oʻrtasida (kasal) bir kishi (matoga) oʻralgan edi. Men: «Bu kim?» dedim. Ular: «Bu — Saʼd ibn Uboda», dedilar. Men: «Unga nima boʻlgan?» dedim. Ular: «Isitma bilan ogʻriyapti», dedilar. Biroz oʻtirganimizdan keyin, ularning xatibi tashahhud aytdi, Allohga loyiq hamd aytdi, soʻng: «Ammo baʼd: biz — Allohning ansorlari va islom lashkarimiz; sizlar, ey muhojirlar jamoasi, (kichik) bir guruhsiz. Qavmingizdan bir toʻda (Madinaga) keldi; mana, ular bizni (oʻz) ildizimizdan uzib, ishdan (hokimiyatdan) chetlatmoqchi boʻlmoqdalar», dedi. U jim boʻlganida, men gapirmoqchi boʻldim — men oʻzimga yoqqan bir nutqni tayyorlab qoʻygan edim, uni Abu Bakr oldida (avval) aytmoqchi edim, va men undan (Abu Bakrning gapidan) baʼzi keskinlikni yumshatmoqchi edim. Gapirmoqchi boʻlganimda, Abu Bakr: «Shoshilma (sekinroq)», dedi. Men uni gʻazablantirishni yoqtirmadim, bas, Abu Bakr gapirdi — u mendan koʻra halimroq va vazminroq edi. Vallohi, u mening tayyorlaganimda menga yoqqan biror soʻzni qoldirmay, oʻz badihasida (tayyorlanmay) uning oʻxshashini yoki undan afzalrogʻini aytdi, hatto jim boʻldi. U: «Sizlar oʻz haqingizda zikr qilgan har qanday yaxshilikka siz loyiqsiz; lekin bu ish (xilofat) faqat Qurayshning mana shu qabilasiga (loyiq) deb tan olinadi — ular arablarning nasab va diyor jihatidan eng markaziysidir. Men sizlarga mana shu ikki kishidan birini roziman (maʼqul koʻrdim), qaysisini xohlasangiz, oʻshanga bayʼat qiling», dedi va mening qoʻlim bilan — oramizda oʻtirgan — Abu Ubayda ibn Jarrohning qoʻlini oldi. Uning aytganlaridan faqat shundan boshqasini yoqtirmadim. Vallohi, mening (gunohga yaqinlashtirmaydigan tarzda) oldinga chiqarilib, boʻynim urilishi, ichida Abu Bakr boʻlgan qavmga amir boʻlishimdan koʻra menga sevimliroq edi — Allohim (kechir), agar oʻlim chogʻida nafsim menga hozir (oʻzimda) topmaydigan bir narsani bezab koʻrsatmasa. Shunda Ansordan bir kishi: «Men ularning (suykalib) ishqalanadigan xodasi va mevali (tayangan) xurmo tanasiman (yaʼni tajriba va kuch sohibiman); bizdan bir amir, sizdan bir amir, ey Quraysh jamoasi!» dedi. Bas, gʻovgʻa koʻpaydi, ovozlar koʻtarildi, hatto men (paydo boʻlgan) ixtilofdan qoʻrqdim. Men: «Qoʻlingni choʻz, yo Abu Bakr», dedim. U qoʻlini choʻzdi, men unga bayʼat qildim, muhojirlar (ham) bayʼat qildilar, soʻng Ansor bayʼat qildi. Biz Saʼd ibn Ubadaning ustiga (toʻplanib) intildik. Ulardan bir kishi: «Saʼd ibn Ubadani oʻldirdingiz!» dedi. Men: «Alloh Saʼd ibn Ubadani oʻldirsin (uning sharrini daf qilsin)», dedim. Umar aytdi: Vallohi, biz duch kelgan ish (ahvol)da Abu Bakrga bayʼat qilishdan koʻra kuchliroq (toʻgʻri) narsani topmadik. Biz qavmdan bayʼatsiz ajrab ketsak, ular bizdan keyin oʻzlaridan bir kishiga bayʼat qilishlaridan qoʻrqdik — u holda yo ular bilan biz rozi boʻlmagan (narsa) ustiga bayʼatlashardik, yoki ularga muxolifat qilardik, bu esa fasodga olib kelardi. Bas, kim musulmonlarning mashvaratisiz bir kishiga bayʼat qilsa, na unga, na u bayʼat qilgan kishiga ergashilmaydi — ikkovi oʻldirilishidan saqlanish uchun (ehtiyot chorasidir).(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики, у айтди:) Мен муҳожирлардан баъзи кишиларга — улар орасида Абдураҳмон ибн Авф ҳам бор эди — Қуръон ўқитардим. Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг охирги қилган ҳажларидан бирида мен Минода Абдураҳмоннинг манзилида эдим, у эса Умарнинг ҳузурида эди. Бирдан Абдураҳмон менинг олдимга қайтиб келиб: «Кошки сен бугун мўминлар амирининг ҳузурига келиб: ‹Ё амирал-мўминин, фалон киши ҳақида (нима дейсиз)? У: ‹Агар Умар ўлса, мен албатта фалончига байъат қилардим; валлоҳи, Абу Бакрнинг байъати ҳам фақат олдиндан ўйланмаган тасодифий иш (фалта) эди, сўнг у шу ҳолда тамом бўлди›, деяпти› деган бир кишини бугун кўрганингда эди!» деди. Умар ғазабланди, сўнг: «Мен, иншоаллоҳ, бугун кечқурун одамлар олдида туриб, уларнинг ишларини ғасб қилмоқчи бўлган мана шундай кишилардан уларни огоҳлантираман», деди. Абдураҳмон айтди: Мен: «Ё амирал-мўминин, бундай қилманг, чунки (ҳаж) мавсуми авом ва оломон (жоҳил) кишиларни тўплайди; сиз одамлар олдида турганингизда, яқинингизни мана шулар эгаллаб оладилар. Мен сиз туриб, ҳар бир учирувчи нотўғри тарқатадиган бир сўз айтишингиздан, уларнинг уни тўғри англамаслигидан ва ўз жойига қўймаслигидан қўрқаман. Мадинага етиб боргунча кутинг — у ҳижрат ва суннат диёридир; у ерда фиқҳ аҳли ва одамларнинг ашрофлари (зодагонлари) билан холос бўласиз, айтмоқчи бўлганингизни дадил айтасиз, илм аҳли сўзингизни англайди ва ўз жойига қўяди», дедим. Умар: «Валлоҳи, иншоаллоҳ, мен Мадинада турадиган биринчи мақомимда (хутбамда) шуни албатта айтаман», деди. Ибн Аббос айтди: Биз Мадинага Зулҳижжа охирида келдик. Жума куни бўлганида, қуёш оғиши билан (масжидга) боришни тезлатдик, ҳатто мен Саид ибн Зайд ибн Амр ибн Нуфайлни минбар устуни ёнида ўтирган ҳолда топдим. Мен унинг ёнида, тиззам тиззасига тегадиган (яқинликда) ўтирдим. Кўп ўтмай Умар ибн Хаттоб (ташқарига) чиқди. Мен унинг келаётганини кўриб, Саид ибн Зайдга: «У бугун кечқурун, халифа бўлганидан бери айтмаган бир сўзни албатта айтади», дедим. У буни менга инкор қилиб: «У аввал айтмаган нимани айтишини кутяпсан?» деди. Умар минбарга ўтирди. Муаззинлар (азонни) тугатиб жим бўлганларида, у (ўрнидан) туриб, Аллоҳга лойиқ ҳамд айтди, сўнг: «Аммо баъд: мен сизларга айтишим тақдир қилинган бир сўзни айтмоқчиман; билмадим, эҳтимол у менинг ажалим олдидадир. Ким уни англаб, ёдида сақласа, уни улови етган жойга (ҳар қаерга) айтиб берсин; ким уни англай олмасликдан қўрқса — мен ҳеч кимга мен ҳақимда ёлғон (гапиришни) ҳалол қилмайман. Албатта, Аллоҳ Муҳаммадни ﷺ ҳақ билан юборди ва унга Китобни нозил қилди; Аллоҳ нозил қилган (нарсалар) орасида ражм ояти ҳам бор эди. Биз уни ўқидик, англаб, ёдимизда сақладик. Расулуллоҳ ﷺ ражм қилдилар, биз ҳам У зотдан кейин ражм қилдик. Мен одамларга узоқ замон ўтиб: ‹Валлоҳи, биз Аллоҳнинг Китобида ражм оятини топмаяпмиз›, дейдиган кимса чиқиб, улар Аллоҳ нозил қилган фаризани тарк этиб адашишларидан қўрқаман. Аллоҳнинг Китобида ражм — зино қилган, муҳсан бўлган эркак ва аёлга, агар баййина (далил) қўйилса, ёки ҳомиладорлик, ёки иқрор бўлса — ҳақдир. Сўнг биз Аллоҳнинг Китобидан ўқиган (нарсалар) орасида: ‹Оталарингиздан юз ўгирманглар, чунки оталарингиздан юз ўгиришингиз ўзингизга куфрдир› (деган калимани) ҳам ўқир эдик. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: ‹Исо ибн Марям ҳаддан ортиқ мақталганидек, мени ҳаддан ортиқ мақтаманглар; (балки) ‹Аллоҳнинг бандаси ва Расули› денглар›, дедилар. Сўнг менга етдики, сизлардан бирор кимса: ‹Валлоҳи, агар Умар ўлса, мен фалончига байъат қилардим›, деяркан. Ҳеч ким ‹Абу Бакрнинг байъати тасодифий иш (фалта) эди, сўнг тамом бўлди› деб алданмасин. Огоҳ бўлинглар! Дарҳақиқат, у шундай (тасодифий) эди, лекин Аллоҳ унинг шарридан сақлади. Сизлар орасида (одамлар) бўйинларини чўзадиган (интиладиган), Абу Бакрга ўхшаш киши йўқ. Ким мусулмонларнинг машваратисиз бир кишига байъат қилса, на унга, на у байъат қилган кишига (эргашилмайди) — иккови ўлдирилишидан сақланиш учун (эҳтиёт чорасидир). Бизнинг хабаримиз (аҳволимиз) шундай бўлган эдики, Аллоҳ Ўз Пайғамбарини ﷺ вафот эттирганида, Ансор бизга мухолифат қилди ва Бану Соида сақифасида (соябонида) ҳаммаси тўпланди; Али, Зубайр ва улар билан бўлганлар ҳам биздан ажраб (четда) қолдилар; муҳожирлар эса Абу Бакр атрофига йиғилди. Мен Абу Бакрга: «Ё Абу Бакр, ансордан бўлган мана шу биродарларимиз олдига юринг», дедим. Бас, биз уларни истаб йўлга чиқдик. Уларга яқинлашганимизда, улардан икки солиҳ киши бизни кутиб олди ва қавмнинг келишиб (бирлашиб) қарор қилган ишини зикр қилди-да: «Эй муҳожирлар жамоаси, қаэрга (боряпсиз)?» деди. Биз: «Ансордан бўлган мана шу биродарларимизни (истаймиз)», дедик. Улар: «Уларга яқинлашмаслигингиз сизга (яхшироқ) — ишингизни ўзингиз ҳал қилинг», дедилар. Мен: «Валлоҳи, биз албатта уларнинг олдига борамиз», дедим. Бас, биз Бану Соида сақифасида улар олдига келдик. Қарасак, уларнинг ўртасида (касал) бир киши (матога) ўралган эди. Мен: «Бу ким?» дедим. Улар: «Бу — Саъд ибн Убода», дедилар. Мен: «Унга нима бўлган?» дедим. Улар: «Иситма билан оғрияпти», дедилар. Бироз ўтирганимиздан кейин, уларнинг хатиби ташаҳҳуд айтди, Аллоҳга лойиқ ҳамд айтди, сўнг: «Аммо баъд: биз — Аллоҳнинг ансорлари ва ислом лашкаримиз; сизлар, эй муҳожирлар жамоаси, (кичик) бир гуруҳсиз. Қавмингиздан бир тўда (Мадинага) келди; мана, улар бизни (ўз) илдизимиздан узиб, ишдан (ҳокимиятдан) четлатмоқчи бўлмоқдалар», деди. У жим бўлганида, мен гапирмоқчи бўлдим — мен ўзимга ёққан бир нутқни тайёрлаб қўйган эдим, уни Абу Бакр олдида (аввал) айтмоқчи эдим, ва мен ундан (Абу Бакрнинг гапидан) баъзи кескинликни юмшатмоқчи эдим. Гапирмоқчи бўлганимда, Абу Бакр: «Шошилма (секинроқ)», деди. Мен уни ғазаблантиришни ёқтирмадим, бас, Абу Бакр гапирди — у мендан кўра ҳалимроқ ва вазминроқ эди. Валлоҳи, у менинг тайёрлаганимда менга ёққан бирор сўзни қолдирмай, ўз бадиҳасида (тайёрланмай) унинг ўхшашини ёки ундан афзалроғини айтди, ҳатто жим бўлди. У: «Сизлар ўз ҳақингизда зикр қилган ҳар қандай яхшиликка сиз лойиқсиз; лекин бу иш (хилофат) фақат Қурайшнинг мана шу қабиласига (лойиқ) деб тан олинади — улар арабларнинг насаб ва диёр жиҳатидан энг марказийсидир. Мен сизларга мана шу икки кишидан бирини розиман (маъқул кўрдим), қайсисини хоҳласангиз, ўшанга байъат қилинг», деди ва менинг қўлим билан — орамизда ўтирган — Абу Убайда ибн Жарроҳнинг қўлини олди. Унинг айтганларидан фақат шундан бошқасини ёқтирмадим. Валлоҳи, менинг (гуноҳга яқинлаштирмайдиган тарзда) олдинга чиқарилиб, бўйним урилиши, ичида Абу Бакр бўлган қавмга амир бўлишимдан кўра менга севимлироқ эди — Аллоҳим (кечир), агар ўлим чоғида нафсим менга ҳозир (ўзимда) топмайдиган бир нарсани безаб кўрсатмаса. Шунда Ансордан бир киши: «Мен уларнинг (суйкалиб) ишқаланадиган ходаси ва мевали (таянган) хурмо танасиман (яъни тажриба ва куч соҳибиман); биздан бир амир, сиздан бир амир, эй Қурайш жамоаси!» деди. Бас, ғовға кўпайди, овозлар кўтарилди, ҳатто мен (пайдо бўлган) ихтилофдан қўрқдим. Мен: «Қўлингни чўз, ё Абу Бакр», дедим. У қўлини чўзди, мен унга байъат қилдим, муҳожирлар (ҳам) байъат қилдилар, сўнг Ансор байъат қилди. Биз Саъд ибн Убаданинг устига (тўпланиб) интилдик. Улардан бир киши: «Саъд ибн Убадани ўлдирдингиз!» деди. Мен: «Аллоҳ Саъд ибн Убадани ўлдирсин (унинг шаррини даф қилсин)», дедим. Умар айтди: Валлоҳи, биз дуч келган иш (аҳвол)да Абу Бакрга байъат қилишдан кўра кучлироқ (тўғри) нарсани топмадик. Биз қавмдан байъациз ажраб кецак, улар биздан кейин ўзларидан бир кишига байъат қилишларидан қўрқдик — у ҳолда ё улар билан биз рози бўлмаган (нарса) устига байъатлашардик, ёки уларга мухолифат қилардик, бу эса фасодга олиб келарди. Бас, ким мусулмонларнинг машваратисиз бир кишига байъат қилса, на унга, на у байъат қилган кишига эргашилмайди — иккови ўлдирилишидан сақланиш учун (эҳтиёт чорасидир).

حَدَّثَنَا مُوسَى، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ، عَنْ وَرَّادٍ، كَاتِبِ الْمُغِيرَةِ عَنِ الْمُغِيرَةِ، قَالَ قَالَ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ لَوْ رَأَيْتُ رَجُلاً مَعَ امْرَأَتِي لَضَرَبْتُهُ بِالسَّيْفِ غَيْرَ مُصْفَحٍ‏.‏ فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ أَتَعْجَبُونَ مِنْ غَيْرَةِ سَعْدٍ، لأَنَا أَغْيَرُ مِنْهُ، وَاللَّهُ أَغْيَرُ مِنِّي ‏"‏‏.‏

(Mugʻira (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki, u aytdi:) Saʼd ibn Uboda: «Agar men xotinim bilan (begona) bir erkakni koʻrsam, uni qilichning teskari (yassi) tomoni bilan emas, (oʻtkir dami bilan) urgan boʻlardim», dedi. Bu (gap) Paygʻambar ﷺga yetdi va U zot: «Saʼdning gʻayratidan (rashkidan) hayron boʻlyapsizlarmi? Vallohi, men undan gʻayratliroqman, Alloh esa mendan gʻayratliroqdir», dedilar.(Муғира (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики, у айтди:) Саъд ибн Убода: «Агар мен хотиним билан (бегона) бир эркакни кўрсам, уни қиличнинг тескари (ясси) томони билан эмас, (ўткир дами билан) урган бўлардим», деди. Бу (гап) Пайғамбар ﷺга етди ва У зот: «Саъднинг ғайратидан (рашкидан) ҳайрон бўляпсизларми? Валлоҳи, мен ундан ғайратлироқман, Аллоҳ эса мендан ғайратлироқдир», дедилар.