حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ عِيسَى، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ الصَّائِغُ، قَالاَ أَخْبَرَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي حَازِمِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَاءَتْهُ امْرَأَةٌ فَقَالَتْ إِنِّي وَهَبْتُ نَفْسِي لَكَ . فَقَامَتْ طَوِيلاً فَقَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَزَوِّجْنِيهَا إِنْ لَمْ تَكُنْ لَكَ بِهَا حَاجَةٌ . فَقَالَ " هَلْ عِنْدَكَ مِنْ شَيْءٍ تُصْدِقُهَا " . فَقَالَ مَا عِنْدِي إِلاَّ إِزَارِي هَذَا . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِزَارَكَ إِنْ أَعْطَيْتَهَا جَلَسْتَ وَلاَ إِزَارَ لَكَ فَالْتَمِسْ شَيْئًا " قَالَ مَا أَجِدُ . قَالَ " فَالْتَمِسْ وَلَوْ خَاتَمًا مِنْ حَدِيدٍ " . قَالَ فَالْتَمَسَ فَلَمْ يَجِدْ شَيْئًا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " هَلْ مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ شَيْءٌ " . قَالَ نَعَمْ سُورَةُ كَذَا وَسُورَةُ كَذَا . لِسُوَرٍ سَمَّاهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " زَوَّجْتُكَهَا بِمَا مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ ذَهَبَ الشَّافِعِيُّ إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَيْءٌ يُصْدِقُهَا وَتَزَوَّجَهَا عَلَى سُورَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ فَالنِّكَاحُ جَائِزٌ وَيُعَلِّمُهَا سُورَةً مِنَ الْقُرْآنِ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ النِّكَاحُ جَائِزٌ وَيَجْعَلُ لَهَا صَدَاقَ مِثْلِهَا . وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ
Sahl ibn Saʼd as-Soidiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺning huzurlariga bir ayol kelib: «Men oʻzimni sizga hadya qildim», dedi va uzoq vaqt turdi. Shunda bir kishi: «Yo Rasululloh, agar sizga uning hojati boʻlmasa, uni menga nikohlab bering», dedi. U zot: «Senda unga sadoq qiladigan biror narsa bormi?» dedilar. U: «Mana shu izorimdan boshqa narsam yoʻq», dedi. Rasululloh ﷺ: «Izoringni unga bersang, oʻzing izorsiz qolasan; biror narsa qidirib koʻr», dedilar. U: «Hech narsa topolmayapman», dedi. U zot: «Temirdan boʻlsa ham bir uzuk qidirib koʻr», dedilar. (Roviy) aytdi: U qidirdi, ammo hech narsa topmadi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Qurʼondan biror narsa yodingda bormi?» dedilar. U: «Ha, falon sura va falon sura», deb baʼzi suralarni aytdi. Rasululloh ﷺ: «Seni unga yodingdagi Qurʼon evaziga nikohlab berdim», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Shofeʼiy shu hadisga amal qilib: Agar (erkakning) ayolga sadoq qiladigan narsasi boʻlmasa va u Qurʼondan bir sura evaziga uylansa, nikoh joizdir va u ayolga Qurʼondan bir sura oʻrgatadi, degan. Baʼzi ilm ahli esa: Nikoh joizdir, lekin unga oʻziga oʻxshashlarning mahrini belgilaydi, deyishgan. Bu Kufa ahli, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Саҳл ибн Саъд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига бир аёл келиб: «Мен ўзимни сизга ҳадя қилдим», деди ва узоқ вақт турди. Шунда бир киши: «Ё Расулуллоҳ, агар сизга унинг ҳожати бўлмаса, уни менга никоҳлаб беринг», деди. У зот: «Сенда унга садоқ қиладиган бирор нарса борми?» дедилар. У: «Мана шу изоримдан бошқа нарсам йўқ», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Изорингни унга берсанг, ўзинг изорсиз қоласан; бирор нарса қидириб кўр», дедилар. У: «Ҳеч нарса тополмаяпман», деди. У зот: «Темирдан бўлса ҳам бир узук қидириб кўр», дедилар. (Ровий) айтди: У қидирди, аммо ҳеч нарса топмади. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Қуръондан бирор нарса ёдингда борми?» дедилар. У: «Ҳа, фалон сура ва фалон сура», деб баъзи сураларни айтди. Расулуллоҳ ﷺ: «Сени унга ёдингдаги Қуръон эвазига никоҳлаб бердим», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Шофеъий шу ҳадисга амал қилиб: Агар (эркакнинг) аёлга садоқ қиладиган нарсаси бўлмаса ва у Қуръондан бир сура эвазига уйланса, никоҳ жоиздир ва у аёлга Қуръондан бир сура ўргатади, деган. Баъзи илм аҳли эса: Никоҳ жоиздир, лекин унга ўзига ўхшашларнинг маҳрини белгилайди, дейишган. Бу Куфа аҳли, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا الْعَطَّافُ بْنُ خَالِدٍ الْمَخْزُومِيُّ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " غَدْوَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا وَمَوْضِعُ سَوْطٍ فِي الْجَنَّةِ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي أَيُّوبَ وَأَنَسٍ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Sahl ibn Saʼd as-Soidiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh yoʻlida ertalab (bir bor) chiqish dunyo va undagi narsalardan yaxshiroqdir. Jannatdagi bir qamchi joyi dunyo va undagi narsalardan yaxshiroqdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Hurayra, Ibn Abbos, Abu Ayyub va Anasdan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan sahihdir.Саҳл ибн Саъд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ йўлида эрталаб (бир бор) чиқиш дунё ва ундаги нарсалардан яхшироқдир. Жаннатдаги бир қамчи жойи дунё ва ундаги нарсалардан яхшироқдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра, Ибн Аббос, Абу Айюб ва Анасдан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي النَّضْرِ، حَدَّثَنَا أَبُو النَّضْرِ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " رِبَاطُ يَوْمٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا وَمَوْضِعُ سَوْطِ أَحَدِكُمْ فِي الْجَنَّةِ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا وَلَرَوْحَةٌ يَرُوحُهَا الْعَبْدُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ لَغَدْوَةٌ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا " . هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Alloh yoʻlida bir kun (ribot) chegara qoʻriqlash dunyo va undagi narsalardan yaxshiroqdir. Sizlardan biringizning jannatdagi qamchisi (egallagan) joyi dunyo va undagi narsalardan yaxshiroqdir. Bandaning Alloh yoʻlida chiqadigan bir kechki yoki bir ertalabki yurishi dunyo va undagi narsalardan yaxshiroqdir», dedilar. Bu hadis hasan sahihdir.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ йўлида бир кун (рибот) чегара қўриқлаш дунё ва ундаги нарсалардан яхшироқдир. Сизлардан бирингизнинг жаннатдаги қамчиси (эгаллаган) жойи дунё ва ундаги нарсалардан яхшироқдир. Банданинг Аллоҳ йўлида чиқадиган бир кечки ёки бир эрталабки юриши дунё ва ундаги нарсалардан яхшироқдир», дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عِمْرَانَ أَبُو الْقَاسِمِ الْمَكِّيُّ الْقُرَشِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَنَا وَكَافِلُ الْيَتِيمِ فِي الْجَنَّةِ كَهَاتَيْنِ " . وَأَشَارَ بِأُصْبُعَيْهِ يَعْنِي السَّبَّابَةَ وَالْوُسْطَى . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Men va yetimga kafil boʻluvchi jannatda mana shunday (yaqin) boʻlamiz», dedilar va ikki barmoqlari — koʻrsatkich va oʻrta barmoqlari bilan ishora qildilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен ва етимга кафил бўлувчи жаннатда мана шундай (яқин) бўламиз», дедилар ва икки бармоқлари — кўрсаткич ва ўрта бармоқлари билан ишора қилдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لَوْ كَانَتِ الدُّنْيَا تَعْدِلُ عِنْدَ اللَّهِ جَنَاحَ بَعُوضَةٍ مَا سَقَى كَافِرًا مِنْهَا شَرْبَةَ مَاءٍ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ .
Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Agar dunyo Allohning nazdida chivinning qanotichalik qadrga ega boʻlganida edi, U kofirga undan bir qultum suv ham ichirmas edi», dedilar. Bu bobda Abu Hurayradan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻl bilan sahih gʻaribdir.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Агар дунё Аллоҳнинг наздида чивиннинг қанотичалик қадрга эга бўлганида эди, У кофирга ундан бир қултум сув ҳам ичирмас эди», дедилар. Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўл билан саҳиҳ ғарибдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ عَلِيٍّ الْمُقَدَّمِيُّ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ يَتَكَفَّلُ لِي مَا بَيْنَ لَحْيَيْهِ وَمَا بَيْنَ رِجْلَيْهِ أَتَكَفَّلُ لَهُ بِالْجَنَّةِ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَهْلٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ .
Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim menga ikki jagʻi orasidagi (til) va ikki oyogʻi orasidagi (narsa)ni kafolatlasa, men unga jannatni kafolatlayman», dedilar. Bu bobda Abu Hurayra va Ibn Abbosdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Sahlning hadisi hasan sahih gʻaribdir, Sahl ibn Saʼdning hadisidir.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким менга икки жағи орасидаги (тил) ва икки оёғи орасидаги (нарса)ни кафолатласа, мен унга жаннатни кафолатлайман», дедилар. Бу бобда Абу Ҳурайра ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Саҳлнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ғарибдир, Саҳл ибн Саъднинг ҳадисидир.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، رضى الله عنه قَالَ مَا كُنَّا نَتَغَدَّى فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلاَ نَقِيلُ إِلاَّ بَعْدَ الْجُمُعَةِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ رضى الله عنه . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Biz Rasululloh ﷺ zamonida juma (namozi)dan keyingina tushlik qilar va qaylula (peshin uyqusi)ni qilar edik.» (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Sahl ibn Saʼdning hadisi hasan sahih hadisdir.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Биз Расулуллоҳ ﷺ замонида жума (намози)дан кейингина тушлик қилар ва қайлула (пешин уйқуси)ни қилар эдик.» (Абу Исо) айтди: Бу бобда Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Саҳл ибн Саъднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ، أَنَّ رَجُلاً، اطَّلَعَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ جُحْرٍ فِي حُجْرَةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِدْرَاةٌ يَحُكُّ بِهَا رَأْسَهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " لَوْ عَلِمْتُ أَنَّكَ تَنْظُرُ لَطَعَنْتُ بِهَا فِي عَيْنِكَ إِنَّمَا جُعِلَ الاِسْتِئْذَانُ مِنْ أَجْلِ الْبَصَرِ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Sahl ibn Saad as-Soidiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Nabiy ﷺning hujralaridan biridagi teshikdan Rasululloh ﷺga moʻraladi. U zotning qoʻlida boshlarini taraydigan temir taroq bor edi. Shunda Nabiy ﷺ: «Agar sen qarayotganingni bilganimda, buni koʻzingga sanchgan boʻlardim. Izn soʻrash faqat koʻz (qarash) tufayli joriy qilingan», dedilar. Bu bobda Abu Hurayradan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Саҳл ибн Саад ас-Соидий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши Набий ﷺнинг ҳужраларидан биридаги тешикдан Расулуллоҳ ﷺга мўралади. У зотнинг қўлида бошларини тарайдиган темир тароқ бор эди. Шунда Набий ﷺ: «Агар сен қараётганингни билганимда, буни кўзингга санчган бўлардим. Изн сўраш фақат кўз (қараш) туфайли жорий қилинган», дедилар. Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، حَدَّثَنِي سَهْلُ بْنُ سَعْدٍ، قَالَ رَأَيْتُ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ جَالِسًا فِي الْمَسْجِدِ فَأَقْبَلْتُ حَتَّى جَلَسْتُ إِلَى جَنْبِهِ فَأَخْبَرَنَا أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمْلَى عَلَيْهِ لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ فَجَاءَهُ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ وَهُوَ يُمْلِيهَا عَلَىَّ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَاللَّهِ لَوْ أَسْتَطِيعُ الْجِهَادَ لَجَاهَدْتُ وَكَانَ رَجُلاً أَعْمَى . فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم وَفَخِذُهُ عَلَى فَخِذِي فَثَقُلَتْ حَتَّى هَمَّتْ تَرُضُّ فَخِذِي ثُمَّ سُرِّيَ عَنْهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ : ( غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ ) . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . هَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ نَحْوَ هَذَا . وَرَوَى مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ ذُؤَيْبٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ . وَفِي هَذَا الْحَدِيثِ رِوَايَةُ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَنْ رَجُلٍ مِنَ التَّابِعِينَ رَوَاهُ سَهْلُ بْنُ سَعْدٍ الأَنْصَارِيُّ عَنْ مَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ وَمَرْوَانُ لَمْ يَسْمَعْ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ مِنَ التَّابِعِينَ .
Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Marvon ibn Hakamni masjidda oʻtirgan holida koʻrdim. Yaqinlashib, uning yoniga oʻtirdim. U bizga Zayd ibn Sobit oʻziga xabar berganini soʻzlab berdi: Nabiy ﷺ unga {Moʻminlardan (uzrsiz) oʻtirib qoluvchilar bilan Alloh yoʻlida jihod qiluvchilar barobar boʻlmaslar} (oyatini) yozdirardilar. U (Zayd) dedi: U zot menga buni yozdirib turgan paytlarida Ibn Ummi Maktum keldi va: «Yo Rasululloh, Allohga qasamki, agar jihodga kuchim yetganida albatta jihod qilardim», dedi. U koʻzi ojiz kishi edi. Shunda Alloh Oʻz Rasuliga ﷺ vahiy nozil qildi va u zotning soni mening sonim ustida edi. (Vahiy ogʻirligidan) soni shu qadar ogʻirlashdiki, mening sonimni ezib yuborayozdi. Soʻng u holat u zotdan koʻtarildi va Alloh u zotga {uzr egalaridan boshqalar} (degan qoʻshimchani) nozil qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Shu tariqa az-Zuhriydan, u Sahl ibn Saʼddan koʻp rovilar shunga oʻxshash rivoyat qilganlar. Maʼmar esa az-Zuhriydan, u Qabisa ibn Zuayb orqali, u Zayd ibn Sobitdan bu hadisni rivoyat qilgan. Bu hadisda Nabiy ﷺ ashoblaridan boʻlgan bir kishining tobeʼinlardan boʻlgan bir kishidan rivoyati bordir: uni Sahl ibn Saʼd al-Ansoriy Marvon ibn Hakamdan rivoyat qilgan, Marvon esa Nabiy ﷺdan eshitmagan va u tobeʼinlardandir.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Марвон ибн Ҳакамни масжидда ўтирган ҳолида кўрдим. Яқинлашиб, унинг ёнига ўтирдим. У бизга Зайд ибн Собит ўзига хабар берганини сўзлаб берди: Набий ﷺ унга {Мўминлардан (узрсиз) ўтириб қолувчилар билан Аллоҳ йўлида жиҳод қилувчилар баробар бўлмаслар} (оятини) ёздирардилар. У (Зайд) деди: У зот менга буни ёздириб турган пайтларида Ибн Умми Мактум келди ва: «Ё Расулуллоҳ, Аллоҳга қасамки, агар жиҳодга кучим етганида албатта жиҳод қилардим», деди. У кўзи ожиз киши эди. Шунда Аллоҳ Ўз Расулига ﷺ ваҳий нозил қилди ва у зотнинг сони менинг соним устида эди. (Ваҳий оғирлигидан) сони шу қадар оғирлашдики, менинг сонимни эзиб юбораёзди. Сўнг у ҳолат у зотдан кўтарилди ва Аллоҳ у зотга {узр эгаларидан бошқалар} (деган қўшимчани) нозил қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Шу тариқа аз-Зуҳрийдан, у Саҳл ибн Саъддан кўп ровилар шунга ўхшаш ривоят қилганлар. Маъмар эса аз-Зуҳрийдан, у Қабиса ибн Зуайб орқали, у Зайд ибн Собитдан бу ҳадисни ривоят қилган. Бу ҳадисда Набий ﷺ ашобларидан бўлган бир кишининг тобеъинлардан бўлган бир кишидан ривояти бордир: уни Саҳл ибн Саъд ал-Ансорий Марвон ибн Ҳакамдан ривоят қилган, Марвон эса Набий ﷺдан эшитмаган ва у тобеъинлардандир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الْفُضَيْلُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يَحْفِرُ الْخَنْدَقَ وَنَحْنُ نَنْقُلُ التُّرَابَ فَيَمُرُّ بِنَا فَقَالَ " اللَّهُمَّ لاَ عَيْشَ إِلاَّ عَيْشُ الآخِرَةِ فَاغْفِرْ لِلأَنْصَارِ وَالْمُهَاجِرَةِ " . هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَأَبُو حَازِمٍ اسْمُهُ سَلَمَةُ بْنُ دِينَارٍ الأَعْرَجُ الزَّاهِدُ .وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ .
Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan birga edik, u zot xandaq qazimoqda, biz esa tuproq tashimoqda edik. U zot bizning yonimizdan oʻtib: «Allohim! Oxirat hayotidan boshqa hayot yoʻq. Bas, ansorlar va muhojirlarni magʻfirat qilgin!» dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu vajhdan hasan sahih gʻaribdir. Abu Hozimning ismi Salama ibn Dinor al-Aʼraj az-Zohiddir. Bu bobda Anas ibn Molikdan ham (rivoyat) bor.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга эдик, у зот хандақ қазимоқда, биз эса тупроқ ташимоқда эдик. У зот бизнинг ёнимиздан ўтиб: «Аллоҳим! Охират ҳаётидан бошқа ҳаёт йўқ. Бас, ансорлар ва муҳожирларни мағфират қилгин!» дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу важҳдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Абу Ҳозимнинг исми Салама ибн Динор ал-Аъраж аз-Зоҳиддир. Бу бобда Анас ибн Моликдан ҳам (ривоят) бор.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، ح قَالَ وَأَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، قِرَاءَةً عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ يَزَالُ النَّاسُ بِخَيْرٍ مَا عَجَّلُوا الْفِطْرَ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةَ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ أَهْلُ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمُ اسْتَحَبُّوا تَعْجِيلَ الْفِطْرِ . وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ .
Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Odamlar iftorni tezlatib turar ekan, doimo yaxshilik bilan boʻladilar», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abu Hurayra, Ibn Abbos, Oisha va Anas ibn Molikdan ham (hadis bor). Abu Iso aytdi: Sahl ibn Saʼdning hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan boʻlgan ilm ahli va boshqalar shuni ixtiyor qilib, iftorni tezlatishni mustahab sanaganlar. Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shunday deydilar.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Одамлар ифторни тезлатиб турар экан, доимо яхшилик билан бўладилар», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра, Ибн Аббос, Оиша ва Анас ибн Моликдан ҳам (ҳадис бор). Абу Исо айтди: Саҳл ибн Саъднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан бўлган илм аҳли ва бошқалар шуни ихтиёр қилиб, ифторни тезлатишни мустаҳаб санаганлар. Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шундай дейдилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّ فِي الْجَنَّةِ لَبَابًا يُدْعَى الرَّيَّانَ يُدْعَى لَهُ الصَّائِمُونَ فَمَنْ كَانَ مِنَ الصَّائِمِينَ دَخَلَهُ وَمَنْ دَخَلَهُ لَمْ يَظْمَأْ أَبَدًا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ .
Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Albatta, jannatda Rayyon deb ataluvchi bir eshik bordir. Roʻzadorlar unga chaqiriladilar. Kim roʻzadorlardan boʻlsa, undan kiradi. Kim undan kirsa, abadiy chanqamaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih gʻarib hadisdir.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Албатта, жаннатда Райён деб аталувчи бир эшик бордир. Рўзадорлар унга чақириладилар. Ким рўзадорлардан бўлса, ундан киради. Ким ундан кирса, абадий чанқамайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ғариб ҳадисдир.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ غَزِيَّةَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَا مِنْ مُسْلِمٍ يُلَبِّي إِلاَّ لَبَّى مَنْ عَنْ يَمِينِهِ أَوْ عَنْ شِمَالِهِ مِنْ حَجَرٍ أَوْ شَجَرٍ أَوْ مَدَرٍ حَتَّى تَنْقَطِعَ الأَرْضُ مِنْ هَا هُنَا وَهَا هُنَا " .
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الأَسْوَدِ أَبُو عَمْرٍو الْبَصْرِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبِيدَةُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ غَزِيَّةَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ حَدِيثِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَيَّاشٍ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي بَكْرٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ أَبِي فُدَيْكٍ عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ عُثْمَانَ . وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَرْبُوعٍ وَقَدْ رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَرْبُوعٍ عَنْ أَبِيهِ غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ . وَرَوَى أَبُو نُعَيْمٍ الطَّحَّانُ ضِرَارُ بْنُ صُرَدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ أَبِي فُدَيْكٍ عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَرْبُوعٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَأَخْطَأَ فِيهِ ضِرَارٌ . قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ الْحَسَنِ يَقُولُ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ مَنْ قَالَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ عَنِ ابْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَرْبُوعٍ عَنْ أَبِيهِ فَقَدْ أَخْطَأَ . قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ وَذَكَرْتُ لَهُ حَدِيثَ ضِرَارِ بْنِ صُرَدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي فُدَيْكٍ فَقَالَ هُوَ خَطَأٌ . فَقُلْتُ قَدْ رَوَاهُ غَيْرُهُ عَنِ ابْنِ أَبِي فُدَيْكٍ أَيْضًا مِثْلَ رِوَايَتِهِ . فَقَالَ لاَ شَىْءَ إِنَّمَا رَوَوْهُ عَنِ ابْنِ أَبِي فُدَيْكٍ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ . وَرَأَيْتُهُ يُضَعِّفُ ضِرَارَ بْنَ صُرَدٍ . وَالْعَجُّ هُوَ رَفْعُ الصَّوْتِ بِالتَّلْبِيَةِ . وَالثَّجُّ هُوَ نَحْرُ الْبُدْنِ .
Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Talbiya aytadigan har bir musulmonning oʻngi yoki chapidagi tosh, daraxt yoki kesakdan boʻlgan (narsalar) ham u bilan birga talbiya aytadi, hatto yer u tomondan-bu tomongacha (tugamaguncha)», dedilar. Bu bobda Ibn Umar va Jobirdan ham (hadislar bor). Abu Iso aytdi: Abu Bakrning hadisi gʻarib hadisdir, uni faqat Ibn Abu Fudayk Zahhok ibn Usmondan rivoyat qilgani yoʻli bilangina bilamiz. Muhammad ibn al-Munkadir Abdurrahmon ibn Yarbuʼdan (bevosita) eshitmagan, balki Muhammad ibn al-Munkadir bu hadisdan boshqa hadisni Said ibn Abdurrahmon ibn Yarbuʼdan, u otasidan rivoyat qilgan. Abu Iso aytdi: al-Ajj — talbiya bilan ovozni koʻtarishdir, as-sajj esa tuyalarni soʻyishdir.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Талбия айтадиган ҳар бир мусулмоннинг ўнги ёки чапидаги тош, дарахт ёки кесакдан бўлган (нарсалар) ҳам у билан бирга талбия айтади, ҳатто ер у томондан-бу томонгача (тугамагунча)», дедилар. Бу бобда Ибн Умар ва Жобирдан ҳам (ҳадислар бор). Абу Исо айтди: Абу Бакрнинг ҳадиси ғариб ҳадисдир, уни фақат Ибн Абу Фудайк Заҳҳок ибн Усмондан ривоят қилгани йўли билангина биламиз. Муҳаммад ибн ал-Мункадир Абдурраҳмон ибн Ярбуъдан (бевосита) эшитмаган, балки Муҳаммад ибн ал-Мункадир бу ҳадисдан бошқа ҳадисни Саид ибн Абдурраҳмон ибн Ярбуъдан, у отасидан ривоят қилган. Абу Исо айтди: ал-Ажж — талбия билан овозни кўтаришдир, ас-сажж эса туяларни сўйишдир.