حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا خَالِدٌ، وَمَنْصُورٌ، وَهِشَامٌ، فَأَمَّا خَالِدٌ وَهِشَامٌ فَقَالاَ عَنْ مُحَمَّدٍ وَحَفْصَةَ وَقَالَ مَنْصُورٌ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ قَالَتْ تُوُفِّيَتْ إِحْدَى بَنَاتِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " اغْسِلْنَهَا وِتْرًا ثَلاَثًا أَوْ خَمْسًا أَوْ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ إِنْ رَأَيْتُنَّ وَاغْسِلْنَهَا بِمَاءٍ وَسِدْرٍ وَاجْعَلْنَ فِي الآخِرَةِ كَافُورًا أَوْ شَيْئًا مِنْ كَافُورٍ فَإِذَا فَرَغْتُنَّ فَآذِنَّنِي " . فَلَمَّا فَرَغْنَا آذَنَّاهُ فَأَلْقَى إِلَيْنَا حِقْوَهُ فَقَالَ " أَشْعِرْنَهَا بِهِ " . قَالَ هُشَيْمٌ وَفِي حَدِيثِ غَيْرِ هَؤُلاَءِ وَلاَ أَدْرِي وَلَعَلَّ هِشَامًا مِنْهُمْ قَالَتْ وَضَفَّرْنَا شَعْرَهَا ثَلاَثَةَ قُرُونٍ . قَالَ هُشَيْمٌ أَظُنُّهُ قَالَ فَأَلْقَيْنَاهُ خَلْفَهَا . قَالَ هُشَيْمٌ فَحَدَّثَنَا خَالِدٌ مِنْ بَيْنِ الْقَوْمِ عَنْ حَفْصَةَ وَمُحَمَّدٍ عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ قَالَتْ وَقَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " وَابْدَأْنَ بِمَيَامِنِهَا وَمَوَاضِعِ الْوُضُوءِ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سُلَيْمٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أُمِّ عَطِيَّةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ أَنَّهُ قَالَ غُسْلُ الْمَيِّتِ كَالْغُسْلِ مِنَ الْجَنَابَةِ . وَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ لَيْسَ لِغُسْلِ الْمَيِّتِ عِنْدَنَا حَدٌّ مُؤَقَّتٌ وَلَيْسَ لِذَلِكَ صِفَةٌ مَعْلُومَةٌ وَلَكِنْ يُطَهَّرُ . وَقَالَ الشَّافِعِيُّ إِنَّمَا قَالَ مَالِكٌ قَوْلاً مُجْمَلاً يُغَسَّلُ وَيُنْقَى وَإِذَا أُنْقِيَ الْمَيِّتُ بِمَاءٍ قَرَاحٍ أَوْ مَاءٍ غَيْرِهِ أَجْزَأَ ذَلِكَ مِنْ غُسْلِهِ وَلَكِنْ أَحَبُّ إِلَىَّ أَنْ يُغْسَلَ ثَلاَثًا فَصَاعِدًا لاَ يُنْقَصُ عَنْ ثَلاَثٍ لِمَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " اغْسِلْنَهَا ثَلاَثًا أَوْ خَمْسًا " . وَإِنْ أَنْقَوْا فِي أَقَلَّ مِنْ ثَلاَثِ مَرَّاتٍ أَجْزَأَ وَلاَ يَرَى أَنَّ قَوْلَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِنَّمَا هُوَ عَلَى مَعْنَى الإِنْقَاءِ ثَلاَثًا أَوْ خَمْسًا وَلَمْ يُؤَقِّتْ . وَكَذَلِكَ قَالَ الْفُقَهَاءُ وَهُمْ أَعْلَمُ بِمَعَانِي الْحَدِيثِ . وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَتَكُونُ الْغَسَلاَتُ بِمَاءٍ وَسِدْرٍ وَيَكُونُ فِي الآخِرَةِ شَيْءٌ مِنْ كَافُورٍ .
Ummu Atiyya (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Nabiy ﷺning qizlaridan biri vafot etdi. Shunda u zot: ‹Uni toq (marta) — uch, yoki besh, yoki kerak deb bilsangiz, undan koʻproq marta yuvinglar. Uni suv va sidr (bargi) bilan yuvinglar, oxirgisida kofur yoki bir oz kofur soling. Tugatganingizda menga xabar beringlar›, dedilar. Biz tugatganimizda u zotga xabar berdik. Shunda u zot bizga belboglarini berib: ‹Uni unga oʻranglar (taniga tegizinglar)›, dedilar», dedi. (Yana bir rivoyatda u): «Biz uning sochini uch oʻrim qilib oʻrdik» va «Uni (sochni) orqasiga qoʻyib qoʻydik», dedi. (Boshqa rivoyatda) Rasululloh ﷺ bizga: «Uning oʻng tomonlaridan va tahorat aʼzolaridan boshlanglar», dedilar. Bu bobda Ummu Sulaymdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ummu Atiyyaning hadisi hasan sahihdir. Ilm ahli nazdida amal shunga muvofiqdir. Ibrohim Naxaʼiydan rivoyat qilinishicha, u: «Mayyitni gʻusl qildirish janobatdan qilinadigan gʻusl kabidir», degan. Molik ibn Anas: «Bizning nazdimizda mayyitni gʻusl qildirishning belgilangan chegarasi va maʼlum bir sifati yoʻq, balki u poklanadi (yetarli)», degan. Shofiʼiy: «Molik mujmal (umumiy) gap aytibdi — yuviladi va tozalanadi. Mayyit toza suv yoki boshqa suv bilan tozalansa, bu gʻusl oʻrnida yetarlidir. Lekin men uni uch va undan ortiq marta yuvilishini, Rasululloh ﷺning ‹Uni uch yoki besh marta yuvinglar› degan soʻzlariga binoan uchtadan kam boʻlmasligini afzal koʻraman. Agar uch martadan kamida tozalanib boʻlsa, yetarlidir», degan. Va u: «Nabiy ﷺning soʻzlari uch yoki besh marta tozalash maʼnosidadir, u zot (qatʼiy soni) belgilamaganlar», degan. Faqihlar ham shunday deganlar va ular hadisning maʼnolarini eng yaxshi biluvchidirlar. Ahmad va Ishoq: «Yuvishlar suv va sidr bilan boʻladi, oxirgisida esa bir oz kofur boʻladi», deganlar.Умму Атийя (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Набий ﷺнинг қизларидан бири вафот этди. Шунда у зот: ‹Уни тоқ (марта) — уч, ёки беш, ёки керак деб билсангиз, ундан кўпроқ марта ювинглар. Уни сув ва сидр (барги) билан ювинглар, охиргисида кофур ёки бир оз кофур солинг. Тугатганингизда менга хабар беринглар›, дедилар. Биз тугатганимизда у зотга хабар бердик. Шунда у зот бизга белбогларини бериб: ‹Уни унга ўранглар (танига тегизинглар)›, дедилар», деди. (Яна бир ривоятда у): «Биз унинг сочини уч ўрим қилиб ўрдик» ва «Уни (сочни) орқасига қўйиб қўйдик», деди. (Бошқа ривоятда) Расулуллоҳ ﷺ бизга: «Унинг ўнг томонларидан ва таҳорат аъзоларидан бошланглар», дедилар. Бу бобда Умму Сулаймдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Умму Атийянинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли наздида амал шунга мувофиқдир. Иброҳим Нахаъийдан ривоят қилинишича, у: «Маййитни ғусл қилдириш жанобатдан қилинадиган ғусл кабидир», деган. Молик ибн Анас: «Бизнинг наздимизда маййитни ғусл қилдиришнинг белгиланган чегараси ва маълум бир сифати йўқ, балки у покланади (етарли)», деган. Шофиъий: «Молик мужмал (умумий) гап айтибди — ювилади ва тозаланади. Маййит тоза сув ёки бошқа сув билан тозаланса, бу ғусл ўрнида етарлидир. Лекин мен уни уч ва ундан ортиқ марта ювилишини, Расулуллоҳ ﷺнинг ‹Уни уч ёки беш марта ювинглар› деган сўзларига биноан учтадан кам бўлмаслигини афзал кўраман. Агар уч мартадан камида тозаланиб бўлса, етарлидир», деган. Ва у: «Набий ﷺнинг сўзлари уч ёки беш марта тозалаш маъносидадир, у зот (қатъий сони) белгиламаганлар», деган. Фақиҳлар ҳам шундай деганлар ва улар ҳадиснинг маъноларини энг яхши билувчидирлар. Аҳмад ва Ишоқ: «Ювишлар сув ва сидр билан бўлади, охиргисида эса бир оз кофур бўлади», деганлар.