وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَأَبُو أَيُّوبَ الْغَيْلاَنِيُّ وَأَحْمَدُ بْنُ خِرَاشٍ قَالَ إِسْحَاقُ أَخْبَرَنَا وَقَالَ الآخَرَانِ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ، - وَهُوَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عَمْرٍو - حَدَّثَنَا رَبَاحٌ، - وَهُوَ ابْنُ أَبِي مَعْرُوفٍ - عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، - رضى الله عنهما - أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِضُبَاعَةَ رضى الله عنها " حُجِّي وَاشْتَرِطِي أَنَّ مَحِلِّي حَيْثُ تَحْبِسُنِي " . وَفِي رِوَايَةِ إِسْحَاقَ أَمَرَ ضُبَاعَةَ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Dubaʼaga: «Haj qil va ‹Meni (qaerda) ushlab qolsang, oʻsha yer mening ehromdan chiqadigan joyimdir› deb shart qilib qoʻy», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Дубаъага: «Ҳаж қил ва ‹Мени (қаэрда) ушлаб қолсанг, ўша ер менинг эҳромдан чиқадиган жойимдир› деб шарт қилиб қўй», дедилар.
وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، حَدَّثَنَا بَهْزٌ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، - رضى الله عنهما - قَالَ كَانُوا يَرَوْنَ أَنَّ الْعُمْرَةَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ مِنْ أَفْجَرِ الْفُجُورِ فِي الأَرْضِ وَيَجْعَلُونَ الْمُحَرَّمَ صَفَرً وَيَقُولُونَ إِذَا بَرَأَ الدَّبَرْ وَعَفَا الأَثَرْ وَانْسَلَخَ صَفَرْ حَلَّتِ الْعُمْرَةُ لِمَنِ اعْتَمَرْ . فَقَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابُهُ صَبِيحَةَ رَابِعَةٍ مُهِلِّينَ بِالْحَجِّ فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَجْعَلُوهَا عُمْرَةً فَتَعَاظَمَ ذَلِكَ عِنْدَهُمْ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَىُّ الْحِلِّ قَالَ " الْحِلُّ كُلُّهُ " .
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «(Johiliyat ahli) haj oylarida umra qilishni yer yuzidagi eng katta fisq-fasoddan deb bilar, Muharramni Safar (oʻrniga hisoblab) qoʻyar va: ‹Tuyalarning belidagi yara tuzalsa, izlar yoʻqolsa, Safar oyi oʻtsa, umra qilmoqchi boʻlgan kishiga umra halol boʻladi›, der edilar. Nabiy ﷺ va sahobalari (Zul-hijjaning) toʻrtinchi kuni tongida hajga niyat qilib (talbiya aytib) kelishdi. (Nabiy ﷺ) ularga uni umraga aylantirishni buyurdilar. Bu ularga ogʻir tuyuldi va: ‹Yo Rasululloh! Qanaqa halol boʻlish?› deyishdi. (U zot): ‹Toʻliq halol boʻlish›, dedilar».Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «(Жоҳилият аҳли) ҳаж ойларида умра қилишни ер юзидаги энг катта фисқ-фасоддан деб билар, Муҳаррамни Сафар (ўрнига ҳисоблаб) қўяр ва: ‹Туяларнинг белидаги яра тузалса, излар йўқолса, Сафар ойи ўтса, умра қилмоқчи бўлган кишига умра ҳалол бўлади›, дер эдилар. Набий ﷺ ва саҳобалари (Зул-ҳижжанинг) тўртинчи куни тонгида ҳажга ният қилиб (талбия айтиб) келишди. (Набий ﷺ) уларга уни умрага айлантиришни буюрдилар. Бу уларга оғир туюлди ва: ‹Ё Расулуллоҳ! Қанақа ҳалол бўлиш?› дейишди. (У зот): ‹Тўлиқ ҳалол бўлиш›, дедилар».
وَحَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ السَّدُوسِيُّ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، أَخْبَرَنَا أَيُّوبُ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ الْبَرَّاءِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، - رضى الله عنهما - قَالَ قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابُهُ لأَرْبَعٍ خَلَوْنَ مِنَ الْعَشْرِ وَهُمْ يُلَبُّونَ بِالْحَجِّ فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَجْعَلُوهَا عُمْرَةً .
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ va sahobalari (Zul-hijjaning) oʻn kunidan toʻrt kun oʻtgach, hajga talbiya aytayotgan holda keldilar. (U zot) ularga uni umraga aylantirishni buyurdilar».Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ ва саҳобалари (Зул-ҳижжанинг) ўн кунидан тўрт кун ўтгач, ҳажга талбия айтаётган ҳолда келдилар. (У зот) уларга уни умрага айлантиришни буюрдилар».
وَحَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، - رضى الله عنهما - قَالَ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الصُّبْحَ بِذِي طَوًى وَقَدِمَ لأَرْبَعٍ مَضَيْنَ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ وَأَمَرَ أَصْحَابَهُ أَنْ يُحَوِّلُوا إِحْرَامَهُمْ بِعُمْرَةٍ إِلاَّ مَنْ كَانَ مَعَهُ الْهَدْىُ .
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ bomdod namozini Zu Tavoda oʻqidilar va Zul-hijjadan toʻrt kun oʻtgach (Makkaga) keldilar. Sahobalariga oʻzi bilan qurbonlik (hadiy) moli boʻlganlardan boshqa hammasi ehromlarini umraga aylantirishni buyurdilar».Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ бомдод намозини Зу Тавода ўқидилар ва Зул-ҳижжадан тўрт кун ўтгач (Маккага) келдилар. Саҳобаларига ўзи билан қурбонлик (ҳадий) моли бўлганлардан бошқа ҳаммаси эҳромларини умрага айлантиришни буюрдилар».
وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، ح وَحَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ، - وَاللَّفْظُ لَهُ - حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، - رضى الله عنهما - قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " هَذِهِ عُمْرَةٌ اسْتَمْتَعْنَا بِهَا فَمَنْ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ الْهَدْىُ فَلْيَحِلَّ الْحِلَّ كُلَّهُ فَإِنَّ الْعُمْرَةَ قَدْ دَخَلَتْ فِي الْحَجِّ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ " .
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ: ‹Bu biz foydalangan umradir (tamattuʼ). Kimning oldida qurbonlik (hadiy) moli boʻlmasa, toʻliq ehromdan chiqsin. Chunki umra qiyomat kunigacha hajga kirib ketdi (haj ichiga qoʻshildi)›, dedilar».Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бу биз фойдаланган умрадир (таматтуъ). Кимнинг олдида қурбонлик (ҳадий) моли бўлмаса, тўлиқ эҳромдан чиқсин. Чунки умра қиёмат кунигача ҳажга кириб кетди (ҳаж ичига қўшилди)›, дедилар».
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ جَمِيعًا عَنِ ابْنِ أَبِي عَدِيٍّ، - قَالَ ابْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، - عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي حَسَّانَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، - رضى الله عنهما - قَالَ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الظُّهْرَ بِذِي الْحُلَيْفَةِ ثُمَّ دَعَا بِنَاقَتِهِ فَأَشْعَرَهَا فِي صَفْحَةِ سَنَامِهَا الأَيْمَنِ وَسَلَتَ الدَّمَ وَقَلَّدَهَا نَعْلَيْنِ ثُمَّ رَكِبَ رَاحِلَتَهُ فَلَمَّا اسْتَوَتْ بِهِ عَلَى الْبَيْدَاءِ أَهَلَّ بِالْحَجِّ .
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ peshin namozini Zul-Hulayfada oʻqidilar, soʻng tuyalarini soʻrab keltirib, uning oʻrkachi oʻng tomonini (qurbonlik belgisi sifatida) qonatdilar, qonni artdilar va uning boʻyniga ikkita choriq (taqib) qiladilar. Soʻng ulovlariga mindilar. Ulov u zotni Baydoga olib chiqib, tik turgach, hajga niyat qilib (talbiya aytdilar)».Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ пешин намозини Зул-Ҳулайфада ўқидилар, сўнг туяларини сўраб келтириб, унинг ўркачи ўнг томонини (қурбонлик белгиси сифатида) қонатдилар, қонни артдилар ва унинг бўйнига иккита чориқ (тақиб) қиладилар. Сўнг уловларига миндилар. Улов у зотни Байдога олиб чиқиб, тик тургач, ҳажга ният қилиб (талбия айтдилар)».
حَدَّثَنَا عَمْرٌو النَّاقِدُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حُجَيْرٍ، عَنْ طَاوُسٍ، قَالَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ لِي مُعَاوِيَةُ أَعَلِمْتَ أَنِّي قَصَّرْتُ مِنْ رَأْسِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عِنْدَ الْمَرْوَةِ بِمِشْقَصٍ فَقُلْتُ لَهُ لاَ أَعْلَمُ هَذَا إِلاَّ حُجَّةً عَلَيْكَ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Muoviya menga: «Bilasanmi, men Marvada qaychi bilan Rasululloh ﷺ ning boshlaridan (soch) qisqartirdim?» dedi. Men unga: «Buni faqat sizga qarshi hujjat deb bilaman», dedim.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Муовия менга: «Биласанми, мен Марвада қайчи билан Расулуллоҳ ﷺ нинг бошларидан (соч) қисқартирдим?» деди. Мен унга: «Буни фақат сизга қарши ҳужжат деб биламан», дедим.
وَحَدَّثَنِي أَبُو الرَّبِيعِ الزَّهْرَانِيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، - يَعْنِي ابْنَ زَيْدٍ - عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابُهُ مَكَّةَ وَقَدْ وَهَنَتْهُمْ حُمَّى يَثْرِبَ . قَالَ الْمُشْرِكُونَ إِنَّهُ يَقْدَمُ عَلَيْكُمْ غَدًا قَوْمٌ قَدْ وَهَنَتْهُمُ الْحُمَّى وَلَقُوا مِنْهَا شِدَّةً . فَجَلَسُوا مِمَّا يَلِي الْحِجْرَ وَأَمَرَهُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَرْمُلُوا ثَلاَثَةَ أَشْوَاطٍ وَيَمْشُوا مَا بَيْنَ الرُّكْنَيْنِ لِيَرَى الْمُشْرِكُونَ جَلَدَهُمْ فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ هَؤُلاَءِ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّ الْحُمَّى قَدْ وَهَنَتْهُمْ هَؤُلاَءِ أَجْلَدُ مِنْ كَذَا وَكَذَا . قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَلَمْ يَمْنَعْهُ أَنْ يَأْمُرَهُمْ أَنْ يَرْمُلُوا الأَشْوَاطَ كُلَّهَا إِلاَّ الإِبْقَاءُ عَلَيْهِمْ .
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ va sahobalari Makkaga kelganlarida, Yasrib (Madina) bezgagi ularni holdan toydirgan edi. Mushriklar: «Ertaga sizlarning oldingizga bezgak holdan toydirgan, undan qattiq aziyat chekkan bir qavm keladi», deyishdi. (Sahobalar) Hijr tomonida oʻtirishdi. Nabiy ﷺ esa mushriklar ularning baquvvatligini koʻrsinlar deb, ularga uch aylanishda raml qilib (yengil yugurib), ikki rukn orasida (oddiy) yurishni buyurdilar. Shunda mushriklar: «Bezgak holdan toydirgan, deb oʻylaganingiz ana shularmi?! Bular falon-falonchidan ham baquvvatroq ekan!» deyishdi. Ibn Abbos dedi: U zotni ularga barcha aylanishlarda raml qilishni buyurishdan faqat ularga rahmi kelgani (ularni asragani) toʻsdi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ва саҳобалари Маккага келганларида, Ясриб (Мадина) безгаги уларни ҳолдан тойдирган эди. Мушриклар: «Эртага сизларнинг олдингизга безгак ҳолдан тойдирган, ундан қаттиқ азият чеккан бир қавм келади», дейишди. (Саҳобалар) Ҳижр томонида ўтиришди. Набий ﷺ эса мушриклар уларнинг бақувватлигини кўрсинлар деб, уларга уч айланишда рамл қилиб (енгил югуриб), икки рукн орасида (оддий) юришни буюрдилар. Шунда мушриклар: «Безгак ҳолдан тойдирган, деб ўйлаганингиз ана шуларми?! Булар фалон-фалончидан ҳам бақувватроқ экан!» дейишди. Ибн Аббос деди: У зотни уларга барча айланишларда рамл қилишни буюришдан фақат уларга раҳми келгани (уларни асрагани) тўсди.
وَحَدَّثَنِي عَمْرٌو النَّاقِدُ، وَابْنُ أَبِي عُمَرَ، وَأَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ، جَمِيعًا عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، - قَالَ ابْنُ عَبْدَةَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، - عَنْ عَمْرٍو، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ إِنَّمَا سَعَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَرَمَلَ بِالْبَيْتِ لِيُرِيَ الْمُشْرِكِينَ قُوَّتَهُ .
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ mushriklarga oʻz kuch-quvvatlarini koʻrsatish uchungina saʼy qildilar va Baytni raml qilib (yengil yugurib) tavof qildilar.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ мушрикларга ўз куч-қувватларини кўрсатиш учунгина саъй қилдилар ва Байтни рамл қилиб (енгил югуриб) тавоф қилдилар.
حَدَّثَنِي أَبُو الطَّاهِرِ، وَحَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى، قَالاَ أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم طَافَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ عَلَى بَعِيرٍ يَسْتَلِمُ الرُّكْنَ بِمِحْجَنٍ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Vidoʼ (Vidolashuv) hajjida tuya ustida tavof qilib, ruknni (qora toshni) mihjan (egri tayoq) bilan istilom qildilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Видў (Видолашув) ҳажжида туя устида тавоф қилиб, рукнни (қора тошни) миҳжан (эгри таёқ) билан истилом қилдилар.
وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَعَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، كِلاَهُمَا عَنْ عِيسَى بْنِ يُونُسَ، - قَالَ ابْنُ خَشْرَمٍ أَخْبَرَنَا عِيسَى، - عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي عَطَاءٌ، أَخْبَرَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَرْدَفَ الْفَضْلَ مِنْ جَمْعٍ قَالَ فَأَخْبَرَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ الْفَضْلَ أَخْبَرَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَزَلْ يُلَبِّي حَتَّى رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ.
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Jamʼ (Muzdalifa)dan Fazlni ortlariga (tuyaga) mindirdilar. (Ibn Abbos dedi:) Menga Fazl xabar berib, Nabiy ﷺ Jamratul-Aqabani toshboʻron qilgunlaricha talbiya aytishda davom etgan ekanlar.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Жамъ (Муздалифа)дан Фазлни ортларига (туяга) миндирдилар. (Ибн Аббос деди:) Менга Фазл хабар бериб, Набий ﷺ Жамратул-Ақабани тошбўрон қилгунларича талбия айтишда давом этган эканлар.
وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا لَيْثٌ، ح وَحَدَّثَنَا ابْنُ رُمْحٍ، أَخْبَرَنِي اللَّيْثُ، عَنْ أَبِي، الزُّبَيْرِ عَنْ أَبِي مَعْبَدٍ، مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ، وَكَانَ، رَدِيفَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ فِي عَشِيَّةِ عَرَفَةَ وَغَدَاةِ جَمْعٍ لِلنَّاسِ حِينَ دَفَعُوا " عَلَيْكُمْ بِالسَّكِينَةِ " . وَهْوَ كَافٌّ نَاقَتَهُ حَتَّى دَخَلَ مُحَسِّرًا - وَهُوَ مِنْ مِنًى - قَالَ " عَلَيْكُمْ بِحَصَى الْخَذْفِ الَّذِي يُرْمَى بِهِ الْجَمْرَةُ " . وَقَالَ لَمْ يَزَلْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُلَبِّي حَتَّى رَمَى الْجَمْرَةَ .
Fazl ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi — u Rasululloh ﷺ ning ortida (ulovga) mingashib oʻtirar edi: Rasululloh ﷺ Arafa kechasi va Jamʼ (Muzdalifa) tongida, odamlar (qaytib) yoʻlga tushganlarida ularga: «Salmoqdor (vazminlik) bilan boring», — dedilar. U zot oʻz tuyasini (shoshilmasligi uchun) ushlab borardilar, hatto Muhassirga — bu Mino joylaridan biri — kirdilar. (Soʻng) dedilar: «Jamraga otiladigan, barmoq orasidan otiladigan mayda toshchalardan olishni (lozim tuting)». Rasululloh ﷺ Jamrani toshboʻron qilgunlariga qadar talbiya aytishda davom etdilar.Фазл ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади — у Расулуллоҳ ﷺ нинг ортида (уловга) мингашиб ўтирар эди: Расулуллоҳ ﷺ Арафа кечаси ва Жамъ (Муздалифа) тонгида, одамлар (қайтиб) йўлга тушганларида уларга: «Салмоқдор (вазминлик) билан боринг», — дедилар. У зот ўз туясини (шошилмаслиги учун) ушлаб борардилар, ҳатто Муҳассирга — бу Мино жойларидан бири — кирдилар. (Сўнг) дедилар: «Жамрага отиладиган, бармоқ орасидан отиладиган майда тошчалардан олишни (лозим тутинг)». Расулуллоҳ ﷺ Жамрани тошбўрон қилгунларига қадар талбия айтишда давом этдилар.
حَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَفَاضَ مِنْ عَرَفَةَ وَأُسَامَةُ رِدْفُهُ قَالَ أُسَامَةُ فَمَازَالَ يَسِيرُ عَلَى هَيْئَتِهِ حَتَّى أَتَى جَمْعًا .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Arafotdan qaytdilar, Usoma esa ortlarida (ulovda hamroh) edi. Usoma dedi: «U zot xuddi shu holatda yurib bordilar, toki Muzdalifaga (Jamʼga) yetib keldilar».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Арафотдан қайтдилар, Усома эса ортларида (уловда ҳамроҳ) эди. Усома деди: «У зот худди шу ҳолатда юриб бордилар, токи Муздалифага (Жамъга) етиб келдилар».
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، وَقُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، جَمِيعًا عَنْ حَمَّادٍ، - قَالَ يَحْيَى أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، - عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي يَزِيدَ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، يَقُولُ بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الثَّقَلِ - أَوْ قَالَ فِي الضَّعَفَةِ - مِنْ جَمْعٍ بِلَيْلٍ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ meni Jamʼdan (Muzdalifadan) kechasi yuk-asbob bilan — yoki: zaiflar bilan — (oldin) joʻnatdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ мени Жамъдан (Муздалифадан) кечаси юк-асбоб билан — ёки: заифлар билан — (олдин) жўнатдилар.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي، يَزِيدَ أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ عَبَّاسٍ، يَقُولُ أَنَا مِمَّنْ، قَدَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ضَعَفَةِ أَهْلِهِ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ oʻz ahlining zaiflari bilan birga (oldin) joʻnatgan kishilardan edim.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ ўз аҳлининг заифлари билан бирга (олдин) жўнатган кишилардан эдим.
حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، حَدَّثَنَا بَهْزٌ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قِيلَ لَهُ فِي الذَّبْحِ وَالْحَلْقِ وَالرَّمْىِ وَالتَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ فَقَالَ " لاَ حَرَجَ " .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ ga (qurbonlik) soʻyish, soch oldirish, tosh otish hamda (ulardan birini) oldinga surish va keyinga qoldirish toʻgʻrisida aytilgan edi, u zot: «Hech qanday gunoh yoʻq», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ га (қурбонлик) сўйиш, соч олдириш, тош отиш ҳамда (улардан бирини) олдинга суриш ва кейинга қолдириш тўғрисида айтилган эди, у зот: «Ҳеч қандай гуноҳ йўқ», дедилар.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَابْنُ أَبِي عُمَرَ، وَأَحْمَدُ بْنُ، عَبْدَةَ - وَاللَّفْظُ لأَبِي بَكْرٍ - حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَيْسَ التَّحْصِيبُ بِشَىْءٍ إِنَّمَا هُوَ مَنْزِلٌ نَزَلَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Tahsib (Muhassabda toʻxtash) hech narsa emas (alohida shariy ahamiyatga ega emas). U faqat Rasululloh ﷺ toʻxtagan bir manzildir, xolos».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Таҳсиб (Муҳассабда тўхташ) ҳеч нарса эмас (алоҳида шарий аҳамиятга эга эмас). У фақат Расулуллоҳ ﷺ тўхтаган бир манзилдир, холос».
وَحَدَّثَنَاهُ يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ قَالَ يَحْيَى أَخْبَرَنَا وَقَالَ الآخَرَانِ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، عَنْ أَبِي التَّيَّاحِ، عَنْ مُوسَى بْنِ سَلَمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ بِثَمَانَ عَشْرَةَ بَدَنَةً مَعَ رَجُلٍ . ثُمَّ ذَكَرَ بِمِثْلِ حَدِيثِ عَبْدِ الْوَارِثِ وَلَمْ يَذْكُرْ أَوَّلَ الْحَدِيثِ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bir kishi bilan oʻn sakkizta tuya (qurbonlik) joʻnatdilar. Soʻng (rovi) Abdulvorisning hadisiga oʻxshash qilib zikr qildi, ammo hadisning boshini zikr qilmadi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бир киши билан ўн саккизта туя (қурбонлик) жўнатдилар. Сўнг (рови) Абдулвориснинг ҳадисига ўхшаш қилиб зикр қилди, аммо ҳадиснинг бошини зикр қилмади.
حَدَّثَنِي أَبُو غَسَّانَ الْمِسْمَعِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ سِنَانِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ ذُؤَيْبًا أَبَا قَبِيصَةَ، حَدَّثَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَبْعَثُ مَعَهُ بِالْبُدْنِ ثُمَّ يَقُولُ " إِنْ عَطِبَ مِنْهَا شَىْءٌ فَخَشِيتَ عَلَيْهِ مَوْتًا فَانْحَرْهَا ثُمَّ اغْمِسْ نَعْلَهَا فِي دَمِهَا ثُمَّ اضْرِبْ بِهِ صَفْحَتَهَا وَلاَ تَطْعَمْهَا أَنْتَ وَلاَ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ رُفْقَتِكَ " .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Zuvayb Abu Qabisa unga hadis aytib berdiki, Rasululloh ﷺ u bilan qurbonlik tuyalarini joʻnatib, soʻng: «Agar ulardan biri holsizlanib, oʻlib qolishidan qoʻrqsang, uni soʻy, soʻng oyoq kiyimini (boʻyniga osilgan belgisini) uning qoniga botir, soʻng uni hayvonning yon tomoniga ur (qonni surt). Uni na oʻzing, na hamrohlaringdan birortasi yemang», deydilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Зувайб Абу Қабиса унга ҳадис айтиб бердики, Расулуллоҳ ﷺ у билан қурбонлик туяларини жўнатиб, сўнг: «Агар улардан бири ҳолсизланиб, ўлиб қолишидан қўрқсанг, уни сўй, сўнг оёқ кийимини (бўйнига осилган белгисини) унинг қонига ботир, сўнг уни ҳайвоннинг ён томонига ур (қонни сурт). Уни на ўзинг, на ҳамроҳларингдан бирортаси еманг», дейдилар.
حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سُلَيْمَانَ الأَحْوَلِ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ النَّاسُ يَنْصَرِفُونَ فِي كُلِّ وَجْهٍ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ يَنْفِرَنَّ أَحَدٌ حَتَّى يَكُونَ آخِرُ عَهْدِهِ بِالْبَيْتِ " . قَالَ زُهَيْرٌ يَنْصَرِفُونَ كُلَّ وَجْهٍ . وَلَمْ يَقُلْ فِي .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Odamlar har tomonga (tavofsiz) qaytib ketaverardilar. Shunda Rasululloh ﷺ: «Hech kim oxirgi ishi Baytni (tavof qilish) boʻlmaguncha (Makkadan) chiqib ketmasin», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Одамлар ҳар томонга (тавофсиз) қайтиб кетаверардилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳеч ким охирги иши Байтни (тавоф қилиш) бўлмагунча (Маккадан) чиқиб кетмасин», дедилар.
حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ - وَاللَّفْظُ لِسَعِيدٍ - قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أُمِرَ النَّاسُ أَنْ يَكُونَ، آخِرُ عَهْدِهِمْ بِالْبَيْتِ إِلاَّ أَنَّهُ خُفِّفَ عَنِ الْمَرْأَةِ الْحَائِضِ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Odamlar oxirgi ishlari Baytni (tavof qilish) boʻlishiga buyurildilar, faqat hayzli ayoldan bu yengillatildi (soqit qilindi).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Одамлар охирги ишлари Байтни (тавоф қилиш) бўлишига буюрилдилар, фақат ҳайзли аёлдан бу енгиллатилди (соқит қилинди).
حَدَّثَنَا شَيْبَانُ بْنُ فَرُّوخَ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا عَطَاءٌ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ الْكَعْبَةَ وَفِيهَا سِتُّ سَوَارٍ فَقَامَ عِنْدَ سَارِيَةٍ فَدَعَا وَلَمْ يُصَلِّ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Kaʼbaga kirdilar, unda olti ustun bor edi. (Rasululloh) bir ustun yonida turib duo qildilar, namoz oʻqimadilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Каъбага кирдилар, унда олти устун бор эди. (Расулуллоҳ) бир устун ёнида туриб дуо қилдилар, намоз ўқимадилар.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، قَالَ قَرَأْتُ عَلَى مَالِكٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ، يَسَارٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ قَالَ كَانَ الْفَضْلُ بْنُ عَبَّاسٍ رَدِيفَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَاءَتْهُ امْرَأَةٌ مِنْ خَثْعَمَ تَسْتَفْتِيهِ فَجَعَلَ الْفَضْلُ يَنْظُرُ إِلَيْهَا وَتَنْظُرُ إِلَيْهِ فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَصْرِفُ وَجْهَ الْفَضْلِ إِلَى الشِّقِّ الآخَرِ . قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ فَرِيضَةَ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ فِي الْحَجِّ أَدْرَكَتْ أَبِي شَيْخًا كَبِيرًا لاَ يَسْتَطِيعُ أَنْ يَثْبُتَ عَلَى الرَّاحِلَةِ أَفَأَحُجُّ عَنْهُ قَالَ " نَعَمْ " . وَذَلِكَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ .
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Fazl ibn Abbos Rasululloh ﷺ ning ortlarida (ulovda) oʻtirgan edi. Shunda Xasʼam (qabilasi)dan bir ayol u zotning oldilariga fatvo soʻrab keldi. Fazl unga, u esa Fazlga qaray boshladi. Rasululloh ﷺ Fazlning yuzini boshqa tomonga burib qoʻya boshladilar. (Ayol) dedi: «Yo Rasululloh! Allohning bandalariga farz qilgan haj (amali) otamni keksa chol holida topdi, u ulov ustida (mahkam) turishga qodir emas. Men uning nomidan haj qilaymi?» (U zot): «Ha», dedilar. Bu Vidoʼ hajida boʻlgan edi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Фазл ибн Аббос Расулуллоҳ ﷺ нинг ортларида (уловда) ўтирган эди. Шунда Хасъам (қабиласи)дан бир аёл у зотнинг олдиларига фатво сўраб келди. Фазл унга, у эса Фазлга қарай бошлади. Расулуллоҳ ﷺ Фазлнинг юзини бошқа томонга буриб қўя бошладилар. (Аёл) деди: «Ё Расулуллоҳ! Аллоҳнинг бандаларига фарз қилган ҳаж (амали) отамни кекса чол ҳолида топди, у улов устида (маҳкам) туришга қодир эмас. Мен унинг номидан ҳаж қилайми?» (У зот): «Ҳа», дедилар. Бу Видў ҳажида бўлган эди.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، وَابْنُ أَبِي عُمَرَ، جَمِيعًا عَنِ ابْنِ، عُيَيْنَةَ - قَالَ أَبُو بَكْرٍ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، - عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ كُرَيْبٍ، مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَقِيَ رَكْبًا بِالرَّوْحَاءِ فَقَالَ " مَنِ الْقَوْمُ " . قَالُوا الْمُسْلِمُونَ . فَقَالُوا مَنْ أَنْتَ قَالَ " رَسُولُ اللَّهِ " . فَرَفَعَتْ إِلَيْهِ امْرَأَةٌ صَبِيًّا فَقَالَتْ أَلِهَذَا حَجٌّ قَالَ " نَعَمْ وَلَكِ أَجْرٌ " .
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: (Nabiy ﷺ) Ravhoʼda bir guruh otliqlarni uchratib: «Bu qavm kimlar?» dedilar. Ular: «Musulmonlar», dedilar. Soʻng ular: «Sen kimsan?» dedilar. (U zot): «Rasululloh (Allohning elchisi)man», dedilar. Shunda bir ayol unga bir bolani koʻtarib: «Buning ham haji boʻladimi?» dedi. (U zot): «Ha, senga esa ajr (bor)», dedilar.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: (Набий ﷺ) Равҳўда бир гуруҳ отлиқларни учратиб: «Бу қавм кимлар?» дедилар. Улар: «Мусулмонлар», дедилар. Сўнг улар: «Сен кимсан?» дедилар. (У зот): «Расулуллоҳ (Аллоҳнинг элчиси)ман», дедилар. Шунда бир аёл унга бир болани кўтариб: «Бунинг ҳам ҳажи бўладими?» деди. (У зот): «Ҳа, сенга эса ажр (бор)», дедилар.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ، عُقْبَةَ عَنْ كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ رَفَعَتِ امْرَأَةٌ صَبِيًّا لَهَا فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلِهَذَا حَجٌّ قَالَ " نَعَمْ وَلَكِ أَجْرٌ " .
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir ayol oʻzining bolasini koʻtarib: «Yo Rasululloh! Buning ham haji boʻladimi?» dedi. (U zot): «Ha, senga esa ajr (bor)», dedilar.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир аёл ўзининг боласини кўтариб: «Ё Расулуллоҳ! Бунинг ҳам ҳажи бўладими?» деди. (У зот): «Ҳа, сенга эса ажр (бор)», дедилар.
وَحَدَّثَنَا ابْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، بِمِثْلِهِ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: shuning misli (xuddi shunday hadis) rivoyat qilingan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: шунинг мисли (худди шундай ҳадис) ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، كِلاَهُمَا عَنْ سُفْيَانَ، - قَالَ أَبُو بَكْرٍ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، - حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ أَبِي مَعْبَدٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، يَقُولُ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ يَقُولُ " لاَ يَخْلُوَنَّ رَجُلٌ بِامْرَأَةٍ إِلاَّ وَمَعَهَا ذُو مَحْرَمٍ وَلاَ تُسَافِرِ الْمَرْأَةُ إِلاَّ مَعَ ذِي مَحْرَمٍ " . فَقَامَ رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ امْرَأَتِي خَرَجَتْ حَاجَّةً وَإِنِّي اكْتُتِبْتُ فِي غَزْوَةِ كَذَا وَكَذَا . قَالَ " انْطَلِقْ فَحُجَّ مَعَ امْرَأَتِكَ " .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Nabiy ﷺ ning xutba qilib turib shunday deganlarini eshitdim: «Bir erkak ayol bilan, yonida uning mahrami boʻlmasa, xilvatda qolmasin va ayol kishi mahrami bilan boʻlmasa safar qilmasin». Shunda bir erkak oʻrnidan turib: «Yo Rasululloh! Mening xotinim haj qilgani chiqib ketdi, men esa falon-falon gʻazotga (jihodga) yozildim», dedi. U zot: «Bor, xotining bilan birga haj qil», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Набий ﷺ нинг хутба қилиб туриб шундай деганларини эшитдим: «Бир эркак аёл билан, ёнида унинг маҳрами бўлмаса, хилватда қолмасин ва аёл киши маҳрами билан бўлмаса сафар қилмасин». Шунда бир эркак ўрнидан туриб: «Ё Расулуллоҳ! Менинг хотиним ҳаж қилгани чиқиб кетди, мен эса фалон-фалон ғазотга (жиҳодга) ёзилдим», деди. У зот: «Бор, хотининг билан бирга ҳаж қил», дедилар.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيُّ، أَخْبَرَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ الْفَتْحِ فَتْحِ مَكَّةَ " لاَ هِجْرَةَ وَلَكِنْ جِهَادٌ وَنِيَّةٌ وَإِذَا اسْتُنْفِرْتُمْ فَانْفِرُوا " . وَقَالَ يَوْمَ الْفَتْحِ فَتْحِ مَكَّةَ " إِنَّ هَذَا الْبَلَدَ حَرَّمَهُ اللَّهُ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضَ فَهُوَ حَرَامٌ بِحُرْمَةِ اللَّهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَإِنَّهُ لَمْ يَحِلَّ الْقِتَالُ فِيهِ لأَحَدٍ قَبْلِي وَلَمْ يَحِلَّ لِي إِلاَّ سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ فَهُوَ حَرَامٌ بِحُرْمَةِ اللَّهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لاَ يُعْضَدُ شَوْكُهُ وَلاَ يُنَفَّرُ صَيْدُهُ وَلاَ يَلْتَقِطُ إِلاَّ مَنْ عَرَّفَهَا وَلاَ يُخْتَلَى خَلاَهَا " . فَقَالَ الْعَبَّاسُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِلاَّ الإِذْخِرَ فَإِنَّهُ لِقَيْنِهِمْ وَلِبُيُوتِهِمْ . فَقَالَ " إِلاَّ الإِذْخِرَ " .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Fath kuni — Makka fathi kuni: «(Endi) hijrat yoʻq, balki jihod va niyat (bor); qachon (jangga) chaqirilsangiz, otlaninglar», — dedilar. Va Fath kuni — Makka fathi kuni shunday dedilar: «Albatta, bu shaharni Alloh osmonlar bilan yerni yaratgan kuniyoq harom (muqaddas) qilgan; bas, u Allohning hurmati bilan qiyomat kunigacha harom (muqaddas)dir. Darhaqiqat, mendan oldin hech kimga unda jang qilish halol boʻlmagan, menga ham faqat kunduzning bir soatigina halol qilingan. Bas, u Allohning hurmati bilan qiyomat kunigacha haromdir. Uning tikoni kesilmaydi, ovi hurkitilmaydi, (yoʻqolgan narsasi) faqat uni eʼlon qiluvchidan boshqa kishi tomonidan terib olinmaydi va uning oʻt-oʻlani oʻrilmaydi». Shunda Abbos: «Yo Rasululloh! Izxirdan boshqa (boʻlsin), chunki u ularning temirchilari va uylari uchun (kerak)», — dedi. Shunda (Rasululloh ﷺ): «Izxirdan boshqa (boʻlsin)», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Фатҳ куни — Макка фатҳи куни: «(Энди) ҳижрат йўқ, балки жиҳод ва ният (бор); қачон (жангга) чақирилсангиз, отланинглар», — дедилар. Ва Фатҳ куни — Макка фатҳи куни шундай дедилар: «Албатта, бу шаҳарни Аллоҳ осмонлар билан ерни яратган куниёқ ҳаром (муқаддас) қилган; бас, у Аллоҳнинг ҳурмати билан қиёмат кунигача ҳаром (муқаддас)дир. Дарҳақиқат, мендан олдин ҳеч кимга унда жанг қилиш ҳалол бўлмаган, менга ҳам фақат кундузнинг бир соатигина ҳалол қилинган. Бас, у Аллоҳнинг ҳурмати билан қиёмат кунигача ҳаромдир. Унинг тикони кесилмайди, ови ҳуркитилмайди, (йўқолган нарсаси) фақат уни эълон қилувчидан бошқа киши томонидан териб олинмайди ва унинг ўт-ўлани ўрилмайди». Шунда Аббос: «Ё Расулуллоҳ! Изхирдан бошқа (бўлсин), чунки у уларнинг темирчилари ва уйлари учун (керак)», — деди. Шунда (Расулуллоҳ ﷺ): «Изхирдан бошқа (бўлсин)», — дедилар.
وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ رُمْحٍ، جَمِيعًا عَنِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ، - قَالَ قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا لَيْثٌ، - عَنْ نَافِعٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْبَدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ قَالَ إِنَّ امْرَأَةً اشْتَكَتْ شَكْوَى فَقَالَتْ إِنْ شَفَانِي اللَّهُ لأَخْرُجَنَّ فَلأُصَلِّيَنَّ فِي بَيْتِ الْمَقْدِسِ . فَبَرَأَتْ ثُمَّ تَجَهَّزَتْ تُرِيدُ الْخُرُوجَ فَجَاءَتْ مَيْمُونَةَ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تُسَلِّمُ عَلَيْهَا فَأَخْبَرَتْهَا ذَلِكَ فَقَالَتِ اجْلِسِي فَكُلِي مَا صَنَعْتِ وَصَلِّي فِي مَسْجِدِ الرَّسُولِ صلى الله عليه وسلم فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " صَلاَةٌ فِيهِ أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ صَلاَةٍ فِيمَا سِوَاهُ مِنَ الْمَسَاجِدِ إِلاَّ مَسْجِدَ الْكَعْبَةِ " .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: bir ayol kasal boʻlib qoldi va: «Agar Alloh meni shifo bersa, albatta chiqib, Baytul-Maqdisda namoz oʻqiyman», — deb (aytdi). Soʻng tuzaldi va chiqmoqchi boʻlib hozirlik koʻra boshladi. Keyin Nabiy ﷺ ning zavjalari Maymunaning oldiga unga salom berish uchun keldi va unga buni xabar berdi. Shunda (Maymuna): «Oʻtir, tayyorlagan (yoʻl ozugʻa)ngni yegin va Rasululloh ﷺ ning masjidida namoz oʻqi. Chunki men Rasululloh ﷺ ning shunday deyayotganlarini eshitganman: ‹Undagi (masjiddagi) bir namoz, masjidlardan undan boshqasidagi ming namozdan afzaldir, Kaʼba masjididan boshqasi (boʻlsa)›», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: бир аёл касал бўлиб қолди ва: «Агар Аллоҳ мени шифо берса, албатта чиқиб, Байтул-Мақдисда намоз ўқийман», — деб (айтди). Сўнг тузалди ва чиқмоқчи бўлиб ҳозирлик кўра бошлади. Кейин Набий ﷺ нинг завжалари Маймунанинг олдига унга салом бериш учун келди ва унга буни хабар берди. Шунда (Маймуна): «Ўтир, тайёрлаган (йўл озуға)нгни егин ва Расулуллоҳ ﷺ нинг масжидида намоз ўқи. Чунки мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деяётганларини эшитганман: ‹Ундаги (масжиддаги) бир намоз, масжидлардан ундан бошқасидаги минг намоздан афзалдир, Каъба масжидидан бошқаси (бўлса)›», — деди.
وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ، نُمَيْرٍ وَإِسْحَاقُ الْحَنْظَلِيُّ جَمِيعًا عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، - قَالَ ابْنُ نُمَيْرٍ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، - عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ أَبِي الشَّعْثَاءِ، أَنَّ ابْنَ، عَبَّاسٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَزَوَّجَ مَيْمُونَةَ وَهُوَ مُحْرِمٌ . زَادَ ابْنُ نُمَيْرٍ فَحَدَّثْتُ بِهِ الزُّهْرِيَّ فَقَالَ أَخْبَرَنِي يَزِيدُ بْنُ الأَصَمِّ أَنَّهُ نَكَحَهَا وَهُوَ حَلاَلٌ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ ehromda turib Maymunaga uylandilar. Ibn Numayr (shuni) ziyoda qildi: «Men buni Zuhriyga hadis qilib aytdim, shunda u: ‹Menga Yazid ibn al-Asamm xabar berdiki, u (Nabiy ﷺ) Maymunaga ehromsiz (ehromdan chiqqan) holda uylanganlar›, — dedi».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ эҳромда туриб Маймунага уйландилар. Ибн Нумайр (шуни) зиёда қилди: «Мен буни Зуҳрийга ҳадис қилиб айтдим, шунда у: ‹Менга Язид ибн ал-Асамм хабар бердики, у (Набий ﷺ) Маймунага эҳромсиз (эҳромдан чиққан) ҳолда уйланганлар›, — деди».
وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا دَاوُدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ أَبِي الشَّعْثَاءِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ قَالَ تَزَوَّجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَيْمُونَةَ وَهُوَ مُحْرِمٌ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ehromda turib Maymunaga uylandilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ эҳромда туриб Маймунага уйландилар.
حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَقُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا مَالِكٌ، ح وَحَدَّثَنَا يَحْيَى، بْنُ يَحْيَى - وَاللَّفْظُ لَهُ - قَالَ قُلْتُ لِمَالِكٍ حَدَّثَكَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْفَضْلِ، عَنْ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الأَيِّمُ أَحَقُّ بِنَفْسِهَا مِنْ وَلِيِّهَا وَالْبِكْرُ تُسْتَأْذَنُ فِي نَفْسِهَا وَإِذْنُهَا صُمَاتُهَا " . قَالَ نَعَمْ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Eri yoʻq ayol oʻzi haqida (oʻz nikohiga) valiysidan koʻra haqliroqdir, qizdan esa oʻzi haqida izn soʻraladi va uning izni — sukut qilishidir», — deganlar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Эри йўқ аёл ўзи ҳақида (ўз никоҳига) валийсидан кўра ҳақлироқдир, қиздан эса ўзи ҳақида изн сўралади ва унинг изни — сукут қилишидир», — деганлар.
وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ زِيَادِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ، سَمِعَ نَافِعَ بْنَ جُبَيْرٍ، يُخْبِرُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الثَّيِّبُ أَحَقُّ بِنَفْسِهَا مِنْ وَلِيِّهَا وَالْبِكْرُ تُسْتَأْمَرُ وَإِذْنُهَا سُكُوتُهَا " .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Eri boʻlgan (boʻlib ajragan yoki beva) ayol oʻzi haqida (oʻz nikohiga) valiysidan koʻra haqliroqdir, qizdan esa maslahat soʻraladi va uning izni — sukut qilishidir», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Эри бўлган (бўлиб ажраган ёки бева) аёл ўзи ҳақида (ўз никоҳига) валийсидан кўра ҳақлироқдир, қиздан эса маслаҳат сўралади ва унинг изни — сукут қилишидир», — дедилар.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، - وَاللَّفْظُ لِيَحْيَى - قَالاَ أَخْبَرَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لَوْ أَنَّ أَحَدَهُمْ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَأْتِيَ أَهْلَهُ قَالَ بِاسْمِ اللَّهِ اللَّهُمَّ جَنِّبْنَا الشَّيْطَانَ وَجَنِّبِ الشَّيْطَانَ مَا رَزَقْتَنَا فَإِنَّهُ إِنْ يُقَدَّرْ بَيْنَهُمَا وَلَدٌ فِي ذَلِكَ لَمْ يَضُرَّهُ شَيْطَانٌ أَبَدًا ".
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Agar biringiz oʻz ayoliga yaqinlik qilmoqchi boʻlganida: ‹Bismillah, Allohumma jannibnash-shaytona va jannibish-shaytona mo razaqtano (Alloh nomi bilan; ey Alloh, bizni shaytondan yiroq qil va bizga ato etadigan narsangni shaytondan yiroq qil)›, — desa, agar shu (qoʻshilishlari) tufayli ularning oʻrtasida bola taqdir qilinsa, unga shayton hech qachon zarar yetkaza olmaydi», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Агар бирингиз ўз аёлига яқинлик қилмоқчи бўлганида: ‹Бисмиллаҳ, Аллоҳумма жаннибнаш-шайтона ва жаннибиш-шайтона мо разақтано (Аллоҳ номи билан; эй Аллоҳ, бизни шайтондан йироқ қил ва бизга ато этадиган нарсангни шайтондан йироқ қил)›, — деса, агар шу (қўшилишлари) туфайли уларнинг ўртасида бола тақдир қилинса, унга шайтон ҳеч қачон зарар етказа олмайди», — дедилар.
وَحَدَّثَنَا هَدَّابُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ ابْنِ، عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أُرِيدَ عَلَى ابْنَةِ حَمْزَةَ فَقَالَ " إِنَّهَا لاَ تَحِلُّ لِي إِنَّهَا ابْنَةُ أَخِي مِنَ الرَّضَاعَةِ وَيَحْرُمُ مِنَ الرَّضَاعَةِ مَا يَحْرُمُ مِنَ الرَّحِمِ " .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ ga Hamzaning qizini (nikohlash) taklif qilindi. Shunda u zot: «Albatta u menga halol emas, chunki u emikdosh akamning qizidir. Emizish orqali (paydo boʻlgan qarindoshlikda) qarindoshlik (nasab) orqali harom boʻlgan narsa harom boʻladi», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ га Ҳамзанинг қизини (никоҳлаш) таклиф қилинди. Шунда у зот: «Албатта у менга ҳалол эмас, чунки у эмикдош акамнинг қизидир. Эмизиш орқали (пайдо бўлган қариндошликда) қариндошлик (насаб) орқали ҳаром бўлган нарса ҳаром бўлади», — дедилар.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ رَافِعٍ - قَالَ إِسْحَاقُ أَخْبَرَنَا وَقَالَ ابْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ الطَّلاَقُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَسَنَتَيْنِ مِنْ خِلاَفَةِ عُمَرَ طَلاَقُ الثَّلاَثِ وَاحِدَةً فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ إِنَّ النَّاسَ قَدِ اسْتَعْجَلُوا فِي أَمْرٍ قَدْ كَانَتْ لَهُمْ فِيهِ أَنَاةٌ فَلَوْ أَمْضَيْنَاهُ عَلَيْهِمْ . فَأَمْضَاهُ عَلَيْهِمْ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ zamonida, Abu Bakr (davrida) va Umar xalifaligining (dastlabki) ikki yilida uch taloq (bir oʻtirishda aytilsa ham) bitta (taloq) deb hisoblanardi. Soʻng Umar ibn al-Xattob: ‹Kishilar oʻzlariga muhlat berilgan ishda shoshilib qolishdi. Agar buni (ularga uch taloq sifatida) joriy qilsak (yaxshi boʻlardi)›, dedi va buni ularga joriy qildi».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ замонида, Абу Бакр (даврида) ва Умар халифалигининг (дастлабки) икки йилида уч талоқ (бир ўтиришда айтилса ҳам) битта (талоқ) деб ҳисобланарди. Сўнг Умар ибн ал-Хаттоб: ‹Кишилар ўзларига муҳлат берилган ишда шошилиб қолишди. Агар буни (уларга уч талоқ сифатида) жорий қилсак (яхши бўларди)›, деди ва буни уларга жорий қилди».
وَحَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ هِشَامٍ، - يَعْنِي الدَّسْتَوَائِيَّ - قَالَ كَتَبَ إِلَىَّ يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ يُحَدِّثُ عَنْ يَعْلَى بْنِ حَكِيمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ فِي الْحَرَامِ يَمِينٌ يُكَفِّرُهَا . وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ { لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ} .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: u (Ibn Abbos) «harom (qilish)» haqida: «Bu — kafforat toʻlanadigan qasamdir», derdi. Ibn Abbos: «{Darhaqiqat, sizlar uchun Rasulullohda goʻzal namuna bordir} (dedi)», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: у (Ибн Аббос) «ҳаром (қилиш)» ҳақида: «Бу — каффорат тўланадиган қасамдир», дерди. Ибн Аббос: «{Дарҳақиқат, сизлар учун Расулуллоҳда гўзал намуна бордир} (деди)», деди.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بِشْرٍ الْحَرِيرِيُّ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ، - يَعْنِي ابْنَ سَلاَّمٍ - عَنْ يَحْيَى، بْنِ أَبِي كَثِيرٍ أَنَّ يَعْلَى بْنَ حَكِيمٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ ابْنَ عَبَّاسٍ، قَالَ إِذَا حَرَّمَ الرَّجُلُ عَلَيْهِ امْرَأَتَهُ فَهْىَ يَمِينٌ يُكَفِّرُهَا وَقَالَ { لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ}
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Kishi xotinini oʻziga harom qilsa, bu — kafforat toʻlanadigan qasamdir». U yana: «{Darhaqiqat, sizlar uchun Rasulullohda goʻzal namuna bordir} (dedi)», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Киши хотинини ўзига ҳаром қилса, бу — каффорат тўланадиган қасамдир». У яна: «{Дарҳақиқат, сизлар учун Расулуллоҳда гўзал намуна бордир} (деди)», деди.
حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ سَعِيدٍ الأَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي سُلَيْمَانُ، - يَعْنِي ابْنَ بِلاَلٍ - أَخْبَرَنِي يَحْيَى، أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ بْنُ حُنَيْنٍ، أَنَّهُ سَمِعَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، يُحَدِّثُ قَالَ مَكَثْتُ سَنَةً وَأَنَا أُرِيدُ، أَنْ أَسْأَلَ، عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ عَنْ آيَةٍ، فَمَا أَسْتَطِيعُ أَنْلَهُ حَتَّى خَرَجَ حَاجًّا فَخَرَجْتُ مَعَهُ فَلَمَّا رَجَعَ فَكُنَّا بِبَعْضِ الطَّرِيقِ عَدَلَ إِلَى الأَرَاكِ لِحَاجَةٍ لَهُ فَوَقَفْتُ لَهُ حَتَّى فَرَغَ ثُمَّ سِرْتُ مَعَهُ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَنِ اللَّتَانِ تَظَاهَرَتَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ أَزْوَاجِهِ فَقَالَ تِلْكَ حَفْصَةُ وَعَائِشَةُ . قَالَ فَقُلْتُ لَهُ وَاللَّهِ إِنْ كُنْتُ لأُرِيدُ أَنْ أَسْأَلَكَ عَنْ هَذَا مُنْذُ سَنَةٍ فَمَا أَسْتَطِيعُ هَيْبَةً لَكَ . قَالَ فَلاَ تَفْعَلْ مَا ظَنَنْتَ أَنَّ عِنْدِي مِنْ عِلْمٍ فَسَلْنِي عَنْهُ فَإِنْ كُنْتُ أَعْلَمُهُ أَخْبَرْتُكَ - قَالَ - وَقَالَ عُمَرُ وَاللَّهِ إِنْ كُنَّا فِي الْجَاهِلِيَّةِ مَا نَعُدُّ لِلنِّسَاءِ أَمْرًا حَتَّى أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِنَّ مَا أَنْزَلَ وَقَسَمَ لَهُنَّ مَا قَسَمَ قَالَ فَبَيْنَمَا أَنَا فِي أَمْرٍ أَأْتَمِرُهُ إِذْ قَالَتْ لِي امْرَأَتِي لَوْ صَنَعْتَ كَذَا وَكَذَا فَقُلْتُ لَهَا وَمَا لَكِ أَنْتِ وَلِمَا هَا هُنَا وَمَا تَكَلُّفُكِ فِي أَمْرٍ أُرِيدُهُ فَقَالَتْ لِي عَجَبًا لَكَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ مَا تُرِيدُ أَنْ تُرَاجَعَ أَنْتَ وَإِنَّ ابْنَتَكَ لَتُرَاجِعُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى يَظَلَّ يَوْمَهُ غَضْبَانَ . قَالَ عُمَرُ فَآخُذُ رِدَائِي ثُمَّ أَخْرُجُ مَكَانِي حَتَّى أَدْخُلَ عَلَى حَفْصَةَ فَقُلْتُ لَهَا يَا بُنَيَّةُ إِنَّكِ لَتُرَاجِعِينَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى يَظَلَّ يَوْمَهُ غَضْبَانَ . فَقَالَتْ حَفْصَةُ وَاللَّهِ إِنَّا لَنُرَاجِعُهُ . فَقُلْتُ تَعْلَمِينَ أَنِّي أُحَذِّرُكِ عُقُوبَةَ اللَّهِ وَغَضَبَ رَسُولِهِ يَا بُنَيَّةُ لاَ يَغُرَّنَّكِ هَذِهِ الَّتِي قَدْ أَعْجَبَهَا حُسْنُهَا وَحُبُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِيَّاهَا . ثُمَّ خَرَجْتُ حَتَّى أَدْخُلَ عَلَى أُمِّ سَلَمَةَ لِقَرَابَتِي مِنْهَا فَكَلَّمْتُهَا فَقَالَتْ لِي أُمُّ سَلَمَةَ عَجَبًا لَكَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ قَدْ دَخَلْتَ فِي كُلِّ شَىْءٍ حَتَّى تَبْتَغِي أَنْ تَدْخُلَ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَزْوَاجِهِ . قَالَ فَأَخَذَتْنِي أَخْذًا كَسَرَتْنِي عَنْ بَعْضِ مَا كُنْتُ أَجِدُ فَخَرَجْتُ مِنْ عِنْدِهَا وَكَانَ لِي صَاحِبٌ مِنَ الأَنْصَارِ إِذَا غِبْتُ أَتَانِي بِالْخَبَرِ وَإِذَا غَابَ كُنْتُ أَنَا آتِيهِ بِالْخَبَرِ وَنَحْنُ حِينَئِذٍ نَتَخَوَّفُ مَلِكًا مِنْ مُلُوكِ غَسَّانَ ذُكِرَ لَنَا أَنَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَسِيرَ إِلَيْنَا فَقَدِ امْتَلأَتْ صُدُورُنَا مِنْهُ فَأَتَى صَاحِبِي الأَنْصَارِيُّ يَدُقُّ الْبَابَ وَقَالَ افْتَحِ افْتَحْ . فَقُلْتُ جَاءَ الْغَسَّانِيُّ فَقَالَ أَشَدُّ مِنْ ذَلِكَ اعْتَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَزْوَاجَهُ . فَقُلْتُ رَغِمَ أَنْفُ حَفْصَةَ وَعَائِشَةَ . ثُمَّ آخُذُ ثَوْبِي فَأَخْرُجُ حَتَّى جِئْتُ فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي مَشْرُبَةٍ لَهُ يُرْتَقَى إِلَيْهَا بِعَجَلَةٍ وَغُلاَمٌ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَسْوَدُ عَلَى رَأْسِ الدَّرَجَةِ فَقُلْتُ هَذَا عُمَرُ . فَأُذِنَ لِي . قَالَ عُمَرُ فَقَصَصْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثَ فَلَمَّا بَلَغْتُ حَدِيثَ أُمِّ سَلَمَةَ تَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَإِنَّهُ لَعَلَى حَصِيرٍ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ شَىْءٌ وَتَحْتَ رَأْسِهِ وِسَادَةٌ مِنْ أَدَمٍ حَشْوُهَا لِيفٌ وَإِنَّ عِنْدَ رِجْلَيْهِ قَرَظًا مَضْبُورًا وَعِنْدَ رَأْسِهِ أُهُبًا مُعَلَّقَةً فَرَأَيْتُ أَثَرَ الْحَصِيرِ فِي جَنْبِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَبَكَيْتُ فَقَالَ " مَا يُبْكِيكَ " . فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ كِسْرَى وَقَيْصَرَ فِيمَا هُمَا فِيهِ وَأَنْتَ رَسُولُ اللَّهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَمَا تَرْضَى أَنْ تَكُونَ لَهُمَا الدُّنْيَا وَلَكَ الآخِرَةُ " .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Umar ibn al-Xattobdan bir oyat haqida soʻrashni istab, bir yil (kutib) turdim, lekin (uning) heybati (sababli) undan (soʻrashga) qodir boʻlmadim. To u haj qilgani chiqquncha. Men ham u bilan birga chiqdim. U qaytayotganida, biz yoʻlning bir (joyi)da boʻlganimizda, u bir hojati uchun arak (daraxti) tomon burildi. Men u (hojatdan) forigʻ boʻlguncha uni kutib turdim, soʻng u bilan birga yurdim va: «Ey moʻminlarning amiri, Rasululloh ﷺ ning xotinlaridan u zotga qarshi til biriktirgan ikki (ayol) kimlar edi?» dedim. U: «Ular Hafsa va Oisha edilar», dedi. (Ibn Abbos) dedi: Men unga: «Allohga qasamki, men sendan bu haqda bir yildan beri soʻrashni istar edim, lekin sening heybating (sababli) qodir boʻlmadim», dedim. U: «Bunday qilma! Menda biror ilm bor deb gumon qilsang, undan soʻra; agar men uni bilsam, senga xabar beraman», dedi. (Ibn Abbos) dedi: Umar shunday dedi: Allohga qasamki, biz johiliyatda ayollarni hech narsaga (sanab) hisoblamas edik, to Alloh taolo ular haqida nozil qiladiganini nozil qilib, ularga (meros va boshqalardan) belgilanganini belgilamaguncha. (Umar) dedi: Men oʻylab koʻrayotgan bir ishda ekanimda, xotinim menga: «Agar shunday-shunday qilsang (yaxshi boʻlar edi)», dedi. Men unga: «Senga nima boʻlibdi, sening bunga nima daxling bor, men istayotgan ishga sen nega oʻzingni urasan?!» dedim. Shunda u menga: «Sendan hayronman, ey Xattobning oʻgʻli! Sen oʻzingga (gap) qaytarilishini istamaysan, holbuki sening qizing Rasululloh ﷺ ga (gap) qaytaradi, hatto u zot kunini gʻazabnok holda oʻtkazadilar», dedi. (Umar) dedi: Men ridomni oldim-da, oʻsha zahoti joyimdan chiqdim, to Hafsaning oldiga kirib: «Ey qizginam, sen Rasululloh ﷺ ga (gap) qaytarar ekansan, hatto u zot kunini gʻazabnok holda oʻtkazadilar (deyishyapti)», dedim. Shunda Hafsa: «Allohga qasamki, biz u zotga (gap) qaytaramiz», dedi. Men: «Bilib qoʻyki, men seni Allohning jazosidan va Uning Rasulining gʻazabidan ogohlantiraman. Ey qizginam, goʻzalligi va Rasululloh ﷺ ning unga muhabbati oʻzini magʻrur qilib qoʻygan ana u (ayol — Oisha) seni aldab qoʻymasin», dedim. Soʻng men chiqib, qarindoshligim sababli Ummu Salamaning oldiga kirdim va u bilan gaplashdim. Shunda Ummu Salama menga: «Sendan hayronman, ey Xattobning oʻgʻli! Sen har bir narsaga aralashibsan, hatto Rasululloh ﷺ bilan u zotning xotinlari oʻrtasiga ham kirmoqchimisan?!» dedi. (Umar) dedi: U meni shunday (qattiq) tutdiki, men topib (his qilib) turgan baʼzi (gʻazabim)dan meni qaytardi (sindirdi). Men uning huzuridan chiqdim. Menda ansorlardan bir doʻstim bor edi: men (Nabiy huzuridan) gʻoyib boʻlsam, u menga (boʻlgan) xabarni keltirar, u gʻoyib boʻlsa, men unga xabarni keltirardim. Oʻsha paytda biz gʻassoniylar podshohlaridan bir podshohdan qoʻrqar edik. Bizga uning bizga (qarshi) yurish qilmoqchi ekani aytilgan edi, shu sababli koʻksimiz undan (xavotirga) toʻlgan edi. Shunda ansoriy doʻstim eshikni taqillatib keldi-da: «Och, och!» dedi. Men: «Gʻassoniy keldimi?» dedim. U: «Undan ham qattiqroq (narsa): Rasululloh ﷺ xotinlaridan ajralib turibdilar», dedi. Men: «Hafsa bilan Oishaning burni yerga ishqalansin (xor boʻlsin)!» dedim. Soʻng men kiyimimni olib chiqdim, to (Nabiy huzuriga) keldim. Shu payt Rasululloh ﷺ oʻzlarining yuqori xonalarida edilar, unga zina (pogʻona) bilan chiqilardi. Rasululloh ﷺ ning qora (tanli) bir xizmatkori zinaning boshida edi. Men: «Bu Umar», dedim. Shunda menga ruxsat berildi. Umar dedi: Men Rasululloh ﷺ ga shu hadis(da boʻlgan voqea)ni soʻzlab berdim. Ummu Salamaning gapiga yetganimda, Rasululloh ﷺ tabassum qildilar. U zot boʻyra ustida edilar, u zot bilan u (boʻyra) oʻrtasida hech narsa yoʻq edi, boshlari ostida ichi xurmo tolasiga toʻldirilgan teridan (yasalgan) yostiq, oyoqlari yonida bir (boylam) yigʻib qoʻyilgan salla (oshlovchi qaraz) va boshlari yonida osigʻliq (turgan) oshlanmagan terilar bor edi. Men Rasululloh ﷺ ning yonboshlarida boʻyraning izini koʻrdim va yigʻladim. Shunda u zot: «Seni nima yigʻlatyapti?» dedilar. Men: «Yo Rasululloh, albatta Kisro bilan Qaysar oʻzlari (yashayotgan farovonlik) ichidalar, siz esa Rasululloh ﷺ siz!» dedim. Shunda Rasululloh ﷺ: «Dunyo ularniki, oxirat senga (bizga) boʻlishiga rozi boʻlmaysanmi?!» dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Умар ибн ал-Хаттобдан бир оят ҳақида сўрашни истаб, бир йил (кутиб) турдим, лекин (унинг) ҳейбати (сабабли) ундан (сўрашга) қодир бўлмадим. То у ҳаж қилгани чиққунча. Мен ҳам у билан бирга чиқдим. У қайтаётганида, биз йўлнинг бир (жойи)да бўлганимизда, у бир ҳожати учун арак (дарахти) томон бурилди. Мен у (ҳожатдан) фориғ бўлгунча уни кутиб турдим, сўнг у билан бирга юрдим ва: «Эй мўминларнинг амири, Расулуллоҳ ﷺ нинг хотинларидан у зотга қарши тил бириктирган икки (аёл) кимлар эди?» дедим. У: «Улар Ҳафса ва Оиша эдилар», деди. (Ибн Аббос) деди: Мен унга: «Аллоҳга қасамки, мен сендан бу ҳақда бир йилдан бери сўрашни истар эдим, лекин сенинг ҳейбатинг (сабабли) қодир бўлмадим», дедим. У: «Бундай қилма! Менда бирор илм бор деб гумон қилсанг, ундан сўра; агар мен уни билсам, сенга хабар бераман», деди. (Ибн Аббос) деди: Умар шундай деди: Аллоҳга қасамки, биз жоҳилиятда аёлларни ҳеч нарсага (санаб) ҳисобламас эдик, то Аллоҳ таоло улар ҳақида нозил қиладиганини нозил қилиб, уларга (мерос ва бошқалардан) белгиланганини белгиламагунча. (Умар) деди: Мен ўйлаб кўраётган бир ишда эканимда, хотиним менга: «Агар шундай-шундай қилсанг (яхши бўлар эди)», деди. Мен унга: «Сенга нима бўлибди, сенинг бунга нима дахлинг бор, мен истаётган ишга сен нега ўзингни урасан?!» дедим. Шунда у менга: «Сендан ҳайронман, эй Хаттобнинг ўғли! Сен ўзингга (гап) қайтарилишини истамайсан, ҳолбуки сенинг қизинг Расулуллоҳ ﷺ га (гап) қайтаради, ҳатто у зот кунини ғазабнок ҳолда ўтказадилар», деди. (Умар) деди: Мен ридомни олдим-да, ўша заҳоти жойимдан чиқдим, то Ҳафсанинг олдига кириб: «Эй қизгинам, сен Расулуллоҳ ﷺ га (гап) қайтарар экансан, ҳатто у зот кунини ғазабнок ҳолда ўтказадилар (дейишяпти)», дедим. Шунда Ҳафса: «Аллоҳга қасамки, биз у зотга (гап) қайтарамиз», деди. Мен: «Билиб қўйки, мен сени Аллоҳнинг жазосидан ва Унинг Расулининг ғазабидан огоҳлантираман. Эй қизгинам, гўзаллиги ва Расулуллоҳ ﷺ нинг унга муҳаббати ўзини мағрур қилиб қўйган ана у (аёл — Оиша) сени алдаб қўймасин», дедим. Сўнг мен чиқиб, қариндошлигим сабабли Умму Саламанинг олдига кирдим ва у билан гаплашдим. Шунда Умму Салама менга: «Сендан ҳайронман, эй Хаттобнинг ўғли! Сен ҳар бир нарсага аралашибсан, ҳатто Расулуллоҳ ﷺ билан у зотнинг хотинлари ўртасига ҳам кирмоқчимисан?!» деди. (Умар) деди: У мени шундай (қаттиқ) тутдики, мен топиб (ҳис қилиб) турган баъзи (ғазабим)дан мени қайтарди (синдирди). Мен унинг ҳузуридан чиқдим. Менда ансорлардан бир дўстим бор эди: мен (Набий ҳузуридан) ғойиб бўлсам, у менга (бўлган) хабарни келтирар, у ғойиб бўлса, мен унга хабарни келтирардим. Ўша пайтда биз ғассонийлар подшоҳларидан бир подшоҳдан қўрқар эдик. Бизга унинг бизга (қарши) юриш қилмоқчи экани айтилган эди, шу сабабли кўксимиз ундан (хавотирга) тўлган эди. Шунда ансорий дўстим эшикни тақиллатиб келди-да: «Оч, оч!» деди. Мен: «Ғассоний келдими?» дедим. У: «Ундан ҳам қаттиқроқ (нарса): Расулуллоҳ ﷺ хотинларидан ажралиб турибдилар», деди. Мен: «Ҳафса билан Оишанинг бурни ерга ишқалансин (хор бўлсин)!» дедим. Сўнг мен кийимимни олиб чиқдим, то (Набий ҳузурига) келдим. Шу пайт Расулуллоҳ ﷺ ўзларининг юқори хоналарида эдилар, унга зина (поғона) билан чиқиларди. Расулуллоҳ ﷺ нинг қора (танли) бир хизматкори зинанинг бошида эди. Мен: «Бу Умар», дедим. Шунда менга рухсат берилди. Умар деди: Мен Расулуллоҳ ﷺ га шу ҳадис(да бўлган воқеа)ни сўзлаб бердим. Умму Саламанинг гапига етганимда, Расулуллоҳ ﷺ табассум қилдилар. У зот бўйра устида эдилар, у зот билан у (бўйра) ўртасида ҳеч нарса йўқ эди, бошлари остида ичи хурмо толасига тўлдирилган теридан (ясалган) ёстиқ, оёқлари ёнида бир (бойлам) йиғиб қўйилган салла (ошловчи қараз) ва бошлари ёнида осиғлиқ (турган) ошланмаган терилар бор эди. Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг ёнбошларида бўйранинг изини кўрдим ва йиғладим. Шунда у зот: «Сени нима йиғлатяпти?» дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, албатта Кисро билан Қайсар ўзлари (яшаётган фаровонлик) ичидалар, сиз эса Расулуллоҳ ﷺ сиз!» дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Дунё уларники, охират сенга (бизга) бўлишига рози бўлмайсанми?!» дедилар.
وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَفَّانُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، أَخْبَرَنِي يَحْيَى بْنُ، سَعِيدٍ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ حُنَيْنٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَقْبَلْتُ مَعَ عُمَرَ حَتَّى إِذَا كُنَّا بِمَرِّ الظَّهْرَانِ . وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ كَنَحْوِ حَدِيثِ سُلَيْمَانَ بْنِ بِلاَلٍ غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ قُلْتُ شَأْنُ الْمَرْأَتَيْنِ قَالَ حَفْصَةُ وَأُمُّ سَلَمَةَ . وَزَادَ فِيهِ وَأَتَيْتُ الْحُجَرَ فَإِذَا فِي كُلِّ بَيْتٍ بُكَاءٌ . وَزَادَ أَيْضًا وَكَانَ آلَى مِنْهُنَّ شَهْرًا فَلَمَّا كَانَ تِسْعًا وَعِشْرِينَ نَزَلَ إِلَيْهِنَّ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Umar bilan birga (yoʻlga) chiqdim, to biz Marruz-Zahronda boʻlganimizda... — va u hadisni Sulaymon ibn Bilolning hadisiga oʻxshash, toʻliq qilib soʻzlab berdi. Faqat u (shunday) dedi: Men: «Ikki ayolning ishi (qanday boʻlgan)?» dedim. U: «(Ular) Hafsa va Ummu Salama (edi)», dedi. Va unda (quyidagicha) ziyoda qildi: «Men hujralar (yoniga) keldim, shu payt har bir uyda yigʻi (eshitilardi)». Yana (shuni) ziyoda qildi: «U zot ulardan (yaqinlashmaslikka) bir oy qasam ichib (iylo qilib) turgan edilar. Yigirma toʻqqiz (kun) boʻlgach, ularning (huzuriga) tushdilar».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Умар билан бирга (йўлга) чиқдим, то биз Марруз-Заҳронда бўлганимизда... — ва у ҳадисни Сулаймон ибн Билолнинг ҳадисига ўхшаш, тўлиқ қилиб сўзлаб берди. Фақат у (шундай) деди: Мен: «Икки аёлнинг иши (қандай бўлган)?» дедим. У: «(Улар) Ҳафса ва Умму Салама (эди)», деди. Ва унда (қуйидагича) зиёда қилди: «Мен ҳужралар (ёнига) келдим, шу пайт ҳар бир уйда йиғи (эшитиларди)». Яна (шуни) зиёда қилди: «У зот улардан (яқинлашмасликка) бир ой қасам ичиб (ийло қилиб) турган эдилар. Йигирма тўққиз (кун) бўлгач, уларнинг (ҳузурига) тушдилар».