حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَسَحَ بِرَأْسِهِ وَأُذُنَيْهِ ظَاهِرِهِمَا وَبَاطِنِهِمَا . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ الرُّبَيِّعِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ يَرَوْنَ مَسْحَ الأُذُنَيْنِ ظُهُورِهِمَا وَبُطُونِهِمَا .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinishicha, Paygʻambar ﷺ boshlariga va quloqlariga — ularning tashqi va ichki tomoniga — mash tortdilar.
Abu Iso aytdi: Bu bobda ar-Rubayyiʼdan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahih hadisdir. Koʻpchilik ilm ahli nazdida shu (hadis) bilan amal qilinib, ular quloqlarning tashqi va ichki tomoniga mash tortishni (lozim) deb koʻrishgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинишича, Пайғамбар ﷺ бошларига ва қулоқларига — уларнинг ташқи ва ички томонига — маш тортдилар.
Абу Исо айтди: Бу бобда ар-Рубаййиъдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Кўпчилик илм аҳли наздида шу (ҳадис) билан амал қилиниб, улар қулоқларнинг ташқи ва ички томонига маш тортишни (лозим) деб кўришган.
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعِيدٍ، هُوَ الْجَوْهَرِيُّ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ صَالِحٍ، مَوْلَى التَّوْأَمَةِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا تَوَضَّأْتَ فَخَلِّلْ بَيْنَ أَصَابِعِ يَدَيْكَ وَرِجْلَيْكَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ: «Tahorat olganingda, qoʻllaring va oyoqlaring barmoqlari orasini xilolla», dedilar.
Abu Iso aytdi: Bu hasan gʻarib hadisdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ: «Таҳорат олганингда, қўлларинг ва оёқларинг бармоқлари орасини хилолла», дедилар.
Абу Исо айтди: Бу ҳасан ғариб ҳадисдир.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَهَنَّادٌ، وَقُتَيْبَةُ، قَالُوا حَدَّثَنَا وِكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، ح قَالَ وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ مَرَّةً مَرَّةً . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَجَابِرٍ وَبُرَيْدَةَ وَأَبِي رَافِعٍ وَابْنِ الْفَاكِهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ أَحْسَنُ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ وَأَصَحُّ . وَرَوَى رِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ وَغَيْرُهُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ شُرَحْبِيلَ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ مَرَّةً مَرَّةً . قَالَ وَلَيْسَ هَذَا بِشَيْءٍ وَالصَّحِيحُ مَا رَوَى ابْنُ عَجْلاَنَ وَهِشَامُ بْنُ سَعْدٍ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَعَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinishicha, Paygʻambar ﷺ (aʼzolarini) bir martadan (yuvib) tahorat oldilar.
Abu Iso aytdi: Bu bobda Umar, Jobir, Burayda, Abu Rofeʼ va Ibn al-Fokihdan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi bu bobda eng yaxshi va eng sahih(dir). Rishdin ibn Saʼd va boshqalar bu hadisni az-Zahhok ibn Shurahbildan, (u) Zayd ibn Aslamdan, (u) otasidan, (u) Umar ibn al-Xattobdan: «Paygʻambar ﷺ (aʼzolarini) bir martadan (yuvib) tahorat oldilar», deb rivoyat qilishgan. (Rovi) aytdi: Bu hech narsa emas (ishonchli emas); sahih(i) — Ibn Ajlon, Hishom ibn Saʼd, Sufyon Savriy va Abdulaziz ibn Muhammad(ning) Zayd ibn Aslamdan, (u) Ato ibn Yasordan, (u) Ibn Abbosdan, (u) Paygʻambar ﷺ dan (qilgan) rivoyatidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинишича, Пайғамбар ﷺ (аъзоларини) бир мартадан (ювиб) таҳорат олдилар.
Абу Исо айтди: Бу бобда Умар, Жобир, Бурайда, Абу Рофеъ ва Ибн ал-Фокиҳдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси бу бобда энг яхши ва энг саҳиҳ(дир). Ришдин ибн Саъд ва бошқалар бу ҳадисни аз-Заҳҳок ибн Шураҳбилдан, (у) Зайд ибн Асламдан, (у) отасидан, (у) Умар ибн ал-Хаттобдан: «Пайғамбар ﷺ (аъзоларини) бир мартадан (ювиб) таҳорат олдилар», деб ривоят қилишган. (Рови) айтди: Бу ҳеч нарса эмас (ишончли эмас); саҳиҳ(и) — Ибн Ажлон, Ҳишом ибн Саъд, Суфён Саврий ва Абдулазиз ибн Муҳаммад(нинг) Зайд ибн Асламдан, (у) Ато ибн Ясордан, (у) Ибн Аббосдан, (у) Пайғамбар ﷺ дан (қилган) ривоятидир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ اغْتَسَلَ بَعْضُ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي جَفْنَةٍ فَأَرَادَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَتَوَضَّأَ مِنْهُ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي كُنْتُ جُنُبًا . فَقَالَ " إِنَّ الْمَاءَ لاَ يُجْنِبُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: «Paygʻambar ﷺning ayollaridan biri bir tos (idish)da gʻusl qildi. Rasululloh ﷺ undan tahorat qilmoqchi boʻldilar. Shunda u (ayol): ‹Yo Rasululloh, men junub edim›, dedi. U zot: «Albatta, suv junub boʻlmaydi», dedilar». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu Sufyon as-Savriy, Molik va Shofeʼiyning soʻzidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: «Пайғамбар ﷺнинг аёлларидан бири бир тос (идиш)да ғусл қилди. Расулуллоҳ ﷺ ундан таҳорат қилмоқчи бўлдилар. Шунда у (аёл): ‹Ё Расулуллоҳ, мен жунуб эдим›, деди. У зот: «Албатта, сув жунуб бўлмайди», дедилар». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу Суфён ас-Саврий, Молик ва Шофеъийнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَقُتَيْبَةُ، وَأَبُو كُرَيْبٍ قَالُوا حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ سَمِعْتُ مُجَاهِدًا، يُحَدِّثُ عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَرَّ عَلَى قَبْرَيْنِ فَقَالَ " إِنَّهُمَا يُعَذَّبَانِ وَمَا يُعَذَّبَانِ فِي كَبِيرٍ أَمَّا هَذَا فَكَانَ لاَ يَسْتَتِرُ مِنْ بَوْلِهِ وَأَمَّا هَذَا فَكَانَ يَمْشِي بِالنَّمِيمَةِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي مُوسَى وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ ابْنِ حَسَنَةَ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَأَبِي بَكْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَرَوَى مَنْصُورٌ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ طَاوُسٍ . وَرِوَايَةُ الأَعْمَشِ أَصَحُّ . قَالَ وَسَمِعْتُ أَبَا بَكْرٍ مُحَمَّدَ بْنَ أَبَانَ الْبَلْخِيَّ مُسْتَمْلِي وَكِيعٍ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعًا يَقُولُ الأَعْمَشُ أَحْفَظُ لإِسْنَادِ إِبْرَاهِيمَ مِنْ مَنْصُورٍ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinishicha, Paygʻambar ﷺ ikkita qabr yonidan oʻtib, shunday dedilar: «Bularning ikkalasi azoblanmoqda. Ular katta (ogʻir koʻrinadigan) narsa uchun azoblanayotgani yoʻq. Biri — bavlidan saqlanmas edi, ikkinchisi esa — chaqimchilik qilib yurar edi». Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Hurayra, Abu Muso, Abdurrahmon ibn Hasana, Zayd ibn Sobit va Abu Bakradan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu hadisni Mansur Mujohiddan, u Ibn Abbosdan rivoyat qilgan va unda Tovusni zikr qilmagan. Aʼmashning rivoyati esa sahihroqdir. (Abu Iso) aytdi: Men Vakiʼning mustamliysi Abu Bakr Muhammad ibn Abon al-Balxiyning shunday deganini eshitdim: Men Vakiʼning: ‹Aʼmash Ibrohimning isnodini Mansurdan koʻra yaxshiroq yodlaydi›, deganini eshitdim.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинишича, Пайғамбар ﷺ иккита қабр ёнидан ўтиб, шундай дедилар: «Буларнинг иккаласи азобланмоқда. Улар катта (оғир кўринадиган) нарса учун азобланаётгани йўқ. Бири — бавлидан сақланмас эди, иккинчиси эса — чақимчилик қилиб юрар эди». Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра, Абу Мусо, Абдурраҳмон ибн Ҳасана, Зайд ибн Собит ва Абу Бакрадан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадисни Мансур Мужоҳиддан, у Ибн Аббосдан ривоят қилган ва унда Товусни зикр қилмаган. Аъмашнинг ривояти эса саҳиҳроқдир. (Абу Исо) айтди: Мен Вакиънинг мустамлийси Абу Бакр Муҳаммад ибн Абон ал-Балхийнинг шундай деганини эшитдим: Мен Вакиънинг: ‹Аъмаш Иброҳимнинг иснодини Мансурдан кўра яхшироқ ёдлайди›, деганини эшитдим.
حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُوسَى، - كُوفِيٌّ - وَهَنَّادٌ وَمُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ الْمُحَارِبِيُّ الْمَعْنَى وَاحِدٌ قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ السَّلاَمِ بْنُ حَرْبٍ الْمُلاَئِيُّ، عَنْ أَبِي خَالِدٍ الدَّالاَنِيِّ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ رَأَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَامَ وَهُوَ سَاجِدٌ حَتَّى غَطَّ أَوْ نَفَخَ ثُمَّ قَامَ يُصَلِّي . فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّكَ قَدْ نِمْتَ قَالَ " إِنَّ الْوُضُوءَ لاَ يَجِبُ إِلاَّ عَلَى مَنْ نَامَ مُضْطَجِعًا فَإِنَّهُ إِذَا اضْطَجَعَ اسْتَرْخَتْ مَفَاصِلُهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَبُو خَالِدٍ اسْمُهُ يَزِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u Nabiy ﷺni sajda holatlarida uxlab, hatto xurrak otganlarini yoki puflaganlarini koʻrdi, soʻng u zot turib namoz oʻqidilar. Men: «Yo Rasululloh, siz uxlab qoldingiz-ku?» dedim. U zot: «Albatta, tahorat faqat yonboshlab uxlagan kishiga vojib boʻladi. Chunki kishi yonboshlaganida, boʻgʻimlari boʻshashadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Xolidning ismi Yazid ibn Abdurrahmondir. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Oisha, Ibn Masʼud va Abu Hurayradan ham (rivoyatlar) bor.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у Набий ﷺни сажда ҳолатларида ухлаб, ҳатто хуррак отганларини ёки пуфлаганларини кўрди, сўнг у зот туриб намоз ўқидилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, сиз ухлаб қолдингиз-ку?» дедим. У зот: «Албатта, таҳорат фақат ёнбошлаб ухлаган кишига вожиб бўлади. Чунки киши ёнбошлаганида, бўғимлари бўшашади», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Холиднинг исми Язид ибн Абдурраҳмондир. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Оиша, Ибн Масъуд ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم شَرِبَ لَبَنًا فَدَعَا بِمَاءٍ فَمَضْمَضَ وَقَالَ " إِنَّ لَهُ دَسَمًا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ وَأُمِّ سَلَمَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْمَضْمَضَةَ مِنَ اللَّبَنِ وَهَذَا عِنْدَنَا عَلَى الاِسْتِحْبَابِ وَلَمْ يَرَ بَعْضُهُمُ الْمَضْمَضَةَ مِنَ اللَّبَنِ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ sut ichdilar, soʻng suv talab qilib, ogʻizlarini chaydilar va: «Albatta, uning yogʻi (yopishqoqligi) bor», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Sahl ibn Saʼd Soidiy va Ummu Salama (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Baʼzi ilm ahli sutdan (keyin) ogʻizni chayish (kerak) qarashida boʻlganlar va bu bizning nazdimizda mustahab (yoqimli amal) darajasidadir. Baʼzilari esa sutdan (keyin) ogʻizni chayish (kerak) qarashida boʻlmaganlar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ сут ичдилар, сўнг сув талаб қилиб, оғизларини чайдилар ва: «Албатта, унинг ёғи (ёпишқоқлиги) бор», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Саҳл ибн Саъд Соидий ва Умму Салама (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли сутдан (кейин) оғизни чайиш (керак) қарашида бўлганлар ва бу бизнинг наздимизда мустаҳаб (ёқимли амал) даражасидадир. Баъзилари эса сутдан (кейин) оғизни чайиш (керак) қарашида бўлмаганлар.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ خَالَتِهِ، مَيْمُونَةَ قَالَتْ وَضَعْتُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم غُسْلاً فَاغْتَسَلَ مِنَ الْجَنَابَةِ فَأَكْفَأَ الإِنَاءَ بِشِمَالِهِ عَلَى يَمِينِهِ فَغَسَلَ كَفَّيْهِ ثُمَّ أَدْخَلَ يَدَهُ فِي الإِنَاءِ فَأَفَاضَ عَلَى فَرْجِهِ ثُمَّ دَلَكَ بِيَدِهِ الْحَائِطَ أَوِ الأَرْضَ ثُمَّ مَضْمَضَ وَاسْتَنْشَقَ وَغَسَلَ وَجْهَهُ وَذِرَاعَيْهِ ثُمَّ أَفَاضَ عَلَى رَأْسِهِ ثَلاَثًا ثُمَّ أَفَاضَ عَلَى سَائِرِ جَسَدِهِ ثُمَّ تَنَحَّى فَغَسَلَ رِجْلَيْهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ وَجَابِرٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَجُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ .
Maymuna (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Men Nabiy ﷺ uchun gʻusl (suvi) hozirladim. U zot janobatdan gʻusl qildilar: chap qoʻllari bilan idishni oʻng (qoʻllari) ustiga togʻorab (suv quyib), ikki kaftlarini yuvdilar. Soʻng qoʻllarini idishga solib, avrat (joy)lariga suv quydilar. Soʻng qoʻllarini devorga yoki yerga ishqaladilar. Soʻng ogʻiz va burunlariga suv olib chayqadilar, yuzlari va ikki bilaklarini yuvdilar. Soʻng boshlariga uch marta suv quydilar. Soʻng butun badanlariga suv quydilar. Soʻng (oʻsha joydan) chetga surilib, oyoqlarini yuvdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu bobda Ummu Salama, Jobir, Abu Said, Jubayr ibn Mutʼim va Abu Hurayradan ham (rivoyatlar) bor.Маймуна (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Мен Набий ﷺ учун ғусл (суви) ҳозирладим. У зот жанобатдан ғусл қилдилар: чап қўллари билан идишни ўнг (қўллари) устига тоғораб (сув қуйиб), икки кафтларини ювдилар. Сўнг қўлларини идишга солиб, аврат (жой)ларига сув қуйдилар. Сўнг қўлларини деворга ёки ерга ишқаладилар. Сўнг оғиз ва бурунларига сув олиб чайқадилар, юзлари ва икки билакларини ювдилар. Сўнг бошларига уч марта сув қуйдилар. Сўнг бутун баданларига сув қуйдилар. Сўнг (ўша жойдан) четга сурилиб, оёқларини ювдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Умму Салама, Жобир, Абу Саид, Жубайр ибн Мутъим ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنْ أَبِي الْجَحَّافِ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ إِنَّمَا الْمَاءُ مِنَ الْمَاءِ فِي الاِحْتِلاَمِ . قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ الْجَارُودَ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعًا يَقُولُ لَمْ نَجِدْ هَذَا الْحَدِيثَ إِلاَّ عِنْدَ شَرِيكٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَبُو الْجَحَّافِ اسْمُهُ دَاوُدُ بْنُ أَبِي عَوْفٍ . وَيُرْوَى عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الْجَحَّافِ وَكَانَ مَرْضِيًّا . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَالزُّبَيْرِ وَطَلْحَةَ وَأَبِي أَيُّوبَ وَأَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " الْمَاءُ مِنَ الْمَاءِ " .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Suv suvdandir» (degan hukm) faqat ehtilom (tush koʻrish) haqidadir. Abu Iso aytdi: Men Jorudning shunday deganini eshitdim: Men Vakiʼning shunday deganini eshitdim: Biz bu hadisni faqat Shariykning huzurida topdik. Abu Iso aytdi: Abul-Jahhofning ismi Dovud ibn Abu Avfdir. Sufyon as-Savriydan rivoyat qilinishicha, u: «Bizga Abul-Jahhof rivoyat qildi, u rozi boʻlingan (ishonchli) kishi edi», degan. Abu Iso aytdi: Bu bobda Usmon ibn Affon, Ali ibn Abu Tolib, Zubayr, Talha, Abu Ayyub va Abu Saiddan, ular Nabiy ﷺdan: «Suv suvdandir» deganlari (rivoyat qilingan).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Сув сувдандир» (деган ҳукм) фақат эҳтилом (туш кўриш) ҳақидадир. Абу Исо айтди: Мен Жоруднинг шундай деганини эшитдим: Мен Вакиънинг шундай деганини эшитдим: Биз бу ҳадисни фақат Шарийкнинг ҳузурида топдик. Абу Исо айтди: Абул-Жаҳҳофнинг исми Довуд ибн Абу Авфдир. Суфён ас-Саврийдан ривоят қилинишича, у: «Бизга Абул-Жаҳҳоф ривоят қилди, у рози бўлинган (ишончли) киши эди», деган. Абу Исо айтди: Бу бобда Усмон ибн Аффон, Али ибн Абу Толиб, Зубайр, Талҳа, Абу Айюб ва Абу Саиддан, улар Набий ﷺдан: «Сув сувдандир» деганлари (ривоят қилинган).
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنْ خُصَيْفٍ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الرَّجُلِ يَقَعُ عَلَى امْرَأَتِهِ وَهِيَ حَائِضٌ قَالَ " يَتَصَدَّقُ بِنِصْفِ دِينَارٍ " .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ hayzli holatdagi xotiniga yaqinlik qilgan kishi haqida: «Yarim dinor sadaqa qilsin», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ ҳайзли ҳолатдаги хотинига яқинлик қилган киши ҳақида: «Ярим динор садақа қилсин», дедилар.
حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، أَخْبَرَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ السُّكَّرِيِّ، عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا كَانَ دَمًا أَحْمَرَ فَدِينَارٌ وَإِذَا كَانَ دَمًا أَصْفَرَ فَنِصْفُ دِينَارٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْكَفَّارَةِ فِي إِتْيَانِ الْحَائِضِ قَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَوْقُوفًا وَمَرْفُوعًا . وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ . وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ . وَقَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ يَسْتَغْفِرُ رَبَّهُ وَلاَ كَفَّارَةَ عَلَيْهِ . وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ قَوْلِ ابْنِ الْمُبَارَكِ عَنْ بَعْضِ التَّابِعِينَ مِنْهُمْ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ وَهُوَ قَوْلُ عَامَّةِ عُلَمَاءِ الأَمْصَارِ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Qizil qon boʻlsa — bir dinor, sariq qon boʻlsa — yarim dinor (sadaqa qilinsin)», dedilar. Abu Iso aytdi: Hayzli ayolga yaqinlik qilishdagi kafforat hadisi Ibn Abbosdan mavquf (oʻz soʻzi sifatida) ham, marfuʼ (Paygʻambarga nisbatan) ham rivoyat qilingan. Bu — baʼzi ilm ahlining soʻzidir; Ahmad va Ishoq ham shuni aytadi. Ibn Muborak esa: «Robbidan magʻfirat soʻraydi, unga kafforat lozim emas», dedi. Ibn Muborakning soʻziga oʻxshash (gap) baʼzi tobeinlardan, jumladan Said ibn Jubayr va Ibrohim an-Naxaiydan ham rivoyat qilingan; bu — shaharlar olimlarining umumiy soʻzidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Қизил қон бўлса — бир динор, сариқ қон бўлса — ярим динор (садақа қилинсин)», дедилар. Абу Исо айтди: Ҳайзли аёлга яқинлик қилишдаги каффорат ҳадиси Ибн Аббосдан мавқуф (ўз сўзи сифатида) ҳам, марфуъ (Пайғамбарга нисбатан) ҳам ривоят қилинган. Бу — баъзи илм аҳлининг сўзидир; Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтади. Ибн Муборак эса: «Роббидан мағфират сўрайди, унга каффорат лозим эмас», деди. Ибн Муборакнинг сўзига ўхшаш (гап) баъзи тобеинлардан, жумладан Саид ибн Жубайр ва Иброҳим ан-Нахаийдан ҳам ривоят қилинган; бу — шаҳарлар олимларининг умумий сўзидир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ خُثَيْمٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْبَسُوا مِنْ ثِيَابِكُمُ الْبَيَاضَ فَإِنَّهَا مِنْ خَيْرِ ثِيَابِكُمْ وَكَفِّنُوا فِيهَا مَوْتَاكُمْ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ سَمُرَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهُوَ الَّذِي يَسْتَحِبُّهُ أَهْلُ الْعِلْمِ . وَقَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ أَحَبُّ إِلَىَّ أَنْ يُكَفَّنَ فِي ثِيَابِهِ الَّتِي كَانَ يُصَلِّي فِيهَا . وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ أَحَبُّ الثِّيَابِ إِلَيْنَا أَنْ يُكَفَّنَ فِيهَا الْبَيَاضُ وَيُسْتَحَبُّ حُسْنُ الْكَفَنِ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kiyimlaringizdan oqini kiyinglar, chunki u kiyimlaringizning eng yaxshisidir va oʻliklaringizni ham oʻshanda kafanlanglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli buni mustahab koʻradi. Ibn Muborak: Menga (mayyitning) namoz oʻqigan kiyimlarida kafanlanishi yoqimliroqdir, degan. Ahmad va Ishoq: Bizga eng yoqimli kiyim — oqida kafanlanishidir va kafanning chiroyli boʻlishi mustahabdir, deyishgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кийимларингиздан оқини кийинглар, чунки у кийимларингизнинг энг яхшисидир ва ўликларингизни ҳам ўшанда кафанланглар», дедилар. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли буни мустаҳаб кўради. Ибн Муборак: Менга (маййитнинг) намоз ўқиган кийимларида кафанланиши ёқимлироқдир, деган. Аҳмад ва Ишоқ: Бизга энг ёқимли кийим — оқида кафанланишидир ва кафаннинг чиройли бўлиши мустаҳабдир, дейишган.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عُثْمَانَ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَرَأَ عَلَى الْجَنَازَةِ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ شَرِيكٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِذَلِكَ الْقَوِيِّ . إِبْرَاهِيمُ بْنُ عُثْمَانَ هُوَ أَبُو شَيْبَةَ الْوَاسِطِيُّ مُنْكَرُ الْحَدِيثِ . وَالصَّحِيحُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَوْلُهُ مِنَ السُّنَّةِ الْقِرَاءَةُ عَلَى الْجَنَازَةِ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ janoza ustida Fotihatul-kitobni oʻqidilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ummu Sharikdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisining isnodi unchalik kuchli emas. Ibrohim ibn Usmon — u Abu Shayba al-Vositiy boʻlib, munkarul-hadisdir. Ibn Abbosdan sahih boʻlgani esa uning oʻz soʻzidir: «Janoza ustida Fotihatul-kitobni oʻqish sunnatdandir».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ жаноза устида Фотиҳатул-китобни ўқидилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Умму Шарикдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадисининг исноди унчалик кучли эмас. Иброҳим ибн Усмон — у Абу Шайба ал-Воситий бўлиб, мункарул-ҳадисдир. Ибн Аббосдан саҳиҳ бўлгани эса унинг ўз сўзидир: «Жаноза устида Фотиҳатул-китобни ўқиш суннатдандир».
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَنَصْرُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْكُوفِيُّ، وَيُوسُفُ بْنُ مُوسَى الْقَطَّانُ الْبَغْدَادِيُّ، قَالُوا حَدَّثَنَا حَكَّامُ بْنُ سَلْمٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " اللَّحْدُ لَنَا وَالشَّقُّ لِغَيْرِنَا " . وَفِي الْبَابِ عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Lahad biz uchun, shaqq (oʻyilgan chuqur) esa bizdan boshqalar uchundir», dedilar. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi bu yoʻldan gʻaribdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Лаҳад биз учун, шаққ (ўйилган чуқур) эса биздан бошқалар учундир», дедилар. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси бу йўлдан ғарибдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جُعِلَ فِي قَبْرِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَطِيفَةٌ حَمْرَاءُ .
قَالَ وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، وَيَحْيَى، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي جَمْرَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، . وَهَذَا أَصَحُّ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الْقَصَّابِ، وَاسْمُهُ، عِمْرَانُ بْنُ أَبِي عَطَاءٍ وَرُوِيَ عَنْ أَبِي جَمْرَةَ الضُّبَعِيِّ، وَاسْمُهُ، نَصْرُ بْنُ عِمْرَانَ وَكِلاَهُمَا مِنْ أَصْحَابِ ابْنِ عَبَّاسٍ . وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ كَرِهَ أَنْ يُلْقَى، تَحْتَ الْمَيِّتِ فِي الْقَبْرِ شَيْءٌ . وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadi: Nabiy ﷺning qabrlariga qizil qatifa (baxmal) qoʻyildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Buni Shuʼba Abu Hamza al-Qassobdan rivoyat qilgan — uning ismi Imron ibn Abu Ato. Yana Abu Jamra az-Zubayiydan ham rivoyat qilingan — uning ismi Nasr ibn Imron, ikkisi ham Ibn Abbosning shogirdlaridandir. Ibn Abbosdan rivoyat qilinishicha, u qabrda mayyit ostiga biror narsa toʻshalishini makruh sanagan. Baʼzi ilm ahli shunga moyil boʻlgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтади: Набий ﷺнинг қабрларига қизил қатифа (бахмал) қўйилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Буни Шуъба Абу Ҳамза ал-Қассобдан ривоят қилган — унинг исми Имрон ибн Абу Ато. Яна Абу Жамра аз-Зубайийдан ҳам ривоят қилинган — унинг исми Наср ибн Имрон, иккиси ҳам Ибн Аббоснинг шогирдларидандир. Ибн Аббосдан ривоят қилинишича, у қабрда маййит остига бирор нарса тўшалишини макруҳ санаган. Баъзи илм аҳли шунга мойил бўлган.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّلْتِ، عَنْ أَبِي كُدَيْنَةَ، عَنْ قَابُوسِ بْنِ أَبِي ظَبْيَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِقُبُورِ الْمَدِينَةِ فَأَقْبَلَ عَلَيْهِمْ بِوَجْهِهِ فَقَالَ " السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ يَا أَهْلَ الْقُبُورِ يَغْفِرُ اللَّهُ لَنَا وَلَكُمْ أَنْتُمْ سَلَفُنَا وَنَحْنُ بِالأَثَرِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ بُرَيْدَةَ وَعَائِشَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَأَبُو كُدَيْنَةَ اسْمُهُ يَحْيَى بْنُ الْمُهَلَّبِ وَأَبُو ظَبْيَانَ اسْمُهُ حُصَيْنُ بْنُ جُنْدُبٍ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Madinaning qabrlari yonidan oʻtdilar, soʻng ularga yuzlarini qaratib: «Assalomu alaykum, ey qabr ahli! Alloh bizni ham, sizni ham magʻfirat qilsin. Sizlar bizning oldimizdagilarsiz, biz esa ortingizdan boruvchilarmiz», dedilar. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan gʻaribdir. Abu Kudaynaning ismi Yahyo ibn al-Muhallab, Abu Zabyonning ismi esa Husayn ibn Jundubdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Мадинанинг қабрлари ёнидан ўтдилар, сўнг уларга юзларини қаратиб: «Ассалому алайкум, эй қабр аҳли! Аллоҳ бизни ҳам, сизни ҳам мағфират қилсин. Сизлар бизнинг олдимиздагиларсиз, биз эса ортингиздан борувчилармиз», дедилар. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ғарибдир. Абу Кудайнанинг исми Яҳё ибн ал-Муҳаллаб, Абу Забённинг исми эса Ҳусайн ибн Жундубдир.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو السَّوَّاقُ، قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ الْيَمَانِ، عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ خَلِيفَةَ، عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ قَبْرًا لَيْلاً فَأُسْرِجَ لَهُ سِرَاجٌ فَأَخَذَهُ مِنْ قِبَلِ الْقِبْلَةِ وَقَالَ " رَحِمَكَ اللَّهُ إِنْ كُنْتَ لأَوَّاهًا تَلاَّءً لِلْقُرْآنِ " . وَكَبَّرَ عَلَيْهِ أَرْبَعًا . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَيَزِيدَ بْنِ ثَابِتٍ وَهُوَ أَخُو زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ أَكْبَرُ مِنْهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا وَقَالُوا يُدْخَلُ الْمَيِّتُ الْقَبْرَ مِنْ قِبَلِ الْقِبْلَةِ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ يُسَلُّ سَلاًّ . وَرَخَّصَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الدَّفْنِ بِاللَّيْلِ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ kechasi bir qabrga kirdilar va ular uchun chiroq yoqildi. U zot (mayyitni) qibla tomonidan oldilar va: «Alloh senga rahm qilsin, sen koʻp (Allohga) ohu nola qilib yolvoruvchi, Qurʼonni koʻp tilovat qiluvchi eding», dedilar. Va unga toʻrt (marta) takbir aytdilar. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan hadisdir. Baʼzi ilm ahli shunga (amal qilishga) borib: Mayyit qabrga qibla tomonidan kiritiladi, deganlar. Baʼzilari esa: U tortib qoʻyiladi, deganlar. Koʻpchilik ilm ahli kechasi dafn etishga ruxsat berganlar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ кечаси бир қабрга кирдилар ва улар учун чироқ ёқилди. У зот (маййитни) қибла томонидан олдилар ва: «Аллоҳ сенга раҳм қилсин, сен кўп (Аллоҳга) оҳу нола қилиб ёлворувчи, Қуръонни кўп тиловат қилувчи эдинг», дедилар. Ва унга тўрт (марта) такбир айтдилар. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Баъзи илм аҳли шунга (амал қилишга) бориб: Маййит қабрга қибла томонидан киритилади, деганлар. Баъзилари эса: У тортиб қўйилади, деганлар. Кўпчилик илм аҳли кечаси дафн этишга рухсат берганлар.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " لَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا أَتَى أَهْلَهُ قَالَ بِسْمِ اللَّهِ اللَّهُمَّ جَنِّبْنَا الشَّيْطَانَ وَجَنِّبِ الشَّيْطَانَ مَا رَزَقْتَنَا فَإِنْ قَضَى اللَّهُ بَيْنَهُمَا وَلَدًا لَمْ يَضُرَّهُ الشَّيْطَانُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Agar sizlardan biringiz ahli (xotini) huzuriga kelganida: ‹Bismillah, Allohumma jannibnash-shaytona va jannibish-shaytona mo razaqtano (Alloh nomi bilan boshlayman. Ey Alloh, bizni shaytondan yiroq qil va bizga ato etadigan (farzand)ingni shaytondan yiroq qil)› desa, soʻngra Alloh ular oʻrtasida bir farzandni (boʻlishini) hukm qilsa, unga shayton zarar yetkaza olmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Агар сизлардан бирингиз аҳли (хотини) ҳузурига келганида: ‹Бисмиллаҳ, Аллоҳумма жаннибнаш-шайтона ва жаннибиш-шайтона мо разақтано (Аллоҳ номи билан бошлайман. Эй Аллоҳ, бизни шайтондан йироқ қил ва бизга ато этадиган (фарзанд)ингни шайтондан йироқ қил)› деса, сўнгра Аллоҳ улар ўртасида бир фарзандни (бўлишини) ҳукм қилса, унга шайтон зарар етказа олмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ حَمَّادٍ الْمَعْنِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الْبَغَايَا اللاَّتِي يُنْكِحْنَ أَنْفُسَهُنَّ بِغَيْرِ بَيِّنَةٍ " . قَالَ يُوسُفُ بْنُ حَمَّادٍ رَفَعَ عَبْدُ الأَعْلَى هَذَا الْحَدِيثَ فِي التَّفْسِيرِ وَأَوْقَفَهُ فِي كِتَابِ الطَّلاَقِ وَلَمْ يَرْفَعْهُ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Fohishalar — guvohsiz oʻzlarini (oʻzlari) nikohlaydiganlardir», dedilar. Yusuf ibn Hammod aytdi: Abdulaʼlo bu hadisni tafsir (kitobi)da marfuʼ qilgan, taloq kitobida esa uni mavquf qilib, marfuʼ qilmagan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Фоҳишалар — гувоҳсиз ўзларини (ўзлари) никоҳлайдиганлардир», дедилар. Юсуф ибн Ҳаммод айтди: Абдулаъло бу ҳадисни тафсир (китоби)да марфуъ қилган, талоқ китобида эса уни мавқуф қилиб, марфуъ қилмаган.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ، عَنْ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الأَيِّمُ أَحَقُّ بِنَفْسِهَا مِنْ وَلِيِّهَا وَالْبِكْرُ تُسْتَأْذَنُ فِي نَفْسِهَا وَإِذْنُهَا صُمَاتُهَا " . هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ . وَقَدِ احْتَجَّ بَعْضُ النَّاسِ فِي إِجَازَةِ النِّكَاحِ بِغَيْرِ وَلِيٍّ بِهَذَا الْحَدِيثِ وَلَيْسَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ مَا احْتَجُّوا بِهِ لأَنَّهُ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ " وَهَكَذَا أَفْتَى بِهِ ابْنُ عَبَّاسٍ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ . وَإِنَّمَا مَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " الأَيِّمُ أَحَقُّ بِنَفْسِهَا مِنْ وَلِيِّهَا " . عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْوَلِيَّ لاَ يُزَوِّجُهَا إِلاَّ بِرِضَاهَا وَأَمْرِهَا فَإِنْ زَوَّجَهَا فَالنِّكَاحُ مَفْسُوخٌ عَلَى حَدِيثِ خَنْسَاءَ بِنْتِ خِذَامٍ حَيْثُ زَوَّجَهَا أَبُوهَا وَهِيَ ثَيِّبٌ فَكَرِهَتْ ذَلِكَ فَرَدَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم نِكَاحَهُ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Tul (eri oʻlgan yoki ajrashgan) ayol oʻzi haqida valiysidan koʻra haqliroqdir, bokira qiz esa oʻzi haqida (nikohi xususida) izn soʻraladi, uning izni — sukut saqlashidir», dedilar. Bu hadis hasan sahihdir. Bu hadisni Shuʼba va Sufyon as-Savriy ham Molik ibn Anasdan rivoyat qilganlar. Baʼzi kishilar valiysiz nikohni joiz deb bu hadisni dalil keltirganlar, ammo bu hadisda ular dalil qilgan narsa yoʻq. Chunki Ibn Abbosdan Nabiy ﷺdan bir necha yoʻl bilan: «Valiysiz nikoh yoʻq», deb rivoyat qilingan. Ibn Abbos ham Nabiy ﷺdan keyin shunga fatvo bergan va: «Valiysiz nikoh yoʻq», degan. Nabiy ﷺning: «Tul ayol oʻzi haqida valiysidan haqliroqdir», degan soʻzlarining maʼnosi koʻpchilik ilm ahli nazdida shuki, valiy uni rizosi va izni bilangina turmushga beradi. Agar uning rizosisiz turmushga bersa, nikoh buziladi. Bu Xansoʼ binti Xizom hadisiga koʻradir; uni otasi tul boʻlsa ham (rizosisiz) turmushga bergan, u esa buni yoqtirmagan, shunda Nabiy ﷺ uning nikohini bekor qilganlar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Тул (эри ўлган ёки ажрашган) аёл ўзи ҳақида валийсидан кўра ҳақлироқдир, бокира қиз эса ўзи ҳақида (никоҳи хусусида) изн сўралади, унинг изни — сукут сақлашидир», дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадисни Шуъба ва Суфён ас-Саврий ҳам Молик ибн Анасдан ривоят қилганлар. Баъзи кишилар валийсиз никоҳни жоиз деб бу ҳадисни далил келтирганлар, аммо бу ҳадисда улар далил қилган нарса йўқ. Чунки Ибн Аббосдан Набий ﷺдан бир неча йўл билан: «Валийсиз никоҳ йўқ», деб ривоят қилинган. Ибн Аббос ҳам Набий ﷺдан кейин шунга фатво берган ва: «Валийсиз никоҳ йўқ», деган. Набий ﷺнинг: «Тул аёл ўзи ҳақида валийсидан ҳақлироқдир», деган сўзларининг маъноси кўпчилик илм аҳли наздида шуки, валий уни ризоси ва изни билангина турмушга беради. Агар унинг ризосисиз турмушга берса, никоҳ бузилади. Бу Хансў бинти Хизом ҳадисига кўрадир; уни отаси тул бўлса ҳам (ризосисиз) турмушга берган, у эса буни ёқтирмаган, шунда Набий ﷺ унинг никоҳини бекор қилганлар.
حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ أَبِي حَرِيزٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى أَنْ تُزَوَّجَ الْمَرْأَةُ عَلَى عَمَّتِهَا أَوْ عَلَى خَالَتِهَا . وَأَبُو حَرِيزٍ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حُسَيْنٍ .
حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِهِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي أُمَامَةَ وَجَابِرٍ وَعَائِشَةَ وَأَبِي مُوسَى وَسَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ bir ayolni uning ammasi yoki xolasi ustiga (qoʻshib) nikohlashdan qaytardilar. Abu Hurayra (roziyallohu anhu) ham Nabiy ﷺdan shunga oʻxshashini rivoyat qilgan. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ali, Ibn Umar, Abdulloh ibn Amr, Abu Said, Abu Umoma, Jobir, Oisha, Abu Muso va Samura ibn Jundabdan ham (hadis) rivoyat qilingan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ бир аёлни унинг аммаси ёки холаси устига (қўшиб) никоҳлашдан қайтардилар. Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ҳам Набий ﷺдан шунга ўхшашини ривоят қилган. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Али, Ибн Умар, Абдуллоҳ ибн Амр, Абу Саид, Абу Умома, Жобир, Оиша, Абу Мусо ва Самура ибн Жундабдан ҳам (ҳадис) ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، قَالَ حَدَّثَنِي دَاوُدُ بْنُ الْحُصَيْنِ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ رَدَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ابْنَتَهُ زَيْنَبَ عَلَى أَبِي الْعَاصِي بْنِ الرَّبِيعِ بَعْدَ سِتِّ سِنِينَ بِالنِّكَاحِ الأَوَّلِ وَلَمْ يُحْدِثْ نِكَاحًا . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لَيْسَ بِإِسْنَادِهِ بَأْسٌ وَلَكِنْ لاَ نَعْرِفُ وَجْهَ هَذَا الْحَدِيثِ وَلَعَلَّهُ قَدْ جَاءَ هَذَا مِنْ قِبَلِ دَاوُدَ بْنِ حُصَيْنٍ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ qizlari Zaynabni olti yildan keyin Abul-Os ibn ar-Rabiega avvalgi nikoh bilan qaytarib berdilar va yangi nikoh qilmadilar.» Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodida zarar yoʻq, lekin biz bu hadisning (toʻgʻri) yoʻzini bilmaymiz; ehtimol bu Dovud ibn Husayn tomonidan, uning yodlashi tomonidan kelgandir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ қизлари Зайнабни олти йилдан кейин Абул-Ос ибн ар-Рабиэга аввалги никоҳ билан қайтариб бердилар ва янги никоҳ қилмадилар.» Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг иснодида зарар йўқ, лекин биз бу ҳадиснинг (тўғри) йўзини билмаймиз; эҳтимол бу Довуд ибн Ҳусайн томонидан, унинг ёдлаши томонидан келгандир.
حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَجُلاً، جَاءَ مُسْلِمًا عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ جَاءَتِ امْرَأَتُهُ مُسْلِمَةً فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهَا كَانَتْ أَسْلَمَتْ مَعِي فَرُدَّهَا عَلَىَّ . فَرَدَّهَا عَلَيْهِ . هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ .
سَمِعْتُ عَبْدَ بْنَ حُمَيْدٍ، يَقُولُ سَمِعْتُ يَزِيدَ بْنَ هَارُونَ، يَذْكُرُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، هَذَا الْحَدِيثَ وَحَدِيثَ الْحَجَّاجِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَدَّ ابْنَتَهُ زَيْنَبَ عَلَى أَبِي الْعَاصِي بِمَهْرٍ جَدِيدٍ وَنِكَاحٍ جَدِيدٍ . قَالَ يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ أَجْوَدُ إِسْنَادًا . وَالْعَمَلُ عَلَى حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi Nabiy ﷺ zamonlarida musulmon boʻlib keldi, soʻng uning xotini ham musulmon boʻlib keldi. Shunda u: «Ey Rasululloh, u men bilan birga Islom qabul qilgan edi, uni menga qaytaring», dedi. Bas, u zot uni unga qaytarib berdilar. Bu sahih hadisdir. Abd ibn Humaydning shunday deganini eshitdim: Yazid ibn Horun Muhammad ibn Ishoqdan bu hadisni hamda Hajjojning Amr ibn Shuaybdan, u otasidan, u bobosidan — Nabiy ﷺ qizlari Zaynabni Abul-Osga yangi mahr va yangi nikoh bilan qaytarib berdilar, degan hadisni zikr qilganini eshitdim. Yazid ibn Horun: «Ibn Abbosning hadisi isnod jihatidan yaxshiroqdir», dedi. Amal esa Amr ibn Shuaybning hadisiga binoandir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, бир киши Набий ﷺ замонларида мусулмон бўлиб келди, сўнг унинг хотини ҳам мусулмон бўлиб келди. Шунда у: «Эй Расулуллоҳ, у мен билан бирга Ислом қабул қилган эди, уни менга қайтаринг», деди. Бас, у зот уни унга қайтариб бердилар. Бу саҳиҳ ҳадисдир. Абд ибн Ҳумайднинг шундай деганини эшитдим: Язид ибн Ҳорун Муҳаммад ибн Ишоқдан бу ҳадисни ҳамда Ҳажжожнинг Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан — Набий ﷺ қизлари Зайнабни Абул-Осга янги маҳр ва янги никоҳ билан қайтариб бердилар, деган ҳадисни зикр қилганини эшитдим. Язид ибн Ҳорун: «Ибн Аббоснинг ҳадиси иснод жиҳатидан яхшироқдир», деди. Амал эса Амр ибн Шуайбнинг ҳадисига биноандир.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ أَيُّوبَ، وَقَتَادَةَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ زَوْجَ، بَرِيرَةَ كَانَ عَبْدًا أَسْوَدَ لِبَنِي الْمُغِيرَةِ يَوْمَ أُعْتِقَتْ بَرِيرَةُ وَاللَّهِ لَكَأَنِّي بِهِ فِي طُرُقِ الْمَدِينَةِ وَنَوَاحِيهَا وَإِنَّ دُمُوعَهُ لَتَسِيلُ عَلَى لِحْيَتِهِ يَتَرَضَّاهَا لِتَخْتَارَهُ فَلَمْ تَفْعَلْ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَسَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ هُوَ سَعِيدُ بْنُ مِهْرَانَ وَيُكْنَى أَبَا النَّضْرِ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Barira ozod qilingan kuni uning eri Bani Mugʻiraga tegishli bir qora qul edi. «Allohga qasamki, men uni hozir ham Madina koʻchalari va atroflarida koʻrib turgandekman — soqoli ustidan koʻz yoshlari oqib, u (ayolni) oʻzini tanlashga koʻndirmoqchi boʻlardi, biroq u (ayol) bunday qilmadi (yaʼni uni tanlamadi).» Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Said ibn Abu Aruba — bu Said ibn Mehron boʻlib, Abun-Nazr deb kunyalanadi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Барира озод қилинган куни унинг эри Бани Муғирага тегишли бир қора қул эди. «Аллоҳга қасамки, мен уни ҳозир ҳам Мадина кўчалари ва атрофларида кўриб тургандекман — соқоли устидан кўз ёшлари оқиб, у (аёлни) ўзини танлашга кўндирмоқчи бўларди, бироқ у (аёл) бундай қилмади (яъни уни танламади).» Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Саид ибн Абу Аруба — бу Саид ибн Меҳрон бўлиб, Абун-Назр деб куняланади.
حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ مَخْرَمَةَ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ يَنْظُرُ اللَّهُ إِلَى رَجُلٍ أَتَى رَجُلاً أَوِ امْرَأَةً فِي الدُّبُرِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَرَوَى وَكِيعٌ هَذَا الْحَدِيثَ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh erkak yoki ayolga orqa (dubur)dan kelgan kishiga (rahmat nazari bilan) qaramaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Bu hadisni Vakiʼ ham rivoyat qilgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ эркак ёки аёлга орқа (дубур)дан келган кишига (раҳмат назари билан) қарамайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бу ҳадисни Вакиъ ҳам ривоят қилган.
أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ الْبَغْدَادِيُّ، أَنْبَأَنَا عَلِيُّ بْنُ بَحْرٍ، أَنْبَأَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ امْرَأَةَ، ثَابِتِ بْنِ قَيْسٍ اخْتَلَعَتْ مِنْ زَوْجِهَا عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ تَعْتَدَّ بِحَيْضَةٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي عِدَّةِ الْمُخْتَلِعَةِ فَقَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِنَّ عِدَّةَ الْمُخْتَلِعَةِ عِدَّةُ الْمُطَلَّقَةِ ثَلاَثُ حِيَضٍ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِنَّ عِدَّةَ الْمُخْتَلِعَةِ حَيْضَةٌ . قَالَ إِسْحَاقُ وَإِنْ ذَهَبَ ذَاهِبٌ إِلَى هَذَا فَهُوَ مَذْهَبٌ قَوِيٌّ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Sobit ibn Qaysning xotini Nabiy ﷺ zamonida eridan xulʼ qildi (kelishib ajraldi). Shunda Nabiy ﷺ unga bir hayz bilan idda saqlashni buyurdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Ilm ahli xulʼ qilgan ayolning iddasi haqida ixtilof qilganlar. Nabiy ﷺ sahobalaridan boʻlgan va boshqa koʻpchilik ilm ahli: «Xulʼ qilgan ayolning iddasi — taloq qilingan ayolning iddasi kabi, uch hayzdir», dedilar. Bu Sufyon Savriy va Kufa ahlining soʻzidir; Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Nabiy ﷺ sahobalaridan boʻlgan va boshqa baʼzi ilm ahli: «Xulʼ qilgan ayolning iddasi bir hayzdir», dedilar. Ishoq: «Agar kimdir bu (soʻz)ga oʻtsa, bu kuchli mazhabdir», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Собит ибн Қайснинг хотини Набий ﷺ замонида эридан хулъ қилди (келишиб ажралди). Шунда Набий ﷺ унга бир ҳайз билан идда сақлашни буюрдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Илм аҳли хулъ қилган аёлнинг иддаси ҳақида ихтилоф қилганлар. Набий ﷺ саҳобаларидан бўлган ва бошқа кўпчилик илм аҳли: «Хулъ қилган аёлнинг иддаси — талоқ қилинган аёлнинг иддаси каби, уч ҳайздир», дедилар. Бу Суфён Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир; Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Набий ﷺ саҳобаларидан бўлган ва бошқа баъзи илм аҳли: «Хулъ қилган аёлнинг иддаси бир ҳайздир», дедилар. Ишоқ: «Агар кимдир бу (сўз)га ўтса, бу кучли мазҳабдир», деди.
أَنْبَأَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، أَنْبَأَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ أَبَانَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَجُلاً، أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَدْ ظَاهَرَ مِنِ امْرَأَتِهِ فَوَقَعَ عَلَيْهَا فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي قَدْ ظَاهَرْتُ مِنْ زَوْجَتِي فَوَقَعْتُ عَلَيْهَا قَبْلَ أَنْ أُكَفِّرَ . فَقَالَ " وَمَا حَمَلَكَ عَلَى ذَلِكَ يَرْحَمُكَ اللَّهُ " . قَالَ رَأَيْتُ خُلْخَالَهَا فِي ضَوْءِ الْقَمَرِ . قَالَ " فَلاَ تَقْرَبْهَا حَتَّى تَفْعَلَ مَا أَمَرَكَ اللَّهُ بِهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi xotinidan zihor qilib, soʻng u bilan yaqinlik qilgan holida Paygʻambar ﷺ huzuriga keldi va: «Ey Allohning Rasuli, men xotinimdan zihor qilib, kafforat berishdan oldin u bilan yaqinlik qildim», dedi. U zot: «Alloh senga rahm qilsin, seni bunga nima undadi?» dedilar. U: «Oy nurida uning oyogʻidagi halqani koʻrib qoldim», dedi. U zot: «Alloh senga buyurgan narsani qilmaguningcha, unga yaqinlashma», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻarib sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши хотинидан зиҳор қилиб, сўнг у билан яқинлик қилган ҳолида Пайғамбар ﷺ ҳузурига келди ва: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен хотинимдан зиҳор қилиб, каффорат беришдан олдин у билан яқинлик қилдим», деди. У зот: «Аллоҳ сенга раҳм қилсин, сени бунга нима ундади?» дедилар. У: «Ой нурида унинг оёғидаги ҳалқани кўриб қолдим», деди. У зот: «Аллоҳ сенга буюрган нарсани қилмагунингча, унга яқинлашма», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، وَعُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ تُوُفِّيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَدِرْعُهُ مَرْهُونَةٌ بِعِشْرِينَ صَاعًا مِنْ طَعَامٍ أَخَذَهُ لأَهْلِهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Paygʻambar ﷺ vafot etganlarida, sovutlari bir yahudiyning oldida — ahllari uchun olgan yigirma soʼ taom evaziga garovga qoʻyilgan edi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: Пайғамбар ﷺ вафот этганларида, совутлари бир яҳудийнинг олдида — аҳллари учун олган йигирма сў таом эвазига гаровга қўйилган эди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَعْقُوبَ الطَّالْقَانِيُّ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْوَاسِطِيُّ، عَنْ حُسَيْنِ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لأَصْحَابِ الْمِكْيَالِ وَالْمِيزَانِ " إِنَّكُمْ قَدْ وُلِّيتُمْ أَمْرَيْنِ هَلَكَتْ فِيهِ الأُمَمُ السَّالِفَةُ قَبْلَكُمْ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ حُسَيْنِ بْنِ قَيْسٍ . وَحُسَيْنُ بْنُ قَيْسٍ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ . وَقَدْ رُوِيَ هَذَا بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَوْقُوفًا .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ oʻlchov va tarozi ahliga: «Sizlar shunday ikkita ishga masʼul qilindingizki, sizlardan oldingi oʻtgan ummatlar shu (ishlar)da halok boʻlganlar», dedilar. Abu Iso aytdi: Biz bu hadisni faqat Husayn ibn Qays hadisidan marfuʼ holda bilamiz, Husayn ibn Qays esa hadisda zaif sanaladi. Bu (rivoyat) sahih isnod bilan Ibn Abbosdan mavquf holda ham rivoyat qilingan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ўлчов ва тарози аҳлига: «Сизлар шундай иккита ишга масъул қилиндингизки, сизлардан олдинги ўтган умматлар шу (ишлар)да ҳалок бўлганлар», дедилар. Абу Исо айтди: Биз бу ҳадисни фақат Ҳусайн ибн Қайс ҳадисидан марфуъ ҳолда биламиз, Ҳусайн ибн Қайс эса ҳадисда заиф саналади. Бу (ривоят) саҳиҳ иснод билан Ибн Аббосдан мавқуф ҳолда ҳам ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْبَزَّازُ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا أَصَابَ الْمُكَاتَبُ حَدًّا أَوْ مِيرَاثًا وَرِثَ بِحِسَابِ مَا عَتَقَ مِنْهُ " . وَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " يُؤَدِّي الْمُكَاتَبُ بِحِصَّةِ مَا أَدَّى دِيَةَ حُرٍّ وَمَا بَقِيَ دِيَةَ عَبْدٍ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَهَكَذَا رَوَى يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَرَوَى خَالِدٌ الْحَذَّاءُ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنْ عَلِيٍّ قَوْلَهُ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ . وَقَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمُ الْمُكَاتَبُ عَبْدٌ مَا بَقِيَ عَلَيْهِ دِرْهَمٌ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Mukotabga (ozodlik shartnomasi tuzgan qulga) bir had (jarima puli) yoki meros tegsa, u ozod boʻlgan qismi hisobiga meros oladi», dedilar. Nabiy ﷺ yana: «Mukotab (qonni toʻlashda) toʻlagan qismi miqdoricha hur (ozod) kishining diyatini, qolgan qismi miqdoricha qulning diyatini ado etadi», dedilar. Bu bobda Ummu Salamadan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan hadisdir. Nabiy ﷺning baʼzi sahobalari va boshqalaridan iborat ilm ahlining bir qismi shu hadisga amal qiladilar. Nabiy ﷺning sahobalari va boshqalaridan iborat aksar ilm ahli esa: «Mukotabning zimmasida bir dirham qolgan boʻlsa ham, u quldir», dedilar. Bu Sufyon as-Savriy, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Мукотабга (озодлик шартномаси тузган қулга) бир ҳад (жарима пули) ёки мерос тегса, у озод бўлган қисми ҳисобига мерос олади», дедилар. Набий ﷺ яна: «Мукотаб (қонни тўлашда) тўлаган қисми миқдорича ҳур (озод) кишининг диятини, қолган қисми миқдорича қулнинг диятини адо этади», дедилар. Бу бобда Умму Саламадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Набий ﷺнинг баъзи саҳобалари ва бошқаларидан иборат илм аҳлининг бир қисми шу ҳадисга амал қиладилар. Набий ﷺнинг саҳобалари ва бошқаларидан иборат аксар илм аҳли эса: «Мукотабнинг зиммасида бир дирҳам қолган бўлса ҳам, у қулдир», дедилар. Бу Суфён ас-Саврий, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ تَسْتَقْبِلُوا السُّوقَ وَلاَ تُحَفِّلُوا وَلاَ يُنَفِّقْ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ . وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا بَيْعَ الْمُحَفَّلَةِ وَهِيَ الْمُصَرَّاةُ لاَ يَحْلُبُهَا صَاحِبُهَا أَيَّامًا أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ لِيَجْتَمِعَ اللَّبَنُ فِي ضَرْعِهَا فَيَغْتَرَّ بِهَا الْمُشْتَرِي . وَهَذَا ضَرْبٌ مِنَ الْخَدِيعَةِ وَالْغَرَرِ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «(Bozorga keluvchi) karvonni (yoʻlda) kutib olmanglar, (hayvonni sotishdan oldin sutini ushlab) toʻplamanglar va biringiz ikkinchingiz uchun (narxni koʻtarib) qoʻzgʻamasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Masʼud va Abu Hurayradan ham (rivoyat) bor. Ibn Abbosning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli shunga amal qilib, muhaffala — yaʼni musarrot (sutli koʻrsatish uchun toʻplangan hayvon)ni sotishni makruh sanadilar. U shunday hayvonki, egasi yelinida sut yigʻilishi uchun bir necha kun yoki shunga yaqin (muddat) uni sogʻmaydi, shunda xaridor unga aldanib qoladi. Bu esa firib va gʻararning (aldovning) bir turidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «(Бозорга келувчи) карвонни (йўлда) кутиб олманглар, (ҳайвонни сотишдан олдин сутини ушлаб) тўпламанглар ва бирингиз иккинчингиз учун (нархни кўтариб) қўзғамасин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Масъуд ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли шунга амал қилиб, муҳаффала — яъни мусаррот (сутли кўрсатиш учун тўпланган ҳайвон)ни сотишни макруҳ санадилар. У шундай ҳайвонки, эгаси елинида сут йиғилиши учун бир неча кун ёки шунга яқин (муддат) уни соғмайди, шунда харидор унга алданиб қолади. Бу эса фириб ва ғарарнинг (алдовнинг) бир туридир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنِ ابْتَاعَ طَعَامًا فَلاَ يَبِعْهُ حَتَّى يَسْتَوْفِيَهُ " . قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَحْسِبُ كُلَّ شَيْءٍ مِثْلَهُ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا بَيْعَ الطَّعَامِ حَتَّى يَقْبِضَهُ الْمُشْتَرِي . وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِيمَنِ ابْتَاعَ شَيْئًا مِمَّا لاَ يُكَالُ وَلاَ يُوزَنُ مِمَّا لاَ يُؤْكَلُ وَلاَ يُشْرَبُ أَنْ يَبِيعَهُ قَبْلَ أَنْ يَسْتَوْفِيَهُ . وَإِنَّمَا التَّشْدِيدُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الطَّعَامِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Kim taom sotib olsa, uni oʻz qoʻliga toʻla olib bitirmaguncha sotmasin», dedilar. Ibn Abbos: «Men har bir narsani ham shunga oʻxshash deb oʻylayman», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Jobir, Ibn Umar va Abu Hurayradan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbos hadisi hasan sahih hadisdir. Koʻpchilik ilm ahli nazdida amal shu (hadis) boʻyichadir — ular taomni xaridor qoʻliga olmaguncha sotishni makruh sanaganlar. Baʼzi ilm ahli esa oʻlchanmaydigan va tortilmaydigan, yenilmaydigan va ichilmaydigan narsani sotib olgan kishiga uni qoʻliga toʻla olmasdan oldin sotishga ruxsat berganlar. Ilm ahli nazdida qattiqlik faqat taomdadir. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Ким таом сотиб олса, уни ўз қўлига тўла олиб битирмагунча сотмасин», дедилар. Ибн Аббос: «Мен ҳар бир нарсани ҳам шунга ўхшаш деб ўйлайман», деди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Жобир, Ибн Умар ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббос ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Кўпчилик илм аҳли наздида амал шу (ҳадис) бўйичадир — улар таомни харидор қўлига олмагунча сотишни макруҳ санаганлар. Баъзи илм аҳли эса ўлчанмайдиган ва тортилмайдиган, енилмайдиган ва ичилмайдиган нарсани сотиб олган кишига уни қўлига тўла олмасдан олдин сотишга рухсат берганлар. Илм аҳли наздида қаттиқлик фақат таомдадир. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، رضى الله عنهما أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لَيْسَ لَنَا مَثَلُ السَّوْءِ الْعَائِدُ فِي هِبَتِهِ كَالْكَلْبِ يَعُودُ فِي قَيْئِهِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " لاَ يَحِلُّ لأَحَدٍ أَنْ يُعْطِيَ عَطِيَّةً فَيَرْجِعَ فِيهَا إِلاَّ الْوَالِدَ فِيمَا يُعْطِي وَلَدَهُ " .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bizga yomon misol (yarashmaydi). Hadyasini qaytarib oluvchi xuddi qusugʻiga qaytuvchi itga oʻxshaydi», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan (rivoyat qilingan boshqa hadis) ham bor. U zot: «Hech kimga bergan inʼomini qaytarib olish halol emas, magar bolasiga bergan narsasida ota (bundan) mustasnodir», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бизга ёмон мисол (ярашмайди). Ҳадясини қайтариб олувчи худди қусуғига қайтувчи итга ўхшайди», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Умардан, у Набий ﷺдан (ривоят қилинган бошқа ҳадис) ҳам бор. У зот: «Ҳеч кимга берган инъомини қайтариб олиш ҳалол эмас, магар боласига берган нарсасида ота (бундан) мустаснодир», дедилар.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي الْمِنْهَالِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ وَهُمْ يُسْلِفُونَ فِي الثَّمَرِ فَقَالَ " مَنْ أَسْلَفَ فَلْيُسْلِفْ فِي كَيْلٍ مَعْلُومٍ وَوَزْنٍ مَعْلُومٍ إِلَى أَجَلٍ مَعْلُومٍ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ أَبِي أَوْفَى وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبْزَى . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَجَازُوا السَّلَفَ فِي الطَّعَامِ وَالثِّيَابِ وَغَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا يُعْرَفُ حَدُّهُ وَصِفَتُهُ وَاخْتَلَفُوا فِي السَّلَمِ فِي الْحَيَوَانِ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمُ السَّلَمَ فِي الْحَيَوَانِ جَائِزًا . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَكَرِهَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمُ السَّلَمَ فِي الْحَيَوَانِ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ . أَبُو الْمِنْهَالِ اسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُطْعِمٍ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Madinaga kelganlarida, ular meva (uchun puli) oldindan toʻlab (salaf savdosi) qilishardi. Shunda u zot: «Kim oldindan toʻlab (salaf) qilsa, maʼlum oʻlchovda, maʼlum vaznda va maʼlum muddatga oldindan toʻlasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Abu Avfo va Abdurrahmon ibn Abzodan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺ sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan ilm ahlining amali shunga (muvofiq)dir: ular taom, kiyim va chegarasi hamda sifati maʼlum boʻlgan boshqa narsalarda salaf (savdosi)ni joiz koʻrganlar. Hayvonda salam (savdosi) haqida esa ixtilof qilganlar: Nabiy ﷺ sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahli hayvonda salamni joiz deb bilgan. Bu Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Nabiy ﷺ sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahli esa hayvonda salamni makruh sanagan. Bu Sufyon as-Savriy va Kufa ahlining soʻzidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Мадинага келганларида, улар мева (учун пули) олдиндан тўлаб (салаф савдоси) қилишарди. Шунда у зот: «Ким олдиндан тўлаб (салаф) қилса, маълум ўлчовда, маълум вазнда ва маълум муддатга олдиндан тўласин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Абу Авфо ва Абдурраҳмон ибн Абзодан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺ саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган илм аҳлининг амали шунга (мувофиқ)дир: улар таом, кийим ва чегараси ҳамда сифати маълум бўлган бошқа нарсаларда салаф (савдоси)ни жоиз кўрганлар. Ҳайвонда салам (савдоси) ҳақида эса ихтилоф қилганлар: Набий ﷺ саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли ҳайвонда саламни жоиз деб билган. Бу Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Набий ﷺ саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли эса ҳайвонда саламни макруҳ санаган. Бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَهْلِ بْنِ عَسْكَرٍ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا نَافِعُ بْنُ عُمَرَ الْجُمَحِيُّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضَى أَنَّ الْيَمِينَ عَلَى الْمُدَّعَى عَلَيْهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الْبَيِّنَةَ عَلَى الْمُدَّعِي وَالْيَمِينَ عَلَى الْمُدَّعَى عَلَيْهِ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ qasam daʼvo qilinuvchining zimmasiga (lozim) deb hukm qildilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalari va boshqalardan boʻlgan ilm ahli huzurida amal shunga binoan boʻlib, dalil daʼvogarning zimmasiga, qasam esa daʼvo qilinuvchining zimmasiga (lozim)dir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ қасам даъво қилинувчининг зиммасига (лозим) деб ҳукм қилдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобалари ва бошқалардан бўлган илм аҳли ҳузурида амал шунга биноан бўлиб, далил даъвогарнинг зиммасига, қасам эса даъво қилинувчининг зиммасига (лозим)дир.
حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ السُّكَّرِيِّ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الشَّرِيكُ شَفِيعٌ وَالشُّفْعَةُ فِي كُلِّ شَيْءٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِثْلَ هَذَا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي حَمْزَةَ السُّكَّرِيِّ . وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً وَهَذَا أَصَحُّ .
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ وَلَيْسَ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَهَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ مِثْلَ هَذَا لَيْسَ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي حَمْزَةَ . وَأَبُو حَمْزَةَ ثِقَةٌ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْخَطَأُ مِنْ غَيْرِ أَبِي حَمْزَةَ .
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ حَدِيثِ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ . وَقَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِنَّمَا تَكُونُ الشُّفْعَةُ فِي الدُّورِ وَالأَرَضِينَ وَلَمْ يَرَوُا الشُّفْعَةَ فِي كُلِّ شَيْءٍ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الشُّفْعَةُ فِي كُلِّ شَيْءٍ . وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sherik — shufʼador, shufʼa esa har bir narsada boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Biz bu hadisni shu shaklda faqat Abu Hamza as-Sukkariyning hadisidan bilamiz. Bir necha kishi bu hadisni Abdulaziz ibn Rufaydan, u Ibn Abu Mulaykadan, u Nabiy ﷺdan mursal holda rivoyat qilgan, bu (rivoyat) sahihroqdir. Bir necha kishi Abdulaziz ibn Rufaydan shunga oʻxshashini, unda Ibn Abbosdan (deyilmagan holda) rivoyat qilgan, bu Abu Hamzaning hadisidan sahihroqdir. Abu Hamza ishonchli (rovi), xato Abu Hamzadan boshqasidan boʻlishi mumkin. Koʻpchilik ilm ahli: «Shufʼa faqat uy-joy va yerlarda boʻladi», dedilar va har bir narsada shufʼani koʻrmadilar. Baʼzi ilm ahli esa: «Shufʼa har bir narsada boʻladi», dedilar. Birinchi soʻz sahihroqdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Шерик — шуфъадор, шуфъа эса ҳар бир нарсада бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Биз бу ҳадисни шу шаклда фақат Абу Ҳамза ас-Суккарийнинг ҳадисидан биламиз. Бир неча киши бу ҳадисни Абдулазиз ибн Руфайдан, у Ибн Абу Мулайкадан, у Набий ﷺдан мурсал ҳолда ривоят қилган, бу (ривоят) саҳиҳроқдир. Бир неча киши Абдулазиз ибн Руфайдан шунга ўхшашини, унда Ибн Аббосдан (дейилмаган ҳолда) ривоят қилган, бу Абу Ҳамзанинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Абу Ҳамза ишончли (рови), хато Абу Ҳамзадан бошқасидан бўлиши мумкин. Кўпчилик илм аҳли: «Шуфъа фақат уй-жой ва ерларда бўлади», дедилар ва ҳар бир нарсада шуфъани кўрмадилар. Баъзи илм аҳли эса: «Шуфъа ҳар бир нарсада бўлади», дедилар. Биринчи сўз саҳиҳроқдир.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، أَخْبَرَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى الشَّيْبَانِيُّ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمْ يُحَرِّمِ الْمُزَارَعَةَ وَلَكِنْ أَمَرَ أَنْ يَرْفُقَ بَعْضُهُمْ بِبَعْضٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَحَدِيثُ رَافِعٍ فِيهِ اضْطِرَابٌ يُرْوَى هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ عَنْ عُمُومَتِهِ وَيُرْوَى عَنْهُ عَنْ ظُهَيْرِ بْنِ رَافِعٍ وَهُوَ أَحَدُ عُمُومَتِهِ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْهُ عَلَى رِوَايَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ . وَفِي الْبَابِ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَجَابِرٍ رضى الله عنهما .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ muzoraani harom qilmadilar, balki bir-birlariga muruvvat (mehribonlik) qilishlariga buyurdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Rofiʼning hadisida esa iztirob (chalkashlik) bor: bu hadis Rofiʼ ibn Xadijdan, u amakilaridan, deb rivoyat qilinadi; yana undan, amakilaridan biri Zuhayr ibn Rofiʼdan, deb ham rivoyat qilinadi; bu hadis undan turli rivoyatlar bilan rivoyat qilingan. Bu bobda Zayd ibn Sobit va Jobir (roziyallohu anhumo)dan ham (rivoyatlar) bor.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ музораани ҳаром қилмадилар, балки бир-бирларига мурувват (меҳрибонлик) қилишларига буюрдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Рофиънинг ҳадисида эса изтироб (чалкашлик) бор: бу ҳадис Рофиъ ибн Хадиждан, у амакиларидан, деб ривоят қилинади; яна ундан, амакиларидан бири Зуҳайр ибн Рофиъдан, деб ҳам ривоят қилинади; бу ҳадис ундан турли ривоятлар билан ривоят қилинган. Бу бобда Зайд ибн Собит ва Жобир (розияллоҳу анҳумо)дан ҳам (ривоятлар) бор.
حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَمْرٍو النَّحْوِيِّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " دِيَةُ الأَصَابِعِ الْيَدَيْنِ وَالرِّجْلَيْنِ سَوَاءٌ عَشْرٌ مِنَ الإِبِلِ لِكُلِّ أُصْبُعٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي مُوسَى وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qoʻllar va oyoqlar barmoqlarining diyati teng — har bir barmoq uchun oʻnta tuya», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Muso va Abdulloh ibn Amrdan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi shu yoʻldan hasan sahih gʻaribdir. Ilm ahli huzurida shunga amal qilinadi, buni Sufyon, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoq aytishadi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қўллар ва оёқлар бармоқларининг дияти тенг — ҳар бир бармоқ учун ўнта туя», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Мусо ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси шу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Илм аҳли ҳузурида шунга амал қилинади, буни Суфён, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ айтишади.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " هَذِهِ وَهَذِهِ سَوَاءٌ " . يَعْنِي الْخِنْصَرَ وَالإِبْهَامَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ jimjiloq bilan bosh barmoqni nazarda tutib: «Bu ham, bu ham teng», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ жимжилоқ билан бош бармоқни назарда тутиб: «Бу ҳам, бу ҳам тенг», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ تُقَامُ الْحُدُودُ فِي الْمَسَاجِدِ وَلاَ يُقْتَلُ الْوَالِدُ بِالْوَلَدِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ بِهَذَا الإِسْنَادِ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُسْلِمٍ . وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ مُسْلِمٍ الْمَكِّيُّ قَدْ تَكَلَّمَ فِيهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Hadlar masjidlarda barpo qilinmaydi va ota bola (uchun) oʻldirilmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni biz shu isnod bilan marfuʼ holida faqat Ismoil ibn Muslimning hadisidan bilamiz. Ismoil ibn Muslim al-Makkiy haqida esa baʼzi ahli ilm uning hifzi (yodlashi) tomonidan tanqid qilishgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ҳадлар масжидларда барпо қилинмайди ва ота бола (учун) ўлдирилмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни биз шу иснод билан марфуъ ҳолида фақат Исмоил ибн Муслимнинг ҳадисидан биламиз. Исмоил ибн Муслим ал-Маккий ҳақида эса баъзи аҳли илм унинг ҳифзи (ёдлаши) томонидан танқид қилишган.