Abu Qiloba al-Jarmiy

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ أُمِرَ بِلاَلٌ أَنْ يَشْفَعَ، الأَذَانَ، وَأَنْ يُوتِرَ الإِقَامَةَ‏.‏ قَالَ إِسْمَاعِيلُ فَذَكَرْتُ لأَيُّوبَ فَقَالَ إِلاَّ الإِقَامَةَ‏.‏

Abu Qiloba (Anasdan) rivoyat qiladi: Anas: «Bilolga azon kalimalarini ikki marta(dan), iqomatni esa faqat bir marta(dan) aytishga buyurildi», — dedi. Roviy Ismoil: «Men buni Ayyubga aytdim; u: ‹Iqomatdan (yaʼni ‹Qad qomat-is-salot›dan) boshqa — u ikki marta aytilishi (kerak)› — deb qoʻshdi», — dedi.Абу Қилоба (Анасдан) ривоят қилади: Анас: «Билолга азон калималарини икки марта(дан), иқоматни эса фақат бир марта(дан) айтишга буюрилди», — деди. Ровий Исмоил: «Мен буни Айюбга айтдим; у: ‹Иқоматдан (яъни ‹Қад қомат-ис-салот›дан) бошқа — у икки марта айтилиши (керак)› — деб қўшди», — деди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ الْوَاسِطِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ خَالِدٍ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، أَنَّهُ رَأَى مَالِكَ بْنَ الْحُوَيْرِثِ إِذَا صَلَّى كَبَّرَ وَرَفَعَ يَدَيْهِ، وَإِذَا أَرَادَ أَنْ يَرْكَعَ رَفَعَ يَدَيْهِ، وَإِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ الرُّكُوعِ رَفَعَ يَدَيْهِ، وَحَدَّثَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَنَعَ هَكَذَا‏.‏

Abu Qiloba (Molik ibn Huvayrisdan) rivoyat qiladi: Men Molik ibn Huvayrisni takbir aytib ikki qoʻllarini koʻtargan holda koʻrdim — (namozni boshlayotganda, rukuʼda va rukuʼdan bosh koʻtarganda ham). Molik ibn Huvayris: «Rasululloh ﷺ shunday qilar edilar», — dedi.Абу Қилоба (Молик ибн Ҳувайрисдан) ривоят қилади: Мен Молик ибн Ҳувайрисни такбир айтиб икки қўлларини кўтарган ҳолда кўрдим — (намозни бошлаётганда, рукуъда ва рукуъдан бош кўтарганда ҳам). Молик ибн Ҳувайрис: «Расулуллоҳ ﷺ шундай қилар эдилар», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، أَنَّ مَالِكَ بْنَ الْحُوَيْرِثِ، قَالَ لأَصْحَابِهِ أَلاَ أُنَبِّئُكُمْ صَلاَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ وَذَاكَ فِي غَيْرِ حِينِ صَلاَةٍ، فَقَامَ، ثُمَّ رَكَعَ فَكَبَّرَ ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ، فَقَامَ هُنَيَّةً، ثُمَّ سَجَدَ ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ هُنَيَّةً، فَصَلَّى صَلاَةَ عَمْرِو بْنِ سَلِمَةَ شَيْخِنَا هَذَا‏.‏ قَالَ أَيُّوبُ كَانَ يَفْعَلُ شَيْئًا لَمْ أَرَهُمْ يَفْعَلُونَهُ، كَانَ يَقْعُدُ فِي الثَّالِثَةِ وَالرَّابِعَةِ‏.‏ قَالَ فَأَتَيْنَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَقَمْنَا عِنْدَهُ فَقَالَ ‏"‏ لَوْ رَجَعْتُمْ إِلَى أَهْلِيكُمْ صَلُّوا صَلاَةَ كَذَا فِي حِينِ كَذَا، صَلُّوا صَلاَةَ كَذَا فِي حِينِ كَذَا، فَإِذَا حَضَرَتِ الصَّلاَةُ فَلْيُؤَذِّنْ أَحَدُكُمْ وَلْيَؤُمَّكُمْ أَكْبَرُكُمْ ‏"‏

Abu Qiloba (Molik ibn Huvayrisdan) rivoyat qiladi: Bir kuni Molik ibn Huvayris oʻz doʻstlariga: «Sizlarga Rasululloh ﷺ qanday namoz oʻqir edilar — koʻrsataymi?» — dedi. Bu farz (jamoat) namozlaridan birining vaqti emas edi. Bas, u (namozga) turdi, rukuʼ qilib takbir aytdi, soʻng boshini koʻtarib biroz turdi, soʻng sajda qilib, biroz boshini koʻtardi (biroz oʻtirdi). U bizning shu shayximiz Amr ibn Salamadek namoz oʻqidi. (Ayyub: «U (Amr) men odamlarni qilayotgan holda koʻrmagan bir ishni qilar edi — u uchinchi va toʻrtinchi rakat orasida oʻtirar edi», — dedi.) Molik ibn Huvayris: «Biz (Islomga kirgach) Paygʻambar ﷺ ning oldiga keldik va u zot bilan qoldik. U zot bizga: ‹Oilalaringiz oldiga qaytganingizda, falon namozni falon vaqtda, falon namozni falon vaqtda oʻqinglar; namoz vaqti kirsa, biringiz azon aytsin va eng kattangiz imomlik qilsin›, — dedilar», — dedi.Абу Қилоба (Молик ибн Ҳувайрисдан) ривоят қилади: Бир куни Молик ибн Ҳувайрис ўз дўстларига: «Сизларга Расулуллоҳ ﷺ қандай намоз ўқир эдилар — кўрсатайми?» — деди. Бу фарз (жамоат) намозларидан бирининг вақти эмас эди. Бас, у (намозга) турди, рукуъ қилиб такбир айтди, сўнг бошини кўтариб бироз турди, сўнг сажда қилиб, бироз бошини кўтарди (бироз ўтирди). У бизнинг шу шайхимиз Амр ибн Саламадек намоз ўқиди. (Айюб: «У (Амр) мен одамларни қилаётган ҳолда кўрмаган бир ишни қилар эди — у учинчи ва тўртинчи ракат орасида ўтирар эди», — деди.) Молик ибн Ҳувайрис: «Биз (Исломга киргач) Пайғамбар ﷺ нинг олдига келдик ва у зот билан қолдик. У зот бизга: ‹Оилаларингиз олдига қайтганингизда, фалон намозни фалон вақтда, фалон намозни фалон вақтда ўқинглар; намоз вақти кирса, бирингиз азон айцин ва энг каттангиз имомлик қилсин›, — дедилар», — деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى الظُّهْرَ بِالْمَدِينَةِ أَرْبَعًا، وَصَلَّى الْعَصْرَ بِذِي الْحُلَيْفَةِ رَكْعَتَيْنِ، قَالَ وَأَحْسِبُهُ بَاتَ بِهَا حَتَّى أَصْبَحَ‏.‏

Abu Qiloba (Anasdan) rivoyat qiladi: Anas ibn Molik dedi: «Paygʻambar ﷺ Madinada peshin namozining toʻrt rakatini, Zulhulayfada esa asr namozining ikki rakatini oʻqidilar». Menimcha, Paygʻambar ﷺ u yerda tong otguncha tundilar.Абу Қилоба (Анасдан) ривоят қилади: Анас ибн Молик деди: «Пайғамбар ﷺ Мадинада пешин намозининг тўрт ракатини, Зулҳулайфада эса аср намозининг икки ракатини ўқидилар». Менимча, Пайғамбар ﷺ у ерда тонг отгунча тундилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَدِمَ أُنَاسٌ مِنْ عُكْلٍ أَوْ عُرَيْنَةَ، فَاجْتَوَوُا الْمَدِينَةَ، فَأَمَرَهُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِلِقَاحٍ، وَأَنْ يَشْرَبُوا مِنْ أَبْوَالِهَا وَأَلْبَانِهَا، فَانْطَلَقُوا، فَلَمَّا صَحُّوا قَتَلُوا رَاعِيَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَاسْتَاقُوا النَّعَمَ، فَجَاءَ الْخَبَرُ فِي أَوَّلِ النَّهَارِ، فَبَعَثَ فِي آثَارِهِمْ، فَلَمَّا ارْتَفَعَ النَّهَارُ جِيءَ بِهِمْ، فَأَمَرَ فَقَطَعَ أَيْدِيَهُمْ وَأَرْجُلَهُمْ، وَسُمِرَتْ أَعْيُنُهُمْ، وَأُلْقُوا فِي الْحَرَّةِ يَسْتَسْقُونَ فَلاَ يُسْقَوْنَ‏.‏ قَالَ أَبُو قِلاَبَةَ فَهَؤُلاَءِ سَرَقُوا وَقَتَلُوا وَكَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ، وَحَارَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ‏.‏

Abu Qiloba (Anasdan) rivoyat qiladi: Anas dedi: «Ukl yoki Urayna qabilasidan baʼzi kishilar Madinaga keldi; uning havosi ularga toʻgʻri kelmadi. Shunda Paygʻambar ﷺ ularga sogʻin tuyalar (podasi) oldiga borib, ularning suti va siydigini (dori sifatida) ichishni buyurdilar. Ular shunday qildi va sogʻaygach, Paygʻambar ﷺ ning choʻponini oʻldirib, barcha tuyalarni haydab ketdi. Xabar ertalab Paygʻambar ﷺ ga yetdi; u zot ularning orqasidan (kishilar) yubordilar, ular tutilib, peshin paytida keltirildi. U zot ularning qoʻl-oyoqlarini kesishni buyurdilar (va kesildi); koʻzlari qizdirilgan temir bilan dogʻlandi; ular Harraga tashlandi va suv soʻrasalar, ularga suv berilmadi». Abu Qiloba: «Bu kishilar oʻgʻirlik va qotillik qildi, Islomdan keyin kofir boʻldi va Alloh hamda Uning Rasuliga qarshi jang qildi», — dedi.Абу Қилоба (Анасдан) ривоят қилади: Анас деди: «Укл ёки Урайна қабиласидан баъзи кишилар Мадинага келди; унинг ҳавоси уларга тўғри келмади. Шунда Пайғамбар ﷺ уларга соғин туялар (подаси) олдига бориб, уларнинг сути ва сийдигини (дори сифатида) ичишни буюрдилар. Улар шундай қилди ва соғайгач, Пайғамбар ﷺ нинг чўпонини ўлдириб, барча туяларни ҳайдаб кетди. Хабар эрталаб Пайғамбар ﷺ га етди; у зот уларнинг орқасидан (кишилар) юбордилар, улар тутилиб, пешин пайтида келтирилди. У зот уларнинг қўл-оёқларини кесишни буюрдилар (ва кесилди); кўзлари қиздирилган темир билан доғланди; улар Ҳаррага ташланди ва сув сўрасалар, уларга сув берилмади». Абу Қилоба: «Бу кишилар ўғирлик ва қотиллик қилди, Исломдан кейин кофир бўлди ва Аллоҳ ҳамда Унинг Расулига қарши жанг қилди», — деди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ صَالِحٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ ـ هُوَ ابْنُ سَلاَّمٍ ـ عَنْ يَحْيَى، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، أَنَّ ثَابِتَ بْنَ الضَّحَّاكِ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، بَايَعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَحْتَ الشَّجَرَةِ‏.‏

(Abu Qiloba rivoyat qildi)ki, Sobit ibn Zahhok unga xabar berdi: u Paygʻambar ﷺga daraxt tagida bayʼat qilgan.(Абу Қилоба ривоят қилди)ки, Собит ибн Заҳҳок унга хабар берди: у Пайғамбар ﷺга дарахт тагида байъат қилган.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَوْنٍ، قَالَ حَدَّثَنِي سَلْمَانُ أَبُو رَجَاءٍ، مَوْلَى أَبِي قِلاَبَةَ عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، أَنَّهُ كَانَ جَالِسًا خَلْفَ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، فَذَكَرُوا وَذَكَرُوا فَقَالُوا وَقَالُوا قَدْ أَقَادَتْ بِهَا الْخُلَفَاءُ، فَالْتَفَتَ إِلَى أَبِي قِلاَبَةَ وَهْوَ خَلْفَ ظَهْرِهِ، فَقَالَ مَا تَقُولُ يَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ زَيْدٍ أَوْ قَالَ مَا تَقُولُ يَا أَبَا قِلاَبَةَ قُلْتُ مَا عَلِمْتُ نَفْسًا حَلَّ قَتْلُهَا فِي الإِسْلاَمِ إِلاَّ رَجُلٌ زَنَى بَعْدَ إِحْصَانٍ، أَوْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ، أَوْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَقَالَ عَنْبَسَةُ حَدَّثَنَا أَنَسٌ بِكَذَا وَكَذَا‏.‏ قُلْتُ إِيَّاىَ حَدَّثَ أَنَسٌ قَالَ قَدِمَ قَوْمٌ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَكَلَّمُوهُ فَقَالُوا قَدِ اسْتَوْخَمْنَا هَذِهِ الأَرْضَ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ هَذِهِ نَعَمٌ لَنَا تَخْرُجُ، فَاخْرُجُوا فِيهَا، فَاشْرَبُوا مِنْ أَلْبَانِهَا وَأَبْوَالِهَا ‏"‏‏.‏ فَخَرَجُوا فِيهَا فَشَرِبُوا مِنْ أَبْوَالِهَا وَأَلْبَانِهَا وَاسْتَصَحُّوا، وَمَالُوا عَلَى الرَّاعِي فَقَتَلُوهُ، وَاطَّرَدُوا النَّعَمَ، فَمَا يُسْتَبْطَأُ مِنْ هَؤُلاَءِ قَتَلُوا النَّفْسَ وَحَارَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ، وَخَوَّفُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ‏.‏ فَقُلْتُ تَتَّهِمُنِي قَالَ حَدَّثَنَا بِهَذَا أَنَسٌ‏.‏ قَالَ وَقَالَ يَا أَهْلَ كَذَا إِنَّكُمْ لَنْ تَزَالُوا بِخَيْرٍ مَا أُبْقِيَ هَذَا فِيكُمْ أَوْ مِثْلُ هَذَا‏.‏

(Abu Qilaba rivoyat qildi)ki, u Umar ibn Abdulazizning ortida (orqasida) oʻ tirgan edi; (odamlar) gaplashib: «Xalifalar bu (qasos) bilan qasos olgan (oʻ ldirgan)», dedi. (Umar) — ortida boʻ lgan Abu Qilabaga oʻ girilib: «Nima deysan, ey Abdulloh ibn Zayd?» — yoki: «Nima deysan, ey Abu Qilaba?» — dedi. Men: «Men islomda — qatl etilishi halol boʻ lgan hech bir jonni bilmaymain, illo: ihsondan (turmush qurganidan) keyin zino qilgan kishi, yoki bir jonni — (qasos) joni boʻ lmagan holda — oʻ ldirgan kishi, yoki Alloh va Rasuliga ﷺ qarshi muhoraba (urush) qilgan kishi (boʻ lmasa)», dedim. Anbasa: «Bizga Anas shunday-shunday soʻzlab berdi», dedi. Men: «Anas menga (ham aynan shuni) soʻzlab bergan edi», dedim. (Anas) aytdi: Bir qavm Paygʻambar ﷺning oldiga keldi, u zot bilan gaplashdi va: «Biz bu yer (havosi)ni vaxim (yoqmas) topdik» dedi. U zot: «Mana bu — bizning tuyalarimiz — (yaylovga) chiqmoqda; siz ular bilan chiqib, ularning sutlaridan va siydiklaridan ichinglar» dedilar. Ular u (tuyalar) bilan chiqib, ularning siydiklari va sutlaridan ichdi va sogʻaydilar; soʻng choʻ ponga hujum qilib, uni oʻ ldirdilar va tuyalarni haydab ketdilar. Bulardan (jazoni) sekinlashtirishga (nima boʻ ldi)? Ular jonni oʻ ldirdi, Alloh va Rasuliga qarshi urush qildi va Rasululloh ﷺni qoʻ rqitdi. (Umar:) «Subhanalloh!» dedi. Men: «Meni ayblaysanmi?» dedim. U: «Bizga buni Anas soʻzlab berdi (-ku, ishonaman)», dedi. (Anas) aytdi: «(Paygʻambar ﷺ): ‹Ey falon (yer) ahli, mana shu (jazo hukmi) sizlar ichida — yoki uning misli — saqlangan ekan, sizlar doimo yaxshilikda boʻ lasiz› dedilar», dedi.(Абу Қилаба ривоят қилди)ки, у Умар ибн Абдулазизнинг ортида (орқасида) ў тирган эди; (одамлар) гаплашиб: «Халифалар бу (қасос) билан қасос олган (ў лдирган)», деди. (Умар) — ортида бў лган Абу Қилабага ў гирилиб: «Нима дейсан, эй Абдуллоҳ ибн Зайд?» — ёки: «Нима дейсан, эй Абу Қилаба?» — деди. Мен: «Мен исломда — қатл этилиши ҳалол бў лган ҳеч бир жонни билмаймаин, илло: иҳсондан (турмуш қурганидан) кейин зино қилган киши, ёки бир жонни — (қасос) жони бў лмаган ҳолда — ў лдирган киши, ёки Аллоҳ ва Расулига ﷺ қарши муҳораба (уруш) қилган киши (бў лмаса)», дедим. Анбаса: «Бизга Анас шундай-шундай сўзлаб берди», деди. Мен: «Анас менга (ҳам айнан шуни) сўзлаб берган эди», дедим. (Анас) айтди: Бир қавм Пайғамбар ﷺнинг олдига келди, у зот билан гаплашди ва: «Биз бу ер (ҳавоси)ни вахим (ёқмас) топдик» деди. У зот: «Мана бу — бизнинг туяларимиз — (яйловга) чиқмоқда; сиз улар билан чиқиб, уларнинг сутларидан ва сийдикларидан ичинглар» дедилар. Улар у (туялар) билан чиқиб, уларнинг сийдиклари ва сутларидан ичди ва соғайдилар; сўнг чў понга ҳужум қилиб, уни ў лдирдилар ва туяларни ҳайдаб кетдилар. Булардан (жазони) секинлаштиришга (нима бў лди)? Улар жонни ў лдирди, Аллоҳ ва Расулига қарши уруш қилди ва Расулуллоҳ ﷺни қў рқитди. (Умар:) «Субҳаналлоҳ!» деди. Мен: «Мени айблайсанми?» дедим. У: «Бизга буни Анас сўзлаб берди (-ку, ишонаман)», деди. (Анас) айтди: «(Пайғамбар ﷺ): ‹Эй фалон (ер) аҳли, мана шу (жазо ҳукми) сизлар ичида — ёки унинг мисли — сақланган экан, сизлар доимо яхшиликда бў ласиз› дедилар», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو بِشْرٍ، إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الأَسَدِيُّ حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ أَبِي عُثْمَانَ، حَدَّثَنِي أَبُو رَجَاءٍ، مِنْ آلِ أَبِي قِلاَبَةَ حَدَّثَنِي أَبُو قِلاَبَةَ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ، أَبْرَزَ سَرِيرَهُ يَوْمًا لِلنَّاسِ، ثُمَّ أَذِنَ لَهُمْ فَدَخَلُوا فَقَالَ مَا تَقُولُونَ فِي الْقَسَامَةِ قَالَ نَقُولُ الْقَسَامَةُ الْقَوَدُ بِهَا حَقٌّ، وَقَدْ أَقَادَتْ بِهَا الْخُلَفَاءُ‏.‏ قَالَ لِي مَا تَقُولُ يَا أَبَا قِلاَبَةَ وَنَصَبَنِي لِلنَّاسِ‏.‏ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عِنْدَكَ رُءُوسُ الأَجْنَادِ وَأَشْرَافُ الْعَرَبِ، أَرَأَيْتَ لَوْ أَنَّ خَمْسِينَ مِنْهُمْ شَهِدُوا عَلَى رَجُلٍ مُحْصَنٍ بِدِمَشْقَ أَنَّهُ قَدْ زَنَى، لَمْ يَرَوْهُ أَكُنْتَ تَرْجُمُهُ قَالَ لاَ‏.‏ قُلْتُ أَرَأَيْتَ لَوْ أَنَّ خَمْسِينَ مِنْهُمْ شَهِدُوا عَلَى رَجُلٍ بِحِمْصَ أَنَّهُ سَرَقَ أَكُنْتَ تَقْطَعُهُ وَلَمْ يَرَوْهُ قَالَ لاَ‏.‏ قُلْتُ فَوَاللَّهِ مَا قَتَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَطُّ، إِلاَّ فِي إِحْدَى ثَلاَثِ خِصَالٍ رَجُلٌ قَتَلَ بِجَرِيرَةِ نَفْسِهِ فَقُتِلَ، أَوْ رَجُلٌ زَنَى بَعْدَ إِحْصَانٍ، أَوْ رَجُلٌ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَارْتَدَّ عَنِ الإِسْلاَمِ‏.‏ فَقَالَ الْقَوْمُ أَوَلَيْسَ قَدْ حَدَّثَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَطَعَ فِي السَّرَقِ وَسَمَرَ الأَعْيُنَ، ثُمَّ نَبَذَهُمْ فِي الشَّمْسِ‏.‏ فَقُلْتُ أَنَا أُحَدِّثُكُمْ حَدِيثَ أَنَسٍ، حَدَّثَنِي أَنَسٌ أَنَّ نَفَرًا مِنْ عُكْلٍ ثَمَانِيَةً قَدِمُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَبَايَعُوهُ عَلَى الإِسْلاَمِ، فَاسْتَوْخَمُوا الأَرْضَ فَسَقِمَتْ أَجْسَامُهُمْ، فَشَكَوْا ذَلِكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَفَلاَ تَخْرُجُونَ مَعَ رَاعِينَا فِي إِبِلِهِ، فَتُصِيبُونَ مِنْ أَلْبَانِهَا وَأَبْوَالِهَا ‏"‏‏.‏ قَالُوا بَلَى، فَخَرَجُوا فَشَرِبُوا مِنْ أَلْبَانِهَا وَأَبْوَالِهَا فَصَحُّوا، فَقَتَلُوا رَاعِيَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَطْرَدُوا النَّعَمَ، فَبَلَغَ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَرْسَلَ فِي آثَارِهِمْ، فَأُدْرِكُوا فَجِيءَ بِهِمْ، فَأَمَرَ بِهِمْ فَقُطِّعَتْ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ، وَسَمَرَ أَعْيُنَهُمْ، ثُمَّ نَبَذَهُمْ فِي الشَّمْسِ حَتَّى مَاتُوا‏.‏ قُلْتُ وَأَىُّ شَىْءٍ أَشَدُّ مِمَّا صَنَعَ هَؤُلاَءِ ارْتَدُّوا عَنِ الإِسْلاَمِ وَقَتَلُوا وَسَرَقُوا‏.‏ فَقَالَ عَنْبَسَةُ بْنُ سَعِيدٍ وَاللَّهِ إِنْ سَمِعْتُ كَالْيَوْمِ قَطُّ‏.‏ فَقُلْتُ أَتَرُدُّ عَلَىَّ حَدِيثِي يَا عَنْبَسَةُ قَالَ لاَ، وَلَكِنْ جِئْتَ بِالْحَدِيثِ عَلَى وَجْهِهِ، وَاللَّهِ لاَ يَزَالُ هَذَا الْجُنْدُ بِخَيْرٍ مَا عَاشَ هَذَا الشَّيْخُ بَيْنَ أَظْهُرِهِمْ‏.‏ قُلْتُ وَقَدْ كَانَ فِي هَذَا سُنَّةٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ عَلَيْهِ نَفَرٌ مِنَ الأَنْصَارِ فَتَحَدَّثُوا عِنْدَهُ، فَخَرَجَ رَجُلٌ مِنْهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ فَقُتِلَ، فَخَرَجُوا بَعْدَهُ، فَإِذَا هُمْ بِصَاحِبِهِمْ يَتَشَحَّطُ فِي الدَّمِ، فَرَجَعُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ صَاحِبُنَا كَانَ تَحَدَّثَ مَعَنَا، فَخَرَجَ بَيْنَ أَيْدِينَا، فَإِذَا نَحْنُ بِهِ يَتَشَحَّطُ فِي الدَّمِ‏.‏ فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ بِمَنْ تَظُنُّونَ أَوْ تَرَوْنَ قَتَلَهُ ‏"‏‏.‏ قَالُوا نَرَى أَنَّ الْيَهُودَ قَتَلَتْهُ‏.‏ فَأَرْسَلَ إِلَى الْيَهُودِ فَدَعَاهُمْ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ آنْتُمْ قَتَلْتُمْ هَذَا ‏"‏‏.‏ قَالُوا لاَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَتَرْضَوْنَ نَفَلَ خَمْسِينَ مِنَ الْيَهُودِ مَا قَتَلُوهُ ‏"‏‏.‏ فَقَالُوا مَا يُبَالُونَ أَنْ يَقْتُلُونَا أَجْمَعِينَ ثُمَّ يَنْتَفِلُونَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَفَتَسْتَحِقُّونَ الدِّيَةَ بِأَيْمَانِ خَمْسِينَ مِنْكُمْ ‏"‏‏.‏ قَالُوا مَا كُنَّا لِنَحْلِفَ، فَوَدَاهُ مِنْ عِنْدِهِ‏.‏ قُلْتُ وَقَدْ كَانَتْ هُذَيْلٌ خَلَعُوا خَلِيعًا لَهُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَطَرَقَ أَهْلَ بَيْتٍ مِنَ الْيَمَنِ بِالْبَطْحَاءِ فَانْتَبَهَ لَهُ رَجُلٌ مِنْهُمْ فَحَذَفَهُ بِالسَّيْفِ فَقَتَلَهُ، فَجَاءَتْ هُذَيْلٌ فَأَخَذُوا الْيَمَانِيَ فَرَفَعُوهُ إِلَى عُمَرَ بِالْمَوْسِمِ وَقَالُوا قَتَلَ صَاحِبَنَا‏.‏ فَقَالَ إِنَّهُمْ قَدْ خَلَعُوهُ‏.‏ فَقَالَ يُقْسِمُ خَمْسُونَ مِنْ هُذَيْلٍ مَا خَلَعُوهُ‏.‏ قَالَ فَأَقْسَمَ مِنْهُمْ تِسْعَةٌ وَأَرْبَعُونَ رَجُلاً، وَقَدِمَ رَجُلٌ مِنْهُمْ مِنَ الشَّأْمِ فَسَأَلُوهُ أَنْ يُقْسِمَ فَافْتَدَى يَمِينَهُ مِنْهُمْ بِأَلْفِ دِرْهَمٍ، فَأَدْخَلُوا مَكَانَهُ رَجُلاً آخَرَ، فَدَفَعَهُ إِلَى أَخِي الْمَقْتُولِ فَقُرِنَتْ يَدُهُ بِيَدِهِ، قَالُوا فَانْطَلَقَا وَالْخَمْسُونَ الَّذِينَ أَقْسَمُوا حَتَّى إِذَا كَانُوا بِنَخْلَةَ، أَخَذَتْهُمُ السَّمَاءُ فَدَخَلُوا فِي غَارٍ فِي الْجَبَلِ، فَانْهَجَمَ الْغَارُ عَلَى الْخَمْسِينَ الَّذِينَ أَقْسَمُوا فَمَاتُوا جَمِيعًا، وَأَفْلَتَ الْقَرِينَانِ وَاتَّبَعَهُمَا حَجَرٌ فَكَسَرَ رِجْلَ أَخِي الْمَقْتُولِ، فَعَاشَ حَوْلاً ثُمَّ مَاتَ‏.‏ قُلْتُ وَقَدْ كَانَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ مَرْوَانَ أَقَادَ رَجُلاً بِالْقَسَامَةِ ثُمَّ نَدِمَ بَعْدَ مَا صَنَعَ، فَأَمَرَ بِالْخَمْسِينَ الَّذِينَ أَقْسَمُوا فَمُحُوا مِنَ الدِّيوَانِ وَسَيَّرَهُمْ إِلَى الشَّأْمِ‏.‏

(Abu Qilaba rivoyat qildiki:) Umar ibn Abdulaziz bir kuni odamlar uchun (hovlisida) soʻrisini (taxtini) chiqartirdi, soʻng ularga izn berdi va ular kirdilar. U: «Qasama haqida nima deysizlar?» dedi. Ular: «Biz: ‹Qasama — unga asoslangan qasos (qavad) haqdir; xalifalar (ham) unga koʻra qasos joriy qilganlar›, deymiz», dedilar. U menga: «Sen nima deysan, ey Abu Qilaba?» dedi va meni odamlar oldida (gapirishga) qoʻydi. Men: «Yo amiral-moʻminin, sening huzuringda qoʻshin boshliqlari va arablarning ashroflari (bor). Aytginchi, agar ulardan ellik (kishi) Damashqda bir muhsan (uylangan) kishi haqida — uni (zino qilayotganini) koʻrmay turib — ‹u zino qildi›, deb guvohlik bersa, sen uni rajm qilarmiding?» dedim. U: «Yoʻq», dedi. Men: «Aytginchi, agar ulardan ellik (kishi) Himsda bir kishi haqida — uni (oʻgʻirlik qilayotganini) koʻrmay turib — ‹u oʻgʻirlik qildi›, deb guvohlik bersa, sen uning (qoʻlini) kesarmiding?» dedim. U: «Yoʻq», dedi. Men: «Vallohi, Rasululloh ﷺ hech qachon — uch (holat)ning biridan boshqa (vaziyatda) — hech kimni oʻldirmaganlar: oʻz jinoyati sababli (odam) oʻldirib, (qasosan) oʻldirilgan kishi; yoki ihsondan (uylanganidan) keyin zino qilgan kishi; yoki Alloh va Rasuliga qarshi urush qilib, islomdan murtad boʻlgan kishi», dedim. Shunda qavm: «Axir Anas ibn Molik: ‹Rasululloh ﷺ oʻgʻirlik (qilganlar)ning (qoʻlini) kesib, koʻzlarini (qizdirilgan temir bilan) dogʻlab, soʻng ularni quyoshga tashladilar›, deb rivoyat qilmaganmidi?» dedilar. Men: «Sizlarga Anasning hadisini aytib beray. Anas menga aytdiki, Ukl (qabilasi)dan sakkiz kishi Rasululloh ﷺning huzurlariga kelib, islomga bayʼat berdilar. Soʻng (Madina) yeri ularga yoqmadi (havosi kelishmadi) va badanlari kasallandi. Ular buni Rasululloh ﷺga shikoyat qildilar. U zot: ‹Bizning choʻponimiz bilan (uning) tuyalari orasiga chiqib, ularning suti va siydigidan (ichib davolansa) boʻlmaydimi?› dedilar. Ular: ‹Ha (boʻladi)›, dedilar. Bas, ular chiqib, (tuyalarning) suti va siydigidan ichdilar-da, sogʻaydilar. Soʻng Rasululloh ﷺning choʻponini oʻldirib, podani (tuyalarni) haydab ketdilar. Bu (xabar) Rasululloh ﷺga yetdi va U zot ularning izidan (quvgʻun) yubordilar; ular tutib keltirildi. U zot (buyruq berdilar) va ularning qoʻl-oyoqlari kesildi, koʻzlari dogʻlandi, soʻng oʻlguncha quyoshga tashlandi›, dedi. Men: ‹Bular qilgan (ish)dan koʻra qaysi narsa ogʻirroq?! Ular islomdan murtad boʻldi, odam oʻldirdi va oʻgʻirlik qildi›, dedim. Shunda Anbasa ibn Said: «Vallohi, men bugungidek (hadisni) hech qachon eshitmagan edim», dedi. Men: «Sen mening hadisimni rad qilyapsanmi, ey Anbasa?» dedim. U: «Yoʻq; balki sen hadisni oʻz (asl) yuzasi bilan keltirding. Vallohi, mana shu shayx (Abu Qilaba) ularning orasida tirik ekan, bu qoʻshin yaxshilikda boʻlaveradi», dedi. Men: «Darhaqiqat, bu (masala)da Rasululloh ﷺdan bir sunnat (oʻrnak) bor. Ansordan bir necha kishi U zotning huzurlariga kirib, (U zotning) oldida suhbatlashdilar. Soʻng ulardan bir kishi ularning oldidan (avval) chiqib ketdi va (yoʻlda) oʻldirildi. Ular undan keyin chiqsalar, mana, sheriklari qonga belanib yotibdi. Bas, ular Rasululloh ﷺning huzurlariga qaytib: ‹Yo Rasululloh, sherigimiz biz bilan suhbatlashayotgan edi, soʻng oldimizdan chiqib ketdi; mana, biz uni qonga belangan holda topdik›, dedilar. Rasululloh ﷺ (tashqariga) chiqib: ‹Uni kim oʻldirgan deb gumon qilasiz yoki oʻylaysiz?› dedilar. Ular: ‹Bizningcha, uni yahudiylar oʻldirgan›, dedilar. Bas, U zot yahudiylarni chaqirtirib: ‹Buni sizlar oʻldirdingizmi?› dedilar. Ular: ‹Yoʻq›, dedilar. U zot: ‹Yahudiylardan ellik (kishi) ‹biz uni oʻldirmadik› deb (qasam ichishiga) rozimisiz?› dedilar. Ular (ansor): ‹Ular bizning hammamizni oʻldirib, soʻng (bemalol) qasam ichishdan (parvo) qilmaydilar›, dedilar. U zot: ‹Unday boʻlsa, oʻzingizdan ellik kishining qasami bilan diyatga haqli boʻlasizmi?› dedilar. Ular: ‹Biz qasam ichmaymiz›, dedilar. Bas, U zot uning (diyatini) oʻz (mol)idan toʻladilar›, dedim. Men: «Huzayl (qabilasi) johiliyatda oʻzlarining bir (yomon) odamini (xalini) tark etgan (undan voz kechgan) edi. U Batho(da) Yamanlik bir uy-oilaning ustiga (tunda oʻgʻirlik uchun) bostirib kirdi. Ulardan bir kishi (uygʻonib) uni sezdi va qilich bilan urib, uni oʻldirdi. Bas, Huzayl kelib, Yamanlikni (qotilni) ushlab, haj mavsumida Umarning huzuriga olib bordi va: ‹Bu bizning sherigimizni oʻldirdi›, dedilar. U (Yamanlik): ‹Axir ular undan voz kechgan (uni tark etgan) edilar-ku›, dedi. Umar: ‹Huzayldan ellik (kishi) ‹biz undan voz kechmaganmiz› deb qasam ichsin›, dedi. Bas, ulardan qirq toʻqqiz kishi qasam ichdi. Ulardan (yana) bir kishi Shomdan keldi; ular undan qasam ichishni soʻradilar, lekin u qasamini ulardan ming dirhamga (toʻlab) qutqarib oldi va uning oʻrniga boshqa bir kishini (qoʻshib) kiritdilar. (Umar qotilni) oʻldirilganning ukasiga topshirdi va (qotilning) qoʻli uning (ukaning) qoʻliga (zanjir bilan) bogʻlandi. (Roviylar) aytdilar: Ikkovi (bogʻlangan holda) va qasam ichgan haligi ellik (kishi) yoʻlga chiqdi; toki Naxla(ga) yetganlarida, ularni yomgʻir tutdi va ular togʻdagi bir gʻorga kirdilar. Bas, gʻor qasam ichgan oʻsha ellik kishining ustiga qulab tushdi va ularning hammasi oʻldi; (zanjirband) ikki kishi esa qutuldi, lekin ularning izidan bir tosh (dumalab) kelib, oʻldirilganning ukasining oyogʻini sindirdi. U (shu holda) bir yil yashab, soʻng vafot etdi», dedim. Men: «Abdulmalik ibn Marvon (ham) bir kishini qasama (asosida) qasosan oʻldirgan, soʻng qilgan ishidan pushaymon boʻlgan edi. Bas, u qasam ichgan oʻsha ellik kishini (buyruq berib) devondan (roʻyxatdan) oʻchirtirdi va ularni Shomga surgun qildi», dedim.(Абу Қилаба ривоят қилдики:) Умар ибн Абдулазиз бир куни одамлар учун (ҳовлисида) сўрисини (тахтини) чиқартирди, сўнг уларга изн берди ва улар кирдилар. У: «Қасама ҳақида нима дейсизлар?» деди. Улар: «Биз: ‹Қасама — унга асосланган қасос (қавад) ҳақдир; халифалар (ҳам) унга кўра қасос жорий қилганлар›, деймиз», дедилар. У менга: «Сен нима дейсан, эй Абу Қилаба?» деди ва мени одамлар олдида (гапиришга) қўйди. Мен: «Ё амирал-мўминин, сенинг ҳузурингда қўшин бошлиқлари ва арабларнинг ашрофлари (бор). Айтгинчи, агар улардан эллик (киши) Дамашқда бир муҳсан (уйланган) киши ҳақида — уни (зино қилаётганини) кўрмай туриб — ‹у зино қилди›, деб гувоҳлик берса, сен уни ражм қилармидинг?» дедим. У: «Йўқ», деди. Мен: «Айтгинчи, агар улардан эллик (киши) Ҳимсда бир киши ҳақида — уни (ўғирлик қилаётганини) кўрмай туриб — ‹у ўғирлик қилди›, деб гувоҳлик берса, сен унинг (қўлини) кесармидинг?» дедим. У: «Йўқ», деди. Мен: «Валлоҳи, Расулуллоҳ ﷺ ҳеч қачон — уч (ҳолат)нинг биридан бошқа (вазиятда) — ҳеч кимни ўлдирмаганлар: ўз жинояти сабабли (одам) ўлдириб, (қасосан) ўлдирилган киши; ёки иҳсондан (уйланганидан) кейин зино қилган киши; ёки Аллоҳ ва Расулига қарши уруш қилиб, исломдан муртад бўлган киши», дедим. Шунда қавм: «Ахир Анас ибн Молик: ‹Расулуллоҳ ﷺ ўғирлик (қилганлар)нинг (қўлини) кесиб, кўзларини (қиздирилган темир билан) доғлаб, сўнг уларни қуёшга ташладилар›, деб ривоят қилмаганмиди?» дедилар. Мен: «Сизларга Анаснинг ҳадисини айтиб берай. Анас менга айтдики, Укл (қабиласи)дан саккиз киши Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келиб, исломга байъат бердилар. Сўнг (Мадина) ери уларга ёқмади (ҳавоси келишмади) ва баданлари касалланди. Улар буни Расулуллоҳ ﷺга шикоят қилдилар. У зот: ‹Бизнинг чўпонимиз билан (унинг) туялари орасига чиқиб, уларнинг сути ва сийдигидан (ичиб даволанса) бўлмайдими?› дедилар. Улар: ‹Ҳа (бўлади)›, дедилар. Бас, улар чиқиб, (туяларнинг) сути ва сийдигидан ичдилар-да, соғайдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺнинг чўпонини ўлдириб, подани (туяларни) ҳайдаб кетдилар. Бу (хабар) Расулуллоҳ ﷺга етди ва У зот уларнинг изидан (қувғун) юбордилар; улар тутиб келтирилди. У зот (буйруқ бердилар) ва уларнинг қўл-оёқлари кесилди, кўзлари доғланди, сўнг ўлгунча қуёшга ташланди›, деди. Мен: ‹Булар қилган (иш)дан кўра қайси нарса оғирроқ?! Улар исломдан муртад бўлди, одам ўлдирди ва ўғирлик қилди›, дедим. Шунда Анбаса ибн Саид: «Валлоҳи, мен бугунгидек (ҳадисни) ҳеч қачон эшитмаган эдим», деди. Мен: «Сен менинг ҳадисимни рад қиляпсанми, эй Анбаса?» дедим. У: «Йўқ; балки сен ҳадисни ўз (асл) юзаси билан келтирдинг. Валлоҳи, мана шу шайх (Абу Қилаба) уларнинг орасида тирик экан, бу қўшин яхшиликда бўлаверади», деди. Мен: «Дарҳақиқат, бу (масала)да Расулуллоҳ ﷺдан бир суннат (ўрнак) бор. Ансордан бир неча киши У зотнинг ҳузурларига кириб, (У зотнинг) олдида суҳбатлашдилар. Сўнг улардан бир киши уларнинг олдидан (аввал) чиқиб кетди ва (йўлда) ўлдирилди. Улар ундан кейин чиқсалар, мана, шериклари қонга беланиб ётибди. Бас, улар Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига қайтиб: ‹Ё Расулуллоҳ, шеригимиз биз билан суҳбатлашаётган эди, сўнг олдимиздан чиқиб кетди; мана, биз уни қонга беланган ҳолда топдик›, дедилар. Расулуллоҳ ﷺ (ташқарига) чиқиб: ‹Уни ким ўлдирган деб гумон қиласиз ёки ўйлайсиз?› дедилар. Улар: ‹Бизнингча, уни яҳудийлар ўлдирган›, дедилар. Бас, У зот яҳудийларни чақиртириб: ‹Буни сизлар ўлдирдингизми?› дедилар. Улар: ‹Йўқ›, дедилар. У зот: ‹Яҳудийлардан эллик (киши) ‹биз уни ўлдирмадик› деб (қасам ичишига) розимисиз?› дедилар. Улар (ансор): ‹Улар бизнинг ҳаммамизни ўлдириб, сўнг (бемалол) қасам ичишдан (парво) қилмайдилар›, дедилар. У зот: ‹Ундай бўлса, ўзингиздан эллик кишининг қасами билан диятга ҳақли бўласизми?› дедилар. Улар: ‹Биз қасам ичмаймиз›, дедилар. Бас, У зот унинг (диятини) ўз (мол)идан тўладилар›, дедим. Мен: «Ҳузайл (қабиласи) жоҳилиятда ўзларининг бир (ёмон) одамини (халини) тарк этган (ундан воз кечган) эди. У Батҳо(да) Яманлик бир уй-оиланинг устига (тунда ўғирлик учун) бостириб кирди. Улардан бир киши (уйғониб) уни сезди ва қилич билан уриб, уни ўлдирди. Бас, Ҳузайл келиб, Яманликни (қотилни) ушлаб, ҳаж мавсумида Умарнинг ҳузурига олиб борди ва: ‹Бу бизнинг шеригимизни ўлдирди›, дедилар. У (Яманлик): ‹Ахир улар ундан воз кечган (уни тарк этган) эдилар-ку›, деди. Умар: ‹Ҳузайлдан эллик (киши) ‹биз ундан воз кечмаганмиз› деб қасам ичсин›, деди. Бас, улардан қирқ тўққиз киши қасам ичди. Улардан (яна) бир киши Шомдан келди; улар ундан қасам ичишни сўрадилар, лекин у қасамини улардан минг дирҳамга (тўлаб) қутқариб олди ва унинг ўрнига бошқа бир кишини (қўшиб) киритдилар. (Умар қотилни) ўлдирилганнинг укасига топширди ва (қотилнинг) қўли унинг (уканинг) қўлига (занжир билан) боғланди. (Ровийлар) айтдилар: Иккови (боғланган ҳолда) ва қасам ичган ҳалиги эллик (киши) йўлга чиқди; токи Нахла(га) етганларида, уларни ёмғир тутди ва улар тоғдаги бир ғорга кирдилар. Бас, ғор қасам ичган ўша эллик кишининг устига қулаб тушди ва уларнинг ҳаммаси ўлди; (занжирбанд) икки киши эса қутулди, лекин уларнинг изидан бир тош (думалаб) келиб, ўлдирилганнинг укасининг оёғини синдирди. У (шу ҳолда) бир йил яшаб, сўнг вафот этди», дедим. Мен: «Абдулмалик ибн Марвон (ҳам) бир кишини қасама (асосида) қасосан ўлдирган, сўнг қилган ишидан пушаймон бўлган эди. Бас, у қасам ичган ўша эллик кишини (буйруқ бериб) девондан (рўйхатдан) ўчиртирди ва уларни Шомга сургун қилди», дедим.