حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ سَلاَّمٍ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ أَبِي النَّجُودِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ رَبِيعَةَ قَالَ قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ فَدَخَلْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذُكِرْتُ عِنْدَهُ وَافِدَ عَادٍ فَقُلْتُ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ وَافِدِ عَادٍ . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " وَمَا وَافِدُ عَادٍ " . قَالَ فَقُلْتُ عَلَى الْخَبِيرِ سَقَطْتَ إِنَّ عَادًا لَمَّا أُقْحِطَتْ بَعَثَتْ قَيْلاً فَنَزَلَ عَلَى بَكْرِ بْنِ مُعَاوِيَةَ فَسَقَاهُ الْخَمْرَ وَغَنَّتْهُ الْجَرَادَتَانِ ثُمَّ خَرَجَ يُرِيدُ جِبَالَ مَهْرَةَ فَقَالَ اللَّهُمَّ إِنِّي لَمْ آتِكَ لِمَرِيضٍ فَأُدَاوِيَهِ وَلاَ لأَسِيرٍ فَأُفَادِيَهُ فَاسْقِ عَبْدَكَ مَا كُنْتَ مُسْقِيَهُ وَاسْقِ مَعَهُ بَكْرَ بْنَ مُعَاوِيَةَ . يَشْكُرْ لَهُ الْخَمْرَ الَّذِي سَقَاهُ فَرُفِعَ لَهُ سَحَابَاتٌ فَقِيلَ لَهُ اخْتَرْ إِحْدَاهُنَّ فَاخْتَارَ السَّوْدَاءَ مِنْهُنَّ فَقِيلَ لَهُ خُذْهَا رَمَادًا رَمْدَدًا لاَ تَذَرُ مِنْ عَادٍ أَحَدًا وَذُكِرَ أَنَّهُ لَمْ يُرْسَلْ عَلَيْهِمْ مِنَ الرِّيحِ إِلاَّ قَدْرُ هَذِهِ الْحَلْقَةِ يَعْنِي حَلْقَةَ الْخَاتَمِ . ثُمَّ قَرَأَ : (إذْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ * مَا تَذَرُ مِنْ شَيْءٍ أَتَتْ عَلَيْهِ إِلاَّ جَعَلَتْهُ كَالرَّمِيمِ ) الآيَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ سَلاَّمٍ أَبِي الْمُنْذِرِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ أَبِي النَّجُودِ عَنْ أَبِي وَائِلٍ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ حَسَّانَ وَيُقَالُ لَهُ الْحَارِثُ بْنُ يَزِيدَ .
Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Men hikmat uyiman, Ali esa uning eshigidir», dedilar. Bu hadis gʻarib munkardir. Baʼzilar bu hadisni Sharikdan rivoyat qilib, unda «Sunobihiydan» degan (rovini) zikr qilmaganlar. Biz bu hadisni Sharikdan boshqa biror ishonchli rovidan bilmaymiz. Bu bobda Ibn Abbosdan ham (rivoyat) bor.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен ҳикмат уйиман, Али эса унинг эшигидир», дедилар. Бу ҳадис ғариб мункардир. Баъзилар бу ҳадисни Шарикдан ривоят қилиб, унда «Сунобиҳийдан» деган (ровини) зикр қилмаганлар. Биз бу ҳадисни Шарикдан бошқа бирор ишончли ровидан билмаймиз. Бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор.
حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، حَدَّثَنَا سَلاَّمُ بْنُ سُلَيْمَانَ النَّحْوِيُّ أَبُو الْمُنْذِرِ، حَدَّثَنَا عَاصِمُ بْنُ أَبِي النَّجُودِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ يَزِيدَ الْبَكْرِيِّ، قَالَ قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ فَدَخَلْتُ الْمَسْجِدَ فَإِذَا هُوَ غَاصٌّ بِالنَّاسِ وَإِذَا رَايَاتٌ سُودٌ تَخْفُقُ وَإِذَا بِلاَلٌ مُتَقَلِّدٌ السَّيْفَ بَيْنَ يَدَىْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قُلْتُ مَا شَأْنُ النَّاسِ قَالُوا يُرِيدُ أَنْ يَبْعَثَ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ وَجْهًا فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ نَحْوًا مِنْ حَدِيثِ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ بِمَعْنَاهُ . قَالَ وَيُقَالُ لَهُ الْحَارِثُ بْنُ حَسَّانَ أَيْضًا .
Horis ibn Yazid al-Bakriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Madinaga keldim va masjidga kirdim, qarasam, u odamlar bilan toʻla edi, qora bayroqlar hilpirar, Bilol esa Rasululloh ﷺning oldilarida qilich osib turardi. Men: «Odamlarga nima boʻldi?» dedim. Ular: «U zot Amr ibn al-Osni biror tomonga yubormoqchi», dedilar. Soʻng u hadisni toʻlaligicha, Sufyon ibn Uyaynaning hadisiga oʻxshash maʼnoda zikr qildi. (Abu Iso) aytdi: Unga Horis ibn Hasson ham deyiladi.Ҳорис ибн Язид ал-Бакрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Мадинага келдим ва масжидга кирдим, қарасам, у одамлар билан тўла эди, қора байроқлар ҳилпирар, Билол эса Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларида қилич осиб турарди. Мен: «Одамларга нима бўлди?» дедим. Улар: «У зот Амр ибн ал-Осни бирор томонга юбормоқчи», дедилар. Сўнг у ҳадисни тўлалигича, Суфён ибн Уяйнанинг ҳадисига ўхшаш маънода зикр қилди. (Абу Исо) айтди: Унга Ҳорис ибн Ҳассон ҳам дейилади.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا وَائِلٍ، قَالَ سَأَلَ رَجُلٌ عَبْدَ اللَّهِ عَنْ هَذَا الْحَرْفِ (غَيرِ آسِنٍ) أَوْ يَاسِنٍ قَالَ كُلَّ الْقُرْآنِ قَرَأْتَ غَيْرَ هَذَا الْحَرْفِ قَالَ نَعَمْ . قَالَ إِنَّ قَوْمًا يَقْرَءُونَهُ يَنْثُرُونَهُ نَثْرَ الدَّقَلِ لاَ يُجَاوِزُ تَرَاقِيَهُمْ إِنِّي لأَعْرِفُ السُّوَرَ النَّظَائِرَ الَّتِي كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرِنُ بَيْنَهُنَّ . قَالَ فَأَمَرْنَا عَلْقَمَةَ فَسَأَلَهُ فَقَالَ عِشْرُونَ سُورَةً مِنَ الْمُفَصَّلِ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقْرِنُ بَيْنَ كُلِّ سُورَتَيْنِ فِي رَكْعَةٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Abu Voil (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan {gʻayri osin} degan harf (oyat soʻzi) haqida — yo «yosin»mi deb — soʻradi. U: «Sen ana shu harfdan boshqa butun Qurʼonni oʻqib chiqdingmi?» dedi. (Kishi:) «Ha», dedi. (Abdulloh) dedi: «Albatta bir qavm Qurʼonni oʻqishadi, lekin uni sifati buzuq xurmoni toʻkkanday toʻkib yuborishadi, u (oʻqigani) ularning halqumlaridan oʻtmaydi. Men Rasululloh ﷺ bir-biriga (juftlab) qoʻshib oʻqigan oʻxshash suralarni bilaman.» (Abu Voil) dedi: «Shunda biz Alqamaga buyurdik, u (Abdullohdan oʻsha suralar nimaligini) soʻradi. (Abdulloh): ‹Mufassaldan yigirmita sura boʻlib, Nabiy ﷺ bir rakatda har ikki surani qoʻshib oʻqir edilar›, dedi.» Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Воил (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Бир киши Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан {ғайри осин} деган ҳарф (оят сўзи) ҳақида — ё «ёсин»ми деб — сўради. У: «Сен ана шу ҳарфдан бошқа бутун Қуръонни ўқиб чиқдингми?» деди. (Киши:) «Ҳа», деди. (Абдуллоҳ) деди: «Албатта бир қавм Қуръонни ўқишади, лекин уни сифати бузуқ хурмони тўккандай тўкиб юборишади, у (ўқигани) уларнинг ҳалқумларидан ўтмайди. Мен Расулуллоҳ ﷺ бир-бирига (жуфтлаб) қўшиб ўқиган ўхшаш сураларни биламан.» (Абу Воил) деди: «Шунда биз Алқамага буюрдик, у (Абдуллоҳдан ўша суралар нималигини) сўради. (Абдуллоҳ): ‹Муфассалдан йигирмита сура бўлиб, Набий ﷺ бир ракатда ҳар икки сурани қўшиб ўқир эдилар›, деди.» Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، قَالَ قَالَ الصُّبَىُّ بْنُ مَعْبَدٍ كُنْتُ أَعْرَابِيًّا نَصْرَانِيًّا فَأَسْلَمْتُ فَكُنْتُ حَرِيصًا عَلَى الْجِهَادِ فَوَجَدْتُ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ مَكْتُوبَيْنِ عَلَىَّ فَأَتَيْتُ رَجُلاً مِنْ عَشِيرَتِي يُقَالُ لَهُ هُذَيْمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ اجْمَعْهُمَا ثُمَّ اذْبَحْ مَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْىِ فَأَهْلَلْتُ بِهِمَا فَلَمَّا أَتَيْتُ الْعُذَيْبَ لَقِيَنِي سَلْمَانُ بْنُ رَبِيعَةَ وَزَيْدُ بْنُ صُوحَانَ وَأَنَا أُهِلُّ بِهِمَا فَقَالَ أَحَدُهُمَا لِلآخَرِ مَا هَذَا بِأَفْقَهَ مِنْ بَعِيرِهِ . فَأَتَيْتُ عُمَرَ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنِّي أَسْلَمْتُ وَأَنَا حَرِيصٌ عَلَى الْجِهَادِ وَإِنِّي وَجَدْتُ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ مَكْتُوبَيْنِ عَلَىَّ فَأَتَيْتُ هُذَيْمَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ فَقُلْتُ يَا هَنَّاهُ إِنِّي وَجَدْتُ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ مَكْتُوبَيْنِ عَلَىَّ . فَقَالَ اجْمَعْهُمَا ثُمَّ اذْبَحْ مَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْىِ فَأَهْلَلْتُ بِهِمَا فَلَمَّا أَتَيْنَا الْعُذَيْبَ لَقِيَنِي سَلْمَانُ بْنُ رَبِيعَةَ وَزَيْدُ بْنُ صُوحَانَ فَقَالَ أَحَدُهُمَا لِلآخَرِ مَا هَذَا بِأَفْقَهَ مِنْ بَعِيرِهِ . فَقَالَ عُمَرُ هُدِيتَ لِسُنَّةِ نَبِيِّكَ صلى الله عليه وسلم .
Subayy ibn Maʼbad (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men nasroniy aʼrobiy edim, soʻng islomga kirdim va jihodga juda ishtiyoqmand edim. Ammo haj va umra menga farz ekanini bildim. Shunda qabilamdan Huzaym ibn Abdulloh degan kishi oldiga borib, undan soʻradim. U: ‹Ikkalasini birga qil, soʻng qurbonlikdan sen uchun osoni boʻlgan hadyni soʻy›, dedi. Shunda men ikkalasi bilan ehromga kirdim. Uzayb degan joyga yetganimda, men ikkalasi bilan talbiya aytib turganimda, Salmon ibn Robiʼa va Zayd ibn Suvhon meni kutib olishdi. Ulardan biri ikkinchisiga: ‹Bu oʻz tuyasidan koʻra fahmliroq emas›, dedi. Shundan soʻng men Umar (roziyallohu anhu) huzuriga borib: ‹Ey moʻminlar amiri, men islomga kirdim va jihodga ishtiyoqmand edim, ammo haj va umra menga farz ekanini bildim. Huzaym ibn Abdulloh oldiga borib: «Ey odam, men haj va umra menga farz ekanini bildim», dedim. U: «Ikkalasini birga qil, soʻng qurbonlikdan osoni boʻlganini soʻy», dedi. Men ikkalasi bilan ehromga kirdim. Uzaybga yetganimizda, Salmon ibn Robiʼa va Zayd ibn Suvhon meni kutib olishdi va ulardan biri ikkinchisiga: «Bu oʻz tuyasidan koʻra fahmliroq emas», dedi›, dedim. Shunda Umar: ‹Sen Paygʻambaring ﷺ sunnatiga hidoyat qilingansan›, dedi».Субайй ибн Маъбад (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен насроний аъробий эдим, сўнг исломга кирдим ва жиҳодга жуда иштиёқманд эдим. Аммо ҳаж ва умра менга фарз эканини билдим. Шунда қабиламдан Ҳузайм ибн Абдуллоҳ деган киши олдига бориб, ундан сўрадим. У: ‹Иккаласини бирга қил, сўнг қурбонликдан сен учун осони бўлган ҳадйни сўй›, деди. Шунда мен иккаласи билан эҳромга кирдим. Узайб деган жойга етганимда, мен иккаласи билан талбия айтиб турганимда, Салмон ибн Робиъа ва Зайд ибн Сувҳон мени кутиб олишди. Улардан бири иккинчисига: ‹Бу ўз туясидан кўра фаҳмлироқ эмас›, деди. Шундан сўнг мен Умар (розияллоҳу анҳу) ҳузурига бориб: ‹Эй мўминлар амири, мен исломга кирдим ва жиҳодга иштиёқманд эдим, аммо ҳаж ва умра менга фарз эканини билдим. Ҳузайм ибн Абдуллоҳ олдига бориб: «Эй одам, мен ҳаж ва умра менга фарз эканини билдим», дедим. У: «Иккаласини бирга қил, сўнг қурбонликдан осони бўлганини сўй», деди. Мен иккаласи билан эҳромга кирдим. Узайбга етганимизда, Салмон ибн Робиъа ва Зайд ибн Сувҳон мени кутиб олишди ва улардан бири иккинчисига: «Бу ўз туясидан кўра фаҳмлироқ эмас», деди›, дедим. Шунда Умар: ‹Сен Пайғамбаринг ﷺ суннатига ҳидоят қилингансан›, деди».
أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ سِبَابُ الْمُسْلِمِ فُسُوقٌ وَقِتَالُهُ كُفْرٌ .
Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Musulmonni soʻkish fisq, u bilan urushish esa kufrdir».Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мусулмонни сўкиш фисқ, у билан урушиш эса куфрдир».
أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ يَحْيَى بْنِ الْحَارِثِ قَالَ حَدَّثَنَا الْمُعَافَى قَالَ حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ قَالَ حَدَّثَنَا مَنْصُورُ بْنُ الْمُعْتَمِرِ عَنْ أَبِي وَائِلٍ قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ ثَلَاثٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ فَهُوَ مُنَافِقٌ إِذَا حَدَّثَ كَذَبَ وَإِذَا اؤْتُمِنَ خَانَ وَإِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ فَمَنْ كَانَتْ فِيهِ وَاحِدَةٌ مِنْهُنَّ لَمْ تَزَلْ فِيهِ خَصْلَةٌ مِنْ النِّفَاقِ حَتَّى يَتْرُكَهَا
Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Uch xislat borki, kimda ular boʻlsa, u munofiqdir: gapirsa yolgʻon soʻzlaydi, omonat qoʻyilsa xiyonat qiladi va vaʼda bersa vaʼdasiga xilof qiladi. Kimda ulardan biri boʻlsa, uni tashlab qoʻymagunicha unda nifoqdan bir xislat boʻlaveradi».Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Уч хислат борки, кимда улар бўлса, у мунофиқдир: гапирса ёлғон сўзлайди, омонат қўйилса хиёнат қилади ва ваъда берса ваъдасига хилоф қилади. Кимда улардан бири бўлса, уни ташлаб қўймагунича унда нифоқдан бир хислат бўлаверади».
أَخْبَرَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ يَعْقُوبَ، قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو شِهَابٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، قَالَ خَطَبَنَا ابْنُ مَسْعُودٍ فَقَالَ كَيْفَ تَأْمُرُونِّي أَقْرَأُ عَلَى قِرَاءَةِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ بَعْدَ مَا قَرَأْتُ مِنْ فِي رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِضْعًا وَسَبْعِينَ سُورَةً وَإِنَّ زَيْدًا مَعَ الْغِلْمَانِ لَهُ ذُؤَابَتَانِ .
Abu Voil (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Ibn Masʼud (roziyallohu anhu) bizga xutba qilib: «Rasululloh ﷺning ogʻizlaridan yetmish nechta surani oʻqib olganimdan keyin, meni Zayd ibn Sobitning qiroatiga koʻra oʻqishga qanday buyurasizlar? Oʻshanda Zayd ikkita kokili bilan bolalar orasida edi», dedi.Абу Воил (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) бизга хутба қилиб: «Расулуллоҳ ﷺнинг оғизларидан етмиш нечта сурани ўқиб олганимдан кейин, мени Зайд ибн Собитнинг қироатига кўра ўқишга қандай буюрасизлар? Ўшанда Зайд иккита кокили билан болалар орасида эди», деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، أَنْبَأَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ سَهْمٍ، - رَجُلٌ مِنْ قَوْمِهِ - قَالَ نَزَلْتُ عَلَى أَبِي هَاشِمِ بْنِ عُتْبَةَ وَهُوَ طَعِينٌ فَأَتَاهُ مُعَاوِيَةُ يَعُودُهُ فَبَكَى أَبُو هَاشِمٍ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ مَا يُبْكِيكَ أَىْ خَالِ أَوَجَعٌ يُشْئِزُكَ أَمْ عَلَى الدُّنْيَا فَقَدْ ذَهَبَ صَفْوُهَا قَالَ عَلَى كُلٍّ لاَ وَلَكِنْ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ عَهِدَ إِلَىَّ عَهْدًا وَدِدْتُ أَنِّي كُنْتُ تَبِعْتُهُ قَالَ " إِنَّكَ لَعَلَّكَ تُدْرِكُ أَمْوَالاً تُقْسَمُ بَيْنَ أَقْوَامٍ وَإِنَّمَا يَكْفِيكَ مِنْ ذَلِكَ خَادِمٌ وَمَرْكَبٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ " . فَأَدْرَكْتُ فَجَمَعْتُ .
Abu Hoshim ibn Utba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U kishi jarohatlangan holda edilar. Muoviya ularni koʻrgani keldi, Abu Hoshim yigʻladilar. Muoviya: «Sizni nima yigʻlatyapti, ey togʻa? Sizni bezovta qilayotgan ogʻriqmi yoki dunyo uchunmi, axir uning safosi ketdi-ku», dedi. U kishi: «Bularning birortasi uchun emas, lekin Rasululloh ﷺ menga bir vasiyat qilgan edilar, koshki men unga amal qilganimda edim. U zot: ‹Sen shunday mol-dunyoni topishing mumkinki, u qavmlar oʻrtasida taqsim qilinadi; sen uchun ulardan bir xizmatkor va Alloh yoʻlida bir ulov kifoyadir›, dedilar. Men esa unga yetdim va yigʻdim», dedilar.Абу Ҳошим ибн Утба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У киши жароҳатланган ҳолда эдилар. Муовия уларни кўргани келди, Абу Ҳошим йиғладилар. Муовия: «Сизни нима йиғлатяпти, эй тоға? Сизни безовта қилаётган оғриқми ёки дунё учунми, ахир унинг сафоси кетди-ку», деди. У киши: «Буларнинг бирортаси учун эмас, лекин Расулуллоҳ ﷺ менга бир васият қилган эдилар, кошки мен унга амал қилганимда эдим. У зот: ‹Сен шундай мол-дунёни топишинг мумкинки, у қавмлар ўртасида тақсим қилинади; сен учун улардан бир хизматкор ва Аллоҳ йўлида бир улов кифоядир›, дедилар. Мен эса унга етдим ва йиғдим», дедилар.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَامِرِ بْنِ زُرَارَةَ، وَسُوَيْدُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ صَلَّيْتُ ذَاتَ لَيْلَةٍ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَلَمْ يَزَلْ قَائِمًا حَتَّى هَمَمْتُ بِأَمْرِ سَوْءٍ . قُلْتُ وَمَا ذَاكَ الأَمْرُ قَالَ هَمَمْتُ أَنْ أَجْلِسَ وَأَتْرُكَهُ .
Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Bir kecha Rasululloh ﷺ bilan namoz oʻqidim. U zot shu qadar uzoq tik turdilarki, hatto men yomon ishga qasd qildim». «U qanday ish edi?» deyishdi. U: «Oʻtirib olib, u zotni tark etishga qasd qildim», dedi.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Бир кеча Расулуллоҳ ﷺ билан намоз ўқидим. У зот шу қадар узоқ тик турдиларки, ҳатто мен ёмон ишга қасд қилдим». «У қандай иш эди?» дейишди. У: «Ўтириб олиб, у зотни тарк этишга қасд қилдим», деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، أَنَّ الصُّبَيَّ بْنَ مَعْبَدٍ، كَانَ نَصْرَانِيًّا تَغْلِبِيًّا أَعْرَابِيًّا فَأَسْلَمَ فَسَأَلَ أَيُّ الْعَمَلِ أَفْضَلُ فَقِيلَ لَهُ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فَأَرَادَ أَنْ يُجَاهِدَ فَقِيلَ لَهُ حَجَجْتَ فَقَالَ لَا فَقِيلَ حُجَّ وَاعْتَمِرْ ثُمَّ جَاهِدْ فَانْطَلَقَ حَتَّى إِذَا كَانَ بِالْحَوَابِطِ أَهَلَّ بِهِمَا جَمِيعًا فَرَآهُ زَيْدُ بْنُ صُوحَانَ وَسَلْمَانُ بْنُ رَبِيعَةَ فَقَالَا لَهُوَ أَضَلُّ مِنْ جَمَلِهِ أَوْ مَا هُوَ بِأَهْدَى مِنْ نَاقَتِهِ فَانْطَلَقَ إِلَى عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَأَخْبَرَهُ بِقَوْلِهِمَا فَقَالَ هُدِيتَ لِسُنَّةِ نَبِيِّكَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ الْحَكَمُ فَقُلْتُ لِأَبِي وَائِلٍ حَدَّثَكَ الصُّبَيُّ فَقَالَ نَعَمْ.
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Subay ibn Maʼbad taglibiy nasroniy aʼrobiy edi, soʻng musulmon boʻldi. U: «Qaysi amal afzal?» deb soʻradi. Unga: «Alloh azza va jalla yoʻlida jihod», deyildi. U jihodga borishni istadi. Unga: «Haj qildingmi?» deyildi. U: «Yoʻq», dedi. Shunda unga: «Haj va umra qil, soʻng jihod qil», deyildi. U yoʻlga chiqdi va al-Havobit degan joyga yetganda ikkalasiga (haj va umraga) birga ihrom bogʻladi. Zayd ibn Suvhon va Salmon ibn Rabiʼa uni koʻrib: «U tuyasidan ham adashganroq», yoki «Tuyasidan ham toʻgʻriroq yoʻlda emas», dedilar. U Umar (roziyallohu anhu)ning oldiga borib, ularning gapini aytdi. Shunda Umar: «Sen Paygʻambaring ﷺ ning sunnatiga hidoyat qilingansan», dedi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Субай ибн Маъбад таглибий насроний аъробий эди, сўнг мусулмон бўлди. У: «Қайси амал афзал?» деб сўради. Унга: «Аллоҳ азза ва жалла йўлида жиҳод», дейилди. У жиҳодга боришни истади. Унга: «Ҳаж қилдингми?» дейилди. У: «Йўқ», деди. Шунда унга: «Ҳаж ва умра қил, сўнг жиҳод қил», дейилди. У йўлга чиқди ва ал-Ҳавобит деган жойга етганда иккаласига (ҳаж ва умрага) бирга иҳром боғлади. Зайд ибн Сувҳон ва Салмон ибн Рабиъа уни кўриб: «У туясидан ҳам адашганроқ», ёки «Туясидан ҳам тўғрироқ йўлда эмас», дедилар. У Умар (розияллоҳу анҳу)нинг олдига бориб, уларнинг гапини айтди. Шунда Умар: «Сен Пайғамбаринг ﷺ нинг суннатига ҳидоят қилингансан», деди.
حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدَةَ بْنِ أَبِي لُبَابَةَ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، قَالَ قَالَ الصُّبَيُّ بْنُ مَعْبَدٍ كُنْتُ رَجُلًا نَصْرَانِيًّا فَأَسْلَمْتُ فَأَهْلَلْتُ بِالْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ فَسَمِعَنِي زَيْدُ بْنُ صُوحَانَ وَسَلْمَانُ بْنُ رَبِيعَةَ وَأَنَا أُهِلُّ بِهِمَا فَقَالَا لَهَذَا أَضَلُّ مِنْ بَعِيرِ أَهْلِهِ فَكَأَنَّمَا حُمِلَ عَلَيَّ بِكَلِمَتِهِمَا جَبَلٌ فَقَدِمْتُ عَلَى عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَأَخْبَرْتُهُ فَأَقْبَلَ عَلَيْهِمَا فَلَامَهُمَا وَأَقْبَلَ عَلَيَّ فَقَالَ هُدِيتَ لِسُنَّةِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ هُدِيتَ لِسُنَّةِ نَبِيِّكَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ عَبْدَةُ قَالَ أَبُو وَائِلٍ كَثِيرًا مَا ذَهَبْتُ أَنَا وَمَسْرُوقٌ إِلَى الصُّبَيِّ نَسْأَلُهُ عَنْهُ.
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Subay ibn Maʼbad aytdi: «Men nasroniy kishi edim, soʻng musulmon boʻldim va haj hamda umraga birga niyat qilib ihromga kirdim. Zayd ibn Suvhon va Salmon ibn Rabiʼa meni ikkovi uchun ham talbiya aytayotganimni eshitib qolib: ‹Bu odam oilasining tuyasidan ham koʻra adashganroq›, dedilar. Ularning bu soʻzlari menga xuddi bir togʻ ortilgandek ogʻir botdi. Shunda Umar (roziyallohu anhu)ning oldiga borib, unga voqeani aytdim. U ikkoviga yuzlanib, ularni malomat qildi, keyin menga yuzlanib: ‹Sen Nabiy ﷺ ning sunnatiga hidoyat qilinding, sen oʻz Paygʻambaring ﷺ ning sunnatiga hidoyat qilinding›, dedi.»Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Субай ибн Маъбад айтди: «Мен насроний киши эдим, сўнг мусулмон бўлдим ва ҳаж ҳамда умрага бирга ният қилиб иҳромга кирдим. Зайд ибн Сувҳон ва Салмон ибн Рабиъа мени иккови учун ҳам талбия айтаётганимни эшитиб қолиб: ‹Бу одам оиласининг туясидан ҳам кўра адашганроқ›, дедилар. Уларнинг бу сўзлари менга худди бир тоғ ортилгандек оғир ботди. Шунда Умар (розияллоҳу анҳу)нинг олдига бориб, унга воқеани айтдим. У икковига юзланиб, уларни маломат қилди, кейин менга юзланиб: ‹Сен Набий ﷺ нинг суннатига ҳидоят қилиндинг, сен ўз Пайғамбаринг ﷺ нинг суннатига ҳидоят қилиндинг›, деди.»
حَدَّثَنَا عَبْد اللَّهِ، حَدَّثَنِي سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنِي قَبِيصَةُ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، قَالَ قُلْتُ لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ كَيْفَ بَايَعْتُمْ عُثْمَانَ وَتَرَكْتُمْ عَلِيًّا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ مَا ذَنْبِي قَدْ بَدَأْتُ بِعَلِيٍّ فَقُلْتُ أُبَايِعُكَ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ وَسِيرَةِ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا قَالَ فَقَالَ فِيمَا اسْتَطَعْتُ قَالَ ثُمَّ عَرَضْتُهَا عَلَى عُثْمَانَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَقَبِلَهَا.
Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Abdurrahmon ibn Avfga: «Usmonga qanday bayat qildingiz-u, Ali (roziyallohu anhu)ni tark etdingiz?» dedim. U: «Mening aybim yoʻq. Men avval Ali bilan boshladim va: ‹Senga Allohning Kitobi, Uning Rasulining Sunnati hamda Abu Bakr va Umar (roziyallohu anhumo)ning yoʻli asosida bayat qilaman›, dedim. U esa: ‹Qoʻlimdan kelganicha (amal qilaman)›, dedi. Soʻng men uni (bayatni) Usmon (roziyallohu anhu)ga taklif qildim, u esa uni qabul qildi», dedi.Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Абдурраҳмон ибн Авфга: «Усмонга қандай баят қилдингиз-у, Али (розияллоҳу анҳу)ни тарк этдингиз?» дедим. У: «Менинг айбим йўқ. Мен аввал Али билан бошладим ва: ‹Сенга Аллоҳнинг Китоби, Унинг Расулининг Суннати ҳамда Абу Бакр ва Умар (розияллоҳу анҳумо)нинг йўли асосида баят қиламан›, дедим. У эса: ‹Қўлимдан келганича (амал қиламан)›, деди. Сўнг мен уни (баятни) Усмон (розияллоҳу анҳу)га таклиф қилдим, у эса уни қабул қилди», деди.
حَدَّثَنَا عَبْد اللَّهِ، حَدَّثَنِي أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ الْقُرَشِيِّ، عَنْ سَيَّارٍ أَبِي الْحَكَمِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، قَالَ أَتَى عَلِيًّا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ رَجُلٌ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنِّي عَجَزْتُ عَنْ مُكَاتَبَتِي فَأَعِنِّي فَقَالَ عَلِيٌّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَلَا أُعَلِّمُكَ كَلِمَاتٍ عَلَّمَنِيهِنَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَوْ كَانَ عَلَيْكَ مِثْلُ جَبَلِ صِيرٍ دَنَانِيرَ لَأَدَّاهُ اللَّهُ عَنْكَ قُلْتُ بَلَى قَالَ قُلْ اللَّهُمَّ اكْفِنِي بِحَلَالِكَ عَنْ حَرَامِكَ وَأَغْنِنِي بِفَضْلِكَ عَمَّنْ سِوَاكَ.
Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi u kishining huzuriga kelib: «Ey amirul moʻʼminin, men mukotaba (ozodlik shartnomasi) toʻlovini ada qilishdan ojiz qoldim, menga yordam bering», dedi. Ali (roziyallohu anhu): «Senga Rasululloh ﷺ menga oʻrgatgan bir necha soʻzlarni oʻrgataymi? Agar zimmangda Siyr togʻicha dinor qarz boʻlsa ham, Alloh uni sen tomondan ado qiladi», dedilar. Men: «Ha, albatta», dedim. U: «‹Allohumma-kfini bihalolika an haromik, va agʻnini bifazlika amman sivok (Ey Alloh, meni halolingdan berib, haromingdan ehtiyojsiz qil va fazling bilan meni Oʻzingdan boshqadan behojat qil)›, deb ayt», dedilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши у кишининг ҳузурига келиб: «Эй амирул мўъминин, мен мукотаба (озодлик шартномаси) тўловини ада қилишдан ожиз қолдим, менга ёрдам беринг», деди. Али (розияллоҳу анҳу): «Сенга Расулуллоҳ ﷺ менга ўргатган бир неча сўзларни ўргатайми? Агар зиммангда Сийр тоғича динор қарз бўлса ҳам, Аллоҳ уни сен томондан адо қилади», дедилар. Мен: «Ҳа, албатта», дедим. У: «‹Аллоҳумма-кфини биҳалолика ан ҳаромик, ва ағнини бифазлика амман сивок (Эй Аллоҳ, мени ҳалолингдан бериб, ҳаромингдан эҳтиёжсиз қил ва фазлинг билан мени Ўзингдан бошқадан беҳожат қил)›, деб айт», дедилар.
عَن أبي وائلٍ قَالَ: كَتَبَ خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ إِلَى أَهْلِ فَارِسَ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ خَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ إِلَى رُسْتَمَ وَمِهْرَانَ فِي مَلَأِ فَارِسَ. سَلَامٌ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى. أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّا نَدْعُوكُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ فَإِنْ أَبَيْتُمْ فَأَعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَأَنْتُمْ صَاغِرُونَ فَإِنْ أَبَيْتُمْ فَإِنَّ مَعِيَ قَوْمًا يُحِبُّونَ الْقَتْلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَا يُحِبُّ فَارِسُ الْخَمْرَ وَالسَّلَامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى. رَوَاهُ فِي شَرْحِ السّنة 0
Abu Voil (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Xolid ibn Valid Fors ahliga shunday xat yozdi: «Bismillahir rohmanir rohiym. Xolid ibn Validdan Fors ashroflari orasidagi Rustam va Mihronga. Hidoyatga ergashgan kishiga salom boʻlsin. Ammo baʼd: Biz sizlarni Islomga daʼvat qilamiz. Agar bosh tortsangiz, oʻz qoʻlingiz bilan, xor boʻlgan holingizda jizya toʻlang. Agar undan ham bosh tortsangiz, men bilan bir qavm borki, ular Alloh yoʻlida oʻldirilishni Fors ahli sharobni sevganidek sevadilar. Hidoyatga ergashgan kishiga salom boʻlsin». Sharh as-sunnada rivoyat qilingan.Абу Воил (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Холид ибн Валид Форс аҳлига шундай хат ёзди: «Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм. Холид ибн Валиддан Форс ашрофлари орасидаги Рустам ва Миҳронга. Ҳидоятга эргашган кишига салом бўлсин. Аммо баъд: Биз сизларни Исломга даъват қиламиз. Агар бош тортсангиз, ўз қўлингиз билан, хор бўлган ҳолингизда жизя тўланг. Агар ундан ҳам бош тортсангиз, мен билан бир қавм борки, улар Аллоҳ йўлида ўлдирилишни Форс аҳли шаробни севганидек севадилар. Ҳидоятга эргашган кишига салом бўлсин». Шарҳ ас-суннада ривоят қилинган.