حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ سَمِعْتُ الْحَسَنَ، يَقُولُ اسْتَقْبَلَ وَاللَّهِ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ مُعَاوِيَةَ بِكَتَائِبَ أَمْثَالِ الْجِبَالِ فَقَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ إِنِّي لأَرَى كَتَائِبَ لاَ تُوَلِّي حَتَّى تَقْتُلَ أَقْرَانَهَا. فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ ـ وَكَانَ وَاللَّهِ خَيْرَ الرَّجُلَيْنِ ـ أَىْ عَمْرُو إِنْ قَتَلَ هَؤُلاَءِ هَؤُلاَءِ وَهَؤُلاَءِ هَؤُلاَءِ مَنْ لِي بِأُمُورِ النَّاسِ مَنْ لِي بِنِسَائِهِمْ، مَنْ لِي بِضَيْعَتِهِمْ فَبَعَثَ إِلَيْهِ رَجُلَيْنِ مِنْ قُرَيْشٍ مِنْ بَنِي عَبْدِ شَمْسٍ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ سَمُرَةَ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَامِرِ بْنِ كُرَيْزٍ، فَقَالَ اذْهَبَا إِلَى هَذَا الرَّجُلِ فَاعْرِضَا عَلَيْهِ، وَقُولاَ لَهُ، وَاطْلُبَا إِلَيْهِ. فَأَتَيَاهُ، فَدَخَلاَ عَلَيْهِ فَتَكَلَّمَا، وَقَالاَ لَهُ، فَطَلَبَا إِلَيْهِ، فَقَالَ لَهُمَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ إِنَّا بَنُو عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، قَدْ أَصَبْنَا مِنْ هَذَا الْمَالِ، وَإِنَّ هَذِهِ الأُمَّةَ قَدْ عَاثَتْ فِي دِمَائِهَا. قَالاَ فَإِنَّهُ يَعْرِضُ عَلَيْكَ كَذَا وَكَذَا وَيَطْلُبُ إِلَيْكَ وَيَسْأَلُكَ. قَالَ فَمَنْ لِي بِهَذَا قَالاَ نَحْنُ لَكَ بِهِ. فَمَا سَأَلَهُمَا شَيْئًا إِلاَّ قَالاَ نَحْنُ لَكَ بِهِ. فَصَالَحَهُ، فَقَالَ الْحَسَنُ وَلَقَدْ سَمِعْتُ أَبَا بَكْرَةَ يَقُولُ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْمِنْبَرِ وَالْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ إِلَى جَنْبِهِ، وَهْوَ يُقْبِلُ عَلَى النَّاسِ مَرَّةً وَعَلَيْهِ أُخْرَى وَيَقُولُ " إِنَّ ابْنِي هَذَا سَيِّدٌ، وَلَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يُصْلِحَ بِهِ بَيْنَ فِئَتَيْنِ عَظِيمَتَيْنِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ ". قَالَ لِي عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ إِنَّمَا ثَبَتَ لَنَا سَمَاعُ الْحَسَنِ مِنْ أَبِي بَكْرَةَ بِهَذَا الْحَدِيثِ.
Hasan al-Basriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Allohga qasamki, Hasan ibn Ali Muoviyaga qarshi — togʻlardek (ulkan) katta qoʻshinlarni boshlab chiqdi. Amr ibn Os (Muoviyaga): «Men, albatta, shunday qoʻshinlarni koʻryapmanki, ular oʻz raqiblarini oʻldirmay orqaga qaytmaydi», — dedi. Muoviya — u ikkovidan (haqiqatan) yaxshiroq edi — unga: «Ey Amr! Agar bular ularni oʻldirsa va ular bularni oʻldirsa, jamoat ishlari (boshqaruvi) uchun men bilan kim qoladi, ularning ayollari uchun men bilan kim qoladi, ularning bolalari uchun men bilan kim qoladi?» — dedi. Soʻng Muoviya — Abdi Shams (qabilasi)dan boʻlgan Abdurrahmon ibn Sumura va Abdulloh ibn Omir ibn Kurayz (degan) ikki qurayshlik kishini — Hasanning oldiga: «Mana shu kishining (Hasanning) oldiga boringlar, u bilan sulh muzokarasini olib boringlar, gaplashinglar va unga murojaat qilinglar», — deb yubordi. Bas, ular Hasanning oldiga borib, u bilan gaplashdi va undan — sulhni qabul qilishni — soʻradi. Hasan: «Biz — Abdulmuttalib avlodi — molu boylikka ega boʻldik va odamlar oʻldirish hamda buzgʻunchilikka berildi (faqat pul ularni tinchlantiradi)», — dedi. Ular Hasanga: «Muoviya senga shunday-shunday (narsa) taklif qiladi va senga murojaat qilib, sulhni qabul qilishni iltimos qiladi», — dedi. Hasan ularga: «Lekin sizlar aytgan (narsaga) kim javobgar (kafil) boʻladi?» — dedi. Ular: «Biz unga javobgar boʻlamiz», — dedi. Bas, Hasan nima soʻrasa, ular: «Biz buni sen uchun (kafil boʻlib) bajaramiz», — dedi. Shunday qilib, Hasan Muoviya bilan sulh tuzdi. Hasan (al-Basriy): «Men Abu Bakra (Nufayʼ)ning shunday deganini eshitdim: ‹Men Allohning Rasuli ﷺ ni minbarda koʻrdim va Hasan ibn Ali uning yonida edi. Paygʻambar ﷺ goh odamlarga, goh Hasan ibn Aliga qarab: «Mening mana shu oʻgʻlim — sayyid (ulugʻ)(dir) va Alloh u orqali musulmonlarning ikki katta guruhini yarashtirishi mumkin», — der edi›», — dedi.Ҳасан ал-Басрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Аллоҳга қасамки, Ҳасан ибн Али Муовияга қарши — тоғлардек (улкан) катта қўшинларни бошлаб чиқди. Амр ибн Ос (Муовияга): «Мен, албатта, шундай қўшинларни кўряпманки, улар ўз рақибларини ўлдирмай орқага қайтмайди», — деди. Муовия — у икковидан (ҳақиқатан) яхшироқ эди — унга: «Эй Амр! Агар булар уларни ўлдирса ва улар буларни ўлдирса, жамоат ишлари (бошқаруви) учун мен билан ким қолади, уларнинг аёллари учун мен билан ким қолади, уларнинг болалари учун мен билан ким қолади?» — деди. Сўнг Муовия — Абди Шамс (қабиласи)дан бўлган Абдурраҳмон ибн Сумура ва Абдуллоҳ ибн Омир ибн Курайз (деган) икки қурайшлик кишини — Ҳасаннинг олдига: «Мана шу кишининг (Ҳасаннинг) олдига боринглар, у билан сулҳ музокарасини олиб боринглар, гаплашинглар ва унга мурожаат қилинглар», — деб юборди. Бас, улар Ҳасаннинг олдига бориб, у билан гаплашди ва ундан — сулҳни қабул қилишни — сўради. Ҳасан: «Биз — Абдулмутталиб авлоди — молу бойликка эга бўлдик ва одамлар ўлдириш ҳамда бузғунчиликка берилди (фақат пул уларни тинчлантиради)», — деди. Улар Ҳасанга: «Муовия сенга шундай-шундай (нарса) таклиф қилади ва сенга мурожаат қилиб, сулҳни қабул қилишни илтимос қилади», — деди. Ҳасан уларга: «Лекин сизлар айтган (нарсага) ким жавобгар (кафил) бўлади?» — деди. Улар: «Биз унга жавобгар бўламиз», — деди. Бас, Ҳасан нима сўраса, улар: «Биз буни сен учун (кафил бўлиб) бажарамиз», — деди. Шундай қилиб, Ҳасан Муовия билан сулҳ тузди. Ҳасан (ал-Басрий): «Мен Абу Бакра (Нуфайъ)нинг шундай деганини эшитдим: ‹Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ ни минбарда кўрдим ва Ҳасан ибн Али унинг ёнида эди. Пайғамбар ﷺ гоҳ одамларга, гоҳ Ҳасан ибн Алига қараб: «Менинг мана шу ўғлим — саййид (улуғ)(дир) ва Аллоҳ у орқали мусулмонларнинг икки катта гуруҳини яраштириши мумкин», — дер эди›», — деди.