Nofi' mavlo Abdulloh ibn Umar

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، أَخْبَرَنَا حُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا شَيْبَانُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ نَافِعٍ، قَالَ انْطَلَقْتُ أَنَا وَابْنُ، عُمَرَ إِلَى أَبِي سَعِيدٍ فَحَدَّثَنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ سَمِعَتْهُ أُذُنَاىَ هَاتَانِ يَقُولُ ‏"‏ لاَ تَبِيعُوا الذَّهَبَ بِالذَّهَبِ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَالْفِضَّةَ بِالْفِضَّةِ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ لاَ يُشَفُّ بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ وَلاَ تَبِيعُوا مِنْهُ غَائِبًا بِنَاجِزٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَهِشَامِ بْنِ عَامِرٍ وَالْبَرَاءِ وَزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ وَفَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ وَأَبِي بَكْرَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَبِلاَلٍ ‏.‏ قَالَ وَحَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الرِّبَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِلاَّ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ لاَ يَرَى بَأْسًا أَنْ يُبَاعَ الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ مُتَفَاضِلاً وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ مُتَفَاضِلاً إِذَا كَانَ يَدًا بِيَدٍ ‏.‏ وَقَالَ إِنَّمَا الرِّبَا فِي النَّسِيئَةِ ‏.‏ وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ شَيْءٌ مِنْ هَذَا وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ رَجَعَ عَنْ قَوْلِهِ حِينَ حَدَّثَهُ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ لَيْسَ فِي الصَّرْفِ اخْتِلاَفٌ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ — (Nofeʼ aytadi: Bu ikki qulogʻim eshitdi, deb rivoyat qildi) — : «Oltinni oltinga teng-batengdan boshqa sotmangiz, kumushni kumushga teng-batengdan boshqa sotmangiz, ularning birini ikkinchisidan ortiq qilmangiz va ulardan gʻoyibni (mavjud boʻlmaganini) hozir boʻlganiga sotmangiz», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Bakr, Umar, Usmon, Abu Hurayra, Hishom ibn Omir, Baroʼ, Zayd ibn Arqam, Fazola ibn Ubayd, Abu Bakra, Ibn Umar, Abud-Dardoʼ va Bilollardan ham (rivoyatlar bor). Abu Saidning Nabiy ﷺdan ribo haqidagi hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan ilm ahli shu hadis bilan amal qiladilar, faqat Ibn Abbosdan rivoyat qilinishicha, u qoʻlma-qoʻl boʻlsa oltinni oltinga kam-koʻp, kumushni kumushga kam-koʻp sotishda zarar yoʻq deb hisoblar va: «Ribo faqat nasiyadadir», der edi. Uning baʼzi sheriklaridan ham shunga oʻxshash narsa rivoyat qilingan. Ibn Abbos esa Abu Said al-Xudriy unga Nabiy ﷺdan hadis aytib bergach, oʻz soʻzidan qaytgani rivoyat qilingan. Birinchi soʻz sahihroqdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan ilm ahli shu hadis bilan amal qiladilar; bu Sufyon as-Savriy, Ibnul-Muborak, Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ibnul-Muborakdan rivoyat qilinishicha, u: «Sarf (pul almashinuvi)da ixtilof yoʻq», degan.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ — (Нофеъ айтади: Бу икки қулоғим эшитди, деб ривоят қилди) — : «Олтинни олтинга тенг-батенгдан бошқа сотмангиз, кумушни кумушга тенг-батенгдан бошқа сотмангиз, уларнинг бирини иккинчисидан ортиқ қилмангиз ва улардан ғойибни (мавжуд бўлмаганини) ҳозир бўлганига сотмангиз», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Бакр, Умар, Усмон, Абу Ҳурайра, Ҳишом ибн Омир, Барў, Зайд ибн Арқам, Фазола ибн Убайд, Абу Бакра, Ибн Умар, Абуд-Дардў ва Билоллардан ҳам (ривоятлар бор). Абу Саиднинг Набий ﷺдан рибо ҳақидаги ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан илм аҳли шу ҳадис билан амал қиладилар, фақат Ибн Аббосдан ривоят қилинишича, у қўлма-қўл бўлса олтинни олтинга кам-кўп, кумушни кумушга кам-кўп сотишда зарар йўқ деб ҳисоблар ва: «Рибо фақат насиядадир», дер эди. Унинг баъзи шерикларидан ҳам шунга ўхшаш нарса ривоят қилинган. Ибн Аббос эса Абу Саид ал-Худрий унга Набий ﷺдан ҳадис айтиб бергач, ўз сўзидан қайтгани ривоят қилинган. Биринчи сўз саҳиҳроқдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан илм аҳли шу ҳадис билан амал қиладилар; бу Суфён ас-Саврий, Ибнул-Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Ибнул-Муборакдан ривоят қилинишича, у: «Сарф (пул алмашинуви)да ихтилоф йўқ», деган.

حَدَّثَنَا وَاصِلُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ الْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا أَوْ يَخْتَارَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَكَانَ ابْنُ عُمَرَ إِذَا ابْتَاعَ بَيْعًا وَهُوَ قَاعِدٌ قَامَ لِيَجِبَ لَهُ الْبَيْعُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَاب عَنْ أَبِي بَرْزَةَ وَحَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَسَمُرَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَقَ وَقَالُوا الْفُرْقَةُ بِالْأَبْدَانِ لَا بِالْكَلَامِ وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا يَعْنِي الْفُرْقَةَ بِالْكَلَامِ وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَصَحُّ لِأَنَّ ابْنَ عُمَرَ هُوَ رَوَى عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَعْنَى مَا رَوَى وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ كَانَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يُوجِبَ الْبَيْعَ مَشَى لِيَجِبَ لَهُ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ أَبِي بَرْزَةَ الْأَسْلَمِيِّ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺning: ‹Sotuvchi bilan xaridor toki bir-birlaridan ajralmaguncha yoki (biri ikkinchisiga) ixtiyor bermaguncha, (savdoni buzishda) ixtiyor egasidirlar›, deganlarini eshitdim», dedi. (Roviy) aytdi: Ibn Umar oʻtirgan holida biror narsani sotib olsa, savdo oʻzi uchun qatʼiy boʻlishi uchun oʻrnidan turardi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Barza, Hakim ibn Hizom, Abdulloh ibn Abbos, Abdulloh ibn Amr, Samura va Abu Hurayradan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan ilm ahlining baʼzilari shunga amal qiladilar, bu Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ular: «Ajralish — soʻz bilan emas, balki badanlar (bilan joydan ketish) orqali boʻladi», dedilar. Ilm ahlining baʼzilari esa Nabiy ﷺning «toki ajralmaguncha» degan soʻzining maʼnosi soʻz bilan ajralishdir, dedilar. Lekin birinchi soʻz sahihroqdir, chunki Ibn Umar Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan boʻlib, oʻzi rivoyat qilgan narsaning maʼnosini yaxshiroq biluvchidir. Undan, savdoni qatʼiy qilmoqchi boʻlsa, oʻzi uchun qatʼiy boʻlishi uchun yurib ketgani rivoyat qilingan. Abu Barza al-Aslamiydan ham xuddi shunday rivoyat qilingan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Сотувчи билан харидор токи бир-бирларидан ажралмагунча ёки (бири иккинчисига) ихтиёр бермагунча, (савдони бузишда) ихтиёр эгасидирлар›, деганларини эшитдим», деди. (Ровий) айтди: Ибн Умар ўтирган ҳолида бирор нарсани сотиб олса, савдо ўзи учун қатъий бўлиши учун ўрнидан турарди. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Барза, Ҳаким ибн Ҳизом, Абдуллоҳ ибн Аббос, Абдуллоҳ ибн Амр, Самура ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан илм аҳлининг баъзилари шунга амал қиладилар, бу Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Улар: «Ажралиш — сўз билан эмас, балки баданлар (билан жойдан кетиш) орқали бўлади», дедилар. Илм аҳлининг баъзилари эса Набий ﷺнинг «токи ажралмагунча» деган сўзининг маъноси сўз билан ажралишдир, дедилар. Лекин биринчи сўз саҳиҳроқдир, чунки Ибн Умар Набий ﷺдан ривоят қилган бўлиб, ўзи ривоят қилган нарсанинг маъносини яхшироқ билувчидир. Ундан, савдони қатъий қилмоқчи бўлса, ўзи учун қатъий бўлиши учун юриб кетгани ривоят қилинган. Абу Барза ал-Асламийдан ҳам худди шундай ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ وَزِيرٍ الْوَاسِطِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ الأَزْرَقُ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ عُرِضْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي جَيْشٍ وَأَنَا ابْنُ أَرْبَعَ عَشْرَةَ فَلَمْ يَقْبَلْنِي فَعُرِضْتُ عَلَيْهِ مِنْ قَابِلٍ فِي جَيْشٍ وَأَنَا ابْنُ خَمْسَ عَشْرَةَ فَقَبِلَنِي ‏.‏ قَالَ نَافِعٌ وَحَدَّثْتُ بِهَذَا الْحَدِيثِ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ فَقَالَ هَذَا حَدُّ مَا بَيْنَ الصَّغِيرِ وَالْكَبِيرِ ‏.‏ ثُمَّ كَتَبَ أَنْ يُفْرَضَ لِمَنْ يَبْلُغُ الْخَمْسَ عَشْرَةَ ‏.‏ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ كَتَبَ أَنَّ هَذَا حَدُّ مَا بَيْنَ الصَّغِيرِ وَالْكَبِيرِ ‏.‏ وَذَكَرَ ابْنُ عُيَيْنَةَ فِي حَدِيثِهِ ‏.‏ قَالَ نَافِعٌ فَحَدَّثْنَا بِهِ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ فَقَالَ هَذَا حَدُّ مَا بَيْنَ الذُّرِّيَّةِ وَالْمُقَاتِلَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ يَرَوْنَ أَنَّ الْغُلاَمَ إِذَا اسْتَكْمَلَ خَمْسَ عَشْرَةَ سَنَةً فَحُكْمُهُ حُكْمُ الرِّجَالِ وَإِنِ احْتَلَمَ قَبْلَ خَمْسَ عَشْرَةَ فَحُكْمُهُ حُكْمُ الرِّجَالِ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ الْبُلُوغُ ثَلاَثَةُ مَنَازِلَ بُلُوغُ خَمْسَ عَشْرَةَ أَوْ الاِحْتِلاَمُ فَإِنْ لَمْ يُعْرَفْ سِنُّهُ وَلاَ احْتِلاَمُهُ فَالإِنْبَاتُ يَعْنِي الْعَانَةَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdilarki: Men oʻn toʻrt yoshli (bola) ekanligʻimda lashkar (safi) ichida Rasululloh ﷺning huzurlariga koʻrsatildim, u zot meni qabul qilmadilar. Soʻng oʻn besh yoshli (bola) ekanligʻimda keyingi yili yana lashkar (safi) ichida u zotga koʻrsatildim, u zot meni qabul qildilar. Nofiʼ aytdi: Men bu hadisni Umar ibn Abdulazizga aytib berdim, shunda u: «Bu — kichik bilan katta orasidagi chegaradir», dedi. Soʻng oʻn besh yoshga yetgan kishiga (askarlik) maoshi belgilanishi haqida (farmon) yozdi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ilm ahli shunga amal qilganlar, Sufyon as-Savriy, Ibn Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoq shuni aytadilar. Ular bola oʻn besh yoshni toʻldirsa, uning hukmi erkaklar hukmida boʻladi, agar oʻn beshdan oldin balogʻatga (ihtilom) yetsa ham, uning hukmi erkaklar hukmida boʻladi, deb biladilar. Ahmad va Ishoq aytdilarki: Balogʻat uch holatda boʻladi: oʻn besh yoshga yetish yoki ihtilom (boʻlish), agar yoshi ham, ihtilomi ham maʼlum boʻlmasa, qov tuki chiqishi (bilan belgilanadi).Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтдиларки: Мен ўн тўрт ёшли (бола) эканлиғимда лашкар (сафи) ичида Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига кўрсатилдим, у зот мени қабул қилмадилар. Сўнг ўн беш ёшли (бола) эканлиғимда кейинги йили яна лашкар (сафи) ичида у зотга кўрсатилдим, у зот мени қабул қилдилар. Нофиъ айтди: Мен бу ҳадисни Умар ибн Абдулазизга айтиб бердим, шунда у: «Бу — кичик билан катта орасидаги чегарадир», деди. Сўнг ўн беш ёшга етган кишига (аскарлик) маоши белгиланиши ҳақида (фармон) ёзди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли шунга амал қилганлар, Суфён ас-Саврий, Ибн Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар. Улар бола ўн беш ёшни тўлдирса, унинг ҳукми эркаклар ҳукмида бўлади, агар ўн бешдан олдин балоғатга (иҳтилом) етса ҳам, унинг ҳукми эркаклар ҳукмида бўлади, деб биладилар. Аҳмад ва Ишоқ айтдиларки: Балоғат уч ҳолатда бўлади: ўн беш ёшга етиш ёки иҳтилом (бўлиш), агар ёши ҳам, иҳтиломи ҳам маълум бўлмаса, қов туки чиқиши (билан белгиланади).

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُحَمَّدٍ الْمَدَنِيُّ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا اعْتَمَّ سَدَلَ عِمَامَتَهُ بَيْنَ كَتِفَيْهِ ‏.‏ قَالَ نَافِعٌ وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ يَسْدِلُ عِمَامَتَهُ بَيْنَ كَتِفَيْهِ ‏.‏ قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ وَرَأَيْتُ الْقَاسِمَ وَسَالِمًا يَفْعَلاَنِ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَلاَ يَصِحُّ حَدِيثُ عَلِيٍّ فِي هَذَا مِنْ قِبَلِ إِسْنَادِهِ ‏.

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Nabiy ﷺ salla oʻraganlarida, sallaning (uchini) ikki yelkalari orasiga osiltirib qoʻyar edilar. Nofiʼ aytdi: Ibn Umar ham sallasini ikki yelkasi orasiga osiltirib qoʻyar edi. Ubaydulloh aytdi: Men Qosim va Solimni ham shunday qilayotganlarini koʻrdim. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Bu bobda Alidan ham (rivoyat) bor, ammo Alining bu haqdagi hadisi isnodi tomonidan sahih emas.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Набий ﷺ салла ўраганларида, салланинг (учини) икки елкалари орасига осилтириб қўяр эдилар. Нофиъ айтди: Ибн Умар ҳам салласини икки елкаси орасига осилтириб қўяр эди. Убайдуллоҳ айтди: Мен Қосим ва Солимни ҳам шундай қилаётганларини кўрдим. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бу бобда Алидан ҳам (ривоят) бор, аммо Алининг бу ҳақдаги ҳадиси исноди томонидан саҳиҳ эмас.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَكْثَمَ، وَالْجَارُودُ بْنُ مُعَاذٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ وَاقِدٍ، عَنْ أَوْفَى بْنِ دَلْهَمٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ صَعِدَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمِنْبَرَ فَنَادَى بِصَوْتٍ رَفِيعٍ فَقَالَ ‏"‏ يَا مَعْشَرَ مَنْ قَدْ أَسْلَمَ بِلِسَانِهِ وَلَمْ يُفْضِ الإِيمَانُ إِلَى قَلْبِهِ لاَ تُؤْذُوا الْمُسْلِمِينَ وَلاَ تُعَيِّرُوهُمْ وَلاَ تَتَّبِعُوا عَوْرَاتِهِمْ فَإِنَّهُ مَنْ تَتَبَّعَ عَوْرَةَ أَخِيهِ الْمُسْلِمِ تَتَبَّعَ اللَّهُ عَوْرَتَهُ وَمَنْ تَتَبَّعَ اللَّهُ عَوْرَتَهُ يَفْضَحْهُ وَلَوْ فِي جَوْفِ رَحْلِهِ ‏"‏ قَالَ وَنَظَرَ ابْنُ عُمَرَ يَوْمًا إِلَى الْبَيْتِ أَوْ إِلَى الْكَعْبَةِ فَقَالَ مَا أَعْظَمَكِ وَأَعْظَمَ حُرْمَتَكِ وَالْمُؤْمِنُ أَعْظَمُ حُرْمَةً عِنْدَ اللَّهِ مِنْكِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الْحُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ ‏.‏ وَرَوَى إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ السَّمَرْقَنْدِيُّ عَنْ حُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ نَحْوَهُ وَرُوِيَ عَنْ أَبِي بَرْزَةَ الأَسْلَمِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوُ هَذَا ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ minbarga chiqib, baland ovoz bilan nido qilib dedilar: «Ey tili bilan islomni qabul qilgan, ammo imon diliga yetib bormagan (kishilar) jamoasi! Musulmonlarga ozor bermanglar, ularni mazammat qilmanglar va ularning ayb-nuqsonlarini izlamanglar. Zero, kim oʻz musulmon birodarining aybini izlasa, Alloh uning aybini izlaydi; Alloh kimning aybini izlasa, uni hatto oʻz uyining ichida boʻlsa ham fosh qiladi.» (Rovi) aytdi: Ibn Umar bir kuni Baytga — yoki Kaʼbaga — qarab: «Sen naqadar ulugʻsan, hurmating ham naqadar ulugʻdir! Lekin Alloh huzurida moʻminning hurmati sendan ulugʻroqdir», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, uni faqat Husayn ibn Voqidning hadisidan bilamiz. Ishoq ibn Ibrohim as-Samarqandiy ham Husayn ibn Voqiddan shunga oʻxshash rivoyat qilgan. Yana Abu Barza al-Aslamiydan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilingan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ минбарга чиқиб, баланд овоз билан нидо қилиб дедилар: «Эй тили билан исломни қабул қилган, аммо имон дилига етиб бормаган (кишилар) жамоаси! Мусулмонларга озор берманглар, уларни мазаммат қилманглар ва уларнинг айб-нуқсонларини изламанглар. Зеро, ким ўз мусулмон биродарининг айбини изласа, Аллоҳ унинг айбини излайди; Аллоҳ кимнинг айбини изласа, уни ҳатто ўз уйининг ичида бўлса ҳам фош қилади.» (Рови) айтди: Ибн Умар бир куни Байтга — ёки Каъбага — қараб: «Сен нақадар улуғсан, ҳурматинг ҳам нақадар улуғдир! Лекин Аллоҳ ҳузурида мўминнинг ҳурмати сендан улуғроқдир», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, уни фақат Ҳусайн ибн Воқиднинг ҳадисидан биламиз. Ишоқ ибн Иброҳим ас-Самарқандий ҳам Ҳусайн ибн Воқиддан шунга ўхшаш ривоят қилган. Яна Абу Барза ал-Асламийдан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قال: حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، قال: حَدَّثَنَا حَيْوَةُ بْنُ شُرَيْحٍ، أَخْبَرَنِي أَبُو صَخْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي نَافِعٌ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ، جَاءَهُ رَجُلٌ فَقَالَ إِنَّ فُلاَنًا يَقْرَأُ عَلَيْكَ السَّلاَمَ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ إِنَّهُ بَلَغَنِي أَنَّهُ قَدْ أَحْدَثَ فَإِنْ كَانَ قَدْ أَحْدَثَ فَلاَ تُقْرِئْهُ مِنِّي السَّلاَمَ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ يَكُونُ فِي هَذِهِ الأُمَّةِ أَوْ فِي أُمَّتِي الشَّكُّ مِنْهُ خَسْفٌ أَوْ مَسْخٌ أَوْ قَذْفٌ فِي أَهْلِ الْقَدَرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو صَخْرٍ اسْمُهُ حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, uning huzuriga bir kishi kelib: «Falon kishi sizga salom yoʻllayapti», dedi. Shunda u: «Menga uning bidʼat chiqargani haqida xabar yetdi; agar u haqiqatan bidʼat chiqargan boʻlsa, undan menga salom yetkazma. Chunki men Rasululloh ﷺning: ‹Bu ummatda — yoki: ummatimda (gumon rovidan) — yerga yutilish, yo (suratning) almashinishi, yoki tosh yogʻishi qadar ahli (taqdir borasida adashganlar) ustiga boʻladi›, deganlarini eshitganman», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan, sahih, gʻaribdir. Abu Saxrning ismi Humayd ibn Ziyoddir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, унинг ҳузурига бир киши келиб: «Фалон киши сизга салом йўллаяпти», деди. Шунда у: «Менга унинг бидъат чиқаргани ҳақида хабар етди; агар у ҳақиқатан бидъат чиқарган бўлса, ундан менга салом етказма. Чунки мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Бу умматда — ёки: умматимда (гумон ровидан) — ерга ютилиш, ё (суратнинг) алмашиниши, ёки тош ёғиши қадар аҳли (тақдир борасида адашганлар) устига бўлади›, деганларини эшитганман», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан, саҳиҳ, ғарибдир. Абу Сахрнинг исми Ҳумайд ибн Зиёддир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ كَانَ إِذَا صَلَّى الْجُمُعَةَ انْصَرَفَ فَصَلَّى سَجْدَتَيْنِ فِي بَيْتِهِ ثُمَّ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَصْنَعُ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u juma namozini oʻqigach, qaytib, uyida ikki rakat oʻqir, soʻngra: «Rasululloh ﷺ shunday qilar edilar», der edi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у жума намозини ўқигач, қайтиб, уйида икки ракат ўқир, сўнгра: «Расулуллоҳ ﷺ шундай қилар эдилар», дер эди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا خَارِجَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ الْحَقَّ عَلَى لِسَانِ عُمَرَ وَقَلْبِهِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ مَا نَزَلَ بِالنَّاسِ أَمْرٌ قَطُّ فَقَالُوا فِيهِ وَقَالَ فِيهِ عُمَرُ أَوْ قَالَ ابْنُ الْخَطَّابِ فِيهِ شَكَّ خَارِجَةُ إِلاَّ نَزَلَ فِيهِ الْقُرْآنُ عَلَى نَحْوِ مَا قَالَ عُمَرُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ الْعَبَّاسِ وَأَبِي ذَرٍّ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَخَارِجَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ هُوَ ابْنُ سُلَيْمَانَ بْنِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتِ وَهُوَ ثِقَةٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, Alloh haqni Umarning tili va qalbiga joyladi», dedilar. Ibn Umar aytdi: «Odamlarga biror ish tushib, ular u haqda bir narsa desalar va Umar — yoki Ibnul-Xattob — bu haqda bir narsa desa (bu yerda roviy Xorija shubha qilgan), albatta, Umar aytgan narsaga muvofiq Qurʼon nozil boʻlardi». Abu Iso aytdi: Bu bobda Fazl ibn Abbos, Abu Zarr va Abu Hurayradan ham (rivoyat) bor. Bu hadis bu yoʻnalishdan hasan sahih gʻaribdir. Xorija ibn Abdulloh al-Ansoriy — u ibn Sulaymon ibn Zayd ibn Sobit boʻlib, u ishonchli kishidir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳ ҳақни Умарнинг тили ва қалбига жойлади», дедилар. Ибн Умар айтди: «Одамларга бирор иш тушиб, улар у ҳақда бир нарса десалар ва Умар — ёки Ибнул-Хаттоб — бу ҳақда бир нарса деса (бу ерда ровий Хорижа шубҳа қилган), албатта, Умар айтган нарсага мувофиқ Қуръон нозил бўларди». Абу Исо айтди: Бу бобда Фазл ибн Аббос, Абу Зарр ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис бу йўналишдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Хорижа ибн Абдуллоҳ ал-Ансорий — у ибн Сулаймон ибн Зайд ибн Собит бўлиб, у ишончли кишидир.

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ اسْتُغِيثَ عَلَى بَعْضِ أَهْلِهِ فَجَدَّ بِهِ السَّيْرُ فَأَخَّرَ الْمَغْرِبَ حَتَّى غَابَ الشَّفَقُ ثُمَّ نَزَلَ فَجَمَعَ بَيْنَهُمَا ثُمَّ أَخْبَرَهُمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَفْعَلُ ذَلِكَ إِذَا جَدَّ بِهِ السَّيْرُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَحَدِيثُ اللَّيْثِ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, undan oila aʼzolaridan biri (haqida) yordam soʻrab kelinganida, u shoshilib yoʻlga tushdi-da, shomni shafaq botgunicha kechiktirdi, soʻng tushib, ikkalasini (shom va xuftonni) jamlab oʻqidi. Keyin ularga Rasululloh ﷺ shoshib yoʻlga chiqqanlarida shunday qilganlarini xabar berdi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Laysning Yazid ibn Abu Habibdan (qilgan) hadisi (ham) hasan sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, ундан оила аъзоларидан бири (ҳақида) ёрдам сўраб келинганида, у шошилиб йўлга тушди-да, шомни шафақ ботгунича кечиктирди, сўнг тушиб, иккаласини (шом ва хуфтонни) жамлаб ўқиди. Кейин уларга Расулуллоҳ ﷺ шошиб йўлга чиққанларида шундай қилганларини хабар берди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Лайснинг Язид ибн Абу Ҳабибдан (қилган) ҳадиси (ҳам) ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ أَهَلَّ فَانْطَلَقَ يُهِلُّ فَيَقُولُ لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ يَقُولُ هَذِهِ تَلْبِيَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَكَانَ يَزِيدُ مِنْ عِنْدِهِ فِي أَثَرِ تَلْبِيَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ وَسَعْدَيْكَ وَالْخَيْرُ فِي يَدَيْكَ لَبَّيْكَ وَالرَّغْبَاءُ إِلَيْكَ وَالْعَمَلُ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u ihromga kirib, talbiya aytib yoʻlga chiqar va: «Labbayka Allohumma labbayk, labbayka lo sharika laka labbayk, innal-hamda van-niʼmata laka val-mulk, lo sharika lak», derdi. Abdulloh ibn Umar: «Bu Rasululloh ﷺning talbiyasidir», derdi. U Rasululloh ﷺning talbiyasi ortidan oʻzidan: «Labbayka labbayka va saʼdayk, val-xayru fi yadayk, labbayka val-ragʻbou ilayka val-amal» (deb) qoʻshardi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у иҳромга кириб, талбия айтиб йўлга чиқар ва: «Лаббайка Аллоҳумма лаббайк, лаббайка ло шарика лака лаббайк, иннал-ҳамда ван-ниъмата лака вал-мулк, ло шарика лак», дерди. Абдуллоҳ ибн Умар: «Бу Расулуллоҳ ﷺнинг талбиясидир», дерди. У Расулуллоҳ ﷺнинг талбияси ортидан ўзидан: «Лаббайка лаббайка ва саъдайк, вал-хайру фи ядайк, лаббайка вал-рағбоу илайка вал-амал» (деб) қўшарди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.