Sa'id ibn al-Musayyab al-Maxzumiy

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، قَالَ رَدَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى عُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ التَّبَتُّلَ وَلَوْ أَذِنَ لَهُ لاَخْتَصَيْنَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Usmon ibn Mazʼunga (uylanmay) tark etishni (tabattulni) rad etdilar. Agar u zot unga ruxsat berganlarida edi, biz oʻzimizni axta qilib (bichib) yuborgan boʻlardik. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Усмон ибн Мазъунга (уйланмай) тарк этишни (табаттулни) рад этдилар. Агар у зот унга рухсат берганларида эди, биз ўзимизни ахта қилиб (бичиб) юборган бўлардик. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَأَبُو عَمَّارٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ عُمَرَ، كَانَ يَقُولُ الدِّيَةُ عَلَى الْعَاقِلَةِ وَلاَ تَرِثُ الْمَرْأَةُ مِنْ دِيَةِ زَوْجِهَا شَيْئًا ‏.‏ حَتَّى أَخْبَرَهُ الضَّحَّاكُ بْنُ سُفْيَانَ الْكِلاَبِيُّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَتَبَ إِلَيْهِ ‏"‏ أَنْ وَرِّثِ امْرَأَةَ أَشْيَمَ الضِّبَابِيِّ مِنْ دِيَةِ زَوْجِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Said ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Umar (roziyallohu anhu): «Diyat oqilaning (urugʻning) zimmasidadir, ayol kishi erining diyatidan hech narsa meros olmaydi», derdi. To Zahhok ibn Sufyon al-Kilobiy unga Rasululloh ﷺ: ‹Ashyam az-Zibobiyning xotiniga erining diyatidan meros bergin›, deb maktub yozganlarini xabar qildi (va Umar fikridan qaytdi). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ilm ahli huzurida amal shunga binoandir.Саид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Умар (розияллоҳу анҳу): «Дият оқиланинг (уруғнинг) зиммасидадир, аёл киши эрининг диятидан ҳеч нарса мерос олмайди», дерди. То Заҳҳок ибн Суфён ал-Килобий унга Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ашям аз-Зибобийнинг хотинига эрининг диятидан мерос бергин›, деб мактуб ёзганларини хабар қилди (ва Умар фикридан қайтди). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، قَالَ قَالَ عُمَرُ الدِّيَةُ عَلَى الْعَاقِلَةِ وَلاَ تَرِثُ الْمَرْأَةُ مِنْ دِيَةِ زَوْجِهَا شَيْئًا ‏.‏ فَأَخْبَرَهُ الضَّحَّاكُ بْنُ سُفْيَانَ الْكِلاَبِيُّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَتَبَ إِلَيْهِ أَنْ وَرِّثِ امْرَأَةَ أَشْيَمَ الضِّبَابِيِّ مِنْ دِيَةِ زَوْجِهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Said ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: Umar (roziyallohu anhu): «Diyat oqila (jabrlovchining asaba qarindoshlari) zimmasidadir va xotin erining diyatidan hech narsa meros olmaydi», dedi. Shunda Zahhok ibn Sufyon al-Kilobiy unga xabar berdiki, Rasululloh ﷺ unga: «Ashyam az-Zibobiyning xotiniga erining diyatidan meros bergin», deb yozgan edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Саид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: Умар (розияллоҳу анҳу): «Дият оқила (жабрловчининг асаба қариндошлари) зиммасидадир ва хотин эрининг диятидан ҳеч нарса мерос олмайди», деди. Шунда Заҳҳок ибн Суфён ал-Килобий унга хабар бердики, Расулуллоҳ ﷺ унга: «Ашям аз-Зибобийнинг хотинига эрининг диятидан мерос бергин», деб ёзган эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا مَعْنٌ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكٌ، وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ لَوْ رَأَيْتُ الظِّبَاءَ تَرْتَعُ بِالْمَدِينَةِ مَا ذَعَرْتُهَا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا بَيْنَ لاَبَتَيْهَا حَرَامٌ ‏"‏ ‏. وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعْدٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ وَأَنَسٍ وَأَبِي أَيُّوبَ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَرَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ وَسَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ وَجَابِرٍ ‏.‏ حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u shunday derdi: «Agar Madinada kiyiklar oʻtlab yurganini koʻrsam, ularni qoʻrqitib haydamasdim. Zero Rasululloh ﷺ: ‹Uning ikki qora toshli yeri orasi (Madina) haromdir (muqaddasdir)›, dedilar». Bu bobda Saʼd, Abdulloh ibn Zayd, Anas, Abu Ayyub, Zayd ibn Sobit, Rofiʼ ibn Xadij, Sahl ibn Hunayf va Jobirdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у шундай дерди: «Агар Мадинада кийиклар ўтлаб юрганини кўрсам, уларни қўрқитиб ҳайдамасдим. Зеро Расулуллоҳ ﷺ: ‹Унинг икки қора тошли ери ораси (Мадина) ҳаромдир (муқаддасдир)›, дедилар». Бу бобда Саъд, Абдуллоҳ ибн Зайд, Анас, Абу Айюб, Зайд ибн Собит, Рофиъ ибн Хадиж, Саҳл ибн Ҳунайф ва Жобирдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ أُمَيَّةَ، قَالَ أَعْطَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ حُنَيْنٍ وَإِنَّهُ لأَبْغَضُ الْخَلْقِ إِلَىَّ فَمَا زَالَ يُعْطِينِي حَتَّى إِنَّهُ لأَحَبُّ الْخَلْقِ إِلَىَّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدَّثَنِي الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ بِهَذَا أَوْ شِبْهِهِ فِي الْمُذَاكَرَةِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ صَفْوَانَ رَوَاهُ مَعْمَرٌ وَغَيْرُهُ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّ صَفْوَانَ بْنَ أُمَيَّةَ قَالَ أَعْطَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَكَأَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ أَصَحُّ وَأَشْبَهُ إِنَّمَا هُوَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ أَنَّ صَفْوَانَ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي إِعْطَاءِ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ فَرَأَى أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ لاَ يُعْطَوْا ‏.‏ وَقَالُوا إِنَّمَا كَانُوا قَوْمًا عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَتَأَلَّفُهُمْ عَلَى الإِسْلاَمِ حَتَّى أَسْلَمُوا ‏.‏ وَلَمْ يَرَوْا أَنْ يُعْطَوُا الْيَوْمَ مِنَ الزَّكَاةِ عَلَى مِثْلِ هَذَا الْمَعْنَى وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ وَغَيْرِهِمْ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ مَنْ كَانَ الْيَوْمَ عَلَى مِثْلِ حَالِ هَؤُلاَءِ وَرَأَى الإِمَامُ أَنْ يَتَأَلَّفَهُمْ عَلَى الإِسْلاَمِ فَأَعْطَاهُمْ جَازَ ذَلِكَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏

Safvon ibn Umayya (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ menga Hunayn kunida (mol) berdilar, holbuki u zot men uchun maxluqotning eng yomon koʻrganim edi. U zot menga (mol) berishda davom etdilar, oxir-oqibat u zot men uchun maxluqotning eng sevimlisi boʻlib qoldilar. Abu Iso aytdi: Hasan ibn Ali menga buni yoki shunga oʻxshashini muzokara asnosida soʻzlab berdi. Bu bobda Abu Saiddan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Safvonning hadisini Maʼmar va boshqalar Zuhriydan, u Said ibn al-Musayyabdan rivoyat qilganlarki, Safvon ibn Umayya: «Rasululloh ﷺ menga (mol) berdilar», degan. Goʻyo bu hadis sahihroq va (haqiqatga) yaqinroqdir, yaʼni u Said ibn al-Musayyabdan, Safvon (toʻgʻrisida)dir. Ilm ahli muʼallafatu qulub (qalblari islomga moyil qilinadiganlar)ga (zakot) berish xususida ixtilof qilganlar. Ilm ahlining koʻpchiligi ularga berilmaydi, deb hisoblab: «Ular faqat Paygʻambar ﷺ zamonida islomga koʻngillari oʻrgangunicha u zot moyil qiladigan bir qavm edilar, toki musulmon boʻldilar; bugun esa shu maʼnoda zakotdan berilmaydi», deganlar. Bu Sufyon Savriy, Kufa ahli va boshqalarning soʻzidir; Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Baʼzilar esa: «Bugun kim ana shularning holiga oʻxshash holatda boʻlsa va imom uni islomga moyil qilishni maʼqul koʻrib bersa, bu joiz», deganlar. Bu Shofeiyning soʻzidir.Сафвон ибн Умайя (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ менга Ҳунайн кунида (мол) бердилар, ҳолбуки у зот мен учун махлуқотнинг энг ёмон кўрганим эди. У зот менга (мол) беришда давом этдилар, охир-оқибат у зот мен учун махлуқотнинг энг севимлиси бўлиб қолдилар. Абу Исо айтди: Ҳасан ибн Али менга буни ёки шунга ўхшашини музокара асносида сўзлаб берди. Бу бобда Абу Саиддан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Сафвоннинг ҳадисини Маъмар ва бошқалар Зуҳрийдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан ривоят қилганларки, Сафвон ибн Умайя: «Расулуллоҳ ﷺ менга (мол) бердилар», деган. Гўё бу ҳадис саҳиҳроқ ва (ҳақиқатга) яқинроқдир, яъни у Саид ибн ал-Мусайябдан, Сафвон (тўғрисида)дир. Илм аҳли муъаллафату қулуб (қалблари исломга мойил қилинадиганлар)га (закот) бериш хусусида ихтилоф қилганлар. Илм аҳлининг кўпчилиги уларга берилмайди, деб ҳисоблаб: «Улар фақат Пайғамбар ﷺ замонида исломга кўнгиллари ўргангунича у зот мойил қиладиган бир қавм эдилар, токи мусулмон бўлдилар; бугун эса шу маънода закотдан берилмайди», деганлар. Бу Суфён Саврий, Куфа аҳли ва бошқаларнинг сўзидир; Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Баъзилар эса: «Бугун ким ана шуларнинг ҳолига ўхшаш ҳолатда бўлса ва имом уни исломга мойил қилишни маъқул кўриб берса, бу жоиз», деганлар. Бу Шофеийнинг сўзидир.