حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ سُئِلْتُ عَنِ الْمُتَلاَعِنَيْنِ، فِي إِمَارَةِ مُصْعَبِ بْنِ الزُّبَيْرِ أَيُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا فَمَا دَرَيْتُ مَا أَقُولُ فَقُمْتُ مَكَانِي إِلَى مَنْزِلِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ اسْتَأْذَنْتُ عَلَيْهِ فَقِيلَ لِي إِنَّهُ قَائِلٌ . فَسَمِعَ كَلاَمِي فَقَالَ ابْنُ جُبَيْرٍ ادْخُلْ مَا جَاءَ بِكَ إِلاَّ حَاجَةٌ . قَالَ فَدَخَلْتُ فَإِذَا هُوَ مُفْتَرِشٌ بَرْدَعَةَ رَحْلٍ لَهُ . فَقُلْتُ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُتَلاَعِنَانِ أَيُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا قَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ نَعَمْ إِنَّ أَوَّلَ مَنْ سَأَلَ عَنْ ذَلِكَ فُلاَنُ بْنُ فُلاَنٍ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ لَوْ أَنَّ أَحَدَنَا رَأَى امْرَأَتَهُ عَلَى فَاحِشَةٍ كَيْفَ يَصْنَعُ إِنْ تَكَلَّمَ تَكَلَّمَ بِأَمْرٍ عَظِيمٍ وَإِنْ سَكَتَ سَكَتَ عَلَى أَمْرٍ عَظِيمٍ . قَالَ فَسَكَتَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يُجِبْهُ فَلَمَّا كَانَ بَعْدَ ذَلِكَ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنَّ الَّذِي سَأَلْتُكَ عَنْهُ قَدِ ابْتُلِيتُ بِهِ . فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الآيَاتِ الَّتِي فِي سُورَةِ النُّور : (وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَدَاءُ إِلاَّ أَنْفُسُهُمْ ) حَتَّى خَتَمَ الآيَاتِ فَدَعَا الرَّجُلَ فَتَلاَ الآيَاتِ عَلَيْهِ وَوَعَظَهُ وَذَكَّرَهُ وَأَخْبَرَهُ أَنَّ عَذَابَ الدُّنْيَا أَهْوَنُ مِنْ عَذَابِ الآخِرَةِ . فَقَالَ لاَ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا كَذَبْتُ عَلَيْهَا . ثُمَّ ثَنَّى بِالْمَرْأَةِ فَوَعَظَهَا وَذَكَّرَهَا وَأَخْبَرَهَا أَنَّ عَذَابَ الدُّنْيَا أَهْوَنُ مِنْ عَذَابِ الآخِرَةِ فَقَالَتْ لاَ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا صَدَقَ . قَالَ فَبَدَأَ بِالرَّجُلِ فَشَهِدَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ وَالْخَامِسَةُ أَنَّ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كَانَ مِنَ الْكَاذِبِينَ . ثُمَّ ثَنَّى بِالْمَرْأَةِ فَشَهِدَتْ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ وَالْخَامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْهَا إِنْ كَانَ مِنَ الصَّادِقِينَ . ثُمَّ فَرَّقَ بَيْنَهُمَا . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَحُذَيْفَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ .
Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Saiyd ibn Jubayr aytadi: «Musʼab ibn Zubayrning amirligi davrida mendan laʼnatlashgan (muloana qilgan) er-xotin haqida — ular orasi ajratiladimi, deb soʻrashdi. Men nima deyishni bilmadim. Shu zahoti oʻrnimdan turib, Abdulloh ibn Umarning uyiga bordim. Uning huzuriga kirishga ruxsat soʻradim. Menga: ‹U qaylula qilmoqda›, deyishdi. U mening gapimni eshitib qoldi-da: ‹Ibn Jubayrmi? Kir, seni biror hojat bilan kelgan boʻlsang kerak›, dedi. Men kirsam, u oʻzining ulov choprogʻini toʻshab yotgan ekan. ‹Ey Abu Abdurahmon! Laʼnatlashgan er-xotinning orasi ajratiladimi?› dedim. U: ‹Subhanalloh! Ha. Bu haqda birinchi boʻlib soʻragan kishi falon ibn falon edi. U Nabiy ﷺning huzuriga kelib: ‹Ey Rasululloh! Aytingchi, bizdan biri xotinini fohisha ish ustida koʻrsa, qanday qiladi? Agar gapirsa, ulkan bir ish haqida gapirgan boʻladi; agar jim tursa, ulkan bir ish ustiga jim turgan boʻladi›, dedi. Nabiy ﷺ jim turdilar va unga javob bermadilar. Soʻngra oradan biroz oʻtgach, u Nabiy ﷺning huzuriga kelib: ‹Men sizdan soʻragan narsaga oʻzim mubtalo boʻldim›, dedi. Shunda Alloh Nur surasidagi ushbu oyatlarni nozil qildi: {Oʻz juftlarini (zinoda) ayblab, oʻzlaridan boshqa guvohlari boʻlmagan kishilar...} oyatlar oxiriga qadar (nozil boʻldi). Soʻng (Nabiy ﷺ) u kishini chaqirib, unga oyatlarni tilovat qilib berdilar, unga vaʼz qildilar, eslatdilar va dunyo azobi oxirat azobidan yengilroq ekanini bildirdilar. U: ‹Yoʻq, sizni haq bilan yuborgan Zot haqqi, men unga (xotinimga) nisbatan yolgʻon gapirmadim›, dedi. Soʻng (Nabiy ﷺ) xotinga qaratib, unga vaʼz qildilar, eslatdilar va dunyo azobi oxirat azobidan yengilroq ekanini bildirdilar. U (ayol): ‹Yoʻq, sizni haq bilan yuborgan Zot haqqi, u rost gapirmadi›, dedi. Soʻng (Nabiy ﷺ) erdan boshladilar: u Alloh nomi bilan oʻzi rostgoʻylardan ekaniga toʻrt marta guvohlik berdi, beshinchisida — agar yolgʻonchilardan boʻlsa, oʻziga Allohning laʼnati boʻlishini (aytdi). Soʻng xotinga qaratdilar: u Alloh nomi bilan erning yolgʻonchilardan ekaniga toʻrt marta guvohlik berdi, beshinchisida — agar er rostgoʻylardan boʻlsa, oʻziga Allohning gʻazabi boʻlishini (aytdi). Soʻng (Nabiy ﷺ) ular orasini ajratdilar›, dedi». Abu Iso aytdi: Bu bobda Sahl ibn Saʼd, Ibn Abbos, Ibn Masʼud va Huzayfadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli huzurida amal shu hadisga binoandir.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Саийд ибн Жубайр айтади: «Мусъаб ибн Зубайрнинг амирлиги даврида мендан лаънатлашган (мулоана қилган) эр-хотин ҳақида — улар ораси ажратиладими, деб сўрашди. Мен нима дейишни билмадим. Шу заҳоти ўрнимдан туриб, Абдуллоҳ ибн Умарнинг уйига бордим. Унинг ҳузурига киришга рухсат сўрадим. Менга: ‹У қайлула қилмоқда›, дейишди. У менинг гапимни эшитиб қолди-да: ‹Ибн Жубайрми? Кир, сени бирор ҳожат билан келган бўлсанг керак›, деди. Мен кирсам, у ўзининг улов чопроғини тўшаб ётган экан. ‹Эй Абу Абдураҳмон! Лаънатлашган эр-хотиннинг ораси ажратиладими?› дедим. У: ‹Субҳаналлоҳ! Ҳа. Бу ҳақда биринчи бўлиб сўраган киши фалон ибн фалон эди. У Набий ﷺнинг ҳузурига келиб: ‹Эй Расулуллоҳ! Айтингчи, биздан бири хотинини фоҳиша иш устида кўрса, қандай қилади? Агар гапирса, улкан бир иш ҳақида гапирган бўлади; агар жим турса, улкан бир иш устига жим турган бўлади›, деди. Набий ﷺ жим турдилар ва унга жавоб бермадилар. Сўнгра орадан бироз ўтгач, у Набий ﷺнинг ҳузурига келиб: ‹Мен сиздан сўраган нарсага ўзим мубтало бўлдим›, деди. Шунда Аллоҳ Нур сурасидаги ушбу оятларни нозил қилди: {Ўз жуфтларини (зинода) айблаб, ўзларидан бошқа гувоҳлари бўлмаган кишилар...} оятлар охирига қадар (нозил бўлди). Сўнг (Набий ﷺ) у кишини чақириб, унга оятларни тиловат қилиб бердилар, унга ваъз қилдилар, эслатдилар ва дунё азоби охират азобидан енгилроқ эканини билдирдилар. У: ‹Йўқ, сизни ҳақ билан юборган Зот ҳаққи, мен унга (хотинимга) нисбатан ёлғон гапирмадим›, деди. Сўнг (Набий ﷺ) хотинга қаратиб, унга ваъз қилдилар, эслатдилар ва дунё азоби охират азобидан енгилроқ эканини билдирдилар. У (аёл): ‹Йўқ, сизни ҳақ билан юборган Зот ҳаққи, у рост гапирмади›, деди. Сўнг (Набий ﷺ) эрдан бошладилар: у Аллоҳ номи билан ўзи ростгўйлардан эканига тўрт марта гувоҳлик берди, бешинчисида — агар ёлғончилардан бўлса, ўзига Аллоҳнинг лаънати бўлишини (айтди). Сўнг хотинга қаратдилар: у Аллоҳ номи билан эрнинг ёлғончилардан эканига тўрт марта гувоҳлик берди, бешинчисида — агар эр ростгўйлардан бўлса, ўзига Аллоҳнинг ғазаби бўлишини (айтди). Сўнг (Набий ﷺ) улар орасини ажратдилар›, деди». Абу Исо айтди: Бу бобда Саҳл ибн Саъд, Ибн Аббос, Ибн Масъуд ва Ҳузайфадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли ҳузурида амал шу ҳадисга биноандир.
حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَلَمْ يَذْكُرْ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَهُشَيْمٍ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ : (وَلاَ تَجْهَرْ بِصَلاَتِكَ ) قَالَ نَزَلَتْ بِمَكَّةَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا رَفَعَ صَوْتَهُ بِالْقُرْآنِ سَبَّهُ الْمُشْرِكُونَ وَمَنْ أَنْزَلَهُ وَمَنْ جَاءَ بِهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ : (وَلاَ تَجْهَرْ بِصَلاَتِكَ ) فَيَسُبُّوا الْقُرْآنَ وَمَنْ أَنْزَلَهُ وَمَنْ جَاءَ بِهِ : (وَلاَ تُخَافِتْ بِهَا ) عَنْ أَصْحَابِكَ بِأَنْ تُسْمِعَهُمْ حَتَّى يَأْخُذُوا عَنْكَ الْقُرْآنَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan {Namozingni juda baland ham, juda past ham qilma} (Isro 110) oyati haqida rivoyat qilinadi: U: «Bu (oyat) Makkada nozil boʻldi. Rasululloh ﷺ Qurʼonni baland ovozda oʻqiganlarida, mushriklar u zotni ham, uni nozil qilgan Zotni ham, uni keltirgan (zot)ni ham soʻkar edilar. Shunda Alloh: {Namozingni juda baland qilma} — mushriklar (eshitib) Qurʼonni, uni nozil qilgan Zotni va uni keltirgan (zot)ni soʻkmasliklari uchun, {uni juda past ham qilma} — sahobalaringga (eshittirib), ular sendan Qurʼonni olishlari uchun, deb (oyatni) nozil qildi», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан {Намозингни жуда баланд ҳам, жуда паст ҳам қилма} (Исро 110) ояти ҳақида ривоят қилинади: У: «Бу (оят) Маккада нозил бўлди. Расулуллоҳ ﷺ Қуръонни баланд овозда ўқиганларида, мушриклар у зотни ҳам, уни нозил қилган Зотни ҳам, уни келтирган (зот)ни ҳам сўкар эдилар. Шунда Аллоҳ: {Намозингни жуда баланд қилма} — мушриклар (эшитиб) Қуръонни, уни нозил қилган Зотни ва уни келтирган (зот)ни сўкмасликлари учун, {уни жуда паст ҳам қилма} — саҳобаларингга (эшиттириб), улар сендан Қуръонни олишлари учун, деб (оятни) нозил қилди», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، حَدَّثَنَا أَبُو بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فِي قَوْلِهِ : (وَلاَ تَجْهَرْ بِصَلاَتِكَ وَلاَ تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلاً ) قَالَ نَزَلَتْ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُخْتَفٍ بِمَكَّةَ وَكَانَ إِذَا صَلَّى بِأَصْحَابِهِ رَفَعَ صَوْتَهُ بِالْقُرْآنِ فَكَانَ الْمُشْرِكُونَ إِذَا سَمِعُوهُ شَتَمُوا الْقُرْآنَ وَمَنْ أَنْزَلَهُ وَمَنْ جَاءَ بِهِ فَقَالَ اللَّهُ لِنَبِيِّهِ : (وَلاَ تَجْهَرْ بِصَلاَتِكَ ) أَىْ بِقِرَاءَتِكَ فَيَسْمَعَ الْمُشْرِكُونَ فَيَسُبُّوا الْقُرْآنَ : (وَلاَ تُخَافِتْ بِهَا ) عَنْ أَصْحَابِكَ : ( وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلاً ) . هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan Allohning {Namozingni juda baland ham, juda past ham qilma, balki ular orasida bir yoʻl tut} (Isro 110) degan soʻzi haqida rivoyat qilinadi: U: «(Bu oyat) Rasululloh ﷺ Makkada (oʻzlarini) yashirib yurgan paytda nozil boʻldi. U zot sahobalariga (imom boʻlib) namoz oʻqiganlarida, Qurʼonni baland ovozda oʻqir edilar. Mushriklar buni eshitganlarida Qurʼonni, uni nozil qilgan Zotni va uni keltirgan (zot)ni soʻkar edilar. Shunda Alloh oʻz Paygʻambariga: {Namozingni juda baland qilma}, yaʼni qiroatingni (baland qilma), mushriklar eshitib Qurʼonni soʻkmasinlar; {uni juda past ham qilma}, sahobalaringga (eshittir); {balki ular orasida bir yoʻl tut}, dedi», dedi. Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан Аллоҳнинг {Намозингни жуда баланд ҳам, жуда паст ҳам қилма, балки улар орасида бир йўл тут} (Исро 110) деган сўзи ҳақида ривоят қилинади: У: «(Бу оят) Расулуллоҳ ﷺ Маккада (ўзларини) яшириб юрган пайтда нозил бўлди. У зот саҳобаларига (имом бўлиб) намоз ўқиганларида, Қуръонни баланд овозда ўқир эдилар. Мушриклар буни эшитганларида Қуръонни, уни нозил қилган Зотни ва уни келтирган (зот)ни сўкар эдилар. Шунда Аллоҳ ўз Пайғамбарига: {Намозингни жуда баланд қилма}, яъни қироатингни (баланд қилма), мушриклар эшитиб Қуръонни сўкмасинлар; {уни жуда паст ҳам қилма}, саҳобаларингга (эшиттир); {балки улар орасида бир йўл тут}, деди», деди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ نَوْفًا الْبِكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى صَاحِبَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَيْسَ بِمُوسَى صَاحِبِ الْخَضِرِ قَالَ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ سَمِعْتُ أُبَىَّ بْنَ كَعْبٍ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " قَامَ مُوسَى خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَسُئِلَ أَىُّ النَّاسِ أَعْلَمُ فَقَالَ أَنَا أَعْلَمُ . فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنَّ عَبْدًا مِنْ عِبَادِي بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ مُوسَى أَىْ رَبِّ فَكَيْفَ لِي بِهِ فَقَالَ لَهُ احْمِلْ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ فَحَيْثُ تَفْقِدُ الْحُوتَ فَهُوَ ثَمَّ فَانْطَلَقَ وَانْطَلَقَ مَعَهُ فَتَاهُ وَهُوَ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ وَيُقَالُ يُوسَعُ فَحَمَلَ مُوسَى حُوتًا فِي مِكْتَلٍ فَانْطَلَقَ هُوَ وَفَتَاهُ يَمْشِيَانِ حَتَّى إِذَا أَتَيَا الصَّخْرَةَ فَرَقَدَ مُوسَى وَفَتَاهُ فَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فِي الْمِكْتَلِ حَتَّى خَرَجَ مِنَ الْمِكْتَلِ فَسَقَطَ فِي الْبَحْرِ قَالَ وَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنْهُ جِرْيَةَ الْمَاءِ حَتَّى كَانَ مِثْلَ الطَّاقِ وَكَانَ لِلْحُوتِ سَرَبًا وَكَانَ لِمُوسَى وَلِفَتَاهُ عَجَبًا فَاَنْطَلَقَا بَقِيَّةَ يَوْمِهِمَا وَلَيْلَتِهِمَا وَنُسِّيَ صَاحِبُ مُوسَى أَنْ يُخْبِرَهُ فَلَمَّا أَصْبَحَ مُوسَى قَالَ لِفَتَاهُ: (آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا ) قَالَ وَلَمْ يَنْصَبْ حَتَّى جَاوَزَ الْمَكَانَ الَّذِي أُمِرَ بِهِ : (قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا ) قَالَ مُوسَى : ( ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا ) قَالَ فَكَانَا يَقُصَّانِ آثَارَهُمَا . قَالَ سُفْيَانُ يَزْعُمُ نَاسٌ أَنَّ تِلْكَ الصَّخْرَةَ عِنْدَهَا عَيْنُ الْحَيَاةِ وَلاَ يُصِيبُ مَاؤُهَا مَيِّتًا إِلاَّ عَاشَ . قَالَ وَكَانَ الْحُوتُ قَدْ أُكِلَ مِنْهُ فَلَمَّا قَطَرَ عَلَيْهِ الْمَاءُ عَاشَ . قَالَ فَقَصَّا آثَارَهُمَا حَتَّى أَتَيَا الصَّخْرَةَ فَرَأَى رَجُلاً مُسَجًّى عَلَيْهِ بِثَوْبٍ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى فَقَالَ أَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلاَمُ قَالَ أَنَا مُوسَى . قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ . قَالَ يَا مُوسَى إِنَّكَ عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَكَهُ اللَّهُ لاَ أَعْلَمُهُ وَأَنَا عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَنِيهِ لاَ تَعْلَمُهُ فَقَالَ مُوسَى : ( هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا * قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا * وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا * قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلاَ أَعْصِي لَكَ أَمْرًا ) قَالَ لَهُ الْخَضِرُ : (فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلاَ تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا ) قَالَ نَعَمْ فَانْطَلَقَ الْخَضِرُ وَمُوسَى يَمْشِيَانِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ فَمَرَّتْ بِهِمَا سَفِينَةٌ فَكَلَّمَاهُ أَنْ يَحْمِلُوهُمَا فَعَرَفُوا الْخَضِرَ فَحَمَلُوهُمَا بِغَيْرِ نَوْلٍ فَعَمَدَ الْخَضِرُ إِلَى لَوْحٍ مِنْ أَلْوَاحِ السَّفِينَةِ فَنَزَعَهُ فَقَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا : ( لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا * قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا * قَالَ لاَ تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلاَ تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا ) ثُمَّ خَرَجَا مِنَ السَّفِينَةِ فَبَيْنَمَا هُمَا يَمْشِيَانِ عَلَى السَّاحِلِ وَإِذَا غُلاَمٌ يَلْعَبُ مَعَ الْغِلْمَانِ فَأَخَذَ الْخَضِرُ بِرَأْسِهِ فَاقْتَلَعَهُ بِيَدِهِ فَقَتَلَهُ فَقَالَ لَهُ مُوسَى : ( أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا * قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا ) قَالَ وَهَذِهِ أَشَدُّ مِنَ الأُولَى : ( قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلاَ تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا * فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ ) يَقُولُ مَائِلٌ فَقَالَ الْخَضِرُ بِيَدِهِ هَكَذَا : ( فَأَقَامَهُ ) فَقَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ أَتَيْنَاهُمْ فَلَمْ يُضَيِّفُونَا وَلَمْ يُطْعِمُونَا : ( إِنْ شِئْتَ لاَتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا * قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا ) قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى لَوَدِدْنَا أَنَّهُ كَانَ صَبَرَ حَتَّى يَقُصَّ عَلَيْنَا مِنْ أَخْبَارِهِمَا " . قَالَ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الأُولَى كَانَتْ مِنْ مُوسَى نِسْيَانٌ - قَالَ وَجَاءَ عُصْفُورٌ حَتَّى وَقَعَ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ ثُمَّ نَقَرَ فِي الْبَحْرِ فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ مَا نَقَصَ عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلاَّ مِثْلَ مَا نَقَصَ هَذَا الْعُصْفُورُ مِنَ الْبَحْرِ " . قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَكَانَ يَعْنِي ابْنَ عَبَّاسٍ يَقْرَأُ وَكَانَ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا وَكَانَ يَقْرَأُ وَأَمَّا الْغُلاَمُ فَكَانَ كَافِرًا . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَرَوَاهُ الزُّهْرِيُّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ رَوَاهُ أَبُو إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ أَبَا مُزَاحِمٍ السَّمَرْقَنْدِيَّ يَقُولُ سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ الْمَدِينِيِّ يَقُولُ حَجَجْتُ حَجَّةً وَلَيْسَ لِي هِمَّةٌ إِلاَّ أَنْ أَسْمَعَ مِنْ سُفْيَانَ يَذْكُرُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الْخَبَرَ حَتَّى سَمِعْتُهُ يَقُولُ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ وَقَدْ كُنْتُ سَمِعْتُ هَذَا مِنْ سُفْيَانَ مِنْ قَبْلِ ذَلِكَ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ الْخَبَرَ .
Saeed ibn Jubayrdan rivoyat qilinadi: U aytdi: Ibn Abbosga: «Navf al-Bikoliy, Bani Isroil (paygʻambari boʻlgan) Muso Xizrning hamrohi boʻlgan Muso emas, deb daʼvo qilyapti», dedim. U: «Allohning dushmani yolgʻon aytibdi. Men Ubayy ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)ni Rasululloh ﷺdan eshitdim, deb aytayotganini eshitdim», dedi. U zot: «Muso Bani Isroil ichida xutba qilib turdi. Undan: ‹Odamlarning eng bilimdoni kim?› deb soʻraldi. U: ‹Men bilimdonroqman›, dedi. Ilmni Allohga qaytarmagani uchun Alloh unga itob qildi va unga: ‹Ikki dengiz qoʻshilgan joyda mening bandalarimdan bir banda bor, u sendan bilimdonroq›, deb vahiy qildi. Muso: ‹Ey Robbim, uni qanday topay?› dedi. (Alloh): ‹Bir baliqni savatga sol, baliqni qayerda yoʻqotsang, u (banda) oʻsha yerda›, dedi. Muso yoʻlga chiqdi, u bilan birga xizmatkori — Yushaʼ ibn Nun ham (ketdi). Muso baliqni savatga solib, oʻzi va xizmatkori yurib ketdilar. Ular qoyaga yetganlarida, Muso ham, xizmatkori ham uxlab qoldilar. Baliq savatda harakatlanib, savatdan chiqdi va dengizga tushib ketdi. Alloh undan suvning oqimini toʻxtatib qoʻydi, hatto (suv) toq (gumbaz) kabi boʻldi; baliq uchun (yoʻl) yoʻlak boʻldi, Muso va uning xizmatkori uchun ajablanarli (ish) boʻldi. Ular kunlarining qolgan qismi va kechalarini yurib oʻtdilar; Musoning hamrohi unga (baliq haqida) xabar berishni unutdi. Muso tongga chiqqanida, xizmatkoriga: {Nonushtamizni keltir, bu safarimizda biz charchadik} (Kahf 62) dedi», dedilar. U zot: «(Muso) buyurilgan joydan oʻtgunicha charchamadi», dedilar. {(Xizmatkori): Qoyaga panoh bekinganimizda baliqni unutib qoldirganimni koʻrdingmi? Uni eslashdan meni faqat shayton unuttirdi; u dengizda ajib yoʻl tutib ketdi, dedi. Muso: Mana shu biz izlayotgan (joy) edi, dedi va ikkovlari oʻz izlaridan qaytib yurdilar} (Kahf 63–64). U zot: «Ikkovlari oʻz izlaridan (qaytib) izlab bordilar», dedilar. Sufyon aytdi: Baʼzi kishilar oʻsha qoyaning oldida hayot buloqi bor, uning suvi tomgan har bir oʻlik albatta tiriladi, deb daʼvo qiladilar. (U) baliq (qisman) yeyilgan edi, unga suv tomganda tirildi. (Muso va xizmatkori) oʻz izlaridan izlab borib qoyaga yetdilar. (Muso) bir kishini koʻrdi, kiyimga oʻralgan edi. Muso unga salom berdi. U: ‹Sening yeringda salom qayoqdan (paydo boʻldi)?› dedi. (Muso): ‹Men Musoman›, dedi. U: ‹Bani Isroil Musosimi?› dedi. (Muso): ‹Ha›, dedi. U: ‹Ey Muso, sen Allohning ilmidan bir ilm ustidasanki, Alloh seni unga oʻrgatgan, men uni bilmayman; men ham Allohning ilmidan bir ilm ustidamanki, Alloh meni unga oʻrgatgan, sen uni bilmaysan›, dedi. Shunda Muso: {Sen oʻrgatilgan toʻgʻri yoʻldan menga oʻrgatishing uchun senga ergashaymi? (Xizr) dedi: Sen men bilan birga sabr qila olmaysan. Oʻzing toʻla bilib olmagan narsaga qanday sabr qilasan? (Muso) dedi: Inshaalloh, meni sabrli topasan, men senga hech ishda osiy boʻlmayman} (Kahf 66–69) dedi. Xizr unga: {Agar menga ergashsang, men senga oʻzim (sirini) eslamagunimcha, hech narsadan meni soʻrama} (Kahf 70) dedi. (Muso): ‹Ha›, dedi. Xizr va Muso dengiz sohili boʻylab yurib ketdilar. Ularning yonidan bir kema oʻtdi, ular (kema egalariga) oʻzlarini olib oʻtishlarini soʻradilar. Ular Xizrni tanidilar va ularni haqsiz (bepul) olib oʻtdilar. Xizr kemaning taxtalaridan biriga qarab uni qoʻporib oldi. Muso unga: ‹(Bular) bizni haqsiz olib oʻtgan kishilar, sen ularning kemasiga qarab uni teshding›, dedi: {Kema ahlini gʻarq qilish uchunmi? Sen bir dahshatli ish qilding! (Xizr) dedi: Men senga, sen men bilan sabr qila olmaysan, demadimmi? (Muso) dedi: Unutganim sababli meni (gunohga) tutma va ishimda meni qiyinchilikka solma} (Kahf 71–73). Soʻng ikkovlari kemadan tushdilar. Ular sohil boʻylab ketayotganlarida, bir oʻgʻil bola boshqa bolalar bilan oʻynab turgan edi. Xizr uning boshidan ushlab, qoʻli bilan uni uzib (yulib) oʻldirib qoʻydi. Muso unga: {Bir pok jonni boshqa jon (qasosi)siz oʻldirdingmi? Sen yomon ish qilding! (Xizr) dedi: Men senga, sen men bilan sabr qila olmaysan, demadimmi?} (Kahf 74–75) dedi. U zot: «Bu birinchisidan ham qattiqroq edi», dedilar. {(Muso) dedi: Agar bundan keyin sendan biror narsa soʻrasam, men bilan hamroh boʻlma; mana sen mendan uzr (eshitishga) yetib bording. Soʻng ikkovlari yoʻlga chiqdilar, hatto bir qishloq ahlining oldiga kelib, ulardan taom soʻradilar; ular ikkovlarini mehmon qilishdan bosh tortdilar. Ular u yerda yiqilay deb turgan bir devorni topdilar} — yaʼni qiyshaygan (devor) — Xizr qoʻli bilan shunday qildi: {uni tikladi (toʻgʻrilab qoʻydi)}. Muso unga: ‹(Bular) biz kelganimizda bizni mehmon ham qilmagan, taom ham bermagan kishilar›, dedi: {Agar xohlasang, buning evaziga haq olarding. (Xizr) dedi: Bu — men bilan sening orangdagi ajralishdir; men senga sabr qila olmagan narsalarning sirini xabar beraman} (Kahf 76–78). Rasululloh ﷺ: «Alloh Musoga rahm qilsin, ikkovlarining xabarlaridan bizga (yana) hikoya qilib berishi uchun, koshki u sabr qilganida edi», dedilar. U zot: «Birinchisi Muso tomonidan unutish (sababli) boʻldi», dedilar. U zot: «Bir chumchuq kelib kemaning chetiga qoʻndi, soʻng dengizdan (choʻqilab) bir tomchi oldi. Shunda Xizr unga: ‹Mening ilmim va sening ilming Allohning ilmidan, mana shu chumchuq dengizdan kamaytirgani kabigina kamaytirdi (xolos)›, dedi», dedilar. Saeed ibn Jubayr aytdi: U — yaʼni Ibn Abbos — {ularning oldida har bir yaxshi kemani zoʻrlik bilan tortib oladigan bir podshoh bor edi} deb oʻqir edi; va {oʻgʻil bola esa kofir edi} deb oʻqir edi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Саээд ибн Жубайрдан ривоят қилинади: У айтди: Ибн Аббосга: «Навф ал-Биколий, Бани Исроил (пайғамбари бўлган) Мусо Хизрнинг ҳамроҳи бўлган Мусо эмас, деб даъво қиляпти», дедим. У: «Аллоҳнинг душмани ёлғон айтибди. Мен Убайй ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)ни Расулуллоҳ ﷺдан эшитдим, деб айтаётганини эшитдим», деди. У зот: «Мусо Бани Исроил ичида хутба қилиб турди. Ундан: ‹Одамларнинг энг билимдони ким?› деб сўралди. У: ‹Мен билимдонроқман›, деди. Илмни Аллоҳга қайтармагани учун Аллоҳ унга итоб қилди ва унга: ‹Икки денгиз қўшилган жойда менинг бандаларимдан бир банда бор, у сендан билимдонроқ›, деб ваҳий қилди. Мусо: ‹Эй Роббим, уни қандай топай?› деди. (Аллоҳ): ‹Бир балиқни саватга сол, балиқни қаерда йўқотсанг, у (банда) ўша ерда›, деди. Мусо йўлга чиқди, у билан бирга хизматкори — Юшаъ ибн Нун ҳам (кетди). Мусо балиқни саватга солиб, ўзи ва хизматкори юриб кетдилар. Улар қояга етганларида, Мусо ҳам, хизматкори ҳам ухлаб қолдилар. Балиқ саватда ҳаракатланиб, саватдан чиқди ва денгизга тушиб кетди. Аллоҳ ундан сувнинг оқимини тўхтатиб қўйди, ҳатто (сув) тоқ (гумбаз) каби бўлди; балиқ учун (йўл) йўлак бўлди, Мусо ва унинг хизматкори учун ажабланарли (иш) бўлди. Улар кунларининг қолган қисми ва кечаларини юриб ўтдилар; Мусонинг ҳамроҳи унга (балиқ ҳақида) хабар беришни унутди. Мусо тонгга чиққанида, хизматкорига: {Нонуштамизни келтир, бу сафаримизда биз чарчадик} (Каҳф 62) деди», дедилар. У зот: «(Мусо) буюрилган жойдан ўтгунича чарчамади», дедилар. {(Хизматкори): Қояга паноҳ бекинганимизда балиқни унутиб қолдирганимни кўрдингми? Уни эслашдан мени фақат шайтон унуттирди; у денгизда ажиб йўл тутиб кетди, деди. Мусо: Мана шу биз излаётган (жой) эди, деди ва икковлари ўз изларидан қайтиб юрдилар} (Каҳф 63–64). У зот: «Икковлари ўз изларидан (қайтиб) излаб бордилар», дедилар. Суфён айтди: Баъзи кишилар ўша қоянинг олдида ҳаёт булоқи бор, унинг суви томган ҳар бир ўлик албатта тирилади, деб даъво қиладилар. (У) балиқ (қисман) ейилган эди, унга сув томганда тирилди. (Мусо ва хизматкори) ўз изларидан излаб бориб қояга етдилар. (Мусо) бир кишини кўрди, кийимга ўралган эди. Мусо унга салом берди. У: ‹Сенинг ерингда салом қаёқдан (пайдо бўлди)?› деди. (Мусо): ‹Мен Мусоман›, деди. У: ‹Бани Исроил Мусосими?› деди. (Мусо): ‹Ҳа›, деди. У: ‹Эй Мусо, сен Аллоҳнинг илмидан бир илм устидасанки, Аллоҳ сени унга ўргатган, мен уни билмайман; мен ҳам Аллоҳнинг илмидан бир илм устидаманки, Аллоҳ мени унга ўргатган, сен уни билмайсан›, деди. Шунда Мусо: {Сен ўргатилган тўғри йўлдан менга ўргатишинг учун сенга эргашайми? (Хизр) деди: Сен мен билан бирга сабр қила олмайсан. Ўзинг тўла билиб олмаган нарсага қандай сабр қиласан? (Мусо) деди: Иншааллоҳ, мени сабрли топасан, мен сенга ҳеч ишда осий бўлмайман} (Каҳф 66–69) деди. Хизр унга: {Агар менга эргашсанг, мен сенга ўзим (сирини) эсламагунимча, ҳеч нарсадан мени сўрама} (Каҳф 70) деди. (Мусо): ‹Ҳа›, деди. Хизр ва Мусо денгиз соҳили бўйлаб юриб кетдилар. Уларнинг ёнидан бир кема ўтди, улар (кема эгаларига) ўзларини олиб ўтишларини сўрадилар. Улар Хизрни танидилар ва уларни ҳақсиз (бепул) олиб ўтдилар. Хизр кеманинг тахталаридан бирига қараб уни қўпориб олди. Мусо унга: ‹(Булар) бизни ҳақсиз олиб ўтган кишилар, сен уларнинг кемасига қараб уни тешдинг›, деди: {Кема аҳлини ғарқ қилиш учунми? Сен бир даҳшатли иш қилдинг! (Хизр) деди: Мен сенга, сен мен билан сабр қила олмайсан, демадимми? (Мусо) деди: Унутганим сабабли мени (гуноҳга) тутма ва ишимда мени қийинчиликка солма} (Каҳф 71–73). Сўнг икковлари кемадан тушдилар. Улар соҳил бўйлаб кетаётганларида, бир ўғил бола бошқа болалар билан ўйнаб турган эди. Хизр унинг бошидан ушлаб, қўли билан уни узиб (юлиб) ўлдириб қўйди. Мусо унга: {Бир пок жонни бошқа жон (қасоси)сиз ўлдирдингми? Сен ёмон иш қилдинг! (Хизр) деди: Мен сенга, сен мен билан сабр қила олмайсан, демадимми?} (Каҳф 74–75) деди. У зот: «Бу биринчисидан ҳам қаттиқроқ эди», дедилар. {(Мусо) деди: Агар бундан кейин сендан бирор нарса сўрасам, мен билан ҳамроҳ бўлма; мана сен мендан узр (эшитишга) етиб бординг. Сўнг икковлари йўлга чиқдилар, ҳатто бир қишлоқ аҳлининг олдига келиб, улардан таом сўрадилар; улар икковларини меҳмон қилишдан бош тортдилар. Улар у ерда йиқилай деб турган бир деворни топдилар} — яъни қийшайган (девор) — Хизр қўли билан шундай қилди: {уни тиклади (тўғрилаб қўйди)}. Мусо унга: ‹(Булар) биз келганимизда бизни меҳмон ҳам қилмаган, таом ҳам бермаган кишилар›, деди: {Агар хоҳласанг, бунинг эвазига ҳақ олардинг. (Хизр) деди: Бу — мен билан сенинг орангдаги ажралишдир; мен сенга сабр қила олмаган нарсаларнинг сирини хабар бераман} (Каҳф 76–78). Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ Мусога раҳм қилсин, икковларининг хабарларидан бизга (яна) ҳикоя қилиб бериши учун, кошки у сабр қилганида эди», дедилар. У зот: «Биринчиси Мусо томонидан унутиш (сабабли) бўлди», дедилар. У зот: «Бир чумчуқ келиб кеманинг четига қўнди, сўнг денгиздан (чўқилаб) бир томчи олди. Шунда Хизр унга: ‹Менинг илмим ва сенинг илминг Аллоҳнинг илмидан, мана шу чумчуқ денгиздан камайтиргани кабигина камайтирди (холос)›, деди», дедилар. Саээд ибн Жубайр айтди: У — яъни Ибн Аббос — {уларнинг олдида ҳар бир яхши кемани зўрлик билан тортиб оладиган бир подшоҳ бор эди} деб ўқир эди; ва {ўғил бола эса кофир эди} деб ўқир эди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا يَعْلَى بْنُ عُبَيْدٍ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ ذَرٍّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِجِبْرِيلَ " مَا يَمْنَعُكَ أَنْ تَزُورَنَا أَكْثَرَ مِمَّا تَزُورُنَا " . قَالَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ : (ومَا نَتَنَزَّلُ إِلاَّ بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُۥ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا ) إِلَى آخِرِ الآيَةِ .
قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ .
حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ عُمَرَ بْنِ ذَرٍّ، نَحْوَهُ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Rasululloh ﷺ Jibrilga: «Bizni ziyorat qilayotganingdan koʻra koʻproq ziyorat qilishingga nima toʻsqinlik qiladi?» dedilar. (Ibn Abbos): «Shunda bu oyat nozil boʻldi: {Biz faqat Robbingning amri bilan tushamiz; oldimizdagi, ortimizdagi (narsalar) Uning (huzuridadir)}, oyat oxirigacha (Maryam 64)», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: Расулуллоҳ ﷺ Жибрилга: «Бизни зиёрат қилаётганингдан кўра кўпроқ зиёрат қилишингга нима тўсқинлик қилади?» дедилар. (Ибн Аббос): «Шунда бу оят нозил бўлди: {Биз фақат Роббингнинг амри билан тушамиз; олдимиздаги, ортимиздаги (нарсалар) Унинг (ҳузуридадир)}, оят охиригача (Марям 64)», деди. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُسْلِمٍ الْبَطِينِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ لَمَّا أُخْرِجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنْ مَكَّةَ قَالَ رَجُلٌ أَخْرَجُوا نَبِيَّهُمْ فَنَزَلَتْ : ( أذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ * الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ ) النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابُهُ .
Said ibn Jubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Nabiy ﷺ Makkadan chiqarilganlarida, bir kishi: «Ular oʻz paygʻambarlarini chiqarib yubordilar», dedi. Shunda {Zulmga uchraganliklari sababli, oʻzlariga qarshi urush ochilgan kishilarga (jang qilishga) izn berildi. Albatta, Alloh ularga yordam berishga qodirdir. Ular nohaq ravishda oʻz diyorlaridan chiqarilgan kishilardir} (Haj 39-40) oyati nozil boʻldi. (Bu) Nabiy ﷺ va u zotning sahobalari (haqida edi).Саид ибн Жубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У айтди: Набий ﷺ Маккадан чиқарилганларида, бир киши: «Улар ўз пайғамбарларини чиқариб юбордилар», деди. Шунда {Зулмга учраганликлари сабабли, ўзларига қарши уруш очилган кишиларга (жанг қилишга) изн берилди. Албатта, Аллоҳ уларга ёрдам беришга қодирдир. Улар ноҳақ равишда ўз диёрларидан чиқарилган кишилардир} (Ҳаж 39-40) ояти нозил бўлди. (Бу) Набий ﷺ ва у зотнинг саҳобалари (ҳақида эди).
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ سُئِلْتُ عَنِ الْمُتَلاَعِنَيْنِ، فِي إِمَارَةِ مُصْعَبِ بْنِ الزُّبَيْرِ أَيُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا فَمَا دَرَيْتُ مَا أَقُولُ فَقُمْتُ مِنْ مَكَانِي إِلَى مَنْزِلِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ فَاسْتَأْذَنْتُ عَلَيْهِ فَقِيلَ لِي إِنَّهُ قَائِلٌ فَسَمِعَ كَلاَمِي فَقَالَ لِي ابْنَ جُبَيْرٍ ادْخُلْ مَا جَاءَ بِكَ إِلاَّ حَاجَةٌ قَالَ فَدَخَلْتُ فَإِذَا هُوَ مُفْتَرِشٌ بَرْدَعَةَ رَحْلٍ لَهُ فَقُلْتُ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُتَلاَعِنَانِ أَيُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ نَعَمْ إِنَّ أَوَّلَ مَنْ سَأَلَ عَنْ ذَلِكَ فُلاَنُ بْنُ فُلاَنٍ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ لَوْ أَنَّ أَحَدَنَا رَأَى امْرَأَتَهُ عَلَى فَاحِشَةٍ كَيْفَ يَصْنَعُ إِنْ تَكَلَّمَ تَكَلَّمَ بِأَمْرٍ عَظِيمٍ وَإِنْ سَكَتَ سَكَتَ عَلَى أَمْرٍ عَظِيمٍ قَالَ فَسَكَتَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يُجِبْهُ فَلَمَّا كَانَ بَعْدَ ذَلِكَ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنَّ الَّذِي سَأَلْتُكَ عَنْهُ قَدِ ابْتُلِيتُ بِهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الآيَاتِ فِي سُورَةِ النُّورِ : (والَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَدَاءُ إِلاَّ أَنْفُسُهُمْ ) حَتَّى خَتَمَ الآيَاتِ قَالَ فَدَعَا الرَّجُلَ فَتَلاَهُنَّ عَلَيْهِ وَوَعَظَهُ وَذَكَّرَهُ وَأَخْبَرَهُ أَنَّ عَذَابَ الدُّنْيَا أَهْوَنُ مِنْ عَذَابِ الآخِرَةِ فَقَالَ لاَ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا كَذَبْتُ عَلَيْهَا . ثُمَّ ثَنَّى بِالْمَرْأَةِ وَوَعَظَهَا وَذَكَّرَهَا وَأَخْبَرَهَا أَنَّ عَذَابَ الدُّنْيَا أَهْوَنُ مِنْ عَذَابِ الآخِرَةِ فَقَالَتْ لاَ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا صَدَقَ . فَبَدَأَ بِالرَّجُلِ فَشَهِدَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ وَالْخَامِسَةَ أَنَّ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كَانَ مِنَ الْكَاذِبِينَ ثُمَّ ثَنَّى بِالْمَرْأَةِ فَشَهِدَتْ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ وَالْخَامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْهَا إِنْ كَانَ مِنَ الصَّادِقِينَ ثُمَّ فَرَّقَ بَيْنَهُمَا . وَفِي الْبَابِ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ قَالَ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Said ibn Jubayr (rahimahulloh) aytdi: Musʼab ibn az-Zubayr amirligi davrida mendan liʼon qilgan er-xotin haqida: ‹Ular ajratiladimi?› deb soʻrashdi. Men nima deyishni bilmadim, oʻrnimdan turib, Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)ning uyiga bordim va kirishga izn soʻradim. Menga: ‹U qaylula qilmoqda›, deyishdi. Lekin u soʻzimni eshitib qolibdi va: ‹Ibn Jubayrmi? Kir, seni ehtiyojdan boshqa narsa olib kelmagandir›, dedi. Men kirsam, u egar toʻshagʻini yozib oʻtirgan ekan. ‹Ey Abu Abdurrahmon, liʼon qilgan er-xotin ajratiladimi?› dedim. U: ‹Subhanalloh! Ha. Bu haqda birinchi boʻlib falonchi ibn falonchi soʻragan edi. U Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: ‹Ey Rasululloh, agar bizdan birimiz xotinini fohishalik ustida koʻrib qolsa, qanday qiladi? Agar gapirsa, ulkan bir ish haqida gapirgan boʻladi; agar jim tursa, ulkan bir ish ustiga jim turgan boʻladi›, dedi. Nabiy ﷺ jim turdilar va unga javob bermadilar. Bir muncha vaqtdan keyin u Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: ‹Sizdan soʻragan narsam menga sinov boʻlib keldi (boshimga tushdi)›, dedi. Shunda Alloh Nur surasidagi {Xotinlarini (zinoda) ayblab, oʻzlaridan boshqa guvohlari boʻlmaganlar} (oyatlarini) oxirigacha nozil qildi. (Nabiy ﷺ) u kishini chaqirib, oyatlarni unga tilovat qildilar, unga vaʼz qilib, eslatma berdilar va dunyo azobi oxirat azobidan yengilroq ekanini bildirdilar. U: ‹Yoʻq, sizni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, men u (xotin) haqida yolgʻon gapirmadim›, dedi. Soʻng (Nabiy ﷺ) ayolga (yuzlandilar), unga ham vaʼz qilib, eslatma berdilar va dunyo azobi oxirat azobidan yengilroq ekanini bildirdilar. U: ‹Yoʻq, sizni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, u rost gapirmadi›, dedi. Soʻng (Nabiy ﷺ) erkakdan boshlab, u toʻrt marta Alloh nomi bilan oʻzining rostgoʻylardan ekaniga guvohlik berdi, beshinchisida esa, agar yolgʻonchilardan boʻlsa, Allohning laʼnati uning ustiga boʻlishiga (guvohlik berdi). Soʻng ayolga (oʻtdilar), u toʻrt marta Alloh nomi bilan u (er) yolgʻonchilardan ekaniga guvohlik berdi, beshinchisida esa, agar u (er) rostgoʻylardan boʻlsa, Allohning gʻazabi oʻzining ustiga boʻlishiga (guvohlik berdi). Soʻng (Nabiy ﷺ) ular ikkovini ajratib qoʻydilar›, dedi. Bu bobda Sahl ibn Saʼddan (ham rivoyat) bor. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Саид ибн Жубайр (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Мусъаб ибн аз-Зубайр амирлиги даврида мендан лиъон қилган эр-хотин ҳақида: ‹Улар ажратиладими?› деб сўрашди. Мен нима дейишни билмадим, ўрнимдан туриб, Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)нинг уйига бордим ва киришга изн сўрадим. Менга: ‹У қайлула қилмоқда›, дейишди. Лекин у сўзимни эшитиб қолибди ва: ‹Ибн Жубайрми? Кир, сени эҳтиёждан бошқа нарса олиб келмагандир›, деди. Мен кирсам, у эгар тўшағини ёзиб ўтирган экан. ‹Эй Абу Абдурраҳмон, лиъон қилган эр-хотин ажратиладими?› дедим. У: ‹Субҳаналлоҳ! Ҳа. Бу ҳақда биринчи бўлиб фалончи ибн фалончи сўраган эди. У Набий ﷺ ҳузурларига келиб: ‹Эй Расулуллоҳ, агар биздан биримиз хотинини фоҳишалик устида кўриб қолса, қандай қилади? Агар гапирса, улкан бир иш ҳақида гапирган бўлади; агар жим турса, улкан бир иш устига жим турган бўлади›, деди. Набий ﷺ жим турдилар ва унга жавоб бермадилар. Бир мунча вақтдан кейин у Набий ﷺ ҳузурларига келиб: ‹Сиздан сўраган нарсам менга синов бўлиб келди (бошимга тушди)›, деди. Шунда Аллоҳ Нур сурасидаги {Хотинларини (зинода) айблаб, ўзларидан бошқа гувоҳлари бўлмаганлар} (оятларини) охиригача нозил қилди. (Набий ﷺ) у кишини чақириб, оятларни унга тиловат қилдилар, унга ваъз қилиб, эслатма бердилар ва дунё азоби охират азобидан енгилроқ эканини билдирдилар. У: ‹Йўқ, сизни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, мен у (хотин) ҳақида ёлғон гапирмадим›, деди. Сўнг (Набий ﷺ) аёлга (юзландилар), унга ҳам ваъз қилиб, эслатма бердилар ва дунё азоби охират азобидан енгилроқ эканини билдирдилар. У: ‹Йўқ, сизни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, у рост гапирмади›, деди. Сўнг (Набий ﷺ) эркакдан бошлаб, у тўрт марта Аллоҳ номи билан ўзининг ростгўйлардан эканига гувоҳлик берди, бешинчисида эса, агар ёлғончилардан бўлса, Аллоҳнинг лаънати унинг устига бўлишига (гувоҳлик берди). Сўнг аёлга (ўтдилар), у тўрт марта Аллоҳ номи билан у (эр) ёлғончилардан эканига гувоҳлик берди, бешинчисида эса, агар у (эр) ростгўйлардан бўлса, Аллоҳнинг ғазаби ўзининг устига бўлишига (гувоҳлик берди). Сўнг (Набий ﷺ) улар икковини ажратиб қўйдилар›, деди. Бу бобда Саҳл ибн Саъддан (ҳам ривоят) бор. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الْفَزَارِيِّ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي عَمْرَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فِي قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى : ( الم * غُلِبَتِ الرُّومُ * فِي أَدْنَى الأَرْضِ ) قَالَ غُلِبَتْ وَغَلَبَتْ كَانَ الْمُشْرِكُونَ يُحِبُّونَ أَنْ يَظْهَرَ أَهْلُ فَارِسَ عَلَى الرُّومِ لأَنَّهُمْ وَإِيَّاهُمْ أَهْلُ أَوْثَانٍ وَكَانَ الْمُسْلِمُونَ يُحِبُّونَ أَنْ يَظْهَرَ الرُّومُ عَلَى فَارِسَ لأَنَّهُمْ أَهْلُ كِتَابٍ فَذَكَرُوهُ لأَبِي بَكْرٍ فَذَكَرَهُ أَبُو بَكْرٍ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " أَمَا إِنَّهُمْ سَيَغْلِبُونَ " . فَذَكَرَهُ أَبُو بَكْرٍ لَهُمْ فَقَالُوا اجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ أَجَلاً فَإِنْ ظَهَرْنَا كَانَ لَنَا كَذَا وَكَذَا وَإِنْ ظَهَرْتُمْ كَانَ لَكُمْ كَذَا وَكَذَا فَجَعَلَ أَجَلَ خَمْسِ سِنِينَ فَلَمْ يَظْهَرُوا فَذَكَرُوا ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " أَلاَ جَعَلْتَهُ إِلَى دُونِ - قَالَ أُرَاهُ الْعَشْرِ " . قَالَ سَعِيدٌ وَالْبِضْعُ مَا دُونَ الْعَشْرِ قَالَ ثُمَّ ظَهَرَتِ الرُّومُ بَعْدُ . قَالَ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى : ( الم * غُلِبَتِ الرُّومُ ) إِلَى قَوْلِهِ : (يفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ * بِنَصْرِ اللَّهِ يَنْصُرُ مَنْ يَشَاءُ ) قَالَ سُفْيَانُ سَمِعْتُ أَنَّهُمْ ظَهَرُوا عَلَيْهِمْ يَوْمَ بَدْرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي عَمْرَةَ .
Said ibn Jubayr Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan, Alloh taoloning: {Alif, lam, mim. Rumliklar eng yaqin yerda magʻlub boʻldilar} (Rum 1-3) degan soʻzi haqida rivoyat qiladi: U: «Magʻlub boʻldilar va (keyin) gʻolib boʻldilar. Mushriklar fors ahli rumliklar ustidan gʻolib chiqishini yoqtirar edilar, chunki ular ham, bular ham butparast edilar. Musulmonlar esa rumliklar forslar ustidan gʻolib chiqishini yoqtirar edilar, chunki ular ahli kitob edilar. Buni Abu Bakrga aytdilar, Abu Bakr esa buni Rasululloh ﷺga aytdi. U zot: ‹Albatta, ular (rumliklar) tezda gʻolib boʻladilar›, dedilar. Abu Bakr buni ularga aytdi. Ular: ‹Bizning bilan oʻzingning oʻrtangda muddat belgila; agar biz gʻolib chiqsak, bizga shuncha-shuncha (boʻlsin), agar sizlar gʻolib chiqsangiz, sizga shuncha-shuncha (boʻlsin)›, dedilar. (Abu Bakr) besh yil muddat belgiladi. (Rumliklar shu muddatda) gʻolib boʻlmadilar. Buni Nabiy ﷺga aytdilar. U zot: ‹Nega uni undan kamroqqa — (rovi: oʻylaymanki, ‹oʻngacha› dedi) — belgilamading?› dedilar», dedi. Said aytdi: ‹Bizʼ› — bu oʻndan kam (miqdor)dir. (Ibn Abbos) aytdi: Soʻngra rumliklar (haqiqatan) gʻolib boʻldilar. (Ibn Abbos) aytdi: Mana shu Alloh taoloning: {Alif, lam, mim. Rumliklar magʻlub boʻldilar} (oyatidan) to {Moʻminlar Allohning nusrati bilan shod boʻlurlar; (Alloh) xohlagan kishiga yordam beradi} (Rum 1-5) degan (soʻzigacha boʻlgan) soʻzidir. Sufyon aytdi: Men ularning (rumliklarning) Badr kuni (forslar) ustidan gʻolib boʻlganlarini eshitdim. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir, uni faqat Sufyon as-Savriyning Habib ibn Abu Amradan (qilgan) hadisidan bilamiz.Саид ибн Жубайр Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан, Аллоҳ таолонинг: {Алиф, лам, мим. Румликлар энг яқин ерда мағлуб бўлдилар} (Рум 1-3) деган сўзи ҳақида ривоят қилади: У: «Мағлуб бўлдилар ва (кейин) ғолиб бўлдилар. Мушриклар форс аҳли румликлар устидан ғолиб чиқишини ёқтирар эдилар, чунки улар ҳам, булар ҳам бутпараст эдилар. Мусулмонлар эса румликлар форслар устидан ғолиб чиқишини ёқтирар эдилар, чунки улар аҳли китоб эдилар. Буни Абу Бакрга айтдилар, Абу Бакр эса буни Расулуллоҳ ﷺга айтди. У зот: ‹Албатта, улар (румликлар) тезда ғолиб бўладилар›, дедилар. Абу Бакр буни уларга айтди. Улар: ‹Бизнинг билан ўзингнинг ўртангда муддат белгила; агар биз ғолиб чиқсак, бизга шунча-шунча (бўлсин), агар сизлар ғолиб чиқсангиз, сизга шунча-шунча (бўлсин)›, дедилар. (Абу Бакр) беш йил муддат белгилади. (Румликлар шу муддатда) ғолиб бўлмадилар. Буни Набий ﷺга айтдилар. У зот: ‹Нега уни ундан камроққа — (рови: ўйлайманки, ‹ўнгача› деди) — белгиламадинг?› дедилар», деди. Саид айтди: ‹Бизъ› — бу ўндан кам (миқдор)дир. (Ибн Аббос) айтди: Сўнгра румликлар (ҳақиқатан) ғолиб бўлдилар. (Ибн Аббос) айтди: Мана шу Аллоҳ таолонинг: {Алиф, лам, мим. Румликлар мағлуб бўлдилар} (оятидан) то {Мўминлар Аллоҳнинг нусрати билан шод бўлурлар; (Аллоҳ) хоҳлаган кишига ёрдам беради} (Рум 1-5) деган (сўзигача бўлган) сўзидир. Суфён айтди: Мен уларнинг (румликларнинг) Бадр куни (форслар) устидан ғолиб бўлганларини эшитдим. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир, уни фақат Суфён ас-Саврийнинг Ҳабиб ибн Абу Амрадан (қилган) ҳадисидан биламиз.