Said ibn Jubayr

وَحَدَّثَنَاهُ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ الْبُرْسَانِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، أَنَّ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ، أَخْبَرَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، - رضى الله عنهما - قَالَ أَقْبَلَ رَجُلٌ حَرَامٌ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ بِمِثْلِهِ غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّهُ يُبْعَثُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُلَبِّيًا ‏"‏ ‏.‏ وَزَادَ لَمْ يُسَمِّ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ حَيْثُ خَرَّ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: bir kishi Rasululloh ﷺ bilan birga ehromda kelayotgan edi, — shunga oʻxshash (hadisni keltirdi), faqat u: «chunki u qiyomat kuni talbiya aytgan holida tiriltiriladi», dedi. Va shuni qoʻshdi: Said ibn Jubayr u qayerda yiqilganini nomlamadi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: бир киши Расулуллоҳ ﷺ билан бирга эҳромда келаётган эди, — шунга ўхшаш (ҳадисни келтирди), фақат у: «чунки у қиёмат куни талбия айтган ҳолида тирилтирилади», деди. Ва шуни қўшди: Саид ибн Жубайр у қаерда йиқилганини номламади.

وَحَدَّثَنِي أَبُو كَامِلٍ، فُضَيْلُ بْنُ حُسَيْنٍ الْجَحْدَرِيُّ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، - رضى الله عنهما - أَنَّ رَجُلاً، وَقَصَهُ بَعِيرُهُ وَهُوَ مُحْرِمٌ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُغْسَلَ بِمَاءٍ وَسِدْرٍ وَلاَ يُمَسَّ طِيبًا وَلاَ يُخَمَّرَ رَأْسُهُ فَإِنَّهُ يُبْعَثُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُلَبِّدًا ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: bir kishini tuyasi (yiqitib) boʻynini sindirdi, u ehromda Rasululloh ﷺ bilan birga edi. Shunda Rasululloh ﷺ uni suv va sidr (bargi) bilan yuvishga, unga xushboʻylik tegizmaslikka va boshini bekitmaslikka buyurdilar, chunki u qiyomat kuni talbiya aytgan holida tiriltiriladi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: бир кишини туяси (йиқитиб) бўйнини синдирди, у эҳромда Расулуллоҳ ﷺ билан бирга эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ уни сув ва сидр (барги) билан ювишга, унга хушбўйлик тегизмасликка ва бошини бекитмасликка буюрдилар, чунки у қиёмат куни талбия айтган ҳолида тирилтирилади.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا الأَسْوَدُ بْنُ عَامِرٍ، عَنْ زُهَيْرٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ، يَقُولُ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ - رضى الله عنهما - وَقَصَتْ رَجُلاً رَاحِلَتُهُ وَهُوَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَغْسِلُوهُ بِمَاءٍ وَسِدْرٍ وَأَنْ يَكْشِفُوا وَجْهَهُ - حَسِبْتُهُ قَالَ - وَرَأْسَهُ فَإِنَّهُ يُبْعَثُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَهُوَ يُهِلُّ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: bir kishini ulovi (yiqitib) boʻynini sindirdi, u Rasululloh ﷺ bilan birga edi. Shunda Rasululloh ﷺ ularga uni suv va sidr (bargi) bilan yuvishlarini va yuzini ochiq qoldirishlarini buyurdilar — (roviy) deydi: men u: «va boshini» dedi deb oʻylayman — chunki u qiyomat kuni talbiya aytayotgan holida tiriltiriladi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: бир кишини улови (йиқитиб) бўйнини синдирди, у Расулуллоҳ ﷺ билан бирга эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ уларга уни сув ва сидр (барги) билан ювишларини ва юзини очиқ қолдиришларини буюрдилар — (ровий) дейди: мен у: «ва бошини» деди деб ўйлайман — чунки у қиёмат куни талбия айтаётган ҳолида тирилтирилади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، وَسَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، أَنَّهُ صَلَّى الْمَغْرِبَ بِجَمْعٍ وَالْعِشَاءَ بِإِقَامَةٍ ثُمَّ حَدَّثَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ صَلَّى مِثْلَ ذَلِكَ وَحَدَّثَ ابْنُ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَنَعَ مِثْلَ ذَلِكَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Said ibn Jubayr Muzdalifada Magʻribni va Xuftonni (bitta) iqomat bilan oʻqidi, soʻng Ibn Umardan rivoyat qilib, u ham xuddi shunday oʻqiganini aytdi; Ibn Umar esa Nabiy ﷺ xuddi shunday qilganlarini rivoyat qildi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Саид ибн Жубайр Муздалифада Мағрибни ва Хуфтонни (битта) иқомат билан ўқиди, сўнг Ибн Умардан ривоят қилиб, у ҳам худди шундай ўқиганини айтди; Ибн Умар эса Набий ﷺ худди шундай қилганларини ривоят қилди.

وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي، خَالِدٍ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ أَفَضْنَا مَعَ ابْنِ عُمَرَ حَتَّى أَتَيْنَا جَمْعًا فَصَلَّى بِنَا الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ بِإِقَامَةٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ انْصَرَفَ فَقَالَ هَكَذَا صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْمَكَانِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Said ibn Jubayr aytdi: «Biz Ibn Umar bilan birga (Arafotdan) qaytdik, toki Muzdalifaga (Jamʼga) yetib keldik. U bizga Magʻrib bilan Xuftonni bitta iqomat bilan oʻqib berdi, soʻng (namozdan) qaytib: ‹Rasululloh ﷺ shu joyda bizga xuddi shunday namoz oʻqib bergan edilar›, dedi».Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Саид ибн Жубайр айтди: «Биз Ибн Умар билан бирга (Арафотдан) қайтдик, токи Муздалифага (Жамъга) етиб келдик. У бизга Мағриб билан Хуфтонни битта иқомат билан ўқиб берди, сўнг (намоздан) қайтиб: ‹Расулуллоҳ ﷺ шу жойда бизга худди шундай намоз ўқиб берган эдилар›, деди».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي ح، وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، - وَاللَّفْظُ لَهُ - حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ، جُبَيْرٍ قَالَ سُئِلْتُ عَنِ الْمُتَلاَعِنَيْنِ، فِي إِمْرَةِ مُصْعَبٍ أَيُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا قَالَ فَمَا دَرَيْتُ مَا أَقُولُ فَمَضَيْتُ إِلَى مَنْزِلِ ابْنِ عُمَرَ بِمَكَّةَ فَقُلْتُ لِلْغُلاَمِ اسْتَأْذِنْ لِي ‏.‏ قَالَ إِنَّهُ قَائِلٌ فَسَمِعَ صَوْتِي ‏.‏ قَالَ ابْنُ جُبَيْرٍ قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ادْخُلْ فَوَاللَّهِ مَا جَاءَ بِكَ هَذِهِ السَّاعَةَ إِلاَّ حَاجَةٌ فَدَخَلْتُ فَإِذَا هُوَ مُفْتَرِشٌ بَرْذَعَةً مُتَوَسِّدٌ وِسَادَةً حَشْوُهَا لِيفٌ قُلْتُ أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُتَلاَعِنَانِ أَيُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا قَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ نَعَمْ إِنَّ أَوَّلَ مَنْ سَأَلَ عَنْ ذَلِكَ فُلاَنُ بْنُ فُلاَنٍ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ أَنْ لَوْ وَجَدَ أَحَدُنَا امْرَأَتَهُ عَلَى فَاحِشَةٍ كَيْفَ يَصْنَعُ إِنْ تَكَلَّمَ تَكَلَّمَ بِأَمْرٍ عَظِيمٍ ‏.‏ وَإِنْ سَكَتَ سَكَتَ عَلَى مِثْلِ ذَلِكَ قَالَ فَسَكَتَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يُجِبْهُ فَلَمَّا كَانَ بَعْدَ ذَلِكَ أَتَاهُ فَقَالَ إِنَّ الَّذِي سَأَلْتُكَ عَنْهُ قَدِ ابْتُلِيتُ بِهِ ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ هَؤُلاَءِ الآيَاتِ فِي سُورَةِ النُّورِ ‏{‏ وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ‏}‏ فَتَلاَهُنَّ عَلَيْهِ وَوَعَظَهُ وَذَكَّرَهُ وَأَخْبَرَهُ أَنَّ عَذَابَ الدُّنْيَا أَهْوَنُ مِنْ عَذَابِ الآخِرَةِ قَالَ لاَ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا كَذَبْتُ عَلَيْهَا ‏.‏ ثُمَّ دَعَاهَا فَوَعَظَهَا وَذَكَّرَهَا وَأَخْبَرَهَا أَنَّ عَذَابَ الدُّنْيَا أَهْوَنُ مِنْ عَذَابِ الآخِرَةِ ‏.‏ قَالَتْ لاَ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ إِنَّهُ لَكَاذِبٌ فَبَدَأَ بِالرَّجُلِ فَشَهِدَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ وَالْخَامِسَةُ أَنَّ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كَانَ مِنَ الْكَاذِبِينَ ثُمَّ ثَنَّى بِالْمَرْأَةِ فَشَهِدَتْ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ وَالْخَامِسَةُ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْهَا إِنْ كَانَ مِنَ الصَّادِقِينَ ثُمَّ فَرَّقَ بَيْنَهُمَا.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Subhanalloh, ha! Shu haqda birinchi boʻlib soʻragan kishi falon ibn falon edi. U: ‹Yo Rasululloh, aytib bering-chi, agar birimiz xotinini bir fohisha ish (zino) ustida topib qolsa, qanday qilsin? Agar gapirsa, ulkan ish haqida gapirgan boʻladi, agar jim tursa, mana shunday (ulkan) ish ustida jim turgan boʻladi›, dedi. Nabiy ﷺ jim turdilar va unga javob bermadilar. Shundan keyin u (yana) u zotning oldiga kelib: ‹Men sizdan soʻragan narsaga oʻzim mubtalo boʻldim›, dedi. Shunda Aziz va Jalil boʻlmish Alloh Nur surasidagi mana bu oyatlarni: {Xotinlariga (zino) tuhmatini qiluvchilar...} (Nur 6) nozil qildi. U zot bularni unga tilovat qilib berdilar, unga vaʼz qildilar, eslatdilar va unga dunyo azobi oxirat azobidan yengilroq ekanini xabar qildilar. U: ‹Yoʻq, sizni haq bilan (Paygʻambar qilib) yuborgan Zotga qasamki, men unga (tuhmat qilib) yolgʻon aytmadim›, dedi. Soʻng u zot uni (ayolni) chaqirib, unga vaʼz qildilar, eslatdilar va unga dunyo azobi oxirat azobidan yengilroq ekanini xabar qildilar. U (ayol): ‹Yoʻq, sizni haq bilan (Paygʻambar qilib) yuborgan Zotga qasamki, u (er) albatta yolgʻonchidir›, dedi. Shunda u zot erkakdan boshladilar: u toʻrt marta Allohga qasam ichib, oʻzi rostgoʻylardan ekaniga guvohlik berdi, beshinchisida esa: ‹Agar yolgʻonchilardan boʻlsam, Allohning laʼnati menga boʻlsin›, dedi. Soʻng ikkinchi qilib ayolni (chaqirdilar): u toʻrt marta Allohga qasam ichib, u (er) yolgʻonchilardan ekaniga guvohlik berdi, beshinchisida esa: ‹Agar u (er) rostgoʻylardan boʻlsa, Allohning gʻazabi menga boʻlsin›, dedi. Soʻng u zot ularning oʻrtasini ajratdilar», dedi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Субҳаналлоҳ, ҳа! Шу ҳақда биринчи бўлиб сўраган киши фалон ибн фалон эди. У: ‹Ё Расулуллоҳ, айтиб беринг-чи, агар биримиз хотинини бир фоҳиша иш (зино) устида топиб қолса, қандай қилсин? Агар гапирса, улкан иш ҳақида гапирган бўлади, агар жим турса, мана шундай (улкан) иш устида жим турган бўлади›, деди. Набий ﷺ жим турдилар ва унга жавоб бермадилар. Шундан кейин у (яна) у зотнинг олдига келиб: ‹Мен сиздан сўраган нарсага ўзим мубтало бўлдим›, деди. Шунда Азиз ва Жалил бўлмиш Аллоҳ Нур сурасидаги мана бу оятларни: {Хотинларига (зино) туҳматини қилувчилар...} (Нур 6) нозил қилди. У зот буларни унга тиловат қилиб бердилар, унга ваъз қилдилар, эслатдилар ва унга дунё азоби охират азобидан енгилроқ эканини хабар қилдилар. У: ‹Йўқ, сизни ҳақ билан (Пайғамбар қилиб) юборган Зотга қасамки, мен унга (туҳмат қилиб) ёлғон айтмадим›, деди. Сўнг у зот уни (аёлни) чақириб, унга ваъз қилдилар, эслатдилар ва унга дунё азоби охират азобидан енгилроқ эканини хабар қилдилар. У (аёл): ‹Йўқ, сизни ҳақ билан (Пайғамбар қилиб) юборган Зотга қасамки, у (эр) албатта ёлғончидир›, деди. Шунда у зот эркакдан бошладилар: у тўрт марта Аллоҳга қасам ичиб, ўзи ростгўйлардан эканига гувоҳлик берди, бешинчисида эса: ‹Агар ёлғончилардан бўлсам, Аллоҳнинг лаънати менга бўлсин›, деди. Сўнг иккинчи қилиб аёлни (чақирдилар): у тўрт марта Аллоҳга қасам ичиб, у (эр) ёлғончилардан эканига гувоҳлик берди, бешинчисида эса: ‹Агар у (эр) ростгўйлардан бўлса, Аллоҳнинг ғазаби менга бўлсин›, деди. Сўнг у зот уларнинг ўртасини ажратдилар», деди.

وَحَدَّثَنَاهُ ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَيُّوبَ، سَمِعَ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ، قَالَ سَأَلْتُ ابْنَ عُمَرَ عَنِ اللِّعَانِ، ‏.‏ فَذَكَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِهِ ‏.‏

Said ibn Jubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Ibn Umardan liaan (laʼnatlashish) haqida soʻradim. Shunda u Nabiy ﷺ dan misli (xuddi shunga oʻxshash) zikr qildi.Саид ибн Жубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Ибн Умардан лиаан (лаънатлашиш) ҳақида сўрадим. Шунда у Набий ﷺ дан мисли (худди шунга ўхшаш) зикр қилди.

وَحَدَّثَنَا أَبُو غَسَّانَ الْمِسْمَعِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ - وَاللَّفْظُ لِلْمِسْمَعِيِّ وَابْنِ الْمُثَنَّى - قَالُوا حَدَّثَنَا مُعَاذٌ، - وَهُوَ ابْنُ هِشَامٍ - قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عَزْرَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ لَمْ يُفَرِّقِ الْمُصْعَبُ بَيْنَ الْمُتَلاَعِنَيْنِ ‏.‏ قَالَ سَعِيدٌ فَذُكِرَ ذَلِكَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ‏.‏ فَقَالَ فَرَّقَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ أَخَوَىْ بَنِي الْعَجْلاَنِ ‏.‏

Said ibn Jubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Musʼab mulaana qiluvchilarning oʻrtasini ajratmagan edi. Said dedi: Bu Abdulloh ibn Umarga eslatildi. Shunda u: «Allohning Nabiysi ﷺ Bani Ajlondan boʻlgan ikki (er-xotin) oʻrtasini ajratganlar», dedi.Саид ибн Жубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мусъаб мулаана қилувчиларнинг ўртасини ажратмаган эди. Саид деди: Бу Абдуллоҳ ибн Умарга эслатилди. Шунда у: «Аллоҳнинг Набийси ﷺ Бани Ажлондан бўлган икки (эр-хотин) ўртасини ажратганлар», деди.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَقُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَمْرٌو النَّاقِدُ - وَاللَّفْظُ لِسَعِيدٍ - قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سُلَيْمَانَ الأَحْوَلِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَوْمُ الْخَمِيسِ وَمَا يَوْمُ الْخَمِيسِ ثُمَّ بَكَى حَتَّى بَلَّ دَمْعُهُ الْحَصَى ‏.‏ فَقُلْتُ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ وَمَا يَوْمُ الْخَمِيسِ قَالَ اشْتَدَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَجَعُهُ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ ائْتُونِي أَكْتُبْ لَكُمْ كِتَابًا لاَ تَضِلُّوا بَعْدِي ‏"‏ ‏.‏ فَتَنَازَعُوا وَمَا يَنْبَغِي عِنْدَ نَبِيٍّ تَنَازُعٌ ‏.‏ وَقَالُوا مَا شَأْنُهُ أَهَجَرَ اسْتَفْهِمُوهُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ دَعُونِي فَالَّذِي أَنَا فِيهِ خَيْرٌ أُوصِيكُمْ بِثَلاَثٍ أَخْرِجُوا الْمُشْرِكِينَ مِنْ جَزِيرَةِ الْعَرَبِ وَأَجِيزُوا الْوَفْدَ بِنَحْوِ مَا كُنْتُ أُجِيزُهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَسَكَتَ عَنِ الثَّالِثَةِ أَوْ قَالَهَا فَأُنْسِيتُهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ إِبْرَاهِيمُ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ بِشْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، بِهَذَا الْحَدِيثِ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Payshanba kuni! Payshanba kuni nima boʻldi-ya!» dedi-da, soʻng koʻz yoshi shagʻal toshlarni hoʻllaguncha yigʻladi. (Said ibn Jubayr aytadi:) Men: «Yo Ibn Abbos! Payshanba kunida nima boʻldi?» dedim. U dedi: «Rasululloh ﷺ ning ogʻrigʻi kuchaydi. Shunda u zot: ‹Menga (yozadigan narsa) keltiringlar, sizlarga bir hujjat yozib qoldiray, mendan keyin adashmaysizlar›, dedilar. Shu payt (ulamolar) bir-birlari bilan tortishib qoldilar. Holbuki Paygʻambar oldida tortishish toʻgʻri kelmas edi. Ular: ‹U zotga nima boʻldi? Alahsirab qoldilarmi? Undan soʻrab koʻringlar›, dedilar. (Rasululloh ﷺ): ‹Meni qoʻyinglar, men dosh berayotgan narsa (sizlar daʼvat qilayotgandan) yaxshiroqdir. Men sizlarga uch narsani vasiyat qilaman: mushriklarni Arab yarim oroldan chiqarib yuboringlar; vakil hayʼatlarini men siylaganimday siylanglar›, dedilar.» (Said ibn Jubayr) dedi: «(Ibn Abbos) uchinchisini aytmay sukut qildi yoki aytdi-yu, men uni unutdim.»Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Пайшанба куни! Пайшанба куни нима бўлди-я!» деди-да, сўнг кўз ёши шағал тошларни ҳўллагунча йиғлади. (Саид ибн Жубайр айтади:) Мен: «Ё Ибн Аббос! Пайшанба кунида нима бўлди?» дедим. У деди: «Расулуллоҳ ﷺ нинг оғриғи кучайди. Шунда у зот: ‹Менга (ёзадиган нарса) келтиринглар, сизларга бир ҳужжат ёзиб қолдирай, мендан кейин адашмайсизлар›, дедилар. Шу пайт (уламолар) бир-бирлари билан тортишиб қолдилар. Ҳолбуки Пайғамбар олдида тортишиш тўғри келмас эди. Улар: ‹У зотга нима бўлди? Алаҳсираб қолдиларми? Ундан сўраб кўринглар›, дедилар. (Расулуллоҳ ﷺ): ‹Мени қўйинглар, мен дош бераётган нарса (сизлар даъват қилаётгандан) яхшироқдир. Мен сизларга уч нарсани васият қиламан: мушрикларни Араб ярим оролдан чиқариб юборинглар; вакил ҳайъатларини мен сийлаганимдай сийланглар›, дедилар.» (Саид ибн Жубайр) деди: «(Ибн Аббос) учинчисини айтмай сукут қилди ёки айтди-ю, мен уни унутдим.»

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا وَكِيعٌ، عَنْ مَالِكِ بْنِ مِغْوَلٍ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ مُصَرِّفٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ قَالَ يَوْمُ الْخَمِيسِ وَمَا يَوْمُ الْخَمِيسِ ‏.‏ ثُمَّ جَعَلَ تَسِيلُ دُمُوعُهُ حَتَّى رَأَيْتُ عَلَى خَدَّيْهِ كَأَنَّهَا نِظَامُ اللُّؤْلُؤِ ‏.‏ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ائْتُونِي بِالْكَتِفِ وَالدَّوَاةِ - أَوِ اللَّوْحِ وَالدَّوَاةِ - أَكْتُبْ لَكُمْ كِتَابًا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ أَبَدًا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالُوا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَهْجُرُ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Payshanba kuni! Payshanba kuni nima boʻldi-ya!» dedi-da, soʻng koʻz yoshlari oqib, men ularni uning ikki yonogʻida xuddi marvarid shodasiday koʻrdim. (Ibn Abbos) dedi: «Rasululloh ﷺ: ‹Menga kurak suyagi bilan siyohdon — yoki taxta bilan siyohdon — keltiringlar, sizlarga shunday bir hujjat yozib qoldirayki, undan keyin hech qachon adashmaysizlar›, dedilar. Shunda ular: ‹Rasululloh ﷺ alahsiramoqdalar›, dedilar.»Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Пайшанба куни! Пайшанба куни нима бўлди-я!» деди-да, сўнг кўз ёшлари оқиб, мен уларни унинг икки ёноғида худди марварид шодасидай кўрдим. (Ибн Аббос) деди: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Менга курак суяги билан сиёҳдон — ёки тахта билан сиёҳдон — келтиринглар, сизларга шундай бир ҳужжат ёзиб қолдирайки, ундан кейин ҳеч қачон адашмайсизлар›, дедилар. Шунда улар: ‹Расулуллоҳ ﷺ алаҳсирамоқдалар›, дедилар.»

وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ نَافِعٍ قَالَ ابْنُ نَافِعٍ أَخْبَرَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، يَقُولُ أَهْدَتْ خَالَتِي أُمُّ حُفَيْدٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَمْنًا وَأَقِطًا وَأَضُبًّا فَأَكَلَ مِنَ السَّمْنِ وَالأَقِطِ وَتَرَكَ الضَّبَّ تَقَذُّرًا وَأُكِلَ عَلَى مَائِدَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَوْ كَانَ حَرَامًا مَا أُكِلَ عَلَى مَائِدَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Xolam Ummu Hufayd Rasululloh ﷺ ga sariyogʻ, quritilgan tvorog (aqit) va kaltakesaklar hadya qildi. U zot sariyogʻ va aqitdan yedilar, kaltakesakni esa jirkanib qoldirdilar. (Lekin) u Rasululloh ﷺ ning dasturxonida yeyildi. Agar u harom boʻlganida, Rasululloh ﷺ ning dasturxonida yeyilmagan boʻlardi».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Холам Умму Ҳуфайд Расулуллоҳ ﷺ га сариёғ, қуритилган творог (ақит) ва калтакесаклар ҳадя қилди. У зот сариёғ ва ақитдан едилар, калтакесакни эса жирканиб қолдирдилар. (Лекин) у Расулуллоҳ ﷺ нинг дастурхонида ейилди. Агар у ҳаром бўлганида, Расулуллоҳ ﷺ нинг дастурхонида ейилмаган бўларди».

وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ سَعِيدِ، بْنِ جُبَيْرٍ أَنَّ قَرِيبًا، لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ خَذَفَ - قَالَ - فَنَهَاهُ وَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الْخَذْفِ وَقَالَ ‏"‏ إِنَّهَا لاَ تَصِيدُ صَيْدًا وَلاَ تَنْكَأُ عَدُوًّا وَلَكِنَّهَا تَكْسِرُ السِّنَّ وَتَفْقَأُ الْعَيْنَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَعَادَ ‏.‏ فَقَالَ أُحَدِّثُكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْهُ ثُمَّ تَخْذِفُ لاَ أُكَلِّمُكَ أَبَدًا ‏.‏

Said ibn Jubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Abdulloh ibn Mugʻaffalning bir qarindoshi tosh otdi. (Said) dedi: «Shunda (Abdulloh) uni qaytarib: ‹Rasululloh ﷺ tosh otishdan qaytarib: «U na ov ovlaydi, na dushmanni jarohatlaydi, balki tishni sindiradi va koʻzni shikastlaydi», dedilar›, dedi.» (Said) dedi: «Soʻng (qarindoshi shu ishni) qaytardi. Shunda (Abdulloh): ‹Men senga Rasululloh ﷺ shundan qaytarganlarini aytib turibman, sen esa yana tosh otyapsan?! Endi men sen bilan hech qachon gaplashmayman›, dedi.»Саид ибн Жубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Абдуллоҳ ибн Муғаффалнинг бир қариндоши тош отди. (Саид) деди: «Шунда (Абдуллоҳ) уни қайтариб: ‹Расулуллоҳ ﷺ тош отишдан қайтариб: «У на ов овлайди, на душманни жароҳатлайди, балки тишни синдиради ва кўзни шикастлайди», дедилар›, деди.» (Саид) деди: «Сўнг (қариндоши шу ишни) қайтарди. Шунда (Абдуллоҳ): ‹Мен сенга Расулуллоҳ ﷺ шундан қайтарганларини айтиб турибман, сен эса яна тош отяпсан?! Энди мен сен билан ҳеч қачон гаплашмайман›, деди.»

وَحَدَّثَنَا شَيْبَانُ بْنُ فَرُّوخَ، وَأَبُو كَامِلٍ - وَاللَّفْظُ لأَبِي كَامِلٍ - قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ مَرَّ ابْنُ عُمَرَ بِنَفَرٍ قَدْ نَصَبُوا دَجَاجَةً يَتَرَامَوْنَهَا فَلَمَّا رَأَوُا ابْنَ عُمَرَ تَفَرَّقُوا عَنْهَا ‏.‏ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ مَنْ فَعَلَ هَذَا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَعَنَ مَنْ فَعَلَ هَذَا ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Ibn Umar bir guruh odamlarning yonidan oʻtdi, ular bir tovuqni (nishon qilib) qoʻyib, unga (oʻq) otishayotgan edi. Ibn Umarni koʻrishlari bilan undan tarqab ketishdi. Shunda Ibn Umar: «Buni kim qildi? Albatta, Rasululloh ﷺ buni qilgan kishini laʼnatlaganlar», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ибн Умар бир гуруҳ одамларнинг ёнидан ўтди, улар бир товуқни (нишон қилиб) қўйиб, унга (ўқ) отишаётган эди. Ибн Умарни кўришлари билан ундан тарқаб кетишди. Шунда Ибн Умар: «Буни ким қилди? Албатта, Расулуллоҳ ﷺ буни қилган кишини лаънатлаганлар», деди.

وَحَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا أَبُو بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ مَرَّ ابْنُ عُمَرَ بِفِتْيَانٍ مِنْ قُرَيْشٍ قَدْ نَصَبُوا طَيْرًا وَهُمْ يَرْمُونَهُ وَقَدْ جَعَلُوا لِصَاحِبِ الطَّيْرِ كُلَّ خَاطِئَةٍ مِنْ نَبْلِهِمْ فَلَمَّا رَأَوُا ابْنَ عُمَرَ تَفَرَّقُوا فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ مَنْ فَعَلَ هَذَا لَعَنَ اللَّهُ مَنْ فَعَلَ هَذَا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَعَنَ مَنِ اتَّخَذَ شَيْئًا فِيهِ الرُّوحُ غَرَضًا ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Ibn Umar Qurayshdan boʻlgan bir necha yigitning yonidan oʻtdi, ular bir qushni (nishon qilib) qoʻyib, unga (oʻq) otishayotgan edi. Ular har bir xato ketgan oʻqlarini qush egasiga beradigan qilib kelishib olishgan edi. Ibn Umarni koʻrishlari bilan tarqab ketishdi. Shunda Ibn Umar: «Buni kim qildi? Buni qilgan kishini Alloh laʼnatlasin! Albatta, Rasululloh ﷺ joni bor narsani nishon qilib olgan kishini laʼnatlaganlar», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ибн Умар Қурайшдан бўлган бир неча йигитнинг ёнидан ўтди, улар бир қушни (нишон қилиб) қўйиб, унга (ўқ) отишаётган эди. Улар ҳар бир хато кетган ўқларини қуш эгасига берадиган қилиб келишиб олишган эди. Ибн Умарни кўришлари билан тарқаб кетишди. Шунда Ибн Умар: «Буни ким қилди? Буни қилган кишини Аллоҳ лаънатласин! Албатта, Расулуллоҳ ﷺ жони бор нарсани нишон қилиб олган кишини лаънатлаганлар», деди.

وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَسُرَيْجُ بْنُ يُونُسَ، - وَاللَّفْظُ لأَبِي بَكْرٍ - قَالاَ حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَيَّانَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ أَشْهَدُ عَلَى ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُمَا شَهِدَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الدُّبَّاءِ وَالْحَنْتَمِ وَالْمُزَفَّتِ وَالنَّقِيرِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ad-dubba (qovoq), al-hantam (yashil sirlangan kosa), al-muzaffat (smola surilgan idish) va an-naqir (oʻyilgan yogʻoch idish)dan qaytardilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ад-дубба (қовоқ), ал-ҳантам (яшил сирланган коса), ал-музаффат (смола сурилган идиш) ва ан-нақир (ўйилган ёғоч идиш)дан қайтардилар.

حَدَّثَنَا شَيْبَانُ بْنُ فَرُّوخَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، - يَعْنِي ابْنَ حَازِمٍ - حَدَّثَنَا يَعْلَى بْنُ حَكِيمٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ سَأَلْتُ ابْنَ عُمَرَ عَنْ نَبِيذِ الْجَرِّ، فَقَالَ حَرَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَبِيذَ الْجَرِّ ‏.‏ فَأَتَيْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ فَقُلْتُ أَلاَ تَسْمَعُ مَا يَقُولُ ابْنُ عُمَرَ قَالَ وَمَا يَقُولُ قُلْتُ قَالَ حَرَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَبِيذَ الْجَرِّ ‏.‏ فَقَالَ صَدَقَ ابْنُ عُمَرَ حَرَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَبِيذَ الْجَرِّ ‏.‏ فَقُلْتُ وَأَىُّ شَىْءٍ نَبِيذُ الْجَرِّ فَقَالَ كُلُّ شَىْءٍ يُصْنَعُ مِنَ الْمَدَرِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Ibn Umardan al-jarr (sopol idish) nabizi haqida soʻradim, u: «Rasululloh ﷺ al-jarr nabizini harom qildilar», dedi. Soʻng Ibn Abbosning oldiga keldim va: «Ibn Umar nima deyayotganini eshitmaysanmi?» dedim. U: «Nima deyapti?» dedi. Men: «U ‹Rasululloh ﷺ al-jarr nabizini harom qildilar› deydi», dedim. Shunda u: «Ibn Umar rost aytibdi, Rasululloh ﷺ al-jarr nabizini harom qildilar», dedi. Men: «Al-jarr nabizi nimaning oʻzi?» dedim. U: «Loydan yasalgan har bir narsa (idish)», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Ибн Умардан ал-жарр (сопол идиш) набизи ҳақида сўрадим, у: «Расулуллоҳ ﷺ ал-жарр набизини ҳаром қилдилар», деди. Сўнг Ибн Аббоснинг олдига келдим ва: «Ибн Умар нима деяётганини эшитмайсанми?» дедим. У: «Нима деяпти?» деди. Мен: «У ‹Расулуллоҳ ﷺ ал-жарр набизини ҳаром қилдилар› дейди», дедим. Шунда у: «Ибн Умар рост айтибди, Расулуллоҳ ﷺ ал-жарр набизини ҳаром қилдилар», деди. Мен: «Ал-жарр набизи ниманинг ўзи?» дедим. У: «Лойдан ясалган ҳар бир нарса (идиш)», деди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدٍ النَّاقِدُ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيُّ، وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَرَ الْمَكِّيُّ كُلُّهُمْ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ أَبِي عُمَرَ - حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، بْنُ عُيَيْنَةَ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ نَوْفًا الْبِكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ صَاحِبَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَيْسَ هُوَ مُوسَى صَاحِبَ الْخَضِرِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ‏.‏ فَقَالَ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ سَمِعْتُ أُبَىَّ بْنَ كَعْبٍ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ قَامَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَسُئِلَ أَىُّ النَّاسِ أَعْلَمُ فَقَالَ أَنَا أَعْلَمُ ‏.‏ قَالَ فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنَّ عَبْدًا مِنْ عِبَادِي بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ مُوسَى أَىْ رَبِّ كَيْفَ لِي بِهِ فَقِيلَ لَهُ احْمِلْ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ فَحَيْثُ تَفْقِدُ الْحُوتَ فَهُوَ ثَمَّ ‏.‏ فَانْطَلَقَ وَانْطَلَقَ مَعَهُ فَتَاهُ وَهُوَ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ فَحَمَلَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ وَانْطَلَقَ هُوَ وَفَتَاهُ يَمْشِيَانِ حَتَّى أَتَيَا الصَّخْرَةَ فَرَقَدَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ وَفَتَاهُ فَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فِي الْمِكْتَلِ حَتَّى خَرَجَ مِنَ الْمِكْتَلِ فَسَقَطَ فِي الْبَحْرِ - قَالَ - وَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنْهُ جِرْيَةَ الْمَاءِ حَتَّى كَانَ مِثْلَ الطَّاقِ فَكَانَ لِلْحُوتِ سَرَبًا وَكَانَ لِمُوسَى وَفَتَاهُ عَجَبًا فَانْطَلَقَا بَقِيَّةَ يَوْمِهِمَا وَلَيْلَتِهِمَا وَنَسِيَ صَاحِبُ مُوسَى أَنْ يُخْبِرَهُ فَلَمَّا أَصْبَحَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا - قَالَ - وَلَمْ يَنْصَبْ حَتَّى جَاوَزَ الْمَكَانَ الَّذِي أُمِرَ بِهِ ‏.‏ قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا ‏.‏ قَالَ مُوسَى ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِي فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا ‏.‏ قَالَ يَقُصَّانِ آثَارَهُمَا حَتَّى أَتَيَا الصَّخْرَةَ فَرَأَى رَجُلاً مُسَجًّى عَلَيْهِ بِثَوْبٍ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى ‏.‏ فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ أَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلاَمُ قَالَ أَنَا مُوسَى ‏.‏ قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ إِنَّكَ عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَكَهُ اللَّهُ لاَ أَعْلَمُهُ وَأَنَا عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَنِيهِ لاَ تَعْلَمُهُ ‏.‏ قَالَ لَهُ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلاَ أَعْصِي لَكَ أَمْرًا ‏.‏ قَالَ لَهُ الْخَضِرُ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلاَ تَسْأَلْنِي عَنْ شَىْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا ‏.‏ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ فَانْطَلَقَ الْخَضِرُ وَمُوسَى يَمْشِيَانِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ فَمَرَّتْ بِهِمَا سَفِينَةٌ فَكَلَّمَاهُمْ أَنْ يَحْمِلُوهُمَا فَعَرَفُوا الْخَضِرَ فَحَمَلُوهُمَا بِغَيْرِ نَوْلٍ فَعَمَدَ الْخَضِرُ إِلَى لَوْحٍ مِنْ أَلْوَاحِ السَّفِينَةِ فَنَزَعَهُ فَقَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا ‏.‏ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا قَالَ لاَ تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلاَ تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا ثُمَّ خَرَجَا مِنَ السَّفِينَةِ فَبَيْنَمَا هُمَا يَمْشِيَانِ عَلَى السَّاحِلِ إِذَا غُلاَمٌ يَلْعَبُ مَعَ الْغِلْمَانِ فَأَخَذَ الْخَضِرُ بِرَأْسِهِ فَاقْتَلَعَهُ بِيَدِهِ فَقَتَلَهُ ‏.‏ فَقَالَ مُوسَى أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَاكِيَةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا ‏.‏ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا قَالَ وَهَذِهِ أَشَدُّ مِنَ الأُولَى ‏.‏ قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَىْءٍ بَعْدَهَا فَلاَ تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا ‏.‏ فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ ‏.‏ يَقُولُ مَائِلٌ ‏.‏ قَالَ الْخَضِرُ بِيَدِهِ هَكَذَا فَأَقَامَهُ ‏.‏ قَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ أَتَيْنَاهُمْ فَلَمْ يُضَيِّفُونَا وَلَمْ يُطْعِمُونَا لَوْ شِئْتَ لَتَخِذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا ‏.‏ قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى لَوَدِدْتُ أَنَّهُ كَانَ صَبَرَ حَتَّى يُقَصَّ عَلَيْنَا مِنْ أَخْبَارِهِمَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كَانَتِ الأُولَى مِنْ مُوسَى نِسْيَانًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَجَاءَ عُصْفُورٌ حَتَّى وَقَعَ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ ثُمَّ نَقَرَ فِي الْبَحْرِ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ مَا نَقَصَ عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلاَّ مِثْلَ مَا نَقَصَ هَذَا الْعُصْفُورُ مِنَ الْبَحْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَكَانَ يَقْرَأُ وَكَانَ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا ‏.‏ وَكَانَ يَقْرَأُ وَأَمَّا الْغُلاَمُ فَكَانَ كَافِرًا ‏.‏

Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Ibn Abbosga: «Navf al-Bikoliy, Bani Isroilning sohibi boʻlgan Muso — Xizrning sohibi boʻlgan Muso emas, deb daʼvo qilyapti», — dedim. Shunda u: «Allohning dushmani yolgʻon aytdi! Men Ubay ibn Kaʼbning shunday deganini eshitganman: Men Rasululloh ﷺ ning shunday deganlarini eshitdim: ‹Muso Bani Isroil ichida xatib boʻlib (xutba qilib) turdi. Undan: Odamlarning eng bilimdoni kim? — deb soʻraldi. U: Men bilimdonman, — dedi. Shunda Alloh, ilmni Oʻziga qaytarmagani uchun, unga itob qildi (taʼna qildi) va unga: Bandalarimdan biri ikki dengiz qoʻshilgan joyda boʻlib, u sendan bilimdonroqdir, — deb vahiy yubordi. Muso: Ey Rabbim, unga (qanday) yetib boraman? — dedi. Unga: Bir baliqni savatga solib ol; baliqni yoʻqotgan joyingda u (banda) oʻsha yerda boʻladi, — deyildi. So u yoʻlga chiqdi, u bilan birga xizmatkori — Yushaʼ ibn Nun — ham yoʻlga chiqdi. Muso baliqni savatga solib oldi, u va xizmatkori yurib, nihoyat bir qoyaga yetdilar. Muso va xizmatkori uxlab qoldilar. Shunda baliq savat ichida qimirlab, savatdan chiqib dengizga tushib ketdi. (Nabiy ﷺ) dedilar: Alloh undan suvning oqimini toʻxtatib qoʻydi, hatto u toq (gumbaz) misli boʻlib qoldi; baliq uchun yoʻlak (toq), Muso va xizmatkori uchun ajoyib (manzara) boʻldi. Ular kunlari va kechalarining qolganini yurib oʻtdilar, Musoning hamrohi esa unga (baliq haqida) xabar berishni unutdi. Muso ertalab xizmatkoriga: Nonushtamizni keltir, bu safarimizdan chindan ham charchadik, — dedi. Vaholanki, u, oʻziga buyurilgan joydan oʻtib ketmaguncha charchamagan edi. (Xizmatkori) dedi: Koʻrdingmi, biz qoyaga panoh tutganimizda men baliqni unutibman — uni eslashni menga shaytondan boshqa narsa unuttirmadi; (baliq) dengizda ajoyib tarzda yoʻl olib (ketib qolibdi). Muso: Biz istab kelgan narsa shu edi-da! — dedi. So ular oʻz izlaridan qaytib (yana) yurdilar. (Nabiy ﷺ) dedilar: Ular izlarini kuzatib, nihoyat qoyaga yetdilar. Shunda (Muso) bir kishini koʻrdi, ustiga kiyim yopib (yotgan) edi. Muso unga salom berdi. Xizr unga: Sening yurtingda salom qayoqdan (paydo boʻldi)? — dedi. U: Men Museman, — dedi. (Xizr): Bani Isroilning Musasimi? — dedi. (Muso): Ha, — dedi. (Xizr): Sen Allohning ilmidan bir ilm ustidasanki, Alloh uni senga oʻrgatgan, men uni bilmayman; men esa Allohning ilmidan bir ilm ustidamanki, Alloh uni menga oʻrgatgan, sen uni bilmaysan, — dedi. Muso unga: Senga oʻrgatilgan toʻgʻri yoʻl (ilmi)dan menga ham oʻrgatishing uchun senga ergashsam (boʻladimi)? — dedi. (Xizr): Sen men bilan birga sabr qilishga aslo qodir boʻlolmaysan; oʻzing toʻla bilib yetmagan narsaga qanday sabr qilasan? — dedi. (Muso): Alloh xohlasa, meni sabrli topasan, senga hech bir ishda osiy (itoatsiz) boʻlmayman, — dedi. Xizr unga: Agar menga ergashsang, men oʻzim senga (uning) zikrini boshlamagunimcha hech narsa haqida soʻrama, — dedi. (Muso): Xoʻp, — dedi. So Xizr va Muso dengiz sohili boʻylab yura boshladilar. Shunda ular yonidan bir kema oʻtdi; ular (kema egalariga) oʻzlarini ham olib oʻtishlarini aytdilar. Ular Xizrni tanidilar va ikkovini haq olmasdan (bepul) olib oʻtdilar. Shunda Xizr kemaning taxtalaridan biriga qaratib uni sugʻurib oldi. Muso unga: (Bu) bizni bepul olib oʻtgan qavm-ku, sen ularning kemasiga qarab uni teshib, ahlini gʻarq qilmoqchi boʻldingmi? Chindan ogʻir (yomon) bir ish qilding, — dedi. (Xizr): Men sen men bilan birga sabr qilishga aslo qodir boʻlolmaysan, demabmidim? — dedi. (Muso): Unutganim sababli meni (gunohkor) tutma va ishimda menga qiyinchilik solma, — dedi. So ular kemadan tushdilar. Sohil boʻylab yurib ketishayotganda esa, birdan bir bola boshqa bolalar bilan oʻynayotgan edi. Xizr uning boshidan ushlab, qoʻli bilan uzib (jonini) oldi, uni oʻldirdi. Muso: Hech bir jonni (oʻldirmagan) begunoh bir jonni oʻldirdingmi? Chindan ham yomon bir ish qilding, — dedi. (Xizr): Senga, sen men bilan birga sabr qilishga aslo qodir boʻlolmaysan, demabmidim? — dedi. (Muso): Bu birinchisidan ham qattiqroq (yomonroq) ekan, — dedi (va): Agar bundan keyin sendan biror narsa soʻrasam, menga hamroh boʻlma; mening tarafimdan (uzr soʻrashga) uzr (huquqi)ga yetib qolding, — dedi. So ular yurib, nihoyat bir qishloq ahliga yetib keldilar; uning ahlidan taom soʻradilar, ammo ular bularni mehmon qilishdan bosh tortdilar. So ular u yerda qulamoqchi (ogʻib qulab tushay deb) turgan bir devorni topdilar; (Xizr) uni tikladi. (Rovin) aytadi: u ogʻib (turgan) edi. Xizr qoʻli bilan shunday qilib (ishorat qilib) uni tik qildi. Muso unga: (Bular) biz kelganimizda bizni mehmon qilmagan, bizga taom bermagan qavm-ku; agar xohlaganingda, buning evaziga haq olar eding, — dedi. (Xizr): Bu — men bilan sening orangdagi ajralishdir. Endi men senga, oʻzing sabr qila olmagan narsalarning taʼvili (sabab-tafsili)ni xabar beraman, — dedi›. Rasululloh ﷺ: «Alloh Musoga rahm qilsin! Koshki u sabr qilganida edi, toki bizga ularning xabarlaridan (yana) hikoya qilinardi (koʻproq bilib olardik)», — dedilar.» (Rovin) dedi: Yana Rasululloh ﷺ: «Musodan boʻlgan birinchisi unutishdan edi», — dedilar. (Nabiy ﷺ) dedilar: «Bir chumchuq kelib kemaning chetiga qoʻndi, soʻng dengizdan (suvga) tumshuq urdi. Shunda Xizr unga: Mening ilmim va sening ilming Allohning ilmidan, mana shu chumchuq dengizdan kamaytirgan miqdorchadan boshqa narsani kamaytirmadi, — dedi». Said ibn Jubayr dedi: U (Ibn Abbos): {Ularning oldida har qanday soz kemani zoʻrlik bilan tortib oluvchi bir podshoh bor edi} — deb oʻqir edi. Va: {Bola esa kofir edi} — deb oʻqir edi (Kahf surasi 79, 80- oyatlar).Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Ибн Аббосга: «Навф ал-Биколий, Бани Исроилнинг соҳиби бўлган Мусо — Хизрнинг соҳиби бўлган Мусо эмас, деб даъво қиляпти», — дедим. Шунда у: «Аллоҳнинг душмани ёлғон айтди! Мен Убай ибн Каъбнинг шундай деганини эшитганман: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганларини эшитдим: ‹Мусо Бани Исроил ичида хатиб бўлиб (хутба қилиб) турди. Ундан: Одамларнинг энг билимдони ким? — деб сўралди. У: Мен билимдонман, — деди. Шунда Аллоҳ, илмни Ўзига қайтармагани учун, унга итоб қилди (таъна қилди) ва унга: Бандаларимдан бири икки денгиз қўшилган жойда бўлиб, у сендан билимдонроқдир, — деб ваҳий юборди. Мусо: Эй Раббим, унга (қандай) етиб бораман? — деди. Унга: Бир балиқни саватга солиб ол; балиқни йўқотган жойингда у (банда) ўша ерда бўлади, — дейилди. Со у йўлга чиқди, у билан бирга хизматкори — Юшаъ ибн Нун — ҳам йўлга чиқди. Мусо балиқни саватга солиб олди, у ва хизматкори юриб, ниҳоят бир қояга етдилар. Мусо ва хизматкори ухлаб қолдилар. Шунда балиқ сават ичида қимирлаб, саватдан чиқиб денгизга тушиб кетди. (Набий ﷺ) дедилар: Аллоҳ ундан сувнинг оқимини тўхтатиб қўйди, ҳатто у тоқ (гумбаз) мисли бўлиб қолди; балиқ учун йўлак (тоқ), Мусо ва хизматкори учун ажойиб (манзара) бўлди. Улар кунлари ва кечаларининг қолганини юриб ўтдилар, Мусонинг ҳамроҳи эса унга (балиқ ҳақида) хабар беришни унутди. Мусо эрталаб хизматкорига: Нонуштамизни келтир, бу сафаримиздан чиндан ҳам чарчадик, — деди. Ваҳоланки, у, ўзига буюрилган жойдан ўтиб кетмагунча чарчамаган эди. (Хизматкори) деди: Кўрдингми, биз қояга паноҳ тутганимизда мен балиқни унутибман — уни эслашни менга шайтондан бошқа нарса унуттирмади; (балиқ) денгизда ажойиб тарзда йўл олиб (кетиб қолибди). Мусо: Биз истаб келган нарса шу эди-да! — деди. Со улар ўз изларидан қайтиб (яна) юрдилар. (Набий ﷺ) дедилар: Улар изларини кузатиб, ниҳоят қояга етдилар. Шунда (Мусо) бир кишини кўрди, устига кийим ёпиб (ётган) эди. Мусо унга салом берди. Хизр унга: Сенинг юртингда салом қаёқдан (пайдо бўлди)? — деди. У: Мен Мусеман, — деди. (Хизр): Бани Исроилнинг Мусасими? — деди. (Мусо): Ҳа, — деди. (Хизр): Сен Аллоҳнинг илмидан бир илм устидасанки, Аллоҳ уни сенга ўргатган, мен уни билмайман; мен эса Аллоҳнинг илмидан бир илм устидаманки, Аллоҳ уни менга ўргатган, сен уни билмайсан, — деди. Мусо унга: Сенга ўргатилган тўғри йўл (илми)дан менга ҳам ўргатишинг учун сенга эргашсам (бўладими)? — деди. (Хизр): Сен мен билан бирга сабр қилишга асло қодир бўлолмайсан; ўзинг тўла билиб етмаган нарсага қандай сабр қиласан? — деди. (Мусо): Аллоҳ хоҳласа, мени сабрли топасан, сенга ҳеч бир ишда осий (итоатсиз) бўлмайман, — деди. Хизр унга: Агар менга эргашсанг, мен ўзим сенга (унинг) зикрини бошламагунимча ҳеч нарса ҳақида сўрама, — деди. (Мусо): Хўп, — деди. Со Хизр ва Мусо денгиз соҳили бўйлаб юра бошладилар. Шунда улар ёнидан бир кема ўтди; улар (кема эгаларига) ўзларини ҳам олиб ўтишларини айтдилар. Улар Хизрни танидилар ва икковини ҳақ олмасдан (бепул) олиб ўтдилар. Шунда Хизр кеманинг тахталаридан бирига қаратиб уни суғуриб олди. Мусо унга: (Бу) бизни бепул олиб ўтган қавм-ку, сен уларнинг кемасига қараб уни тешиб, аҳлини ғарқ қилмоқчи бўлдингми? Чиндан оғир (ёмон) бир иш қилдинг, — деди. (Хизр): Мен сен мен билан бирга сабр қилишга асло қодир бўлолмайсан, демабмидим? — деди. (Мусо): Унутганим сабабли мени (гуноҳкор) тутма ва ишимда менга қийинчилик солма, — деди. Со улар кемадан тушдилар. Соҳил бўйлаб юриб кетишаётганда эса, бирдан бир бола бошқа болалар билан ўйнаётган эди. Хизр унинг бошидан ушлаб, қўли билан узиб (жонини) олди, уни ўлдирди. Мусо: Ҳеч бир жонни (ўлдирмаган) бегуноҳ бир жонни ўлдирдингми? Чиндан ҳам ёмон бир иш қилдинг, — деди. (Хизр): Сенга, сен мен билан бирга сабр қилишга асло қодир бўлолмайсан, демабмидим? — деди. (Мусо): Бу биринчисидан ҳам қаттиқроқ (ёмонроқ) экан, — деди (ва): Агар бундан кейин сендан бирор нарса сўрасам, менга ҳамроҳ бўлма; менинг тарафимдан (узр сўрашга) узр (ҳуқуқи)га етиб қолдинг, — деди. Со улар юриб, ниҳоят бир қишлоқ аҳлига етиб келдилар; унинг аҳлидан таом сўрадилар, аммо улар буларни меҳмон қилишдан бош тортдилар. Со улар у ерда қуламоқчи (оғиб қулаб тушай деб) турган бир деворни топдилар; (Хизр) уни тиклади. (Ровин) айтади: у оғиб (турган) эди. Хизр қўли билан шундай қилиб (ишорат қилиб) уни тик қилди. Мусо унга: (Булар) биз келганимизда бизни меҳмон қилмаган, бизга таом бермаган қавм-ку; агар хоҳлаганингда, бунинг эвазига ҳақ олар эдинг, — деди. (Хизр): Бу — мен билан сенинг орангдаги ажралишдир. Энди мен сенга, ўзинг сабр қила олмаган нарсаларнинг таъвили (сабаб-тафсили)ни хабар бераман, — деди›. Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ Мусога раҳм қилсин! Кошки у сабр қилганида эди, токи бизга уларнинг хабарларидан (яна) ҳикоя қилинарди (кўпроқ билиб олардик)», — дедилар.» (Ровин) деди: Яна Расулуллоҳ ﷺ: «Мусодан бўлган биринчиси унутишдан эди», — дедилар. (Набий ﷺ) дедилар: «Бир чумчуқ келиб кеманинг четига қўнди, сўнг денгиздан (сувга) тумшуқ урди. Шунда Хизр унга: Менинг илмим ва сенинг илминг Аллоҳнинг илмидан, мана шу чумчуқ денгиздан камайтирган миқдорчадан бошқа нарсани камайтирмади, — деди». Саид ибн Жубайр деди: У (Ибн Аббос): {Уларнинг олдида ҳар қандай соз кемани зўрлик билан тортиб олувчи бир подшоҳ бор эди} — деб ўқир эди. Ва: {Бола эса кофир эди} — деб ўқир эди (Каҳф сураси 79, 80- оятлар).

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ النُّعْمَانِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْكُوفَةِ فِي هَذِهِ الآيَةِ ‏{‏ وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ‏}‏ فَرَحَلْتُ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَسَأَلْتُهُ عَنْهَا فَقَالَ لَقَدْ أُنْزِلَتْ آخِرَ مَا أُنْزِلَ ثُمَّ مَا نَسَخَهَا شَىْءٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Kufa ahli mana shu {Kim bir moʼminni qasddan oʻldirsa, uning jazosi jahannamdir} degan oyat haqida ixtilof qilishdi. Shunda men Ibn Abbosning oldiga yoʻl olib, undan bu (oyat) haqida soʻradim. U: «Bu (oyat) nozil qilingan eng oxirgi (oyatlardan) boʻlib nozil boʻldi, soʻng uni hech narsa bekor qilmadi», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Куфа аҳли мана шу {Ким бир мўминни қасддан ўлдирса, унинг жазоси жаҳаннамдир} деган оят ҳақида ихтилоф қилишди. Шунда мен Ибн Аббоснинг олдига йўл олиб, ундан бу (оят) ҳақида сўрадим. У: «Бу (оят) нозил қилинган энг охирги (оятлардан) бўлиб нозил бўлди, сўнг уни ҳеч нарса бекор қилмади», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ أَمَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبْزَى أَنْ أَسْأَلَ ابْنَ عَبَّاسٍ، عَنْ هَاتَيْنِ الآيَتَيْنِ، ‏{‏ وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا‏}‏ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ لَمْ يَنْسَخْهَا شَىْءٌ ‏.‏ وَعَنْ هَذِهِ الآيَةِ ‏{‏ وَالَّذِينَ لاَ يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلاَ يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ‏}‏ قَالَ نَزَلَتْ فِي أَهْلِ الشِّرْكِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abdurahmon ibn Abzo menga Ibn Abbosdan mana shu ikki oyat haqida soʻrashni buyurdi: {Kim bir moʼminni qasddan oʻldirsa, uning jazosi jahannamdir, unda abadiy qoladi}. Men undan soʻradim, u: «Uni hech narsa bekor qilmadi», dedi. Yana mana shu {Va ular Alloh bilan birga boshqa bir ilohga ibodat qilmaydilar hamda Alloh harom qilgan jonni — haq (qatl) bundan mustasno — oʻldirmaydilar} oyati haqida (soʻraganimda), u: «Bu mushriklar haqida nozil boʻldi», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Абдураҳмон ибн Абзо менга Ибн Аббосдан мана шу икки оят ҳақида сўрашни буюрди: {Ким бир мўминни қасддан ўлдирса, унинг жазоси жаҳаннамдир, унда абадий қолади}. Мен ундан сўрадим, у: «Уни ҳеч нарса бекор қилмади», деди. Яна мана шу {Ва улар Аллоҳ билан бирга бошқа бир илоҳга ибодат қилмайдилар ҳамда Аллоҳ ҳаром қилган жонни — ҳақ (қатл) бундан мустасно — ўлдирмайдилар} ояти ҳақида (сўраганимда), у: «Бу мушриклар ҳақида нозил бўлди», деди.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ هَاشِمٍ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ بِشْرٍ الْعَبْدِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، - وَهُوَ ابْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ - عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، حَدَّثَنِي الْقَاسِمُ بْنُ أَبِي بَزَّةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ أَلِمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا مِنْ تَوْبَةٍ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ فَتَلَوْتُ عَلَيْهِ هَذِهِ الآيَةَ الَّتِي فِي الْفُرْقَانِ ‏{‏ وَالَّذِينَ لاَ يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلاَ يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ‏}‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ ‏.‏ قَالَ هَذِهِ آيَةٌ مَكِّيَّةٌ نَسَخَتْهَا آيَةٌ مَدَنِيَّةٌ ‏{‏ وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا‏}‏ ‏.‏ وَفِي رِوَايَةِ ابْنِ هَاشِمٍ فَتَلَوْتُ هَذِهِ الآيَةَ الَّتِي فِي الْفُرْقَانِ‏{‏ إِلاَّ مَنْ تَابَ‏}‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Ibn Abbosga: «Bir moʼminni qasddan oʻldirgan kishi uchun tavba bormi?» dedim. U: «Yoʻq», dedi. Shunda men unga Furqon (surasi)dagi mana shu oyatni oʻqib berdim: {Va ular Alloh bilan birga boshqa bir ilohga ibodat qilmaydilar hamda Alloh harom qilgan jonni — haq (qatl) bundan mustasno — oʻldirmaydilar} (deb) oyatning oxirigacha. U: «Bu makkiy oyat boʻlib, uni madaniy oyat bekor qildi: {Kim bir moʼminni qasddan oʻldirsa, uning jazosi jahannam boʻlib, unda abadiy qoladi}», dedi. Ibn Hoshimning rivoyatida: «Men unga Furqon (surasi)dagi mana shu {Magar kim tavba qilsa…} oyatini oʻqib berdim», (deyilgan).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Ибн Аббосга: «Бир мўминни қасддан ўлдирган киши учун тавба борми?» дедим. У: «Йўқ», деди. Шунда мен унга Фурқон (сураси)даги мана шу оятни ўқиб бердим: {Ва улар Аллоҳ билан бирга бошқа бир илоҳга ибодат қилмайдилар ҳамда Аллоҳ ҳаром қилган жонни — ҳақ (қатл) бундан мустасно — ўлдирмайдилар} (деб) оятнинг охиригача. У: «Бу маккий оят бўлиб, уни маданий оят бекор қилди: {Ким бир мўминни қасддан ўлдирса, унинг жазоси жаҳаннам бўлиб, унда абадий қолади}», деди. Ибн Ҳошимнинг ривоятида: «Мен унга Фурқон (сураси)даги мана шу {Магар ким тавба қилса…} оятини ўқиб бердим», (дейилган).

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُطِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ سُورَةُ التَّوْبَةِ قَالَ آلتَّوْبَةِ قَالَ بَلْ هِيَ الْفَاضِحَةُ مَا زَالَتْ تَنْزِلُ وَمِنْهُمْ وَمِنْهُمْ ‏.‏ حَتَّى ظَنُّوا أَنْ لاَ يَبْقَى مِنَّا أَحَدٌ إِلاَّ ذُكِرَ فِيهَا ‏.‏ قَالَ قُلْتُ سُورَةُ الأَنْفَالِ قَالَ تِلْكَ سُورَةُ بَدْرٍ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ فَالْحَشْرُ قَالَ نَزَلَتْ فِي بَنِي النَّضِيرِ ‏.‏

Said ibn Jubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Ibn Abbosga: «Tavba surasi (haqida soʻramoqchiman)», dedim. U: «Tavbami?», dedi va: «Yoʻq, balki u (Foziha) — (munofiqlarning sirini) sharmanda qiluvchi (sura)dir. Unda: ‹ulardan baʼzilari... ulardan baʼzilari...› (degan oyatlar) tinmay nozil boʻlaverdi; oxiri ular (sahobalar) bizdan birortamiz ham unda zikr qilinmay qolmasa kerak, deb oʻylab qoldilar», dedi. Men: «Anfol surasi-chi?», dedim. U: «U Badr surasidir», dedi. Men: «Hashr surasi-chi?», dedim. U: «U Banu Nazir (yahudiylari) haqida nozil boʻlgan», dedi.Саид ибн Жубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Ибн Аббосга: «Тавба сураси (ҳақида сўрамоқчиман)», дедим. У: «Тавбами?», деди ва: «Йўқ, балки у (Фозиҳа) — (мунофиқларнинг сирини) шарманда қилувчи (сура)дир. Унда: ‹улардан баъзилари... улардан баъзилари...› (деган оятлар) тинмай нозил бўлаверди; охири улар (саҳобалар) биздан бирортамиз ҳам унда зикр қилинмай қолмаса керак, деб ўйлаб қолдилар», деди. Мен: «Анфол сураси-чи?», дедим. У: «У Бадр сурасидир», деди. Мен: «Ҳашр сураси-чи?», дедим. У: «У Бану Назир (яҳудийлари) ҳақида нозил бўлган», деди.