Said ibn Jubayr

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ أَبِي عَائِشَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى ‏[quran sura="75" aya_start="16" aya_end="16"]{‏لاَ تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ‏}‏ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُعَالِجُ مِنَ التَّنْزِيلِ شِدَّةً، وَكَانَ مِمَّا يُحَرِّكُ شَفَتَيْهِ ـ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَأَنَا أُحَرِّكُهُمَا لَكُمْ كَمَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُحَرِّكُهُمَا‏.‏ وَقَالَ سَعِيدٌ أَنَا أُحَرِّكُهُمَا كَمَا رَأَيْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ يُحَرِّكُهُمَا‏.‏ فَحَرَّكَ شَفَتَيْهِ ـ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى [quran sura="75" aya_start="16" aya_end="17"]‏{‏لاَ تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ* إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ‏}‏ قَالَ جَمْعُهُ لَهُ فِي صَدْرِكَ، وَتَقْرَأَهُ ‏[quran sura="75" aya_start="18" aya_end="18"]{‏فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ‏}‏ قَالَ فَاسْتَمِعْ لَهُ وَأَنْصِتْ ‏[quran sura="75" aya_start="19" aya_end="19"]{‏ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ‏}‏ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا أَنْ تَقْرَأَهُ‏.‏ فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ ذَلِكَ إِذَا أَتَاهُ جِبْرِيلُ اسْتَمَعَ، فَإِذَا انْطَلَقَ جِبْرِيلُ قَرَأَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم كَمَا قَرَأَهُ‏.‏

Said ibn Jubayrdan rivoyat qilinadi: Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Alloh taoloning ‹Uni (Qurʼonni) shoshilib (yodlash) uchun tilingni qimirlatma› (75:16) degan oyati haqida shunday dedi: «Rasululloh ﷺ vahiyni (qabul qilishda) ogʻir mashaqqat chekar va (yodlashga shoshilib) lablarini qimirlatar edilar.» Ibn Abbos: «Men sizlarga Rasululloh ﷺ qanday qimirlatganlarini koʻrsatib, lablarimni qimirlataman», — dedi. Said (ibn Jubayr) ham: «Men Ibn Abbosni qanday qimirlatganini koʻrgan boʻlsam, shunday qimirlataman», — deb lablarini qimirlatdi. (Ibn Abbos davom etdi:) «Shunda Alloh: ‹Uni shoshilib (yodlash) uchun tilingni qimirlatma. Albatta, uni (koʻksingda) jamlash va (tilingda) oʻqitish Bizning zimmamizdadir› (75:16–17) — degan (oyatlarni) nozil qildi.» (Ibn Abbos) dedi: «Bu — uni sening koʻksingda jamlashimiz, soʻng uni oʻqishingdir. ‹Bas, Biz uni oʻqiganimizda, sen uning oʻqilishiga ergash› (75:18) — yaʼni unga quloq sol va jim tur. ‹Soʻngra uni bayon qilish ham Bizning zimmamizdadir› (75:19) — soʻngra uni (tilingda) oʻqitish Bizning zimmamizdadir.» Shundan keyin Rasululloh ﷺ Jabroil kelganda quloq solar, Jabroil ketgach esa uni Jabroil oʻqiganidek oʻqir edilar.Саид ибн Жубайрдан ривоят қилинади: Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Аллоҳ таолонинг ‹Уни (Қуръонни) шошилиб (ёдлаш) учун тилингни қимирлатма› (75:16) деган ояти ҳақида шундай деди: «Расулуллоҳ ﷺ ваҳийни (қабул қилишда) оғир машаққат чекар ва (ёдлашга шошилиб) лабларини қимирлатар эдилар.» Ибн Аббос: «Мен сизларга Расулуллоҳ ﷺ қандай қимирлатганларини кўрсатиб, лабларимни қимирлатаман», — деди. Саид (ибн Жубайр) ҳам: «Мен Ибн Аббосни қандай қимирлатганини кўрган бўлсам, шундай қимирлатаман», — деб лабларини қимирлатди. (Ибн Аббос давом этди:) «Шунда Аллоҳ: ‹Уни шошилиб (ёдлаш) учун тилингни қимирлатма. Албатта, уни (кўксингда) жамлаш ва (тилингда) ўқитиш Бизнинг зиммамиздадир› (75:16–17) — деган (оятларни) нозил қилди.» (Ибн Аббос) деди: «Бу — уни сенинг кўксингда жамлашимиз, сўнг уни ўқишингдир. ‹Бас, Биз уни ўқиганимизда, сен унинг ўқилишига эргаш› (75:18) — яъни унга қулоқ сол ва жим тур. ‹Сўнгра уни баён қилиш ҳам Бизнинг зиммамиздадир› (75:19) — сўнгра уни (тилингда) ўқитиш Бизнинг зиммамиздадир.» Шундан кейин Расулуллоҳ ﷺ Жаброил келганда қулоқ солар, Жаброил кетгач эса уни Жаброил ўқиганидек ўқир эдилар.

حَدَّثَنَا زَكَرِيَّاءُ بْنُ يَحْيَى أَبُو السُّكَيْنِ، قَالَ حَدَّثَنَا الْمُحَارِبِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سُوقَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ كُنْتُ مَعَ ابْنِ عُمَرَ حِينَ أَصَابَهُ سِنَانُ الرُّمْحِ فِي أَخْمَصِ قَدَمِهِ، فَلَزِقَتْ قَدَمُهُ بِالرِّكَابِ، فَنَزَلْتُ فَنَزَعْتُهَا وَذَلِكَ بِمِنًى، فَبَلَغَ الْحَجَّاجَ فَجَعَلَ يَعُودُهُ فَقَالَ الْحَجَّاجُ لَوْ نَعْلَمُ مَنْ أَصَابَكَ‏.‏ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ أَنْتَ أَصَبْتَنِي‏.‏ قَالَ وَكَيْفَ قَالَ حَمَلْتَ السِّلاَحَ فِي يَوْمٍ لَمْ يَكُنْ يُحْمَلُ فِيهِ، وَأَدْخَلْتَ السِّلاَحَ الْحَرَمَ وَلَمْ يَكُنِ السِّلاَحُ يُدْخَلُ الْحَرَمَ‏.‏

Said ibn Jubayr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Ibn Umar bilan birga edim; (oʻsha paytda) bir nayza uchi uning oyogʻi tagiga sanchildi va oyogʻi egar uzangisiga yopishib qoldi; men tushib, uning oyogʻini tortib chiqardim — bu Minoda boʻldi. Hajjojga xabar yetdi va u (Ibn Umar)ning ahvolini soʻrashga kelib: «Voy! Koshki, seni yaralagan odamni bilsak edi!» — dedi. Ibn Umar: «Meni yaralagan — oʻzingsan», — dedi. Hajjoj: «Bu qanday boʻldi?» — dedi. Ibn Umar: «Sen — hech kim qurol koʻtarmaydigan kunda qurol koʻtarishga ruxsat berding va — ilgari ruxsat berilmagan boʻlsa ham — Haramda qurol koʻtarishga ruxsat berding», — dedi.Саид ибн Жубайр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Ибн Умар билан бирга эдим; (ўша пайтда) бир найза учи унинг оёғи тагига санчилди ва оёғи эгар узангисига ёпишиб қолди; мен тушиб, унинг оёғини тортиб чиқардим — бу Минода бўлди. Ҳажжожга хабар етди ва у (Ибн Умар)нинг аҳволини сўрашга келиб: «Вой! Кошки, сени яралаган одамни билсак эди!» — деди. Ибн Умар: «Мени яралаган — ўзингсан», — деди. Ҳажжож: «Бу қандай бўлди?» — деди. Ибн Умар: «Сен — ҳеч ким қурол кўтармайдиган кунда қурол кўтаришга рухсат бердинг ва — илгари рухсат берилмаган бўлса ҳам — Ҳарамда қурол кўтаришга рухсат бердинг», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ كَانَ ابْنُ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ يَدَّهِنُ بِالزَّيْتِ‏.‏ فَذَكَرْتُهُ لإِبْرَاهِيمَ قَالَ مَا تَصْنَعُ بِقَوْلِهِ حَدَّثَنِي الأَسْوَدُ عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى وَبِيصِ الطِّيبِ فِي مَفَارِقِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ مُحْرِمٌ‏.‏

Said ibn Jubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Ibn Umar sochiga moy surar edi. Men buni Ibrohimga aytdim; u: «Bu soʻz (rivoyat) haqida nima deysan: Asvad Oishadan (rivoyat qildi): ‹Goʻyo men hozir Paygʻambar ﷺ ning — u zot ehromda ekanlarida — sochlari ajragan joyidagi xushboʻylik (atir) yaltirashini koʻrib turgandek(man)›», — dedi.Саид ибн Жубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Ибн Умар сочига мой сурар эди. Мен буни Иброҳимга айтдим; у: «Бу сўз (ривоят) ҳақида нима дейсан: Асвад Оишадан (ривоят қилди): ‹Гўё мен ҳозир Пайғамбар ﷺ нинг — у зот эҳромда эканларида — сочлари ажраган жойидаги хушбўйлик (атир) ялтирашини кўриб тургандек(ман)›», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ حَدَّثَنَا عَمْرٌو، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ نَوْفًا الْبِكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى لَيْسَ بِمُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، إِنَّمَا هُوَ مُوسَى آخَرُ‏.‏ فَقَالَ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ، حَدَّثَنَا أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ قَامَ مُوسَى النَّبِيُّ خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَسُئِلَ أَىُّ النَّاسِ أَعْلَمُ فَقَالَ أَنَا أَعْلَمُ‏.‏ فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ، إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنَّ عَبْدًا مِنْ عِبَادِي بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ‏.‏ قَالَ يَا رَبِّ وَكَيْفَ بِهِ فَقِيلَ لَهُ احْمِلْ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ فَإِذَا فَقَدْتَهُ فَهْوَ ثَمَّ، فَانْطَلَقَ وَانْطَلَقَ بِفَتَاهُ يُوشَعَ بْنِ نُونٍ، وَحَمَلاَ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ، حَتَّى كَانَا عِنْدَ الصَّخْرَةِ وَضَعَا رُءُوسَهُمَا وَنَامَا فَانْسَلَّ الْحُوتُ مِنَ الْمِكْتَلِ فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا، وَكَانَ لِمُوسَى وَفَتَاهُ عَجَبًا، فَانْطَلَقَا بَقِيَّةَ لَيْلَتِهِمَا وَيَوْمِهِمَا فَلَمَّا أَصْبَحَ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا، لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا، وَلَمْ يَجِدْ مُوسَى مَسًّا مِنَ النَّصَبِ حَتَّى جَاوَزَ الْمَكَانَ الَّذِي أُمِرَ بِهِ‏.‏ فَقَالَ لَهُ فَتَاهُ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ، قَالَ مُوسَى ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِي، فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا، فَلَمَّا انْتَهَيَا إِلَى الصَّخْرَةِ إِذَا رَجُلٌ مُسَجًّى بِثَوْبٍ ـ أَوْ قَالَ تَسَجَّى بِثَوْبِهِ ـ فَسَلَّمَ مُوسَى‏.‏ فَقَالَ الْخَضِرُ وَأَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلاَمُ فَقَالَ أَنَا مُوسَى‏.‏ فَقَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رَشَدًا قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا، يَا مُوسَى إِنِّي عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَنِيهِ لاَ تَعْلَمُهُ أَنْتَ، وَأَنْتَ عَلَى عِلْمٍ عَلَّمَكَهُ لاَ أَعْلَمُهُ‏.‏ قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا، وَلاَ أَعْصِي لَكَ أَمْرًا، فَانْطَلَقَا يَمْشِيَانِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ لَيْسَ لَهُمَا سَفِينَةٌ، فَمَرَّتْ بِهِمَا سَفِينَةٌ، فَكَلَّمُوهُمْ أَنْ يَحْمِلُوهُمَا، فَعُرِفَ الْخَضِرُ، فَحَمَلُوهُمَا بِغَيْرِ نَوْلٍ، فَجَاءَ عُصْفُورٌ فَوَقَعَ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ، فَنَقَرَ نَقْرَةً أَوْ نَقْرَتَيْنِ فِي الْبَحْرِ‏.‏ فَقَالَ الْخَضِرُ يَا مُوسَى، مَا نَقَصَ عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلاَّ كَنَقْرَةِ هَذَا الْعُصْفُورِ فِي الْبَحْرِ‏.‏ فَعَمَدَ الْخَضِرُ إِلَى لَوْحٍ مِنْ أَلْوَاحِ السَّفِينَةِ فَنَزَعَهُ‏.‏ فَقَالَ مُوسَى قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ، عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا قَالَ لاَ تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ‏.‏ فَكَانَتِ الأُولَى مِنْ مُوسَى نِسْيَانًا‏.‏ فَانْطَلَقَا فَإِذَا غُلاَمٌ يَلْعَبُ مَعَ الْغِلْمَانِ، فَأَخَذَ الْخَضِرُ بِرَأْسِهِ مِنْ أَعْلاَهُ فَاقْتَلَعَ رَأْسَهُ بِيَدِهِ‏.‏ فَقَالَ مُوسَى أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا ـ قَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ وَهَذَا أَوْكَدُ ـ فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا، فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا، فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ‏.‏ قَالَ الْخَضِرُ بِيَدِهِ فَأَقَامَهُ‏.‏ فَقَالَ لَهُ مُوسَى لَوْ شِئْتَ لاَتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا‏.‏ قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ ‏"‏‏.‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى، لَوَدِدْنَا لَوْ صَبَرَ حَتَّى يُقَصَّ عَلَيْنَا مِنْ أَمْرِهِمَا ‏"‏‏.‏

Said ibn Jubayr rivoyat qiladi: Men Ibn Abbosga: «Navf al-Bakoliy, (Xizrning hamrohi) Muso — Bani Isroil Musosi emas, balki boshqa Muso, deb daʼvo qilayapti», — dedim. Ibn Abbos: «Allohning dushmani (Navf) yolgʻon aytibdi», — dedi. Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Bir kuni Muso alayhissalom Bani Isroilga xutba qilib turganida, undan: ‹Odamlar ichida eng bilimli kim?› — deb soʻraldi. U: ‹Eng bilimli — menman›, — dedi. Alloh uni (mutlaq) ilmni Oʻziga havola qilmagani uchun koyidi va unga: ‹Ikki dengiz qoʻshilgan joyda bandalarimdan bir banda bor — u sendan bilimliroq›, — deb vahiy yubordi. Muso: ‹Ey Robbim, men uni qanday topaman?› — dedi. Alloh: ‹Bir savatda baliq olib (yoʻlga tush); qayerda baliqni yoʻqotsang, u oʻsha yerda boʻladi›, — dedi. Muso xizmatkor yigiti Yushaʼ ibn Nun bilan, savatda baliq koʻtarib, bir qoyaga yetib keldi; (u yerda) boshlarini qoʻyib uxladilar. Baliq savatdan chiqib, dengizga goʻyo tunneldek yoʻl oldi. Bu Muso va yigiti uchun ajib (hodisa) boʻldi. Ular oʻsha kecha va ertasi kuni (yoʻl) yurdilar. Tongda Muso yigitiga: ‹Ertalik taomimizni keltir; bu safarimizdan koʻp charchadik›, — dedi. Muso oʻziga aytilgan joydan oʻtguncha charchamagan edi. Shu yerda yigit: ‹Eslaysizmi, biz qoyaga (suyanganimizda), men baliqni unutibman›, — dedi. Muso: ‹Biz izlayotgan narsa shu edi-ku!› — dedi. Soʻng izlaridan qaytib, qoyaga yetdilar. U yerda kiyimga oʻranib olgan bir kishini koʻrdilar. Muso unga salom berdi. Xizr: ‹Sening yurtingda salom (bormi)?› — dedi. Muso: ‹Men Musoman›, — dedi. U: ‹Bani Isroil Musosimi?› — dedi. Muso: ‹Ha›, — deb qoʻshimcha qildi: ‹Senga ergashsam boʻladimi — senga oʻrgatilgan ilmdan menga ham oʻrgatsang?› U: ‹Albatta, sen men bilan sabr qila olmaysan, ey Muso! Menda Alloh oʻrgatgan, sen bilmaydigan ilm bor; sende ham Alloh oʻrgatgan, men bilmaydigan ilm bor›, — dedi. Muso: ‹Inshaalloh, meni sabrli topasan, hech bir buyrugʻingga qarshi chiqmayman›, — dedi. Ikkovi dengiz boʻylab yoʻlga tushdi — qayiqlari yoʻq edi. Shu payt bir qayiq oʻtdi; ular qayiq egalaridan oʻzlarini oborishni soʻradi. Ular Xizrni tanib, ularni bepul oldilar. Soʻng bir chumchuq kelib, qayiq chetiga qoʻndi va tumshugʻini dengizga bir-ikki marta botirdi. Xizr: ‹Ey Muso, mening ilmim va sening ilming Allohning ilmidan — mana shu chumchuq tumshugʻi bilan dengizdan (kamayttirgan suvchagina) boʻlak — kamaytirmadi›, — dedi. Soʻng Xizr qayiqning bir taxtasini sugʻurib oldi. Muso: ‹Bu odamlar bizni bepul oldilar, sen esa ularning qayigʻini teshib, ahlini gʻarq qilmoqchimisan?!› — dedi. Xizr: ‹Sen men bilan sabr qila olmaysan, demadimmi?› — dedi. Muso: ‹Unutganim uchun meni ayblama›, — dedi. Musoning birinchi (uzri) — unutgani edi. Soʻng yurib, boshqa boʻlalar bilan oʻynayotgan bir boʻlani topdilar. Xizr uning boshini (yuqoridan) ushlab, qoʻli bilan uzib (oʻldirdi). Muso: ‹Hech kimni oʻldirmagan begunoh jonni oʻldirdingmi?!› — dedi. Xizr: ‹Sen men bilan sabr qila olmaysan, demadimmi?› — dedi. Soʻng yurib, bir shahar ahliga keldilar; ulardan taom soʻradilar, lekin ular mehmon qilishdan bosh tortdi. U yerda yiqilay deb turgan bir devorni topdilar. Xizr uni qoʻli bilan toʻgʻriladi. Muso: ‹Xohlaganingda, buning evaziga haq olishing mumkin edi›, — dedi. Xizr: ‹Mana shu — sen bilan mening oramizdagi ajrashishdir›, — dedi». Paygʻambar ﷺ: «Alloh Musoga rahm qilsin! Qaniydi u sabr qilib, Xizr bilan (yana) koʻproq (voqea)ni bizga aytib berganida edi», — dedilar.Саид ибн Жубайр ривоят қилади: Мен Ибн Аббосга: «Навф ал-Баколий, (Хизрнинг ҳамроҳи) Мусо — Бани Исроил Мусоси эмас, балки бошқа Мусо, деб даъво қилаяпти», — дедим. Ибн Аббос: «Аллоҳнинг душмани (Навф) ёлғон айтибди», — деди. Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Бир куни Мусо алайҳиссалом Бани Исроилга хутба қилиб турганида, ундан: ‹Одамлар ичида энг билимли ким?› — деб сўралди. У: ‹Энг билимли — менман›, — деди. Аллоҳ уни (мутлақ) илмни Ўзига ҳавола қилмагани учун койиди ва унга: ‹Икки денгиз қўшилган жойда бандаларимдан бир банда бор — у сендан билимлироқ›, — деб ваҳий юборди. Мусо: ‹Эй Роббим, мен уни қандай топаман?› — деди. Аллоҳ: ‹Бир саватда балиқ олиб (йўлга туш); қаерда балиқни йўқоцанг, у ўша ерда бўлади›, — деди. Мусо хизматкор йигити Юшаъ ибн Нун билан, саватда балиқ кўтариб, бир қояга етиб келди; (у ерда) бошларини қўйиб ухладилар. Балиқ саватдан чиқиб, денгизга гўё туннелдек йўл олди. Бу Мусо ва йигити учун ажиб (ҳодиса) бўлди. Улар ўша кеча ва эртаси куни (йўл) юрдилар. Тонгда Мусо йигитига: ‹Эрталик таомимизни келтир; бу сафаримиздан кўп чарчадик›, — деди. Мусо ўзига айтилган жойдан ўтгунча чарчамаган эди. Шу ерда йигит: ‹Эслайсизми, биз қояга (суянганимизда), мен балиқни унутибман›, — деди. Мусо: ‹Биз излаётган нарса шу эди-ку!› — деди. Сўнг изларидан қайтиб, қояга етдилар. У ерда кийимга ўраниб олган бир кишини кўрдилар. Мусо унга салом берди. Хизр: ‹Сенинг юртингда салом (борми)?› — деди. Мусо: ‹Мен Мусоман›, — деди. У: ‹Бани Исроил Мусосими?› — деди. Мусо: ‹Ҳа›, — деб қўшимча қилди: ‹Сенга эргашсам бўладими — сенга ўргатилган илмдан менга ҳам ўргацанг?› У: ‹Албатта, сен мен билан сабр қила олмайсан, эй Мусо! Менда Аллоҳ ўргатган, сен билмайдиган илм бор; сенде ҳам Аллоҳ ўргатган, мен билмайдиган илм бор›, — деди. Мусо: ‹Иншааллоҳ, мени сабрли топасан, ҳеч бир буйруғингга қарши чиқмайман›, — деди. Иккови денгиз бўйлаб йўлга тушди — қайиқлари йўқ эди. Шу пайт бир қайиқ ўтди; улар қайиқ эгаларидан ўзларини оборишни сўради. Улар Хизрни таниб, уларни бепул олдилар. Сўнг бир чумчуқ келиб, қайиқ четига қўнди ва тумшуғини денгизга бир-икки марта ботирди. Хизр: ‹Эй Мусо, менинг илмим ва сенинг илминг Аллоҳнинг илмидан — мана шу чумчуқ тумшуғи билан денгиздан (камайттирган сувчагина) бўлак — камайтирмади›, — деди. Сўнг Хизр қайиқнинг бир тахтасини суғуриб олди. Мусо: ‹Бу одамлар бизни бепул олдилар, сен эса уларнинг қайиғини тешиб, аҳлини ғарқ қилмоқчимисан?!› — деди. Хизр: ‹Сен мен билан сабр қила олмайсан, демадимми?› — деди. Мусо: ‹Унутганим учун мени айблама›, — деди. Мусонинг биринчи (узри) — унутгани эди. Сўнг юриб, бошқа бўлалар билан ўйнаётган бир бўлани топдилар. Хизр унинг бошини (юқоридан) ушлаб, қўли билан узиб (ўлдирди). Мусо: ‹Ҳеч кимни ўлдирмаган бегуноҳ жонни ўлдирдингми?!› — деди. Хизр: ‹Сен мен билан сабр қила олмайсан, демадимми?› — деди. Сўнг юриб, бир шаҳар аҳлига келдилар; улардан таом сўрадилар, лекин улар меҳмон қилишдан бош тортди. У ерда йиқилай деб турган бир деворни топдилар. Хизр уни қўли билан тўғрилади. Мусо: ‹Хоҳлаганингда, бунинг эвазига ҳақ олишинг мумкин эди›, — деди. Хизр: ‹Мана шу — сен билан менинг орамиздаги ажрашишдир›, — деди». Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳ Мусога раҳм қилсин! Қанийди у сабр қилиб, Хизр билан (яна) кўпроқ (воқеа)ни бизга айтиб берганида эди», — дедилар.

حَدَّثَنَا الصَّلْتُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ إِدْرِيسَ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ مُصَرِّفٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما – ‏[quran sura="4" aya_start="33" aya_end="33"]{‏وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِيَ‏}‏ قَالَ وَرَثَةً [quran sura="4" aya_start="33" aya_end="33"]‏{‏وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ‏}‏ قَالَ كَانَ الْمُهَاجِرُونَ لَمَّا قَدِمُوا الْمَدِينَةَ يَرِثُ الْمُهَاجِرُ الأَنْصَارِيَّ دُونَ ذَوِي رَحِمِهِ لِلأُخُوَّةِ الَّتِي آخَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُمْ، فَلَمَّا نَزَلَتْ ‏[quran sura="4" aya_start="33" aya_end="33"]{‏وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِيَ‏}‏ نَسَخَتْ، ثُمَّ قَالَ [quran sura="4" aya_start="33" aya_end="33"]‏{‏وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ ‏}‏ إِلاَّ النَّصْرَ وَالرِّفَادَةَ وَالنَّصِيحَةَ، وَقَدْ ذَهَبَ الْمِيرَاثُ وَيُوصِي لَهُ‏.‏

Said ibn Jubayr (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Ibn Abbos: «‹Biz har bir (kishi) uchun — ota-ona va qarindoshlar qoldirgan (mol)da — vorislar (mavoliy) tayinladi› (Niso, 33) (degan oyat haqida); va ‹Qoʻllaringiz (qasamyodi) bilan ahd qilgan kishilar (haqida)›: Muhojirlar Madinada Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelganda, muhojir ansoriyga — Paygʻambar ﷺ ular (muhojir va ansor) orasida oʻrnatgan birodarlik (uxuvvat) sababli — voris boʻlar, ansoriyning qarindoshlari esa unga voris boʻlmas edi. ‹Biz har bir (kishi) uchun vorislar tayinladi› (Niso, 33) (degan oyat) nozil boʻlganda, u — (meros borasida) birodarlik (ahdi)ni bekor qildi», — dedi. Soʻng u: «‹Qoʻllaringiz (qasamyodi) bilan ahd qilgan kishilar (haqida)gi oyat — yordam va oʻzaro nasihat (maslahat) borasida amal qilaverdi, lekin meros masalasi (bundan) chiqarib tashlandi va kishi — avval merosga haqli boʻlgan kishiga — oʻz vasiyatida biror narsa ajratishi joiz boʻldi», — dedi.Саид ибн Жубайр (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Ибн Аббос: «‹Биз ҳар бир (киши) учун — ота-она ва қариндошлар қолдирган (мол)да — ворислар (маволий) тайинлади› (Нисо, 33) (деган оят ҳақида); ва ‹Қўлларингиз (қасамёди) билан аҳд қилган кишилар (ҳақида)›: Муҳожирлар Мадинада Пайғамбар ﷺ нинг олдига келганда, муҳожир ансорийга — Пайғамбар ﷺ улар (муҳожир ва ансор) орасида ўрнатган биродарлик (ухувват) сабабли — ворис бўлар, ансорийнинг қариндошлари эса унга ворис бўлмас эди. ‹Биз ҳар бир (киши) учун ворислар тайинлади› (Нисо, 33) (деган оят) нозил бўлганда, у — (мерос борасида) биродарлик (аҳди)ни бекор қилди», — деди. Сўнг у: «‹Қўлларингиз (қасамёди) билан аҳд қилган кишилар (ҳақида)ги оят — ёрдам ва ўзаро насиҳат (маслаҳат) борасида амал қилаверди, лекин мерос масаласи (бундан) чиқариб ташланди ва киши — аввал меросга ҳақли бўлган кишига — ўз васиятида бирор нарса ажратиши жоиз бўлди», — деди.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ إِيَاسٍ، قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أَهْدَتْ أُمُّ حُفَيْدٍ خَالَةُ ابْنِ عَبَّاسٍ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَقِطًا وَسَمْنًا وَأَضُبًّا، فَأَكَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنَ الأَقِطِ وَالسَّمْنِ، وَتَرَكَ الضَّبَّ تَقَذُّرًا‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَأُكِلَ عَلَى مَائِدَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَلَوْ كَانَ حَرَامًا مَا أُكِلَ عَلَى مَائِدَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Said ibn Jubayr (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Ibn Abbos (shunday) dedi: Ummu Hufayd — Ibn Abbosning xolasi — Paygʻambar ﷺ ga hadya (sifatida) biroz quritilgan qatiq (yogʻsiz), saryogʻ (yogʻ) va bir kaltakesak yubordi. Paygʻambar ﷺ quritilgan qatiq va yogʻni yedi, lekin kaltakesakni — uni yoqtirmaganligi sababli — qoldirdi. Ibn Abbos: «Kaltakesak Allohning Rasuli ﷺ ning dasturxonida yeyildi va agar uni yeyish harom boʻlganida, u Allohning Rasuli ﷺ ning dasturxonida yeyilmas edi», — dedi.Саид ибн Жубайр (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Ибн Аббос (шундай) деди: Умму Ҳуфайд — Ибн Аббоснинг холаси — Пайғамбар ﷺ га ҳадя (сифатида) бироз қуритилган қатиқ (ёғсиз), сарёғ (ёғ) ва бир калтакесак юборди. Пайғамбар ﷺ қуритилган қатиқ ва ёғни еди, лекин калтакесакни — уни ёқтирмаганлиги сабабли — қолдирди. Ибн Аббос: «Калтакесак Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг дастурхонида ейилди ва агар уни ейиш ҳаром бўлганида, у Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг дастурхонида ейилмас эди», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ، أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ شُجَاعٍ، عَنْ سَالِمٍ الأَفْطَسِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ سَأَلَنِي يَهُودِيٌّ مِنْ أَهْلِ الْحِيرَةِ أَىَّ الأَجَلَيْنِ قَضَى مُوسَى قُلْتُ لاَ أَدْرِي حَتَّى أَقْدَمَ عَلَى حَبْرِ الْعَرَبِ فَأَسْأَلَهُ‏.‏ فَقَدِمْتُ، فَسَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ فَقَالَ قَضَى أَكْثَرَهُمَا وَأَطْيَبَهُمَا، إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا قَالَ فَعَلَ‏.‏

Said ibn Jubayr (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Hiradan boʻlgan bir yahudiy mendan — Muso (alayhissalom) ikki muddatdan qaysi birini toʻliq bajardi, deb — soʻradi. Men: «Bilmayman, (lekin kutib tur) — to men eng bilimdon arabni koʻrib, undan bu haqda soʻragunimcha», — dedim. Bas, men Ibn Abbosning oldiga borib, undan soʻradim. U: «Muso — uzunroq va yaxshiroq muddatni toʻliq bajardi», — deb javob berdi. Ibn Abbos qoʻshdi: «Shubhasiz, Allohning paygʻambari — har doim oʻzi aytgan (narsa)ni bajaradi».Саид ибн Жубайр (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Ҳирадан бўлган бир яҳудий мендан — Мусо (алайҳиссалом) икки муддатдан қайси бирини тўлиқ бажарди, деб — сўради. Мен: «Билмайман, (лекин кутиб тур) — то мен энг билимдон арабни кўриб, ундан бу ҳақда сўрагунимча», — дедим. Бас, мен Ибн Аббоснинг олдига бориб, ундан сўрадим. У: «Мусо — узунроқ ва яхшироқ муддатни тўлиқ бажарди», — деб жавоб берди. Ибн Аббос қўшди: «Шубҳасиз, Аллоҳнинг пайғамбари — ҳар доим ўзи айтган (нарса)ни бажаради».

حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ الأَحْوَلِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهُ قَالَ يَوْمُ الْخَمِيسِ، وَمَا يَوْمُ الْخَمِيسِ ثُمَّ بَكَى حَتَّى خَضَبَ دَمْعُهُ الْحَصْبَاءَ فَقَالَ اشْتَدَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَجَعُهُ يَوْمَ الْخَمِيسِ فَقَالَ ‏"‏ ائْتُونِي بِكِتَابٍ أَكْتُبْ لَكُمْ كِتَابًا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ أَبَدًا ‏"‏‏.‏ فَتَنَازَعُوا وَلاَ يَنْبَغِي عِنْدَ نَبِيٍّ تَنَازُعٌ فَقَالُوا هَجَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قَالَ ‏"‏ دَعُونِي فَالَّذِي أَنَا فِيهِ خَيْرٌ مِمَّا تَدْعُونِي إِلَيْهِ ‏"‏‏.‏ وَأَوْصَى عِنْدَ مَوْتِهِ بِثَلاَثٍ ‏"‏ أَخْرِجُوا الْمُشْرِكِينَ مِنْ جَزِيرَةِ الْعَرَبِ، وَأَجِيزُوا الْوَفْدَ بِنَحْوِ مَا كُنْتُ أُجِيزُهُمْ ‏"‏‏.‏ وَنَسِيتُ الثَّالِثَةَ‏.‏ وَقَالَ يَعْقُوبُ بْنُ مُحَمَّدٍ سَأَلْتُ الْمُغِيرَةَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ جَزِيرَةِ الْعَرَبِ‏.‏ فَقَالَ مَكَّةُ وَالْمَدِينَةُ وَالْيَمَامَةُ وَالْيَمَنُ‏.‏ وَقَالَ يَعْقُوبُ وَالْعَرْجُ أَوَّلُ تِهَامَةَ‏.‏

Said ibn Jubayr (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Ibn Abbos: «Payshanba! Payshanba kuni qanday (ulkan voqea) sodir boʻldi!» — dedi. Soʻng u — koʻz yoshlari yerdagi shagʻalni hoʻllaguncha — yigʻlay boshladi. Soʻng u: «Payshanba kuni Allohning Rasuli ﷺ ning kasalligi ogʻirlashdi va u zot: ‹Menga yozuv anjomlarini keltiringlar — sizlarga shunday (narsa) yozib berayki, undan keyin hech qachon adashmaysizlar›, — dedi. (U yerdagi) odamlar bu masalada ixtilof qildi — holbuki paygʻambar oldida ixtilof qilmaslik kerak. Ular: ‹Allohning Rasuli ﷺ ogʻir kasal›, — dedi. Paygʻambar ﷺ: ‹Meni (oʻz holimga) qoʻyinglar — men hozir boʻlgan holat, sizlar meni chaqirayotgan (narsa)dan yaxshiroq›, — dedi. Paygʻambar ﷺ oʻlim toʻshagida uch (narsani) buyurdi: ‹Mushriklarni Arab yarimorolidan chiqarib yuboringlar; va men (chet) vakillarga muomala qilganimni koʻrganingizdek, ularni hurmat qilib, ularga sovgʻalar beringlar›. Men uchinchi (buyruq)ni unutibman», — dedi (Yaʼqub ibn Muhammad: «Men Mugʻira ibn Abdurrahmondan Arab yarimoroli haqida soʻradim, u: ‹U — Makka, Madina, Yamoma va Yamanni oʻz ichiga oladi›, — dedi», — dedi. Yaʼqub qoʻshdi: «Va Arj — Tihomaning boshlanishi»).Саид ибн Жубайр (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Ибн Аббос: «Пайшанба! Пайшанба куни қандай (улкан воқеа) содир бўлди!» — деди. Сўнг у — кўз ёшлари ердаги шағални ҳўллагунча — йиғлай бошлади. Сўнг у: «Пайшанба куни Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг касаллиги оғирлашди ва у зот: ‹Менга ёзув анжомларини келтиринглар — сизларга шундай (нарса) ёзиб берайки, ундан кейин ҳеч қачон адашмайсизлар›, — деди. (У ердаги) одамлар бу масалада ихтилоф қилди — ҳолбуки пайғамбар олдида ихтилоф қилмаслик керак. Улар: ‹Аллоҳнинг Расули ﷺ оғир касал›, — деди. Пайғамбар ﷺ: ‹Мени (ўз ҳолимга) қўйинглар — мен ҳозир бўлган ҳолат, сизлар мени чақираётган (нарса)дан яхшироқ›, — деди. Пайғамбар ﷺ ўлим тўшагида уч (нарсани) буюрди: ‹Мушрикларни Араб яриморолидан чиқариб юборинглар; ва мен (чет) вакилларга муомала қилганимни кўрганингиздек, уларни ҳурмат қилиб, уларга совғалар беринглар›. Мен учинчи (буйруқ)ни унутибман», — деди (Яъқуб ибн Муҳаммад: «Мен Муғира ибн Абдурраҳмондан Араб яримороли ҳақида сўрадим, у: ‹У — Макка, Мадина, Ямома ва Яманни ўз ичига олади›, — деди», — деди. Яъқуб қўшди: «Ва Арж — Тиҳоманинг бошланиши»).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ الأَحْوَلِ، سَمِعَ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ، سَمِعَ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ يَوْمُ الْخَمِيسِ، وَمَا يَوْمُ الْخَمِيسِ ثُمَّ بَكَى حَتَّى بَلَّ دَمْعُهُ الْحَصَى‏.‏ قُلْتُ يَا أَبَا عَبَّاسٍ، مَا يَوْمُ الْخَمِيسِ قَالَ اشْتَدَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَجَعُهُ فَقَالَ ‏"‏ ائْتُونِي بِكَتِفٍ أَكْتُبْ لَكُمْ كِتَابًا لاَ تَضِلُّوا بَعْدَهُ أَبَدًا ‏"‏‏.‏ فَتَنَازَعُوا وَلاَ يَنْبَغِي عِنْدَ نَبِيٍّ تَنَازُعٌ فَقَالُوا مَا لَهُ أَهَجَرَ اسْتَفْهِمُوهُ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ ذَرُونِي، فَالَّذِي أَنَا فِيهِ خَيْرٌ مِمَّا تَدْعُونِي إِلَيْهِ ـ فَأَمَرَهُمْ بِثَلاَثٍ قَالَ ـ أَخْرِجُوا الْمُشْرِكِينَ مِنْ جَزِيرَةِ الْعَرَبِ، وَأَجِيزُوا الْوَفْدَ بِنَحْوِ مَا كُنْتُ أُجِيزُهُمْ ‏"‏‏.‏ وَالثَّالِثَةُ خَيْرٌ، إِمَّا أَنْ سَكَتَ عَنْهَا، وَإِمَّا أَنْ قَالَهَا فَنَسِيتُهَا‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ هَذَا مِنْ قَوْلِ سُلَيْمَانَ‏.‏

Said ibn Jubayr (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: U Ibn Abbosning shunday deganini eshitdi: «Payshanba! Payshanba nima ekanini bilasanmi?» Shundan keyin Ibn Abbos — yerdagi toshlar koʻz yoshlari bilan hoʻllanguncha — yigʻladi. Shunda men Ibn Abbosdan: «Payshanba (kuni) nima (boʻlgan)?» — deb soʻradim. U: «Allohning Rasuli ﷺ ning ahvoli (yaʼni sogʻligʻi) yomonlashganda, u zot: ‹Menga bir kurak suyagini keltiringlar — sizlarga shunday (narsa) yozib berayki, undan keyin hech qachon adashmaysizlar›, — dedi. Odamlar — paygʻambar oldida ixtilof qilish nomaqbul boʻlsa-da — fikrlarida ixtilof qildi. Ular: ‹Unga nima boʻldi? U alahsiramoqda deb oʻylaysanmi? Undan (tushunish uchun) soʻranglar›, — dedi. Paygʻambar ﷺ: ‹Meni (oʻz holimga) qoldiringlar — men hozir, sizlar mendan soʻrayotgan (narsa)dan koʻra yaxshiroq holatdaman›, — dedi. Soʻng Paygʻambar ﷺ ularga uch (narsani) buyurdi: ‹Mushriklarni Arab yarimorolidan chiqarib yuboringlar; va men qilganimdek, barcha chet vakillarga — ularga sovgʻalar berib — hurmat koʻrsatinglar›», — dedi (Rivoyatchi qoʻshdi: «Uchinchi (buyruq) — foydali bir narsa edi; uni yo Ibn Abbos aytmadi, yo aytdi-yu, men unutdim»).Саид ибн Жубайр (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: У Ибн Аббоснинг шундай деганини эшитди: «Пайшанба! Пайшанба нима эканини биласанми?» Шундан кейин Ибн Аббос — ердаги тошлар кўз ёшлари билан ҳўллангунча — йиғлади. Шунда мен Ибн Аббосдан: «Пайшанба (куни) нима (бўлган)?» — деб сўрадим. У: «Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг аҳволи (яъни соғлиғи) ёмонлашганда, у зот: ‹Менга бир курак суягини келтиринглар — сизларга шундай (нарса) ёзиб берайки, ундан кейин ҳеч қачон адашмайсизлар›, — деди. Одамлар — пайғамбар олдида ихтилоф қилиш номақбул бўлса-да — фикрларида ихтилоф қилди. Улар: ‹Унга нима бўлди? У алаҳсирамоқда деб ўйлайсанми? Ундан (тушуниш учун) сўранглар›, — деди. Пайғамбар ﷺ: ‹Мени (ўз ҳолимга) қолдиринглар — мен ҳозир, сизлар мендан сўраётган (нарса)дан кўра яхшироқ ҳолатдаман›, — деди. Сўнг Пайғамбар ﷺ уларга уч (нарсани) буюрди: ‹Мушрикларни Араб яриморолидан чиқариб юборинглар; ва мен қилганимдек, барча чет вакилларга — уларга совғалар бериб — ҳурмат кўрсатинглар›», — деди (Ривоятчи қўшди: «Учинчи (буйруқ) — фойдали бир нарса эди; уни ё Ибн Аббос айтмади, ё айтди-ю, мен унутдим»).

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ نَوْفًا الْبَكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى صَاحِبَ الْخَضِرِ لَيْسَ هُوَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، إِنَّمَا هُوَ مُوسَى آخَرُ‏.‏ فَقَالَ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ حَدَّثَنَا أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنَّ مُوسَى قَامَ خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَسُئِلَ أَىُّ النَّاسِ أَعْلَمُ فَقَالَ أَنَا‏.‏ فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ‏.‏ فَقَالَ لَهُ بَلَى، لِي عَبْدٌ بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ‏.‏ قَالَ أَىْ رَبِّ وَمَنْ لِي بِهِ ـ وَرُبَّمَا قَالَ سُفْيَانُ أَىْ رَبِّ وَكَيْفَ لِي بِهِ ـ قَالَ تَأْخُذُ حُوتًا، فَتَجْعَلُهُ فِي مِكْتَلٍ، حَيْثُمَا فَقَدْتَ الْحُوتَ فَهْوَ ثَمَّ ـ وَرُبَّمَا قَالَ فَهْوَ ثَمَّهْ ـ وَأَخَذَ حُوتًا، فَجَعَلَهُ فِي مِكْتَلٍ، ثُمَّ انْطَلَقَ هُوَ وَفَتَاهُ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ، حَتَّى أَتَيَا الصَّخْرَةَ، وَضَعَا رُءُوسَهُمَا فَرَقَدَ مُوسَى، وَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فَخَرَجَ فَسَقَطَ فِي الْبَحْرِ، فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا، فَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنِ الْحُوتِ جِرْيَةَ الْمَاءِ، فَصَارَ مِثْلَ الطَّاقِ، فَقَالَ هَكَذَا مِثْلُ الطَّاقِ‏.‏ فَانْطَلَقَا يَمْشِيَانِ بَقِيَّةَ لَيْلَتِهِمَا وَيَوْمَهُمَا، حَتَّى إِذَا كَانَ مِنَ الْغَدِ قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا‏.‏ وَلَمْ يَجِدْ مُوسَى النَّصَبَ حَتَّى جَاوَزَ حَيْثُ أَمَرَهُ اللَّهُ‏.‏ قَالَ لَهُ فَتَاهُ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ، وَمَا أَنْسَانِيهِ إِلاَّ الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ، وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا، فَكَانَ لِلْحُوتِ سَرَبًا وَلَهُمَا عَجَبًا‏.‏ قَالَ لَهُ مُوسَى ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِي، فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا، رَجَعَا يَقُصَّانِ آثَارَهُمَا حَتَّى انْتَهَيَا إِلَى الصَّخْرَةِ، فَإِذَا رَجُلٌ مُسَجًّى بِثَوْبٍ، فَسَلَّمَ مُوسَى، فَرَدَّ عَلَيْهِ‏.‏ فَقَالَ وَأَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلاَمُ‏.‏ قَالَ أَنَا مُوسَى‏.‏ قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ، أَتَيْتُكَ لِتُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رَشَدًا‏.‏ قَالَ يَا مُوسَى إِنِّي عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ، عَلَّمَنِيهِ اللَّهُ لاَ تَعْلَمُهُ وَأَنْتَ عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَكَهُ اللَّهُ لاَ أَعْلَمُهُ‏.‏ قَالَ هَلْ أَتَّبِعُكَ قَالَ ‏[quran sura="18" aya_start="14" aya_end="14"]{‏إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا * وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏إِمْرًا‏}‏ فَانْطَلَقَا يَمْشِيَانِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ، فَمَرَّتْ بِهِمَا سَفِينَةٌ، كَلَّمُوهُمْ أَنْ يَحْمِلُوهُمْ، فَعَرَفُوا الْخَضِرَ، فَحَمَلُوهُ بِغَيْرِ نَوْلٍ، فَلَمَّا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ جَاءَ عُصْفُورٌ، فَوَقَعَ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ، فَنَقَرَ فِي الْبَحْرِ نَقْرَةً أَوْ نَقْرَتَيْنِ، قَالَ لَهُ الْخَضِرُ يَا مُوسَى، مَا نَقَصَ عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلاَّ مِثْلَ مَا نَقَصَ هَذَا الْعُصْفُورُ بِمِنْقَارِهِ مِنَ الْبَحْرِ‏.‏ إِذْ أَخَذَ الْفَأْسَ فَنَزَعَ لَوْحًا، قَالَ فَلَمْ يَفْجَأْ مُوسَى إِلاَّ وَقَدْ قَلَعَ لَوْحًا بِالْقَدُّومِ‏.‏ فَقَالَ لَهُ مُوسَى مَا صَنَعْتَ قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ، عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا، لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا‏.‏ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا‏.‏ قَالَ لاَ تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلاَ تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا، فَكَانَتِ الأُولَى مِنْ مُوسَى نِسْيَانًا‏.‏ فَلَمَّا خَرَجَا مِنَ الْبَحْرِ مَرُّوا بِغُلاَمٍ يَلْعَبُ مَعَ الصِّبْيَانِ، فَأَخَذَ الْخَضِرُ بِرَأْسِهِ فَقَلَعَهُ بِيَدِهِ هَكَذَا ـ وَأَوْمَأَ سُفْيَانُ بِأَطْرَافِ أَصَابِعِهِ كَأَنَّهُ يَقْطِفُ شَيْئًا ـ فَقَالَ لَهُ مُوسَى أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا‏.‏ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا‏.‏ قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَىْءٍ بَعْدَهَا فَلاَ تُصَاحِبْنِي، قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا‏.‏ فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ مَائِلاً ـ أَوْمَأَ بِيَدِهِ هَكَذَا وَأَشَارَ سُفْيَانُ كَأَنَّهُ يَمْسَحُ شَيْئًا إِلَى فَوْقُ، فَلَمْ أَسْمَعْ سُفْيَانَ يَذْكُرُ مَائِلاً إِلاَّ مَرَّةً ـ قَالَ قَوْمٌ أَتَيْنَاهُمْ فَلَمْ يُطْعِمُونَا وَلَمْ يُضَيِّفُونَا عَمَدْتَ إِلَى حَائِطِهِمْ لَوْ شِئْتَ لاَتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا‏.‏ قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ، سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا‏"‏‏.‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَدِدْنَا أَنَّ مُوسَى كَانَ صَبَرَ، فَقَصَّ اللَّهُ عَلَيْنَا مِنْ خَبَرِهِمَا ‏"‏‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى، لَوْ كَانَ صَبَرَ يُقَصُّ عَلَيْنَا مِنْ أَمْرِهِمَا ‏"‏‏.‏ وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا، وَأَمَّا الْغُلاَمُ فَكَانَ كَافِرًا وَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِي سُفْيَانُ سَمِعْتُهُ مِنْهُ مَرَّتَيْنِ وَحَفِظْتُهُ مِنْهُ‏.‏ قِيلَ لِسُفْيَانَ حَفِظْتَهُ قَبْلَ أَنْ تَسْمَعَهُ مِنْ عَمْرٍو، أَوْ تَحَفَّظْتَهُ مِنْ إِنْسَانٍ فَقَالَ مِمَّنْ أَتَحَفَّظُهُ وَرَوَاهُ أَحَدٌ عَنْ عَمْرٍو غَيْرِي سَمِعْتُهُ مِنْهُ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا وَحَفِظْتُهُ مِنْهُ‏.‏

Said ibn Jubayr (Ibn Abbos orqali Ubay ibn Kaʼbdan) rivoyat qiladi: Men Ibn Abbosga: «Navf al-Bakkoliy — Xizrning hamrohi Muso — Bani Isroilning (paygʻambari) Muso emas, balki boshqa bir Muso edi, deb daʼvo qilyapti», — dedim. Ibn Abbos: «Allohning dushmani (yaʼni Navf) yolgʻon aytibdi. Ubay ibn Kaʼb bizga aytdiki, Paygʻambar ﷺ: ‹Bir marta Muso (oʻrnidan) turib, Bani Isroilga xutba qildi. Undan — odamlar orasida eng bilimli kishi kim ekani — soʻraldi. U: «Men», — dedi. Alloh uni — (ilmni) Oʻziga (yaʼni Allohga) nisbat bermagani (yaʼni «Alloh biladi» demagani) uchun — koyidi. Bas, Alloh unga: «Ha, ikki dengiz qoʻshilgan joyda Mening bir bandam bor — u sendan bilimliroqdir», — dedi. Muso: «Yo Robbim! Men u bilan qanday uchrashaman?» — dedi. Alloh: «Bir baliq olib, uni katta savatga sol; sen baliqni yoʻqotgan joyda uni topasan», — dedi. Muso bir baliq olib, uni savatga soldi va xizmatkor boʻlasi Yushaʼ ibn Nun bilan birga yoʻlga chiqdi — to ular bir qoyaga yetguncha; u yerda ular boshlarini (qoʻyib) yotdi. Muso uxladi va baliq savatdan chiqib, dengizga tushdi. U dengizga — xuddi bir tunnel (yoʻlak) kabi — yoʻl oldi. Alloh baliq ustidagi suvning oqishini toʻxtatdi va u (suv) bir gumbazga (toq) oʻxshab qoldi (Paygʻambar ﷺ bu gumbazni qoʻllari bilan koʻrsatdi). Ular tunning qolgan (qismi)ni yurib oʻtdi va ertasi kuni Muso boʻlasiga: «Bizning taomimizni keltir — chunki biz, haqiqatan, mana shu safarimizda koʻp charchadik», — dedi. Muso — Alloh izlashni buyurgan oʻsha joydan oʻtmaguncha — charchamadi (toliqish sezmadi). Boʻlasi unga: «Bilasanmi, biz oʻsha qoya yonida oʻtirganimizda, men baliqni unutibman; va menga uni (senga) aytishni — faqat shayton — unutdirdi; va u (baliq) ajoyib tarzda dengizga yoʻl oldi», — dedi. Bas, baliq uchun bir yoʻl (paydo) boʻldi va bu ularni hayratga soldi. Muso: «Mana shu — biz izlayotgan (narsa) edi», — dedi. Bas, ikkalasi — oʻz izlaridan (qaytib) — to qoyaga yetguncha (yurdi). U yerda ular — bir kiyim bilan oʻralgan, yotgan bir kishini — koʻrdi. Muso unga salom berdi va u: «Sening yurtingda odamlar bir-biriga qanday salom beradi?» — deb javob berdi. Muso: «Men — Musoman», — dedi. U kishi: «Bani Isroilning Musosimi?» — dedi. Muso: «Ha; men sening oldingga — Alloh senga oʻrgatgan narsalardan menga oʻrgatishing uchun — keldim», — dedi. U: «Ey Muso! Menda — Alloh menga oʻrgatgan va sen bilmaydigan — Allohning baʼzi ilmi bor; senda esa — Alloh senga oʻrgatgan va men bilmaydigan — Allohning baʼzi ilmi bor», — dedi. Muso: «Men senga ergashsam (boʻladimi)?» — dedi. U: «Lekin sen men bilan sabr qila olmaysan — chunki sen tushuna olmaydigan narsalar haqida qanday sabr qilasan?» — dedi. (Muso: «Alloh xohlasa, sen meni haqiqatan sabrli topasan va men senga hech narsada itoatsizlik qilmayman», — dedi.) Bas, ikkalasi dengiz boʻyi yurib ketdi; bir qayiq ular yonidan oʻtdi va ular qayiq xizmatchilaridan ularni (qayiqqa) olishlarini soʻradi. Xizmatchilar Xizrni tanidi va shu sabab ularni — haqsiz (bepul) — qayiqqa oldi. Ular qayiqda boʻlganda, bir chumchuq kelib, qayiq chetida turdi va tumshugʻini dengizga bir-ikki marta botirdi. Xizr Musoga: «Ey Muso! Mening ilmim va sening ilming — Allohning ilmidan — mana shu chumchuq tumshugʻi bilan dengiz suvini kamaytirgan miqdordan boshqa — (hech narsani) kamaytirmadi», — dedi. Soʻng birdan Xizr bir tesha olib, (qayiqdan) bir taxtani yulib oldi va Muso — u tesha bilan taxtani yulib olguncha — buni sezmadi. Muso unga: «Sen nima qilding? Ular bizni — hech narsa olmasdan — qayiqqa oldi; sen esa — uning yoʻlovchilarini choʻktirish uchun — ataylab ularning qayigʻida teshik ochding. Darhaqiqat, sen dahshatli bir ish qilding», — dedi. Xizr: «Men senga — sen men bilan sabr qila olmaysan — demaganmidim?» — deb javob berdi. Muso: «Meni — unutgan (narsa)m uchun — ayblama va — xatoyim uchun — menga qattiq muomala qilma», — dedi. Bas, Musoning birinchi uzri — uning unutgani edi. Ular dengizdan chiqqanda, boshqa bolalar bilan oʻynayotgan bir bola yonidan oʻtdi. Xizr bolaning boshidan ushlab, uni qoʻli bilan mana shunday yulib (uzib) oldi (Rivoyatchi Sufyon — goʻyo biror meva uzayotgandek — barmoq uchlari bilan koʻrsatdi). Muso unga: «Sen — hech kimni oʻldirmagan begunoh bir jonni oʻldirdingmi? Sen, haqiqatan, dahshatli bir ish qilding», — dedi. Xizr: «Men senga — sen men bilan sabr qila olmaysan — demaganmidim?» — dedi. Muso: «Agar men — bundan keyin — sendan biror narsa soʻrasam, menga hamroh boʻlma. Sen mendan uzr (ozod boʻlish sababi) olding», — dedi. Soʻng ikkalasi — to bir qishloq ahli yoniga yetguncha — yurdi va uning aholisidan ovqat soʻradi, lekin ular ularni mehmon qilishdan bosh tortdi. Soʻng ular u yerda — qulab tushay deb turgan — bir devorni koʻrdi (va Xizr uni faqat qoʻllari bilan tegizib taʼmirladi) (Rivoyatchi Sufyon — Xizr qoʻllarini devor ustidan yuqoriga qanday yurgizganini — koʻrsatdi). Muso: «Bular — biz murojaat qilgan, lekin bizga na taom bergan, na bizni mehmon qilgan odamlar; sen esa ularning devorini taʼmirlading. Agar xohlaganingda, sen buning uchun haq (toʻlov) olishing mumkin edi», — dedi. Xizr: «Bu — sen bilan mening oramizdagi ajralishdir; va men senga — sen sabr qila olmagan narsalarning izohini — aytaman», — dedi». Paygʻambar ﷺ qoʻshdi: «Biz Muso sabr qilsaydi — Alloh bizga ularning qissasi haqida koʻproq aytgan boʻlardi (deb) istardik» (Rivoyatchi Sufyon — Paygʻambar ﷺ: «Alloh Musoga rahm qilsin! Agar u sabr qilganida, bizga ularning ishi haqida koʻproq aytilgan boʻlardi», — dedi, dedi).Саид ибн Жубайр (Ибн Аббос орқали Убай ибн Каъбдан) ривоят қилади: Мен Ибн Аббосга: «Навф ал-Бакколий — Хизрнинг ҳамроҳи Мусо — Бани Исроилнинг (пайғамбари) Мусо эмас, балки бошқа бир Мусо эди, деб даъво қиляпти», — дедим. Ибн Аббос: «Аллоҳнинг душмани (яъни Навф) ёлғон айтибди. Убай ибн Каъб бизга айтдики, Пайғамбар ﷺ: ‹Бир марта Мусо (ўрнидан) туриб, Бани Исроилга хутба қилди. Ундан — одамлар орасида энг билимли киши ким экани — сўралди. У: «Мен», — деди. Аллоҳ уни — (илмни) Ўзига (яъни Аллоҳга) нисбат бермагани (яъни «Аллоҳ билади» демагани) учун — койиди. Бас, Аллоҳ унга: «Ҳа, икки денгиз қўшилган жойда Менинг бир бандам бор — у сендан билимлироқдир», — деди. Мусо: «Ё Роббим! Мен у билан қандай учрашаман?» — деди. Аллоҳ: «Бир балиқ олиб, уни катта саватга сол; сен балиқни йўқотган жойда уни топасан», — деди. Мусо бир балиқ олиб, уни саватга солди ва хизматкор бўласи Юшаъ ибн Нун билан бирга йўлга чиқди — то улар бир қояга етгунча; у ерда улар бошларини (қўйиб) ётди. Мусо ухлади ва балиқ саватдан чиқиб, денгизга тушди. У денгизга — худди бир туннел (йўлак) каби — йўл олди. Аллоҳ балиқ устидаги сувнинг оқишини тўхтатди ва у (сув) бир гумбазга (тоқ) ўхшаб қолди (Пайғамбар ﷺ бу гумбазни қўллари билан кўрсатди). Улар туннинг қолган (қисми)ни юриб ўтди ва эртаси куни Мусо бўласига: «Бизнинг таомимизни келтир — чунки биз, ҳақиқатан, мана шу сафаримизда кўп чарчадик», — деди. Мусо — Аллоҳ излашни буюрган ўша жойдан ўтмагунча — чарчамади (толиқиш сезмади). Бўласи унга: «Биласанми, биз ўша қоя ёнида ўтирганимизда, мен балиқни унутибман; ва менга уни (сенга) айтишни — фақат шайтон — унутдирди; ва у (балиқ) ажойиб тарзда денгизга йўл олди», — деди. Бас, балиқ учун бир йўл (пайдо) бўлди ва бу уларни ҳайратга солди. Мусо: «Мана шу — биз излаётган (нарса) эди», — деди. Бас, иккаласи — ўз изларидан (қайтиб) — то қояга етгунча (юрди). У ерда улар — бир кийим билан ўралган, ётган бир кишини — кўрди. Мусо унга салом берди ва у: «Сенинг юртингда одамлар бир-бирига қандай салом беради?» — деб жавоб берди. Мусо: «Мен — Мусоман», — деди. У киши: «Бани Исроилнинг Мусосими?» — деди. Мусо: «Ҳа; мен сенинг олдингга — Аллоҳ сенга ўргатган нарсалардан менга ўргатишинг учун — келдим», — деди. У: «Эй Мусо! Менда — Аллоҳ менга ўргатган ва сен билмайдиган — Аллоҳнинг баъзи илми бор; сенда эса — Аллоҳ сенга ўргатган ва мен билмайдиган — Аллоҳнинг баъзи илми бор», — деди. Мусо: «Мен сенга эргашсам (бўладими)?» — деди. У: «Лекин сен мен билан сабр қила олмайсан — чунки сен тушуна олмайдиган нарсалар ҳақида қандай сабр қиласан?» — деди. (Мусо: «Аллоҳ хоҳласа, сен мени ҳақиқатан сабрли топасан ва мен сенга ҳеч нарсада итоацизлик қилмайман», — деди.) Бас, иккаласи денгиз бўйи юриб кетди; бир қайиқ улар ёнидан ўтди ва улар қайиқ хизматчиларидан уларни (қайиққа) олишларини сўради. Хизматчилар Хизрни таниди ва шу сабаб уларни — ҳақсиз (бепул) — қайиққа олди. Улар қайиқда бўлганда, бир чумчуқ келиб, қайиқ четида турди ва тумшуғини денгизга бир-икки марта ботирди. Хизр Мусога: «Эй Мусо! Менинг илмим ва сенинг илминг — Аллоҳнинг илмидан — мана шу чумчуқ тумшуғи билан денгиз сувини камайтирган миқдордан бошқа — (ҳеч нарсани) камайтирмади», — деди. Сўнг бирдан Хизр бир теша олиб, (қайиқдан) бир тахтани юлиб олди ва Мусо — у теша билан тахтани юлиб олгунча — буни сезмади. Мусо унга: «Сен нима қилдинг? Улар бизни — ҳеч нарса олмасдан — қайиққа олди; сен эса — унинг йўловчиларини чўктириш учун — атайлаб уларнинг қайиғида тешик очдинг. Дарҳақиқат, сен даҳшатли бир иш қилдинг», — деди. Хизр: «Мен сенга — сен мен билан сабр қила олмайсан — демаганмидим?» — деб жавоб берди. Мусо: «Мени — унутган (нарса)м учун — айблама ва — хатойим учун — менга қаттиқ муомала қилма», — деди. Бас, Мусонинг биринчи узри — унинг унутгани эди. Улар денгиздан чиққанда, бошқа болалар билан ўйнаётган бир бола ёнидан ўтди. Хизр боланинг бошидан ушлаб, уни қўли билан мана шундай юлиб (узиб) олди (Ривоятчи Суфён — гўё бирор мева узаётгандек — бармоқ учлари билан кўрсатди). Мусо унга: «Сен — ҳеч кимни ўлдирмаган бегуноҳ бир жонни ўлдирдингми? Сен, ҳақиқатан, даҳшатли бир иш қилдинг», — деди. Хизр: «Мен сенга — сен мен билан сабр қила олмайсан — демаганмидим?» — деди. Мусо: «Агар мен — бундан кейин — сендан бирор нарса сўрасам, менга ҳамроҳ бўлма. Сен мендан узр (озод бўлиш сабаби) олдинг», — деди. Сўнг иккаласи — то бир қишлоқ аҳли ёнига етгунча — юрди ва унинг аҳолисидан овқат сўради, лекин улар уларни меҳмон қилишдан бош тортди. Сўнг улар у ерда — қулаб тушай деб турган — бир деворни кўрди (ва Хизр уни фақат қўллари билан тегизиб таъмирлади) (Ривоятчи Суфён — Хизр қўлларини девор устидан юқорига қандай юргизганини — кўрсатди). Мусо: «Булар — биз мурожаат қилган, лекин бизга на таом берган, на бизни меҳмон қилган одамлар; сен эса уларнинг деворини таъмирладинг. Агар хоҳлаганингда, сен бунинг учун ҳақ (тўлов) олишинг мумкин эди», — деди. Хизр: «Бу — сен билан менинг орамиздаги ажралишдир; ва мен сенга — сен сабр қила олмаган нарсаларнинг изоҳини — айтаман», — деди». Пайғамбар ﷺ қўшди: «Биз Мусо сабр қилсайди — Аллоҳ бизга уларнинг қиссаси ҳақида кўпроқ айтган бўларди (деб) истардик» (Ривоятчи Суфён — Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳ Мусога раҳм қилсин! Агар у сабр қилганида, бизга уларнинг иши ҳақида кўпроқ айтилган бўларди», — деди, деди).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَرْعَرَةَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ يُدْنِي ابْنَ عَبَّاسٍ، فَقَالَ لَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ إِنَّ لَنَا أَبْنَاءً مِثْلَهُ‏.‏ فَقَالَ إِنَّهُ مِنْ حَيْثُ تَعْلَمُ‏.‏ فَسَأَلَ عُمَرُ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنْ هَذِهِ الآيَةِ ‏[quran sura="110" aya_start="1" aya_end="1"]{‏إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ‏}‏‏.‏ فَقَالَ أَجَلُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَعْلَمَهُ إِيَّاهُ‏.‏ قَالَ مَا أَعْلَمُ مِنْهَا إِلاَّ مَا تَعْلَمُ‏.‏

Said ibn Jubayr (Ibn Abbos haqida) rivoyat qiladi: Umar ibn Xattob Ibn Abbosga juda yaxshi (iltifotli) muomala qilardi. Abdurrahmon ibn Avf unga: «Bizning ham — unga teng (yoshli) oʻgʻillarimiz bor (lekin sen unga tarafkashlik qilasan)», — dedi. Umar: «Bu — uning ilmi sabablidir», — dedi. Soʻng Umar Ibn Abbosdan: ‹Allohning yordami va (Makka) fathi kelganda...› (Nasr, 1) degan oyatning taʼbiri haqida soʻradi. Ibn Abbos: «U — Allohning Rasulining vafotiga ishora qilardi — Alloh uni (zotni) bundan xabardor qilgan edi», — dedi. Umar: «Men bu oyatdan — sen bilgan (narsa)dan boshqa narsani bilmayman», — dedi.Саид ибн Жубайр (Ибн Аббос ҳақида) ривоят қилади: Умар ибн Хаттоб Ибн Аббосга жуда яхши (илтифотли) муомала қиларди. Абдурраҳмон ибн Авф унга: «Бизнинг ҳам — унга тенг (ёшли) ўғилларимиз бор (лекин сен унга тарафкашлик қиласан)», — деди. Умар: «Бу — унинг илми сабаблидир», — деди. Сўнг Умар Ибн Аббосдан: ‹Аллоҳнинг ёрдами ва (Макка) фатҳи келганда...› (Наср, 1) деган оятнинг таъбири ҳақида сўради. Ибн Аббос: «У — Аллоҳнинг Расулининг вафотига ишора қиларди — Аллоҳ уни (зотни) бундан хабардор қилган эди», — деди. Умар: «Мен бу оятдан — сен билган (нарса)дан бошқа нарсани билмайман», — деди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، أَوْ قَالَ حَدَّثَنِي الْحَكَمُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ أَمَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبْزَى قَالَ سَلِ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنْ هَاتَيْنِ الآيَتَيْنِ، مَا أَمْرُهُمَا ‏[quran sura="6" aya_start="151" aya_end="151"]{‏وَلاَ تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ ‏}‏ ‏[quran sura="4" aya_start="93" aya_end="93"]{‏وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا‏}‏ فَسَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ فَقَالَ لَمَّا أُنْزِلَتِ الَّتِي فِي الْفُرْقَانِ قَالَ مُشْرِكُو أَهْلِ مَكَّةَ فَقَدْ قَتَلْنَا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ، وَدَعَوْنَا مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ، وَقَدْ أَتَيْنَا الْفَوَاحِشَ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ [quran sura="25" aya_start="70" aya_end="70"]‏{‏إِلاَّ مَنْ تَابَ وَآمَنَ‏}‏ الآيَةَ فَهَذِهِ لأُولَئِكَ وَأَمَّا الَّتِي فِي النِّسَاءِ الرَّجُلُ إِذَا عَرَفَ الإِسْلاَمَ وَشَرَائِعَهُ، ثُمَّ قَتَلَ فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ‏.‏ فَذَكَرْتُهُ لِمُجَاهِدٍ فَقَالَ إِلاَّ مَنْ نَدِمَ‏.‏

Abdurrahmon ibn Abzo menga buyurib: «Ibn Abbosdan mana bu ikki oyat haqida — ularning hukmi nima ekani haqida — soʻra», dedi: «Alloh harom qilgan jonni oʻldirmanglar...» (Anʼom surasi, 151) va «Kim bir moʻminni qasddan oʻldirsa...» (Niso surasi, 93). Men Ibn Abbosdan soʻradim. U: «Furqonda (Anʼomda) boʻlgan (oyat) nozil boʻlganda, Makka ahlining mushriklari: ‹Biz Alloh harom qilgan jonni oʻldirdik, Alloh bilan birga boshqa ilohni (chaqirib) ibodat qildik va fohishaliklar qildik› deyishdi. Shunda Alloh: ‹...magar (kim) tavba qilsa va iymon keltirsa...› (Furqon surasi, 70) (oyatini) nozil qildi. Bu (oyat) oʻshalar uchundir. Nisodagi (oyatga) kelsak — kishi islomni va uning shariatlarini tanigach, soʻng (moʻminni) oʻldirsa, uning jazosi jahannamdir», dedi. Men buni Mujohidga eslatdim. U: «Magar (kim) pushaymon boʻlsa (bundan mustasno)», dedi.Абдурраҳмон ибн Абзо менга буюриб: «Ибн Аббосдан мана бу икки оят ҳақида — уларнинг ҳукми нима экани ҳақида — сўра», деди: «Аллоҳ ҳаром қилган жонни ўлдирманглар...» (Анъом сураси, 151) ва «Ким бир мўминни қасддан ўлдирса...» (Нисо сураси, 93). Мен Ибн Аббосдан сўрадим. У: «Фурқонда (Анъомда) бўлган (оят) нозил бўлганда, Макка аҳлининг мушриклари: ‹Биз Аллоҳ ҳаром қилган жонни ўлдирдик, Аллоҳ билан бирга бошқа илоҳни (чақириб) ибодат қилдик ва фоҳишаликлар қилдик› дейишди. Шунда Аллоҳ: ‹...магар (ким) тавба қилса ва иймон келтирса...› (Фурқон сураси, 70) (оятини) нозил қилди. Бу (оят) ўшалар учундир. Нисодаги (оятга) келсак — киши исломни ва унинг шариатларини танигач, сўнг (мўминни) ўлдирса, унинг жазоси жаҳаннамдир», деди. Мен буни Мужоҳидга эслатдим. У: «Магар (ким) пушаймон бўлса (бундан мустасно)», деди.

حَدَّثَنِي الْحَسَنُ بْنُ مُدْرِكٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمَّادٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ سُورَةُ الْحَشْرِ‏.‏ قَالَ قُلْ سُورَةُ النَّضِيرِ‏.‏ تَابَعَهُ هُشَيْمٌ عَنْ أَبِي بِشْرٍ‏.‏

Men Ibn Abbosga: «Hashr surasi (haqida soʻrayman)», dedim. U: «(Uni) Nazir surasi de», dedi. Buni Hushaym (ham) Abu Bishrdan (rivoyatda) qoʻllab-quvvatladi.Мен Ибн Аббосга: «Ҳашр сураси (ҳақида сўрайман)», дедим. У: «(Уни) Назир сураси де», деди. Буни Ҳушайм (ҳам) Абу Бишрдан (ривоятда) қўллаб-қувватлади.

حَدَّثَنَا آدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا مُغِيرَةُ بْنُ النُّعْمَانِ، قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ، قَالَ ‏{‏آيَةٌ‏}‏ اخْتَلَفَ فِيهَا أَهْلُ الْكُوفَةِ، فَرَحَلْتُ فِيهَا إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَسَأَلْتُهُ عَنْهَا فَقَالَ نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏[quran sura="4" aya_start="93" aya_end="93"]{‏وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ‏}‏ هِيَ آخِرُ مَا نَزَلَ وَمَا نَسَخَهَا شَىْءٌ‏.‏

(Saʼid ibn Jubayr aytdi:) Bir oyat (haqida) Kufa ahli ixtilof qildi; men u haqda Ibn Abbosga (oldiga) safar qilib bordim va undan u haqda soʻradim. U: «Bu oyat — ‹Va kim moʻminni qasdan oʻ ldirsa, jazosi — jahannamdir› (Niso surasi, 93) — eng oxirgi nozil boʻ lgan (oyat)lardan, uni hech narsa nasx qilmagan», dedi.(Саъид ибн Жубайр айтди:) Бир оят (ҳақида) Куфа аҳли ихтилоф қилди; мен у ҳақда Ибн Аббосга (олдига) сафар қилиб бордим ва ундан у ҳақда сўрадим. У: «Бу оят — ‹Ва ким мўминни қасдан ў лдирса, жазоси — жаҳаннамдир› (Нисо сураси, 93) — энг охирги нозил бў лган (оят)лардан, уни ҳеч нарса насх қилмаган», деди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، أَخْبَرَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا أَبُو بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ سُورَةُ الأَنْفَالِ قَالَ نَزَلَتْ فِي بَدْرٍ‏.‏ الشَّوْكَةُ الْحَدُّ ‏{‏مُرْدَفِينَ‏}‏ فَوْجًا بَعْدَ فَوْجٍ، رَدِفَنِي وَأَرْدَفَنِي جَاءَ بَعْدِي ‏{‏ذُوقُوا‏}‏ بَاشِرُوا وَجَرِّبُوا وَلَيْسَ هَذَا مِنْ ذَوْقِ الْفَمِ ‏{‏فَيَرْكُمَهُ‏}‏ يَجْمَعُهُ‏.‏ ‏{‏شَرِّدْ‏}‏ فَرِّقْ ‏[quran sura="8" aya_start="61" aya_end="61"]{‏وَإِنْ جَنَحُوا‏}‏ طَلَبُوا ‏{‏يُثْخِنَ‏}‏ يَغْلِبَ‏.‏ وَقَالَ مُجَاهِدٌ ‏{‏مُكَاءً‏}‏ إِدْخَالُ أَصَابِعِهِمْ فِي أَفْوَاهِهِمْ وَ‏{‏تَصْدِيَةً‏}‏ الصَّفِيرُ ‏{‏لِيُثْبِتُوكَ‏}‏ لِيَحْبِسُوكَ‏.‏

(Saʼid ibn Jubayr aytdi:) Men Ibn Abbosga: «Anfol surasi (qaerda nozil boʻ ldi)?» dedim. U: «U Badrda nozil boʻ ldi», dedi. (Quyidagi lugʻ atlar Ibn Abbosdan keltiriladi:) ‹Shavka› — hadd (oʻ tkirlik, kuch); ‹murdafin› — fav-fav (guruh-guruh) ketma-ket; ‹radafani› va ‹ardafani› — mendan keyin keldi (degani); ‹zuqu› — boshlab koʻ ringlar, sinab koʻ ringlar — bu ogʻ izning taʼmini totishdan (emas); ‹fa-yarkumahu› — uni (toʻ plab) yigʻ adi; ‹sharrid› — tarqat (degani); ‹va in janahu› (Anfol surasi, 61) — talab qildi (moyil boʻ ldi); ‹yusxina› — gʻ olib keladi. (Mujohid:) ‹mukaʼ› — barmoqlarini ogʻ izlariga solish; ‹tasdiya› — hushtak (chalish); ‹li-yusbituka› — seni hibsga (band) qilishlari (uchun).(Саъид ибн Жубайр айтди:) Мен Ибн Аббосга: «Анфол сураси (қаэрда нозил бў лди)?» дедим. У: «У Бадрда нозил бў лди», деди. (Қуйидаги луғ атлар Ибн Аббосдан келтирилади:) ‹Шавка› — ҳадд (ў ткирлик, куч); ‹мурдафин› — фав-фав (гуруҳ-гуруҳ) кетма-кет; ‹радафани› ва ‹ардафани› — мендан кейин келди (дегани); ‹зуқу› — бошлаб кў ринглар, синаб кў ринглар — бу оғ изнинг таъмини тотишдан (эмас); ‹фа-яркумаҳу› — уни (тў плаб) йиғ ади; ‹шаррид› — тарқат (дегани); ‹ва ин жанаҳу› (Анфол сураси, 61) — талаб қилди (мойил бў лди); ‹юсхина› — ғ олиб келади. (Мужоҳид:) ‹мукаъ› — бармоқларини оғ изларига солиш; ‹тасдия› — ҳуштак (чалиш); ‹ли-юсбитука› — сени ҳибсга (банд) қилишлари (учун).

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا بَيَانٌ، أَنَّ وَبَرَةَ، حَدَّثَهُ قَالَ حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، قَالَ خَرَجَ عَلَيْنَا أَوْ إِلَيْنَا ابْنُ عُمَرَ، فَقَالَ رَجُلٌ كَيْفَ تَرَى فِي قِتَالِ الْفِتْنَةِ‏.‏ فَقَالَ وَهَلْ تَدْرِي مَا الْفِتْنَةُ كَانَ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم يُقَاتِلُ الْمُشْرِكِينَ، وَكَانَ الدُّخُولُ عَلَيْهِمْ فِتْنَةً، وَلَيْسَ كَقِتَالِكُمْ عَلَى الْمُلْكِ‏.‏

(Saʼid ibn Jubayr aytdi:) Ibn Umar bizning oldimizga — yoki: oldimizga — chiqdi; bir kishi: «Fitna (ichidagi) jang haqida qanday koʻ rasiz?» dedi. U: «Fitna nima ekanini bilasanmi? Muhammad ﷺ mushriklar bilan jang qilar edilar; ularning oldiga kirish (ularni dindan qaytarishga urinish) fitna edi; (bu) — sizlarninng mulk (hokimiyat) uchun jangingizdek emas», dedi.(Саъид ибн Жубайр айтди:) Ибн Умар бизнинг олдимизга — ёки: олдимизга — чиқди; бир киши: «Фитна (ичидаги) жанг ҳақида қандай кў расиз?» деди. У: «Фитна нима эканини биласанми? Муҳаммад ﷺ мушриклар билан жанг қилар эдилар; уларнинг олдига кириш (уларни диндан қайтаришга уриниш) фитна эди; (бу) — сизларниннг мулк (ҳокимият) учун жангингиздек эмас», деди.

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ نَوْفًا الْبَكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى صَاحِبَ الْخَضِرِ لَيْسَ هُوَ مُوسَى صَاحِبَ بَنِي إِسْرَائِيلَ‏.‏ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ حَدَّثَنِي أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ مُوسَى قَامَ خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَسُئِلَ أَىُّ النَّاسِ أَعْلَمُ فَقَالَ أَنَا فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ، إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ إِنَّ لِي عَبْدًا بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ، هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ مُوسَى يَا رَبِّ فَكَيْفَ لِي بِهِ قَالَ تَأْخُذُ مَعَكَ حُوتًا فَتَجْعَلُهُ فِي مِكْتَلٍ، فَحَيْثُمَا فَقَدْتَ الْحُوتَ فَهْوَ ثَمَّ، فَأَخَذَ حُوتًا فَجَعَلَهُ فِي مِكْتَلٍ ثُمَّ انْطَلَقَ، وَانْطَلَقَ مَعَهُ بِفَتَاهُ يُوشَعَ بْنِ نُونٍ، حَتَّى إِذَا أَتَيَا الصَّخْرَةَ وَضَعَا رُءُوسَهُمَا فَنَامَا، وَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فِي الْمِكْتَلِ، فَخَرَجَ مِنْهُ، فَسَقَطَ فِي الْبَحْرِ فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا، وَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنِ الْحُوتِ جِرْيَةَ الْمَاءِ فَصَارَ عَلَيْهِ مِثْلَ الطَّاقِ فَلَمَّا اسْتَيْقَظَ، نَسِيَ صَاحِبُهُ أَنْ يُخْبِرَهُ بِالْحُوتِ، فَانْطَلَقَا بَقِيَّةَ يَوْمِهِمَا وَلَيْلَتَهُمَا، حَتَّى إِذَا كَانَ مِنَ الْغَدِ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا قَالَ وَلَمْ يَجِدْ مُوسَى النَّصَبَ حَتَّى جَاوَزَ الْمَكَانَ الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ بِهِ فَقَالَ لَهُ فَتَاهُ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهِ إِلاَّ الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ، وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا قَالَ فَكَانَ لِلْحُوتِ سَرَبًا وَلِمُوسَى وَلِفَتَاهُ عَجَبًا فَقَالَ مُوسَى ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِي فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا قَالَ رَجَعَا يَقُصَّانِ آثَارَهُمَا حَتَّى انْتَهَيَا إِلَى الصَّخْرَةِ، فَإِذَا رَجُلٌ مُسَجًّى ثَوْبًا، فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى‏.‏ فَقَالَ الْخَضِرُ وَأَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلاَمُ قَالَ أَنَا مُوسَى‏.‏ قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ أَتَيْتُكَ لِتُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رَشَدًا‏.‏ قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِي صَبْرًا، يَا مُوسَى إِنِّي عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَنِيهِ لاَ تَعْلَمُهُ أَنْتَ وَأَنْتَ عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَكَ اللَّهُ لاَ أَعْلَمُهُ‏.‏ فَقَالَ مُوسَى سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا، وَلاَ أَعْصِي لَكَ أَمْرًا‏.‏ فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ، فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلاَ تَسْأَلْنِي عَنْ شَىْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا، فَانْطَلَقَا يَمْشِيَانِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ، فَمَرَّتْ سَفِينَةٌ فَكَلَّمُوهُمْ أَنْ يَحْمِلُوهُمْ، فَعَرَفُوا الْخَضِرَ، فَحَمَلُوهُ بِغَيْرِ نَوْلٍ فَلَمَّا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ، لَمْ يَفْجَأْ إِلاَّ وَالْخَضِرُ قَدْ قَلَعَ لَوْحًا مِنْ أَلْوَاحِ السَّفِينَةِ بِالْقَدُومِ‏.‏ فَقَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ، عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا‏.‏ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِي صَبْرًا‏.‏ قَالَ لاَ تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلاَ تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا ‏"‏‏.‏ قَالَ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَكَانَتِ الأُولَى مِنْ مُوسَى نِسْيَانًا قَالَ وَجَاءَ عُصْفُورٌ فَوَقَعَ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ فَنَقَرَ فِي الْبَحْرِ نَقْرَةً، فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ مَا عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلاَّ مِثْلُ مَا نَقَصَ هَذَا الْعُصْفُورُ مِنْ هَذَا الْبَحْرِ ثُمَّ خَرَجَا مِنَ السَّفِينَةِ، فَبَيْنَا هُمَا يَمْشِيَانِ عَلَى السَّاحِلِ، إِذْ أَبْصَرَ الْخَضِرُ غُلاَمًا يَلْعَبُ مَعَ الْغِلْمَانِ، فَأَخَذَ الْخَضِرُ رَأْسَهُ بِيَدِهِ فَاقْتَلَعَهُ بِيَدِهِ فَقَتَلَهُ‏.‏ فَقَالَ لَهُ مُوسَى أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَاكِيَةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا‏.‏ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِي صَبْرًا قَالَ وَهَذَا أَشَدُّ مِنَ الأُولَى، قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَىْءٍ بَعْدَهَا فَلاَ تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ ـ قَالَ مَائِلٌ ـ فَقَامَ الْخَضِرُ فَأَقَامَهُ بِيَدِهِ فَقَالَ مُوسَى قَوْمٌ أَتَيْنَاهُمْ فَلَمْ يُطْعِمُونَا، وَلَمْ يُضَيِّفُونَا، لَوْ شِئْتَ لاَتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا‏.‏ قَالَ ‏[quran sura="18" aya_start="78" aya_end="78"]{‏هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏[quran sura="18" aya_start="82" aya_end="82"]{‏ذَلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا‏}‏‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَدِدْنَا أَنَّ مُوسَى كَانَ صَبَرَ حَتَّى يَقُصَّ اللَّهُ عَلَيْنَا مِنْ خَبَرِهِمَا ‏"‏‏.‏ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ فَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقْرَأُ وَكَانَ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا، وَكَانَ يَقْرَأُ وَأَمَّا الْغُلاَمُ فَكَانَ كَافِرًا وَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ‏.‏

(Saʼid ibn Jubayr aytdi:) Men Ibn Abbosga: «Navf al-Bikoliy — Xizrning hamrohi Muso, Bani Isroilning (paygʻambari) Muso emas, deb daʼvo qilyapti», dedim. Ibn Abbos: «Allohning dushmani yolgʻon aytdi; menga Ubayy ibn Kaʼb soʻzlab berdi — u Rasululloh ﷺni (shunday) deb aytayotganlarini eshitgan: ‹Muso Bani Isroilda xatib boʻ lib turdi; undan: ‹Odamlarning eng bilimdoni kim?› deb soʻraldi. U: ‹Men› dedi. Alloh unga — ilmni Oʻ ziga (havola qilib) qaytarmagani uchun — eʼtirob (ozgina dargʻ azablik) qildi va unga vahy yubordi: ‹Ikki dengiz qoʻ shilgan joyda Mening bir bandam bor — u sendan bilimdonroq›. Muso: ‹Ey Robbim, unga qanday (yetaman)?› dedi. (Alloh): ‹Oʻ zing bilan bir baliq olib, uni savatga sol; baliqni qaerda yoʻqotsang, u oʻ sha yerda (boʻ ladi)› dedi.› ‹U bir baliq olib, savatga soldi, soʻng joʻnadi; u bilan birga xizmatkori Yushaʼ ibn Nun (ham) joʻnadi. Ular qoyaga yetganlarida, boshlarini (qoʻ yib) uxlab qoldilar; baliq savatda qimirlab, undan chiqdi va dengizga tushdi — va dengizda oʻ z yoʻ lini naycha (tuynuk) qilib oldi. Alloh baliqdan suvning oqimini toʻ xtatdi — shunda u (suv) uning ustida toq (gumbaz) kabi boʻ lib qoldi. (Muso) uygʻ onganida, hamrohi unga baliq (haqida) xabar berishni unutdi. Ular kunlarining qolgan qismini va kechasini (yurib) joʻnadilar; ertasiga Muso xizmatkoriga: ‹Tushlikni keltir; bu safarimizdan charchadik (mashaqqat koʻ rdik)› dedi. Muso — Alloh buyurgan joydan oʻ tmaguncha — charchoq sezmagan edi. Xizmatkori unga: ‹Koʻ rdingizmi, biz qoyaga panoh tortganimizda, men baliqni unutibman — uni eslashni menga faqat shayton unuttirdi; u dengizda oʻ z yoʻ lini ajoyib (tarzda) qilib oldi› dedi.› ‹Baliq uchun (bu) naycha (yoʻl), Muso va xizmatkori uchun ajablanarli (narsa) edi. Muso: ‹Mana shu — biz istab (kelayotgan) narsa edi› dedi va ikkalasi izlarini kuzatib (orqaga) qaytdi. Ular izlarini izlab qaytib, qoyaga yetganlarida, birdan bir kishi — kiyimga oʻ ralgan (holda) edi. Muso unga salom berdi. Xizr: ‹Sening yeringda (qaerdan) salom (bor)?› dedi. (Muso): ‹Men Musoman› dedi. (Xizr): ‹Bani Isroilning Musosimi?› dedi. (Muso): ‹Ha; senga — oʻ rgangan (ilm)ingdan menga toʻ gʻ ri yoʻ l (ilm) oʻ rgatishing uchun — keldim› dedi. (Xizr): ‹Sen men bilan (birga boʻ lishga) aslo sabr qilolmaysan, ey Muso; men Allohning ilmidan bir ilm (ustida)manki, uni Alloh menga oʻ rgatgan, sen uni bilmaysan; sen ham Allohning ilmidan bir ilm (ustida)sanki, uni Alloh senga oʻ rgatgan, men uni bilmayman› dedi. Muso: ‹Alloh xohlasa, meni sabrli topasan; senga hech bir ishda osiy boʻ lmayman› dedi. Xizr unga: ‹Agar menga ergashsang, men senga u haqda (oʻ zim) zikr (izoh) ochmagunimcha, mendan hech narsa soʻrama› dedi.› ‹Ikkalasi dengiz sohili boʻ ylab yurib joʻnadi; bir kema oʻ tdi; ular (kema egalariga) oʻ zlarini olib oʻ tishni aytdi (iltimos qildi). Ular Xizrni tanib, ikkalasini haq (toʻ lov)siz olib oʻ tdi. Ular kemaga minganlarida, Xizr — birdan — kemaning taxtalaridan bir taxtani tesha bilan qoʻ porib oldi. Muso unga: ‹Bir qavm bizni haq(toʻ lov)siz olib oʻ tdi — sen ularning kemasini (ataylab) teshib, ahlini gʻ arq qilmoqchi boʻ ldingmi? Sen dahshatli bir ish qilding› dedi. (Xizr): ‹Men senga: ‹Sen men bilan aslo sabr qilolmaysan› demaganmidim?› dedi. (Muso): ‹Unutgan (narsam) sababli meni (ayblab) tutma va mening ishimda menga qiyinchilik bilan toʻ qnashma (yengillik qil)› dedi.› Rasululloh ﷺ: ‹Musodan (boʻ lgan) birinchi (eʼtiroz) unutishdan edi› dedilar.› ‹Soʻng bir chumchuq kelib, kemaning chetiga qoʻ ndi va dengizga bir marta tumshugʻ ini urdi (choʻqidi). Xizr unga: ‹Mening ilmim va sening ilming Allohning ilmidan — faqat mana shu chumchuq bu dengizdan kamaytirgan (suv) chalik (oz)dir› dedi. Soʻng ikkalasi kemadan chiqdi. Ikkalasi sohil boʻ ylab yurib ketayotganida, Xizr bir bolani — boshqa bolalar bilan oʻ ynab turgan holda — koʻ rdi; Xizr uning boshini qoʻ li bilan tutib, uni qoʻ li bilan yulib (sugʻ urib) oldi va oʻ ldirdi. Muso unga: ‹Bir pok jonni — (boshqa) jon (evaziga) emas — oʻ ldirdingmi? Sen yomon bir ish qilding› dedi. (Xizr): ‹Men senga: ‹Sen men bilan aslo sabr qilolmaysan› demaganmidim?› dedi.› (Rasululloh ﷺ:) ‹Bu — birinchisidan qattiqroq edi.› ‹(Muso): ‹Agar bundan keyin sendan bir narsa haqida soʻrasam, menga hamroh boʻ lma; mendan (allaqachon) uzr (ga arziydigan darajaga) yetding› dedi. Ikkalasi joʻnadi, to bir qishloq ahliga yetib keldi; ular(qishloq ahli)dan taom soʻradi, (lekin) ular ikkalasini mehmon qilishdan bosh tortdi. Ular unda qulab tushmoqchi boʻ lgan (egilgan) bir devorni topdilar. Xizr (oʻrnidan) turib, uni qoʻ li bilan tiklab (tuzatib) qoʻ ydi. Muso: ‹Bir qavm — biz ularga keldik, ular bizni ovqatlantirmadi, mehmon (ham) qilmadi; agar xohlasang, buning evaziga haq olgan boʻ lar eding› dedi. (Xizr): ‹Mana shu — mening bilan sening orangda(gi) ajralishdir...› (degan oyatdan) to ‹...mana shu — sen sabr qilolmagan (ishlar)ning taʼvili (ichki maʼnosi)dir› (Kahf surasi, 78-82) (degan soʻzigacha aytdi).› Rasululloh ﷺ: ‹Biz Muso (yana) sabr qilganida — Alloh bizga ular ikkovi(ning xabari)dan (koʻ proq) soʻzlab berganini istar edik›, dedilar.» Saʼid ibn Jubayr aytdi: Ibn Abbos: ‹...va ularning oldida har bir soz (sogʻ lom) kemani zoʻ rlik bilan tortib oluvchi bir podshoh bor edi› deb oʻqir edi; (yana) ‹...bola(ga) kelsak — u kofir edi, ota-onasi esa moʻmin edilar› deb oʻqir edi.(Саъид ибн Жубайр айтди:) Мен Ибн Аббосга: «Навф ал-Биколий — Хизрнинг ҳамроҳи Мусо, Бани Исроилнинг (пайғамбари) Мусо эмас, деб даъво қиляпти», дедим. Ибн Аббос: «Аллоҳнинг душмани ёлғон айтди; менга Убайй ибн Каъб сўзлаб берди — у Расулуллоҳ ﷺни (шундай) деб айтаётганларини эшитган: ‹Мусо Бани Исроилда хатиб бў либ турди; ундан: ‹Одамларнинг энг билимдони ким?› деб сўралди. У: ‹Мен› деди. Аллоҳ унга — илмни Ў зига (ҳавола қилиб) қайтармагани учун — эътироб (озгина дарғ азаблик) қилди ва унга ваҳй юборди: ‹Икки денгиз қў шилган жойда Менинг бир бандам бор — у сендан билимдонроқ›. Мусо: ‹Эй Роббим, унга қандай (етаман)?› деди. (Аллоҳ): ‹Ў зинг билан бир балиқ олиб, уни саватга сол; балиқни қаэрда йўқоцанг, у ў ша ерда (бў лади)› деди.› ‹У бир балиқ олиб, саватга солди, сўнг жўнади; у билан бирга хизматкори Юшаъ ибн Нун (ҳам) жўнади. Улар қояга етганларида, бошларини (қў йиб) ухлаб қолдилар; балиқ саватда қимирлаб, ундан чиқди ва денгизга тушди — ва денгизда ў з йў лини найча (туйнук) қилиб олди. Аллоҳ балиқдан сувнинг оқимини тў хтатди — шунда у (сув) унинг устида тоқ (гумбаз) каби бў либ қолди. (Мусо) уйғ онганида, ҳамроҳи унга балиқ (ҳақида) хабар беришни унутди. Улар кунларининг қолган қисмини ва кечасини (юриб) жўнадилар; эртасига Мусо хизматкорига: ‹Тушликни келтир; бу сафаримиздан чарчадик (машаққат кў рдик)› деди. Мусо — Аллоҳ буюрган жойдан ў тмагунча — чарчоқ сезмаган эди. Хизматкори унга: ‹Кў рдингизми, биз қояга паноҳ тортганимизда, мен балиқни унутибман — уни эслашни менга фақат шайтон унуттирди; у денгизда ў з йў лини ажойиб (тарзда) қилиб олди› деди.› ‹Балиқ учун (бу) найча (йўл), Мусо ва хизматкори учун ажабланарли (нарса) эди. Мусо: ‹Мана шу — биз истаб (келаётган) нарса эди› деди ва иккаласи изларини кузатиб (орқага) қайтди. Улар изларини излаб қайтиб, қояга етганларида, бирдан бир киши — кийимга ў ралган (ҳолда) эди. Мусо унга салом берди. Хизр: ‹Сенинг ерингда (қаэрдан) салом (бор)?› деди. (Мусо): ‹Мен Мусоман› деди. (Хизр): ‹Бани Исроилнинг Мусосими?› деди. (Мусо): ‹Ҳа; сенга — ў рганган (илм)ингдан менга тў ғ ри йў л (илм) ў ргатишинг учун — келдим› деди. (Хизр): ‹Сен мен билан (бирга бў лишга) асло сабр қилолмайсан, эй Мусо; мен Аллоҳнинг илмидан бир илм (устида)манки, уни Аллоҳ менга ў ргатган, сен уни билмайсан; сен ҳам Аллоҳнинг илмидан бир илм (устида)санки, уни Аллоҳ сенга ў ргатган, мен уни билмайман› деди. Мусо: ‹Аллоҳ хоҳласа, мени сабрли топасан; сенга ҳеч бир ишда осий бў лмайман› деди. Хизр унга: ‹Агар менга эргашсанг, мен сенга у ҳақда (ў зим) зикр (изоҳ) очмагунимча, мендан ҳеч нарса сўрама› деди.› ‹Иккаласи денгиз соҳили бў йлаб юриб жўнади; бир кема ў тди; улар (кема эгаларига) ў зларини олиб ў тишни айтди (илтимос қилди). Улар Хизрни таниб, иккаласини ҳақ (тў лов)сиз олиб ў тди. Улар кемага минганларида, Хизр — бирдан — кеманинг тахталаридан бир тахтани теша билан қў пориб олди. Мусо унга: ‹Бир қавм бизни ҳақ(тў лов)сиз олиб ў тди — сен уларнинг кемасини (атайлаб) тешиб, аҳлини ғ арқ қилмоқчи бў лдингми? Сен даҳшатли бир иш қилдинг› деди. (Хизр): ‹Мен сенга: ‹Сен мен билан асло сабр қилолмайсан› демаганмидим?› деди. (Мусо): ‹Унутган (нарсам) сабабли мени (айблаб) тутма ва менинг ишимда менга қийинчилик билан тў қнашма (енгиллик қил)› деди.› Расулуллоҳ ﷺ: ‹Мусодан (бў лган) биринчи (эътироз) унутишдан эди› дедилар.› ‹Сўнг бир чумчуқ келиб, кеманинг четига қў нди ва денгизга бир марта тумшуғ ини урди (чўқиди). Хизр унга: ‹Менинг илмим ва сенинг илминг Аллоҳнинг илмидан — фақат мана шу чумчуқ бу денгиздан камайтирган (сув) чалик (оз)дир› деди. Сўнг иккаласи кемадан чиқди. Иккаласи соҳил бў йлаб юриб кетаётганида, Хизр бир болани — бошқа болалар билан ў йнаб турган ҳолда — кў рди; Хизр унинг бошини қў ли билан тутиб, уни қў ли билан юлиб (суғ уриб) олди ва ў лдирди. Мусо унга: ‹Бир пок жонни — (бошқа) жон (эвазига) эмас — ў лдирдингми? Сен ёмон бир иш қилдинг› деди. (Хизр): ‹Мен сенга: ‹Сен мен билан асло сабр қилолмайсан› демаганмидим?› деди.› (Расулуллоҳ ﷺ:) ‹Бу — биринчисидан қаттиқроқ эди.› ‹(Мусо): ‹Агар бундан кейин сендан бир нарса ҳақида сўрасам, менга ҳамроҳ бў лма; мендан (аллақачон) узр (га арзийдиган даражага) етдинг› деди. Иккаласи жўнади, то бир қишлоқ аҳлига етиб келди; улар(қишлоқ аҳли)дан таом сўради, (лекин) улар иккаласини меҳмон қилишдан бош тортди. Улар унда қулаб тушмоқчи бў лган (эгилган) бир деворни топдилар. Хизр (ўрнидан) туриб, уни қў ли билан тиклаб (тузатиб) қў йди. Мусо: ‹Бир қавм — биз уларга келдик, улар бизни овқатлантирмади, меҳмон (ҳам) қилмади; агар хоҳласанг, бунинг эвазига ҳақ олган бў лар эдинг› деди. (Хизр): ‹Мана шу — менинг билан сенинг орангда(ги) ажралишдир...› (деган оятдан) то ‹...мана шу — сен сабр қилолмаган (ишлар)нинг таъвили (ички маъноси)дир› (Каҳф сураси, 78-82) (деган сўзигача айтди).› Расулуллоҳ ﷺ: ‹Биз Мусо (яна) сабр қилганида — Аллоҳ бизга улар иккови(нинг хабари)дан (кў проқ) сўзлаб берганини истар эдик›, дедилар.» Саъид ибн Жубайр айтди: Ибн Аббос: ‹...ва уларнинг олдида ҳар бир соз (соғ лом) кемани зў рлик билан тортиб олувчи бир подшоҳ бор эди› деб ўқир эди; (яна) ‹...бола(га) келсак — у кофир эди, ота-онаси эса мўмин эдилар› деб ўқир эди.

حَدَّثَنِي قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ نَوْفًا الْبَكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ لَيْسَ بِمُوسَى الْخَضِرِ‏.‏ فَقَالَ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ حَدَّثَنَا أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ قَامَ مُوسَى خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَقِيلَ لَهُ أَىُّ النَّاسِ أَعْلَمُ قَالَ أَنَا، فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ، إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ، وَأَوْحَى إِلَيْهِ بَلَى عَبْدٌ مِنْ عِبَادِي بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ، هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ أَىْ رَبِّ كَيْفَ السَّبِيلُ إِلَيْهِ قَالَ تَأْخُذُ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ فَحَيْثُمَا فَقَدْتَ الْحُوتَ فَاتَّبِعْهُ قَالَ فَخَرَجَ مُوسَى، وَمَعَهُ فَتَاهُ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ، وَمَعَهُمَا الْحُوتُ حَتَّى انْتَهَيَا إِلَى الصَّخْرَةِ، فَنَزَلاَ عِنْدَهَا قَالَ فَوَضَعَ مُوسَى رَأْسَهُ فَنَامَ ـ قَالَ سُفْيَانُ وَفِي حَدِيثِ غَيْرِ عَمْرٍو قَالَ ـ وَفِي أَصْلِ الصَّخْرَةِ عَيْنٌ يُقَالُ لَهَا الْحَيَاةُ لاَ يُصِيبُ مِنْ مَائِهَا شَىْءٌ إِلاَّ حَيِيَ، فَأَصَابَ الْحُوتَ مِنْ مَاءِ تِلْكَ الْعَيْنِ، قَالَ فَتَحَرَّكَ، وَانْسَلَّ مِنَ الْمِكْتَلِ، فَدَخَلَ الْبَحْرَ فَلَمَّا اسْتَيْقَظَ مُوسَى ‏[quran sura="18" aya_start="62" aya_end="62"]{‏قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا‏}‏ الآيَةَ قَالَ وَلَمْ يَجِدِ النَّصَبَ حَتَّى جَاوَزَ مَا أُمِرَ بِهِ، قَالَ لَهُ فَتَاهُ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ ‏[quran sura="18" aya_start="14" aya_end="14"]{‏أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ‏}‏ الآيَةَ قَالَ فَرَجَعَا يَقُصَّانِ فِي آثَارِهِمَا، فَوَجَدَا فِي الْبَحْرِ كَالطَّاقِ مَمَرَّ الْحُوتِ، فَكَانَ لِفَتَاهُ عَجَبًا، وَلِلْحُوتِ سَرَبًا قَالَ فَلَمَّا انْتَهَيَا إِلَى الصَّخْرَةِ، إِذْ هُمَا بِرَجُلٍ مُسَجًّى بِثَوْبٍ، فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى قَالَ وَأَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلاَمُ فَقَالَ أَنَا مُوسَى‏.‏ قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رَشَدًا‏.‏ قَالَ لَهُ الْخَضِرُ يَا مُوسَى إِنَّكَ عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَكَهُ اللَّهُ لاَ أَعْلَمُهُ، وَأَنَا عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَنِيهِ اللَّهُ لاَ تَعْلَمُهُ‏.‏ قَالَ بَلْ أَتَّبِعُكَ‏.‏ قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلاَ تَسْأَلْنِي عَنْ شَىْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا، فَانْطَلَقَا يَمْشِيَانِ عَلَى السَّاحِلِ فَمَرَّتْ بِهِمَا سَفِينَةٌ فَعُرِفَ الْخَضِرُ فَحَمَلُوهُمْ فِي سَفِينَتِهِمْ بِغَيْرِ نَوْلٍ ـ يَقُولُ بِغَيْرِ أَجْرٍ ـ فَرَكِبَا السَّفِينَةَ قَالَ وَوَقَعَ عُصْفُورٌ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ، فَغَمَسَ مِنْقَارَهُ الْبَحْرَ فَقَالَ الْخَضِرُ لِمُوسَى مَا عِلْمُكَ وَعِلْمِي وَعِلْمُ الْخَلاَئِقِ فِي عِلْمِ اللَّهِ إِلاَّ مِقْدَارُ مَا غَمَسَ هَذَا الْعُصْفُورُ مِنْقَارَهُ قَالَ فَلَمْ يَفْجَأْ مُوسَى، إِذْ عَمَدَ الْخَضِرُ إِلَى قَدُومٍ فَخَرَقَ السَّفِينَةَ، فَقَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ، عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا ‏[quran sura="18" aya_start="71" aya_end="71"]{‏لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ‏}‏ الآيَةَ فَانْطَلَقَا إِذَا هُمَا بِغُلاَمٍ يَلْعَبُ مَعَ الْغِلْمَانِ، فَأَخَذَ الْخَضِرُ بِرَأْسِهِ فَقَطَعَهُ‏.‏ قَالَ لَهُ مُوسَى ‏[quran sura="18" aya_start="74" aya_end="77"]{‏أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا * قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏[quran sura="18" aya_start="77" aya_end="77"]{‏فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ‏}‏ فَقَالَ بِيَدِهِ هَكَذَا فَأَقَامَهُ، فَقَالَ لَهُ مُوسَى إِنَّا دَخَلْنَا هَذِهِ الْقَرْيَةَ، فَلَمْ يُضَيِّفُونَا وَلَمْ يُطْعِمُونَا، لَوْ شِئْتَ لاَتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا‏.‏ قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَدِدْنَا أَنَّ مُوسَى صَبَرَ حَتَّى يُقَصَّ عَلَيْنَا مِنْ أَمْرِهِمَا ‏"‏‏.‏ قَالَ وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقْرَأُ وَكَانَ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا، وَأَمَّا الْغُلاَمُ فَكَانَ كَافِرًا‏.‏

(Saʼid ibn Jubayr aytdi:) Men Ibn Abbosga: «Navf al-Bikoliy — Bani Isroil Musosi Xizr (hamrohi) Muso emas, deb daʼvo qilyapti», dedim. U: «Allohning dushmani yolgʻon aytdi; bizga Ubayy ibn Kaʼb Rasululloh ﷺdan soʻzlab berdi: ‹Muso Bani Isroilda xatib boʻ lib turdi; undan: ‹Odamlarning eng bilimdoni kim?› deyildi. U: ‹Men› dedi. Alloh unga — ilmni Oʻ ziga qaytarmagani uchun — eʼtirob qildi va unga vahy yubordi: ‹Yoʻq, Mening bandalarimdan bir banda ikki dengiz qoʻ shilgan joyda (bor) — u sendan bilimdonroq›. (Muso): ‹Ey Robbim, unga yoʻ l qanday?› dedi. (Alloh): ‹Savatda bir baliq olgin; baliqni qaerda yoʻqotsang, unga ergash› dedi.› ‹Muso chiqdi; u bilan birga xizmatkori Yushaʼ ibn Nun va ular bilan baliq (ham bor edi), to qoyaga yetib keldilar va uning yonida tushdilar. Muso boshini (qoʻ yib) uxlab qoldi.› (Sufyon: ‹Amrdan boshqaning hadisida: ‹Qoyaning tubida ‹Hayot› degan bir buloq bor edi — uning suvidan biror narsaga tegsa, albatta tirilar edi›.›) ‹Baliqga oʻ sha buloq suvidan tegdi; u qimirlab, savatdan suvilib chiqdi va dengizga kirdi. Muso uygʻ onganida, ‹xizmatkoriga: ‹Tushligimizni keltir...›› (Kahf surasi, 62) (dedi). U — buyurilgan (joy)dan oʻ tmaguncha — charchoqni sezmagan edi. Xizmatkori Yushaʼ ibn Nun unga: ‹Koʻ rdingizmi, biz qoyaga panoh tortganimizda, men baliqni unutibman...› (Kahf surasi, 63) (dedi). Ikkalasi izlarini kuzatib (orqaga) qaytdi va dengizda — baliq oʻ tgan joyda — toq (gumbaz) kabi (yoʻ l)ni topdi; bu xizmatkori uchun ajablanarli, baliq uchun naycha (tuynuk) edi.› ‹Ular qoyaga yetganlarida, birdan bir kishi — kiyimga oʻ ralgan holda edi. Muso unga salom berdi. (Xizr): ‹Sening yeringda (qaerdan) salom?› dedi. (Muso): ‹Men Musoman› dedi. (Xizr): ‹Bani Isroil Musosimi?› dedi. (Muso): ‹Ha; senga — oʻ rgangan (ilm)ingdan menga toʻ gʻ ri yoʻl oʻ rgatishing uchun — ergashaymi?› dedi. Xizr unga: ‹Ey Muso, sen Allohning ilmidan bir ilm (ustida)sanki, uni Alloh senga oʻ rgatgan, men uni bilmayman; men ham Allohning ilmidan bir ilm (ustida)manki, uni Alloh menga oʻ rgatgan, sen uni bilmaysan› dedi. (Muso): ‹Yoʻq, senga ergashaman› dedi. (Xizr): ‹Agar menga ergashsang, men senga u haqda zikr (izoh) ochmagunimcha, mendan hech narsa soʻrama› dedi. Ikkalasi sohil boʻ ylab yurib joʻnadi; ularga bir kema oʻ tdi; Xizr tanildi va ular ikkalasini oʻ z kemasida haq(toʻ lov)siz olib oʻ tdi.› ‹Ikkalasi kemaga mindi; bir chumchuq kemaninng chetiga qoʻ ndi va tumshugʻ ini dengizga botirdi. Xizr Musoga: ‹Sening ilming, mening ilmim va (barcha) xaloyiqning ilmi Allohning ilmida — faqat mana shu chumchuq tumshugʻ ini botirgan (suv) miqdorichalik (oz)dir› dedi. Muso (sezmay turibdi), birdan Xizr bir tesha olib, kemani teshdi. Muso unga: ‹Bir qavm bizni haq(toʻ lov)siz olib oʻ tdi — sen ularning kemasini (ataylab) teshib, ‹ahlini gʻ arq qilmoqchimisan? Sen (dahshatli bir ish) qilding...›› (Kahf surasi, 71) (dedi). Ikkalasi joʻnadi; birdan bir bolani — boshqa bolalar bilan oʻ ynab turgan holda — (koʻ rdi); Xizr uning boshini tutib, uni kesdi. Muso unga: ‹Bir pok jonni — (boshqa) jon (evaziga) emas — oʻ ldirdingmi? Sen yomon bir ish qilding! — (Xizr): ‹Men senga: ‹Sen men bilan aslo sabr qilolmaysan› demaganmidim?›› (degan oyatdan) to ‹...bas, ular ikkalasini mehmon qilishdan bosh tortdi; ular unda qulab tushmoqchi boʻ lgan bir devorni topdi› (Kahf surasi, 74-77) (degan soʻzigacha aytdi).› ‹(Xizr) qoʻ li bilan mana bunday (qilib) uni tiklab qoʻ ydi. Muso unga: ‹Biz bu qishloqqa kirdik, ular bizni mehmon ham qilmadi, ovqatlantirmadi ham; agar xohlasang, buning evaziga haq olgan boʻ lar eding› dedi. (Xizr): ‹Mana shu — mening bilan sening orangda(gi) ajralishdir; sen sabr qilolmagan (ishlar)ning taʼvilini senga xabar beraman› dedi.› Rasululloh ﷺ: ‹Biz Muso (yana) sabr qilganida — bizga ular ikkovi(ning xabari)dan (koʻ proq) soʻzlanishi(ni) istar edik›, dedilar.» (Ibn Abbos: ‹...va ularning oldida har bir soz kemani zoʻ rlik bilan tortib oluvchi bir podshoh bor edi; bola(ga) kelsak — u kofir edi› deb oʻqir edi.)(Саъид ибн Жубайр айтди:) Мен Ибн Аббосга: «Навф ал-Биколий — Бани Исроил Мусоси Хизр (ҳамроҳи) Мусо эмас, деб даъво қиляпти», дедим. У: «Аллоҳнинг душмани ёлғон айтди; бизга Убайй ибн Каъб Расулуллоҳ ﷺдан сўзлаб берди: ‹Мусо Бани Исроилда хатиб бў либ турди; ундан: ‹Одамларнинг энг билимдони ким?› дейилди. У: ‹Мен› деди. Аллоҳ унга — илмни Ў зига қайтармагани учун — эътироб қилди ва унга ваҳй юборди: ‹Йўқ, Менинг бандаларимдан бир банда икки денгиз қў шилган жойда (бор) — у сендан билимдонроқ›. (Мусо): ‹Эй Роббим, унга йў л қандай?› деди. (Аллоҳ): ‹Саватда бир балиқ олгин; балиқни қаэрда йўқоцанг, унга эргаш› деди.› ‹Мусо чиқди; у билан бирга хизматкори Юшаъ ибн Нун ва улар билан балиқ (ҳам бор эди), то қояга етиб келдилар ва унинг ёнида тушдилар. Мусо бошини (қў йиб) ухлаб қолди.› (Суфён: ‹Амрдан бошқанинг ҳадисида: ‹Қоянинг тубида ‹Ҳаёт› деган бир булоқ бор эди — унинг сувидан бирор нарсага тегса, албатта тирилар эди›.›) ‹Балиқга ў ша булоқ сувидан тегди; у қимирлаб, саватдан сувилиб чиқди ва денгизга кирди. Мусо уйғ онганида, ‹хизматкорига: ‹Тушлигимизни келтир...›› (Каҳф сураси, 62) (деди). У — буюрилган (жой)дан ў тмагунча — чарчоқни сезмаган эди. Хизматкори Юшаъ ибн Нун унга: ‹Кў рдингизми, биз қояга паноҳ тортганимизда, мен балиқни унутибман...› (Каҳф сураси, 63) (деди). Иккаласи изларини кузатиб (орқага) қайтди ва денгизда — балиқ ў тган жойда — тоқ (гумбаз) каби (йў л)ни топди; бу хизматкори учун ажабланарли, балиқ учун найча (туйнук) эди.› ‹Улар қояга етганларида, бирдан бир киши — кийимга ў ралган ҳолда эди. Мусо унга салом берди. (Хизр): ‹Сенинг ерингда (қаэрдан) салом?› деди. (Мусо): ‹Мен Мусоман› деди. (Хизр): ‹Бани Исроил Мусосими?› деди. (Мусо): ‹Ҳа; сенга — ў рганган (илм)ингдан менга тў ғ ри йўл ў ргатишинг учун — эргашайми?› деди. Хизр унга: ‹Эй Мусо, сен Аллоҳнинг илмидан бир илм (устида)санки, уни Аллоҳ сенга ў ргатган, мен уни билмайман; мен ҳам Аллоҳнинг илмидан бир илм (устида)манки, уни Аллоҳ менга ў ргатган, сен уни билмайсан› деди. (Мусо): ‹Йўқ, сенга эргашаман› деди. (Хизр): ‹Агар менга эргашсанг, мен сенга у ҳақда зикр (изоҳ) очмагунимча, мендан ҳеч нарса сўрама› деди. Иккаласи соҳил бў йлаб юриб жўнади; уларга бир кема ў тди; Хизр танилди ва улар иккаласини ў з кемасида ҳақ(тў лов)сиз олиб ў тди.› ‹Иккаласи кемага минди; бир чумчуқ кеманиннг четига қў нди ва тумшуғ ини денгизга ботирди. Хизр Мусога: ‹Сенинг илминг, менинг илмим ва (барча) халойиқнинг илми Аллоҳнинг илмида — фақат мана шу чумчуқ тумшуғ ини ботирган (сув) миқдоричалик (оз)дир› деди. Мусо (сезмай турибди), бирдан Хизр бир теша олиб, кемани тешди. Мусо унга: ‹Бир қавм бизни ҳақ(тў лов)сиз олиб ў тди — сен уларнинг кемасини (атайлаб) тешиб, ‹аҳлини ғ арқ қилмоқчимисан? Сен (даҳшатли бир иш) қилдинг...›› (Каҳф сураси, 71) (деди). Иккаласи жўнади; бирдан бир болани — бошқа болалар билан ў йнаб турган ҳолда — (кў рди); Хизр унинг бошини тутиб, уни кесди. Мусо унга: ‹Бир пок жонни — (бошқа) жон (эвазига) эмас — ў лдирдингми? Сен ёмон бир иш қилдинг! — (Хизр): ‹Мен сенга: ‹Сен мен билан асло сабр қилолмайсан› демаганмидим?›› (деган оятдан) то ‹...бас, улар иккаласини меҳмон қилишдан бош тортди; улар унда қулаб тушмоқчи бў лган бир деворни топди› (Каҳф сураси, 74-77) (деган сўзигача айтди).› ‹(Хизр) қў ли билан мана бундай (қилиб) уни тиклаб қў йди. Мусо унга: ‹Биз бу қишлоққа кирдик, улар бизни меҳмон ҳам қилмади, овқатлантирмади ҳам; агар хоҳласанг, бунинг эвазига ҳақ олган бў лар эдинг› деди. (Хизр): ‹Мана шу — менинг билан сенинг орангда(ги) ажралишдир; сен сабр қилолмаган (ишлар)нинг таъвилини сенга хабар бераман› деди.› Расулуллоҳ ﷺ: ‹Биз Мусо (яна) сабр қилганида — бизга улар иккови(нинг хабари)дан (кў проқ) сўзланиши(ни) истар эдик›, дедилар.» (Ибн Аббос: ‹...ва уларнинг олдида ҳар бир соз кемани зў рлик билан тортиб олувчи бир подшоҳ бор эди; бола(га) келсак — у кофир эди› деб ўқир эди.)

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ النُّعْمَانِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْكُوفَةِ فِي قَتْلِ الْمُؤْمِنِ، فَرَحَلْتُ فِيهِ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ، فَقَالَ نَزَلَتْ فِي آخِرِ مَا نَزَلَ وَلَمْ يَنْسَخْهَا شَىْءٌ‏.‏

(Saʼid ibn Jubayr aytdi:) Kufa ahli moʻminni oʻ ldirish (jazosi) haqida ixtilof qildi; men bu haqda Ibn Abbosning oldiga (safar qilib) bordim. U: «(Bu oyat) eng oxirgi nozil boʻ lganlardan (biri sifatida) nozil boʻ ldi va uni hech narsa nasx qilmadi (bekor qilmadi)», dedi.(Саъид ибн Жубайр айтди:) Куфа аҳли мўминни ў лдириш (жазоси) ҳақида ихтилоф қилди; мен бу ҳақда Ибн Аббоснинг олдига (сафар қилиб) бордим. У: «(Бу оят) энг охирги нозил бў лганлардан (бири сифатида) нозил бў лди ва уни ҳеч нарса насх қилмади (бекор қилмади)», деди.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا مَنْصُورٌ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى ‏[quran sura="4" aya_start="93" aya_end="93"]{‏فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ‏}‏ قَالَ لاَ تَوْبَةَ لَهُ‏.‏ وَعَنْ قَوْلِهِ جَلَّ ذِكْرُهُ ‏[quran sura="25" aya_start="68" aya_end="68"]{‏لاَ يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ‏}‏ قَالَ كَانَتْ هَذِهِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ‏.‏

(Saʼid ibn Jubayr aytdi:) Men Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan Alloh taoloning ‹...uning jazosi — jahannamdir› (Niso surasi, 93) degan soʻzi haqida soʻradim. U: «Unga tavba yoʻq», dedi. Va Uning ‹...Allohga (qoʻ shib) boshqa ilohga ibodat qilmaydilar› (Furqon surasi, 68) degan soʻzi haqida (soʻraganimda): «Bu — johiliyatda (boʻ lgan) edi», dedi.(Саъид ибн Жубайр айтди:) Мен Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан Аллоҳ таолонинг ‹...унинг жазоси — жаҳаннамдир› (Нисо сураси, 93) деган сўзи ҳақида сўрадим. У: «Унга тавба йўқ», деди. Ва Унинг ‹...Аллоҳга (қў шиб) бошқа илоҳга ибодат қилмайдилар› (Фурқон сураси, 68) деган сўзи ҳақида (сўраганимда): «Бу — жоҳилиятда (бў лган) эди», деди.

حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قَالَ ابْنُ أَبْزَى سَلِ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى ‏[quran sura="4" aya_start="93" aya_end="93"]{‏وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ‏}‏ وَقَوْلِهِ ‏[quran sura="25" aya_start="68" aya_end="68"]{‏لاَ يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ‏}‏ حَتَّى بَلَغَ ‏‏[quran sura="25" aya_start="69" aya_end="69"]{‏إِلاَّ مَنْ تَابَ‏}‏ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ لَمَّا نَزَلَتْ قَالَ أَهْلُ مَكَّةَ فَقَدْ عَدَلْنَا بِاللَّهِ وَقَتَلْنَا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَأَتَيْنَا الْفَوَاحِشَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ [quran sura="25" aya_start="70" aya_end="70"]‏{‏إِلاَّ مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلاً صَالِحًا‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ [quran sura="25" aya_start="70" aya_end="70"]‏{‏غَفُورًا رَحِيمًا‏}‏

(Saʼid ibn Jubayr aytdi:) Ibn Abzo: «Ibn Abbosdan Alloh taoloning ‹Va kim bir moʻminni qasdan oʻ ldirsa — uning jazosi — jahannamdir› (Niso surasi, 93) degan soʻzi va ‹...Alloh harom qilgan jonni — haq (sabab) bilan boʻ lmasa — oʻ ldirmaydilar› (degan oyatdan) to ‹...faqat tavba qilgan (kishi) mustasno› (Furqon surasi, 68-70) (degan soʻzigacha) haqida soʻra», dedi. Men undan soʻradim; u: «Bu (oyat) nozil boʻ lganida, Makka ahli: ‹Biz Allohga (boshqani) tenglagan, Alloh harom qilgan jonni haqsiz oʻ ldirgan va behayoliklarni qilgan edik-ku (endi tavbamiz qabul boʻ ladimi)?› dedi. Shunda Alloh: ‹Faqat — tavba qilib, iymon keltirib, solih amal qilgan (kishi) mustasno...› (degan oyatdan) to ‹...Magʻ firatli, Rahmli(dir)› (Furqon surasi, 70) (degan soʻzigacha) (oyatni) nozil qildi», dedi.(Саъид ибн Жубайр айтди:) Ибн Абзо: «Ибн Аббосдан Аллоҳ таолонинг ‹Ва ким бир мўминни қасдан ў лдирса — унинг жазоси — жаҳаннамдир› (Нисо сураси, 93) деган сўзи ва ‹...Аллоҳ ҳаром қилган жонни — ҳақ (сабаб) билан бў лмаса — ў лдирмайдилар› (деган оятдан) то ‹...фақат тавба қилган (киши) мустасно› (Фурқон сураси, 68-70) (деган сўзигача) ҳақида сўра», деди. Мен ундан сўрадим; у: «Бу (оят) нозил бў лганида, Макка аҳли: ‹Биз Аллоҳга (бошқани) тенглаган, Аллоҳ ҳаром қилган жонни ҳақсиз ў лдирган ва беҳаёликларни қилган эдик-ку (энди тавбамиз қабул бў ладими)?› деди. Шунда Аллоҳ: ‹Фақат — тавба қилиб, иймон келтириб, солиҳ амал қилган (киши) мустасно...› (деган оятдан) то ‹...Мағ фиратли, Раҳмли(дир)› (Фурқон сураси, 70) (деган сўзигача) (оятни) нозил қилди», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا أَبِي، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ أَمَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبْزَى أَنْ أَسْأَلَ ابْنَ عَبَّاسٍ، عَنْ هَاتَيْنِ الآيَتَيْنِ، ‏[quran sura="4" aya_start="93" aya_end="93"]{‏وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا‏}‏، فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ لَمْ يَنْسَخْهَا شَىْءٌ‏.‏ وَعَنْ ‏[quran sura="25" aya_start="68" aya_end="68"]{‏وَالَّذِينَ لاَ يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ‏}‏ قَالَ نَزَلَتْ فِي أَهْلِ الشِّرْكِ‏.‏

(Saʼid ibn Jubayr aytdi:) Abdurrahmon ibn Abzo menga — bu ikki oyat haqida — Ibn Abbosdan soʻrashni buyurdi: ‹Va kim bir moʻminni qasdan oʻ ldirsa...› (Niso surasi, 93). Men undan soʻradim; u: «Uni hech narsa nasx qilmadi», dedi. ‹Va ular Allohga (qoʻ shib) boshqa ilohga ibodat qilmaydilar› (Furqon surasi, 68) haqida (soʻraganimda): «(Bu) — shirk ahli haqida nozil boʻ ldi», dedi.(Саъид ибн Жубайр айтди:) Абдурраҳмон ибн Абзо менга — бу икки оят ҳақида — Ибн Аббосдан сўрашни буюрди: ‹Ва ким бир мўминни қасдан ў лдирса...› (Нисо сураси, 93). Мен ундан сўрадим; у: «Уни ҳеч нарса насх қилмади», деди. ‹Ва улар Аллоҳга (қў шиб) бошқа илоҳга ибодат қилмайдилар› (Фурқон сураси, 68) ҳақида (сўраганимда): «(Бу) — ширк аҳли ҳақида нозил бў лди», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا أَبُو بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ سُورَةُ التَّوْبَةِ قَالَ التَّوْبَةُ هِيَ الْفَاضِحَةُ، مَا زَالَتْ تَنْزِلُ وَمِنْهُمْ وَمِنْهُمْ، حَتَّى ظَنُّوا أَنَّهَا لَمْ تُبْقِ أَحَدًا مِنْهُمْ إِلاَّ ذُكِرَ فِيهَا‏.‏ قَالَ قُلْتُ سُورَةُ الأَنْفَالِ‏.‏ قَالَ نَزَلَتْ فِي بَدْرٍ‏.‏ قَالَ قُلْتُ سُورَةُ الْحَشْرِ‏.‏ قَالَ نَزَلَتْ فِي بَنِي النَّضِيرِ‏.‏

(Saʼid ibn Jubayr aytdi:) Men Ibn Abbosga: «Tavba surasi (haqida)?» dedim. U: «Tavba — u ‹foshlovchi (sharmanda qiluvchi)›dir; ‹...ulardan (yana baʼzilari)...›, ‹...ulardan (yana baʼzilari)...› (deb) nozil boʻ laverdi, hatto ular u (sura) ulardan hech kimni — unida zikr qilmay — qoldirmaydi deb oʻyladi», dedi. Men: «Anfol surasi (haqida)?» dedim. U: «(U) Badr (haqida) nozil boʻ ldi», dedi. Men: «Hashr surasi (haqida)?» dedim. U: «(U) Banu Nazir (haqida) nozil boʻ ldi», dedi.(Саъид ибн Жубайр айтди:) Мен Ибн Аббосга: «Тавба сураси (ҳақида)?» дедим. У: «Тавба — у ‹фошловчи (шарманда қилувчи)›дир; ‹...улардан (яна баъзилари)...›, ‹...улардан (яна баъзилари)...› (деб) нозил бў лаверди, ҳатто улар у (сура) улардан ҳеч кимни — унида зикр қилмай — қолдирмайди деб ўйлади», деди. Мен: «Анфол сураси (ҳақида)?» дедим. У: «(У) Бадр (ҳақида) нозил бў лди», деди. Мен: «Ҳашр сураси (ҳақида)?» дедим. У: «(У) Бану Назир (ҳақида) нозил бў лди», деди.

حَدَّثَنِي مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ إِنَّ الَّذِي تَدْعُونَهُ الْمُفَصَّلَ هُوَ الْمُحْكَمُ، قَالَ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا ابْنُ عَشْرِ سِنِينَ وَقَدْ قَرَأْتُ الْمُحْكَمَ‏.‏

(Saʼid ibn Jubayr aytdi:) Sizlar ‹Mufassal› deb ataydigan (narsa) — u ‹Muhkam›dir. (Saʼid:) Ibn Abbos (roziyallohu anhumo): «Rasululloh ﷺ vafot etdilar — men oʻ n yoshli (bola) edim, va men Muhkamni (Mufassalni) oʻqib (yodlab) boʻ lgan edim», dedi.(Саъид ибн Жубайр айтди:) Сизлар ‹Муфассал› деб атайдиган (нарса) — у ‹Муҳкам›дир. (Саъид:) Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо): «Расулуллоҳ ﷺ вафот этдилар — мен ў н ёшли (бола) эдим, ва мен Муҳкамни (Муфассални) ўқиб (ёдлаб) бў лган эдим», деди.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا أَبُو بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ جَمَعْتُ الْمُحْكَمَ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ لَهُ وَمَا الْمُحْكَمُ قَالَ الْمُفَصَّلُ‏.‏

(Saʼid ibn Jubayr, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi)ki, u: «Men Muhkamni Rasululloh ﷺ davrida jamladim (yodladim)», dedi. Men unga: «Muhkam nima?» dedim. U: «Mufassal(dir)», dedi.(Саъид ибн Жубайр, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди)ки, у: «Мен Муҳкамни Расулуллоҳ ﷺ даврида жамладим (ёдладим)», деди. Мен унга: «Муҳкам нима?» дедим. У: «Муфассал(дир)», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحَكَمِ الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ رَقَبَةَ، عَنْ طَلْحَةَ الْيَامِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قَالَ لِي ابْنُ عَبَّاسٍ هَلْ تَزَوَّجْتَ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ فَتَزَوَّجْ فَإِنَّ خَيْرَ هَذِهِ الأُمَّةِ أَكْثَرُهَا نِسَاءً‏.‏

(Saʼid ibn Jubayr aytdi:) Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) menga: «Uylandingmi?» dedi. Men: «Yoʻq», dedim. U: «Bas, uylan; chunki bu ummatning eng yaxshisi — ayollari (xotinlari) eng koʻ p boʻ lganidir (yaʼni Paygʻambar ﷺ)», dedi.(Саъид ибн Жубайр айтди:) Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) менга: «Уйландингми?» деди. Мен: «Йўқ», дедим. У: «Бас, уйлан; чунки бу умматнинг энг яхшиси — аёллари (хотинлари) энг кў п бў лганидир (яъни Пайғамбар ﷺ)», деди.

حَدَّثَنِي الْحَسَنُ بْنُ صَبَّاحٍ، سَمِعَ الرَّبِيعَ بْنَ نَافِعٍ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ يَعْلَى بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ ابْنَ عَبَّاسٍ، يَقُولُ إِذَا حَرَّمَ امْرَأَتَهُ لَيْسَ بِشَىْءٍ‏.‏ وَقَالَ ‏[quran sura="33" aya_start="21" aya_end="21"]{‏لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ‏}‏

(Saʼid ibn Jubayr xabar berdi)ki, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)ni: «(Kishi) oʻ z xotinini (oʻ ziga) harom qilsa, bu — hech narsa (taloq) emas», deganini eshitdi. Va u: «Albatta sizlarga — Allohning Rasuli ﷺda — goʻzal namuna (oʻ rnak) bordir» (Ahzob surasi, 21) (oyatini keltirdi).(Саъид ибн Жубайр хабар берди)ки, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)ни: «(Киши) ў з хотинини (ў зига) ҳаром қилса, бу — ҳеч нарса (талоқ) эмас», деганини эшитди. Ва у: «Албатта сизларга — Аллоҳнинг Расули ﷺда — гўзал намуна (ў рнак) бордир» (Аҳзоб сураси, 21) (оятини келтирди).

حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ زُرَارَةَ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عُمَرَ رَجُلٌ قَذَفَ امْرَأَتَهُ فَقَالَ فَرَّقَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ أَخَوَىْ بَنِي الْعَجْلاَنِ، وَقَالَ ‏"‏ اللَّهُ يَعْلَمُ أَنَّ أَحَدَكُمَا كَاذِبٌ، فَهَلْ مِنْكُمَا تَائِبٌ ‏"‏‏.‏ فَأَبَيَا‏.‏ وَقَالَ ‏"‏ اللَّهُ يَعْلَمُ أَنَّ أَحَدَكُمَا كَاذِبٌ، فَهَلْ مِنْكُمَا تَائِبُ ‏"‏‏.‏ فَأَبَيَا‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُ يَعْلَمُ أَنَّ أَحَدَكُمَا كَاذِبٌ، فَهَلْ مِنْكُمَا تَائِبٌ ‏"‏ فَأَبَيَا فَفَرَّقَ بَيْنَهُمَا‏.‏ قَالَ أَيُّوبُ فَقَالَ لِي عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ إِنَّ فِي الْحَدِيثِ شَيْئًا لاَ أَرَاكَ تُحَدِّثُهُ قَالَ قَالَ الرَّجُلُ مَالِي قَالَ قِيلَ لاَ مَالَ لَكَ، إِنْ كُنْتَ صَادِقًا فَقَدْ دَخَلْتَ بِهَا، وَإِنْ كُنْتَ كَاذِبًا فَهْوَ أَبْعَدُ مِنْكَ‏.‏

(Saʼid ibn Jubayr aytdi:) Men Ibn Umar (roziyallohu anhumo)ga: «Bir kishi oʻ z xotinini (zinoda) qazf qildi (nima boʻ ladi)?» dedim. U: «Paygʻambar ﷺ Banul-Ajlondan boʻ lgan (er-xotin) ikkovini ajratdilar va: ‹Alloh biladiki, ikkovingizdan biringiz yolgʻonchi; bas, ikkovingizdan tavba qiluvchi bormi?› dedilar. Ikkovi bosh tortdi. U zot (yana): ‹Alloh biladiki, ikkovingizdan biringiz yolgʻonchi; bas, ikkovingizdan tavba qiluvchi bormi?› dedilar. Ikkovi bosh tortdi. U zot (uchinchi marta shunday) dedilar; ikkovi (yana) bosh tortdi; bas, u zot ikkovini ajratdilar» dedi. (Ayyub: «Amr ibn Dinor menga: ‹Hadisda bir narsa borki, men seni uni soʻzlayotganingni koʻ rmayman› dedi: (oʻ sha) kishi: ‹Mening molim (mahrim qaerda)?› dedi. (Unga): ‹Senga mol yoʻq: agar rost (aytgan) boʻ lsang, u (mahr) — sen uning farjini halol qilgan (jimoʼ qilgan) evaziga (ketdi); agar yolgʻon (aytgan) boʻ lsang, u sendan yanada yiroqroq› deyildi.»)(Саъид ибн Жубайр айтди:) Мен Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)га: «Бир киши ў з хотинини (зинода) қазф қилди (нима бў лади)?» дедим. У: «Пайғамбар ﷺ Банул-Ажлондан бў лган (эр-хотин) икковини ажратдилар ва: ‹Аллоҳ биладики, икковингиздан бирингиз ёлғончи; бас, икковингиздан тавба қилувчи борми?› дедилар. Иккови бош тортди. У зот (яна): ‹Аллоҳ биладики, икковингиздан бирингиз ёлғончи; бас, икковингиздан тавба қилувчи борми?› дедилар. Иккови бош тортди. У зот (учинчи марта шундай) дедилар; иккови (яна) бош тортди; бас, у зот икковини ажратдилар» деди. (Айюб: «Амр ибн Динор менга: ‹Ҳадисда бир нарса борки, мен сени уни сўзлаётганингни кў рмайман› деди: (ў ша) киши: ‹Менинг молим (маҳрим қаэрда)?› деди. (Унга): ‹Сенга мол йўқ: агар рост (айтган) бў лсанг, у (маҳр) — сен унинг фаржини ҳалол қилган (жимў қилган) эвазига (кетди); агар ёлғон (айтган) бў лсанг, у сендан янада йироқроқ› дейилди.»)

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ عَمْرٌو سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ، قَالَ سَأَلْتُ ابْنَ عُمَرَ عَنِ الْمُتَلاَعِنَيْنِ،، فَقَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِلْمُتَلاَعِنَيْنِ ‏"‏ حِسَابُكُمَا عَلَى اللَّهِ أَحَدُكُمَا كَاذِبٌ، لاَ سَبِيلَ لَكَ عَلَيْهَا ‏"‏‏.‏ قَالَ مَالِي قَالَ ‏"‏ لاَ مَالَ لَكَ، إِنْ كُنْتَ صَدَقْتَ عَلَيْهَا، فَهْوَ بِمَا اسْتَحْلَلْتَ مِنْ فَرْجِهَا، وَإِنْ كُنْتَ كَذَبْتَ عَلَيْهَا، فَذَاكَ أَبْعَدُ لَكَ ‏"‏‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ حَفِظْتُهُ مِنْ عَمْرٍو‏.‏ وَقَالَ أَيُّوبُ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عُمَرَ رَجُلٌ لاَعَنَ امْرَأَتَهُ فَقَالَ بِإِصْبَعَيْهِ ـ وَفَرَّقَ سُفْيَانُ بَيْنَ إِصْبَعَيْهِ السَّبَّابَةِ وَالْوُسْطَى ـ فَرَّقَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ أَخَوَىْ بَنِي الْعَجْلاَنِ، وَقَالَ ‏"‏ اللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّ أَحَدَكُمَا كَاذِبٌ فَهَلْ مِنْكُمَا تَائِبٌ ‏"‏‏.‏ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ حَفِظْتُهُ مِنْ عَمْرٍو وَأَيُّوبَ كَمَا أَخْبَرْتُكَ‏.‏

(Saʼid ibn Jubayr aytdi:) Men Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan liʼon qilishuvchilar haqida soʻradim. U: «Paygʻambar ﷺ liʼon qilishuvchilarga: ‹Hisobingiz Allohga (havola); ikkovingizdan biringiz yolgʻonchi; (ey er,) senga uning ustida (qaytarib olishga) yoʻ l yoʻq› dedilar. U: ‹Mening molim (mahrim)-chi?› dedi. U zot: ‹Senga mol yoʻq: agar unga rost (aytgan) boʻ lsang, u (mahr) — sen uning farjini halol qilgan (jimoʼ qilgan) evaziga (ketdi); agar unga yolgʻon (aytgan) boʻ lsang, u (mahr) sendan yanada yiroqroq› dedilar» dedi. (Ayyub — Saʼid ibn Jubayrdan: Men Ibn Umarga: ‹Bir kishi oʻ z xotini bilan liʼon qildi (nima boʻ ladi)?› dedim; u ikki barmogʻ i bilan (ishora qildi) — Sufyon koʻ rsatkich va oʻ rta barmoqlarini ayirdi — ‹Paygʻambar ﷺ Banul-Ajlondan boʻ lgan (er-xotin) ikkovini ajratdilar va: ‹Alloh biladiki, ikkovingizdan biringiz yolgʻonchi; bas, ikkovingizdan tavba qiluvchi bormi?› dedilar — uch marta› dedi.)(Саъид ибн Жубайр айтди:) Мен Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан лиъон қилишувчилар ҳақида сўрадим. У: «Пайғамбар ﷺ лиъон қилишувчиларга: ‹Ҳисобингиз Аллоҳга (ҳавола); икковингиздан бирингиз ёлғончи; (эй эр,) сенга унинг устида (қайтариб олишга) йў л йўқ› дедилар. У: ‹Менинг молим (маҳрим)-чи?› деди. У зот: ‹Сенга мол йўқ: агар унга рост (айтган) бў лсанг, у (маҳр) — сен унинг фаржини ҳалол қилган (жимў қилган) эвазига (кетди); агар унга ёлғон (айтган) бў лсанг, у (маҳр) сендан янада йироқроқ› дедилар» деди. (Айюб — Саъид ибн Жубайрдан: Мен Ибн Умарга: ‹Бир киши ў з хотини билан лиъон қилди (нима бў лади)?› дедим; у икки бармоғ и билан (ишора қилди) — Суфён кў рсаткич ва ў рта бармоқларини айирди — ‹Пайғамбар ﷺ Банул-Ажлондан бў лган (эр-хотин) икковини ажратдилар ва: ‹Аллоҳ биладики, икковингиздан бирингиз ёлғончи; бас, икковингиздан тавба қилувчи борми?› дедилар — уч марта› деди.)

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ زُرَارَةَ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عُمَرَ رَجُلٌ قَذَفَ امْرَأَتَهُ فَقَالَ فَرَّقَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ أَخَوَىْ بَنِي الْعَجْلاَنِ وَقَالَ ‏"‏ اللَّهُ يَعْلَمُ أَنَّ أَحَدَكُمَا كَاذِبٌ، فَهَلْ مِنْكُمَا تَائِبٌ ‏"‏‏.‏ فَأَبَيَا، فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُ يَعْلَمُ أَنَّ أَحَدَكُمَا كَاذِبٌ، فَهَلْ مِنْكُمَا تَائِبٌ ‏"‏‏.‏ فَأَبَيَا، فَفَرَّقَ بَيْنَهُمَا‏.‏ قَالَ أَيُّوبُ فَقَالَ لِي عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ فِي الْحَدِيثِ شَىْءٌ لاَ أَرَاكَ تُحَدِّثُهُ قَالَ قَالَ الرَّجُلُ مَالِي‏.‏ قَالَ ‏"‏ لاَ مَالَ لَكَ، إِنْ كُنْتَ صَادِقًا فَقَدْ دَخَلْتَ بِهَا، وَإِنْ كُنْتَ كَاذِبًا فَهْوَ أَبْعَدُ مِنْكَ ‏"‏‏.‏

(Saʼid ibn Jubayr aytdi:) Men Ibn Umar (roziyallohu anhumo)ga: «Bir kishi oʻ z xotinini (zinoda) qazf qildi (nima boʻ ladi)?» dedim. U: «Allohning Paygʻambari ﷺ Banul-Ajlondan boʻ lgan (er-xotin) ikkovini ajratdilar va: ‹Alloh biladiki, ikkovingizdan biringiz yolgʻonchi; bas, ikkovingizdan tavba qiluvchi bormi?› dedilar. Ikkovi bosh tortdi. U zot (yana): ‹Alloh biladiki, ikkovingizdan biringiz yolgʻonchi; bas, ikkovingizdan tavba qiluvchi bormi?› dedilar. Ikkovi bosh tortdi; bas, u zot ikkovini ajratdilar» dedi. (Ayyub: «Amr ibn Dinor menga: ‹Hadisda bir narsa borki, men seni uni soʻzlayotganingni koʻ rmayman› dedi: (oʻ sha) kishi: ‹Mening molim (mahrim)-chi?› dedi; unga: ‹Senga mol yoʻq: agar rost (aytgan) boʻ lsang, sen uning bilan (jimoʼ qilib) kirding (mahr ketdi); agar yolgʻon (aytgan) boʻ lsang, u sendan yiroqroq› deyildi.»)(Саъид ибн Жубайр айтди:) Мен Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)га: «Бир киши ў з хотинини (зинода) қазф қилди (нима бў лади)?» дедим. У: «Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺ Банул-Ажлондан бў лган (эр-хотин) икковини ажратдилар ва: ‹Аллоҳ биладики, икковингиздан бирингиз ёлғончи; бас, икковингиздан тавба қилувчи борми?› дедилар. Иккови бош тортди. У зот (яна): ‹Аллоҳ биладики, икковингиздан бирингиз ёлғончи; бас, икковингиздан тавба қилувчи борми?› дедилар. Иккови бош тортди; бас, у зот икковини ажратдилар» деди. (Айюб: «Амр ибн Динор менга: ‹Ҳадисда бир нарса борки, мен сени уни сўзлаётганингни кў рмайман› деди: (ў ша) киши: ‹Менинг молим (маҳрим)-чи?› деди; унга: ‹Сенга мол йўқ: агар рост (айтган) бў лсанг, сен унинг билан (жимў қилиб) кирдинг (маҳр кетди); агар ёлғон (айтган) бў лсанг, у сендан йироқроқ› дейилди.»)

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ كُنْتُ عِنْدَ ابْنِ عُمَرَ فَمَرُّوا بِفِتْيَةٍ أَوْ بِنَفَرٍ نَصَبُوا دَجَاجَةً يَرْمُونَهَا، فَلَمَّا رَأَوُا ابْنَ عُمَرَ تَفَرَّقُوا عَنْهَا، وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ مَنْ فَعَلَ هَذَا إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَعَنَ مَنْ فَعَلَ هَذَا‏.‏ تَابَعَهُ سُلَيْمَانُ عَنْ شُعْبَةَ، حَدَّثَنَا الْمِنْهَالُ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، لَعَنَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مَنْ مَثَّلَ بِالْحَيَوَانِ‏.‏ وَقَالَ عَدِيٌّ عَنْ سَعِيدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Saʼid ibn Jubayr aytdi:) Men Ibn Umar (roziyallohu anhumo)ning huzurida edim; (shu payt biz) bir necha yigit — yoki bir guruh — bir tovuqni (nishonga) tiklab, uni otayotganlarining yonidan oʻ tdik. Ular Ibn Umarni koʻ rgach, undan (tovuqdan) tarqaldi. Ibn Umar: «Buni kim qildi? Albatta Paygʻambar ﷺ buni qilgan (kishi)ni laʼnatladilar» dedi. (Sulaymon, Shuʼbadan unga mutobaat qildi; Minhol, Saʼiddan, Ibn Umardan: ‹Paygʻambar ﷺ hayvonni musla (aʼzo kesib mayib) qilgan (kishi)ni laʼnatladilar›. Adiy, Saʼiddan, Ibn Abbosdan, Paygʻambar ﷺdan (ham rivoyat qildi).)(Саъид ибн Жубайр айтди:) Мен Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)нинг ҳузурида эдим; (шу пайт биз) бир неча йигит — ёки бир гуруҳ — бир товуқни (нишонга) тиклаб, уни отаётганларининг ёнидан ў тдик. Улар Ибн Умарни кў ргач, ундан (товуқдан) тарқалди. Ибн Умар: «Буни ким қилди? Албатта Пайғамбар ﷺ буни қилган (киши)ни лаънатладилар» деди. (Сулаймон, Шуъбадан унга мутобаат қилди; Минҳол, Саъиддан, Ибн Умардан: ‹Пайғамбар ﷺ ҳайвонни мусла (аъзо кесиб майиб) қилган (киши)ни лаънатладилар›. Адий, Саъиддан, Ибн Аббосдан, Пайғамбар ﷺдан (ҳам ривоят қилди).)

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ، أَخْبَرَنَا عَبَّادُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ سُئِلَ ابْنُ عَبَّاسٍ مِثْلُ مَنْ أَنْتَ حِينَ قُبِضَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَالَ أَنَا يَوْمَئِذٍ مَخْتُونٌ‏.‏ قَالَ وَكَانُوا لاَ يَخْتِنُونَ الرَّجُلَ حَتَّى يُدْرِكَ‏.‏

(Said ibn Jubayr aytdi:) Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan: «Paygʻambar ﷺ vafot etganlarida, sen necha yoshda eding?» deb soʻralganda, u: «Oʻsha kuni men xatna qilingan edim», dedi. (Said) aytdi: Ular (oʻsha paytda) erkak kishini balogʻatga yetmaguncha xatna qilmas edilar.(Саид ибн Жубайр айтди:) Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан: «Пайғамбар ﷺ вафот этганларида, сен неча ёшда эдинг?» деб сўралганда, у: «Ўша куни мен хатна қилинган эдим», деди. (Саид) айтди: Улар (ўша пайтда) эркак кишини балоғатга етмагунча хатна қилмас эдилар.

وَقَالَ ابْنُ إِدْرِيسَ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قُبِضَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا خَتِينٌ‏.‏

(Ibn Idris otasidan, u Abu Ishoqdan, u Said ibn Jubayrdan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan (rivoyat qiladi):) «Paygʻambar ﷺ vafot etdilar, men esa xatna qilingan edim.»(Ибн Идрис отасидан, у Абу Ишоқдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан (ривоят қилади):) «Пайғамбар ﷺ вафот этдилар, мен эса хатна қилинган эдим.»

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ الْوَاسِطِيُّ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ بَيَانٍ، عَنْ وَبَرَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ خَرَجَ عَلَيْنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ فَرَجَوْنَا أَنْ يُحَدِّثَنَا، حَدِيثًا حَسَنًا ـ قَالَ ـ فَبَادَرَنَا إِلَيْهِ رَجُلٌ فَقَالَ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ حَدِّثْنَا عَنِ الْقِتَالِ فِي الْفِتْنَةِ وَاللَّهُ يَقُولُ ‏[quran sura="2" aya_start="193" aya_end="193"]{‏وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ‏}‏ فَقَالَ هَلْ تَدْرِي مَا الْفِتْنَةُ ثَكِلَتْكَ أُمُّكَ، إِنَّمَا كَانَ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم يُقَاتِلُ الْمُشْرِكِينَ، وَكَانَ الدُّخُولُ فِي دِينِهِمْ فِتْنَةً، وَلَيْسَ كَقِتَالِكُمْ عَلَى الْمُلْكِ‏.‏

(Said ibn Jubayr aytdi:) Bizning oldimizga Abdulloh ibn Umar chiqdi; biz undan bizga bir chiroyli (foydali) hadis aytib berishini umid qildik. (Roviy aytdi:) Shunda bir kishi undan oldin (savol berib): «Ey Abu Abdurahmon, bizga fitnadagi jang haqida aytib bering — Alloh esa: ‹Fitna qolmaguncha ular bilan jang qilinglar...› (Baqara surasi, 193-oyat) — deydi-ku», dedi. (Ibn Umar): «Fitna nimaligini bilasanmi — onang seni yoʻqotsin (senga voy boʻlsin)! Muhammad ﷺ mushriklar bilan jang qilar edilar, ularning diniga (majburan) kirish esa — fitna edi; (bu esa) sizlarning mulk (hokimiyat) ustidagi jangingizga oʻxshamaydi», dedi.(Саид ибн Жубайр айтди:) Бизнинг олдимизга Абдуллоҳ ибн Умар чиқди; биз ундан бизга бир чиройли (фойдали) ҳадис айтиб беришини умид қилдик. (Ровий айтди:) Шунда бир киши ундан олдин (савол бериб): «Эй Абу Абдураҳмон, бизга фитнадаги жанг ҳақида айтиб беринг — Аллоҳ эса: ‹Фитна қолмагунча улар билан жанг қилинглар...› (Бақара сураси, 193-оят) — дейди-ку», деди. (Ибн Умар): «Фитна нималигини биласанми — онанг сени йўқоцин (сенга вой бўлсин)! Муҳаммад ﷺ мушриклар билан жанг қилар эдилар, уларнинг динига (мажбуран) кириш эса — фитна эди; (бу эса) сизларнинг мулк (ҳокимият) устидаги жангингизга ўхшамайди», деди.