حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَعُدْ فِي صَدَقَتِكَ ‏"‏ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sadaqangni qaytarib olma», dedilar.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Садақангни қайтариб олма», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنِي أَبُو جَعْفَرٍ، مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْعَبَّاسِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَثَلُ الَّذِي يَتَصَدَّقُ ثُمَّ يَرْجِعُ فِي صَدَقَتِهِ مَثَلُ الْكَلْبِ يَقِيءُ ثُمَّ يَرْجِعُ فَيَأْكُلُ قَيْئَهُ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sadaqa qilib, soʻng sadaqasini qaytarib oladigan kishining misoli qusib, soʻng qaytib kelib qusgʻisini yeydigan itning misoliga oʻxshaydi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Садақа қилиб, сўнг садақасини қайтариб оладиган кишининг мисоли қусиб, сўнг қайтиб келиб қусғисини ейдиган итнинг мисолига ўхшайди», дедилар.

حَدَّثَنَا تَمِيمُ بْنُ الْمُنْتَصِرِ الْوَاسِطِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ شَرِيكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ يَعْنِي، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عُمَرَ أَنَّهُ تَصَدَّقَ بِفَرَسٍ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَبْصَرَ صَاحِبَهَا يَبِيعُهَا بِكَسْرٍ فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَهُ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ ‏"‏ لاَ تَبْتَعْ صَدَقَتَكَ ‏"‏ ‏.‏

Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺ zamonida bir otni sadaqa qilib berdi. Soʻng uning egasi otni arzon narxda sotayotganini koʻrib qoldi. Shunda Nabiy ﷺ ning oldilariga kelib, bu haqda soʻradi. U zot: «Sadaqa qilgan narsangni sotib olma», dedilar.Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺ замонида бир отни садақа қилиб берди. Сўнг унинг эгаси отни арзон нархда сотаётганини кўриб қолди. Шунда Набий ﷺ нинг олдиларига келиб, бу ҳақда сўради. У зот: «Садақа қилган нарсангни сотиб олма», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ النَّهْدِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ، عَنِ الزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ، أَنَّهُ حَمَلَ عَلَى فَرَسٍ يُقَالُ لَهُ غَمْرٌ أَوْ غَمْرَةٌ فَرَأَى مُهْرًا أَوْ مُهْرَةً مِنْ أَفْلاَئِهَا يُبَاعُ يُنْسَبُ إِلَى فَرَسِهِ فَنَهَى عَنْهَا ‏.‏

Zubayr ibn al-Avvom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Gʻamr yoki Gʻamra deb ataladigan bir otni birovga berdi. Soʻng oʻsha otining nasliga mansub bir toy sotilayotganini koʻrib qoldi va uni sotib olishdan tiyildi.Зубайр ибн ал-Аввом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Ғамр ёки Ғамра деб аталадиган бир отни бировга берди. Сўнг ўша отининг наслига мансуб бир той сотилаётганини кўриб қолди ва уни сотиб олишдан тийилди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي تَصَدَّقْتُ عَلَى أُمِّي بِجَارِيَةٍ وَإِنَّهَا مَاتَتْ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ آجَرَكِ اللَّهُ وَرَدَّ عَلَيْكِ الْمِيرَاثَ ‏"‏ ‏.‏

Buroyda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir ayol Nabiy ﷺ ning oldilariga kelib: «Ey Allohning Rasuli, men onamga bir choriyani sadaqa qilgan edim, u vafot etdi», dedi. Shunda u zot: «Alloh senga ajr berdi va merosingni oʻzingga qaytardi», dedilar.Буройда (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир аёл Набий ﷺ нинг олдиларига келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен онамга бир чорияни садақа қилган эдим, у вафот этди», деди. Шунда у зот: «Аллоҳ сенга ажр берди ва меросингни ўзингга қайтарди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الرَّقِّيُّ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنِّي أَعْطَيْتُ أُمِّي حَدِيقَةً لِي وَإِنَّهَا مَاتَتْ وَلَمْ تَتْرُكْ وَارِثًا غَيْرِي فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَجَبَتْ صَدَقَتُكَ وَرَجَعَتْ إِلَيْكَ حَدِيقَتُكَ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi Nabiy ﷺ ning oldilariga kelib: «Men onamga oʻzimning bir bogʻimni bergan edim, u vafot etdi va mendan boshqa vorisi qolmadi», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Sadaqang oʻrniga oʻtdi va bogʻing oʻzingga qaytdi», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, бир киши Набий ﷺ нинг олдиларига келиб: «Мен онамга ўзимнинг бир боғимни берган эдим, у вафот этди ва мендан бошқа вориси қолмади», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Садақанг ўрнига ўтди ва боғинг ўзингга қайтди», дедилар.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنِ ابْنِ عَوْنٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ أَصَابَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَرْضًا بِخَيْبَرَ فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَأْمَرَهُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَصَبْتُ مَالاً بِخَيْبَرَ لَمْ أُصِبْ مَالاً قَطُّ هُوَ أَنْفَسُ عِنْدِي مِنْهُ فَمَا تَأْمُرُنِي بِهِ فَقَالَ ‏"‏ إِنْ شِئْتَ حَبَسْتَ أَصْلَهَا وَتَصَدَّقْتَ بِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَعَمِلَ بِهَا عُمَرُ عَلَى أَنْ لاَ يُبَاعَ أَصْلُهَا وَلاَ يُوهَبَ وَلاَ يُورَثَ تَصَدَّقَ بِهَا لِلْفُقَرَاءِ وَفِي الْقُرْبَى وَفِي الرِّقَابِ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَالضَّيْفِ لاَ جُنَاحَ عَلَى مَنْ وَلِيَهَا أَنْ يَأْكُلَ مِنْهَا بِالْمَعْرُوفِ أَوْ يُطْعِمَ صَدِيقًا غَيْرَ مُتَمَوِّلٍ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn al-Xattob Xaybarda bir yerga ega boʻldi. Soʻng Nabiy ﷺ ning oldilariga kelib, maslahat soʻrab: «Ey Allohning Rasuli, men Xaybarda bir molga ega boʻldim, men uchun undan qadrliroq mol hech qachon boʻlmagan edi. Uni nima qilishimni buyurasiz?» dedi. U zot: «Xohlasang, uning asosini ushlab qolib, oʻzini sadaqa qilib berasan», dedilar. Shunda Umar uni asosi sotilmasligi, hadya qilinmasligi va meros qilib qoldirilmasligi shartida sadaqa qildi. U kambagʻallarga, qarindoshlarga, qullarni ozod qilishga, Alloh yoʻlida, yoʻlovchiga va mehmonga sadaqa qilindi. Uni idora qiladigan kishi undan maʼqul darajada yeyishida yoki mol toʻplamagan holda bir doʻstiga taomlantirishida hech qanday gunoh yoʻqdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Умар ибн ал-Хаттоб Хайбарда бир ерга эга бўлди. Сўнг Набий ﷺ нинг олдиларига келиб, маслаҳат сўраб: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен Хайбарда бир молга эга бўлдим, мен учун ундан қадрлироқ мол ҳеч қачон бўлмаган эди. Уни нима қилишимни буюрасиз?» деди. У зот: «Хоҳласанг, унинг асосини ушлаб қолиб, ўзини садақа қилиб берасан», дедилар. Шунда Умар уни асоси сотилмаслиги, ҳадя қилинмаслиги ва мерос қилиб қолдирилмаслиги шартида садақа қилди. У камбағалларга, қариндошларга, қулларни озод қилишга, Аллоҳ йўлида, йўловчига ва меҳмонга садақа қилинди. Уни идора қиладиган киши ундан маъқул даражада ейишида ёки мол тўпламаган ҳолда бир дўстига таомлантиришида ҳеч қандай гуноҳ йўқдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَرَ الْعَدَنِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ الْمِائَةَ سَهْمٍ الَّتِي بِخَيْبَرَ لَمْ أُصِبْ مَالاً قَطُّ هُوَ أَحَبُّ إِلَىَّ مِنْهَا وَقَدْ أَرَدْتُ أَنْ أَتَصَدَّقَ بِهَا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ احْبِسْ أَصْلَهَا وَسَبِّلْ ثَمَرَتَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ فَوَجَدْتُ هَذَا الْحَدِيثَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ فِي كِتَابِي عَنْ سُفْيَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ عُمَرُ فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn al-Xattob: «Ey Allohning Rasuli, Xaybardagi yuz ulush — men uchun undan sevimliroq mol hech qachon boʻlmagan edi — men uni sadaqa qilmoqchi boʻldim», dedi. Shunda Nabiy ﷺ: «Uning asosini ushlab qol va mevasini Alloh yoʻlida vaqf qil», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Умар ибн ал-Хаттоб: «Эй Аллоҳнинг Расули, Хайбардаги юз улуш — мен учун ундан севимлироқ мол ҳеч қачон бўлмаган эди — мен уни садақа қилмоқчи бўлдим», деди. Шунда Набий ﷺ: «Унинг асосини ушлаб қол ва мевасини Аллоҳ йўлида вақф қил», дедилар.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنَا شُرَحْبِيلُ بْنُ مُسْلِمٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا أُمَامَةَ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ الْعَارِيَةُ مُؤَدَّاةٌ وَالْمِنْحَةُ مَرْدُودَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Umoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ning: «Ariyat (foydalanishga olingan narsa) qaytariladi va minha (sut olish uchun berilgan hayvon) qaytariladi», deganlarini eshitdim.Абу Умома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ нинг: «Арият (фойдаланишга олинган нарса) қайтарилади ва минҳа (сут олиш учун берилган ҳайвон) қайтарилади», деганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدِّمَشْقِيَّانِ، قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ شُعَيْبٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ الْعَارِيَةُ مُؤَدَّاةٌ وَالْمِنْحَةُ مَرْدُودَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ning: «Ariyat (foydalanishga olingan narsa) qaytariladi va minha (sut olish uchun berilgan hayvon) qaytariladi», deganlarini eshitdim.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ нинг: «Арият (фойдаланишга олинган нарса) қайтарилади ва минҳа (сут олиш учун берилган ҳайвон) қайтарилади», деганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُسْتَمِرِّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، ح وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، جَمِيعًا عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ عَلَى الْيَدِ مَا أَخَذَتْ حَتَّى تُؤَدِّيَهُ ‏"‏ ‏.‏

Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qoʻl olgan narsasini qaytarib bermaguncha, u uchun javobgardir», dedilar.Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қўл олган нарсасини қайтариб бермагунча, у учун жавобгардир», дедилар.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ الْجَهْمِ الأَنْمَاطِيُّ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ بْنُ سُوَيْدٍ، عَنِ الْمُثَنَّى، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أُودِعَ وَدِيعَةً فَلاَ ضَمَانَ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimga bir narsa omonat qoʻyilsa, unga (agar ehtiyotsizlik qilmasa) javobgarlik yoʻqdir», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимга бир нарса омонат қўйилса, унга (агар эҳтиётсизлик қилмаса) жавобгарлик йўқдир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ شَبِيبِ بْنِ غَرْقَدَةَ، عَنْ عُرْوَةَ الْبَارِقِيِّ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَعْطَاهُ دِينَارًا يَشْتَرِي لَهُ شَاةً فَاشْتَرَى لَهُ شَاتَيْنِ فَبَاعَ إِحْدَاهُمَا بِدِينَارٍ فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بِدِينَارٍ وَشَاةٍ فَدَعَا لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْبَرَكَةِ ‏.‏ قَالَ فَكَانَ لَوِ اشْتَرَى التُّرَابَ لَرَبِحَ فِيهِ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الدَّارِمِيُّ، حَدَّثَنَا حَبَّانُ بْنُ هِلاَلٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ زَيْدٍ، عَنِ الزُّبَيْرِ بْنِ الْخِرِّيتِ، عَنْ أَبِي لَبِيدٍ، لِمَازَةَ بْنِ زَبَّارٍ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ الْبَارِقِيِّ، قَالَ قَدِمَ جَلَبٌ فَأَعْطَانِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم دِينَارًا فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏

Urva al-Boriqiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ unga bir qoʻy sotib olib kelish uchun bir dinor berdilar. U esa u zotga ikkita qoʻy sotib oldi, soʻng ulardan birini bir dinorga sotdi va Nabiy ﷺ ning oldilariga bir dinor va bir qoʻy olib keldi. Shunda Rasululloh ﷺ unga baraka tilab duo qildilar. U aytdi: «Endi u tuproq sotib olsa ham, undan foyda koʻrar edi».Урва ал-Бориқий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ унга бир қўй сотиб олиб келиш учун бир динор бердилар. У эса у зотга иккита қўй сотиб олди, сўнг улардан бирини бир динорга сотди ва Набий ﷺ нинг олдиларига бир динор ва бир қўй олиб келди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга барака тилаб дуо қилдилар. У айтди: «Энди у тупроқ сотиб олса ҳам, ундан фойда кўрар эди».

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الظُّلْمُ مَطْلُ الْغَنِيِّ وَإِذَا أُتْبِعَ أَحَدُكُمْ عَلَى مَلِيءٍ فَلْيَتْبَعْ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Boyning qarzni toʻlashni choʻzishi zulmdir. Biroringiz boy kishiga havola qilinsa, oʻsha havolani qabul qilsin», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бойнинг қарзни тўлашни чўзиши зулмдир. Бирорингиз бой кишига ҳавола қилинса, ўша ҳаволани қабул қилсин», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ تَوْبَةَ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ يُونُسَ بْنِ عُبَيْدٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَطْلُ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ وَإِذَا أُحِلْتَ عَلَى مَلِيءٍ فَاتْبَعْهُ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Boy odamning qarzni toʻlashni paysalga solishi zulmdir. Qarzing boy odamga havola qilinsa, uni qabul qilib, oʻshanga ergash», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бой одамнинг қарзни тўлашни пайсалга солиши зулмдир. Қарзинг бой одамга ҳавола қилинса, уни қабул қилиб, ўшанга эргаш», дедилар.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، وَالْحَسَنُ بْنُ عَرَفَةَ، قَالاَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنِي شُرَحْبِيلُ بْنُ مُسْلِمٍ الْخَوْلاَنِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا أُمَامَةَ الْبَاهِلِيَّ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ الزَّعِيمُ غَارِمٌ وَالدَّيْنُ مَقْضِيٌّ ‏"‏ ‏.‏

Abu Umoma al-Bohiliy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺning: «Kafil boʻlgan kishi masʼuldir, qarz esa toʻlanmogʻi lozimdir», deganlarini eshitdim.Абу Умома ал-Боҳилий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺнинг: «Кафил бўлган киши масъулдир, қарз эса тўланмоғи лозимдир», деганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ الدَّرَاوَرْدِيُّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي عَمْرٍو، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَجُلاً، لَزِمَ غَرِيمًا لَهُ بِعَشَرَةِ دَنَانِيرَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ مَا عِنْدِي شَىْءٌ أُعْطِيكَهُ فَقَالَ لاَ وَاللَّهِ لاَ أُفَارِقُكَ حَتَّى تَقْضِيَنِي أَوْ تَأْتِيَنِي بِحَمِيلٍ فَجَرَّهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كَمْ تَسْتَنْظِرُهُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ شَهْرًا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَأَنَا أَحْمِلُ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ فَجَاءَهُ فِي الْوَقْتِ الَّذِي قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مِنْ أَيْنَ أَصَبْتَ هَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مِنْ مَعْدِنٍ قَالَ ‏"‏ لاَ خَيْرَ فِيهَا ‏"‏ ‏.‏ وَقَضَاهَا عَنْهُ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ zamonlarida bir kishi oʻn dinor qarzi bor qarzdorining yoqasidan tutdi. U: «Menda senga beradigan narsa yoʻq», dedi. Haligi kishi: «Yoʻq, Allohga qasamki, qarzimni toʻlamaguningcha yoki menga kafil keltirmaguningcha sendan ajralmayman», dedi va uni Paygʻambar ﷺning oldilariga sudrab keldi. Paygʻambar ﷺ unga: «Unga qancha muhlat berasan?» dedilar. U: «Bir oy», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Men unga kafil boʻlaman», dedilar. Soʻng u kishi Paygʻambar ﷺ aytgan vaqtda keldi. Paygʻambar ﷺ unga: «Buni qayerdan topding?» dedilar. U: «Bir kondan», dedi. U zot: «Bunda yaxshilik yoʻq», dedilar va qarzni oʻzlari uning oʻrniga toʻlab berdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ замонларида бир киши ўн динор қарзи бор қарздорининг ёқасидан тутди. У: «Менда сенга берадиган нарса йўқ», деди. Ҳалиги киши: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, қарзимни тўламагунингча ёки менга кафил келтирмагунингча сендан ажралмайман», деди ва уни Пайғамбар ﷺнинг олдиларига судраб келди. Пайғамбар ﷺ унга: «Унга қанча муҳлат берасан?» дедилар. У: «Бир ой», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Мен унга кафил бўламан», дедилар. Сўнг у киши Пайғамбар ﷺ айтган вақтда келди. Пайғамбар ﷺ унга: «Буни қаердан топдинг?» дедилар. У: «Бир кондан», деди. У зот: «Бунда яхшилик йўқ», дедилар ва қарзни ўзлари унинг ўрнига тўлаб бердилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَوْهَبٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي قَتَادَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أُتِيَ بِجِنَازَةٍ لِيُصَلِّيَ عَلَيْهَا فَقَالَ ‏"‏ صَلُّوا عَلَى صَاحِبِكُمْ فَإِنَّ عَلَيْهِ دَيْنًا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو قَتَادَةَ أَنَا أَتَكَفَّلُ بِهِ ‏.‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بِالْوَفَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ بِالْوَفَاءِ ‏.‏ وَكَانَ الَّذِي عَلَيْهِ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ أَوْ تِسْعَةَ عَشَرَ دِرْهَمًا ‏.‏

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺga bir janoza janoza namozini oʻqib berishlari uchun keltirildi. U zot: «Sheriklaringizga oʻzingiz namoz oʻqing, chunki uning zimmasida qarz bor», dedilar. Abu Qatoda: «Men uni oʻz zimmamga olaman», dedi. Paygʻambar ﷺ: «Toʻliq toʻlashga-a?» dedilar. U: «Toʻliq toʻlashga», dedi. Uning zimmasidagi qarz oʻn sakkiz yoki oʻn toʻqqiz dirham edi.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺга бир жаноза жаноза намозини ўқиб беришлари учун келтирилди. У зот: «Шерикларингизга ўзингиз намоз ўқинг, чунки унинг зиммасида қарз бор», дедилар. Абу Қатода: «Мен уни ўз зиммамга оламан», деди. Пайғамбар ﷺ: «Тўлиқ тўлашга-а?» дедилар. У: «Тўлиқ тўлашга», деди. Унинг зиммасидаги қарз ўн саккиз ёки ўн тўққиз дирҳам эди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبِيدَةُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ زِيَادِ بْنِ عَمْرِو بْنِ هِنْدٍ، عَنِ ابْنِ حُذَيْفَةَ، - هُوَ عِمْرَانُ - عَنْ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ، مَيْمُونَةَ قَالَ كَانَتْ تَدَّانُ دَيْنًا فَقَالَ لَهَا بَعْضُ أَهْلِهَا لاَ تَفْعَلِي وَأَنْكَرَ ذَلِكَ عَلَيْهَا قَالَتْ بَلَى إِنِّي سَمِعْتُ نَبِيِّي وَخَلِيلِي صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَا مِنْ مُسْلِمٍ يَدَّانُ دَيْنًا يَعْلَمُ اللَّهُ مِنْهُ أَنَّهُ يُرِيدُ أَدَاءَهُ إِلاَّ أَدَّاهُ اللَّهُ عَنْهُ فِي الدُّنْيَا ‏"‏ ‏.‏

Muminlarning onasi Maymuna (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U koʻp qarz olar edi. Shunda oila aʼzolaridan baʼzilari unga: «Bunday qilma», deb bu ishni maʼqullamadilar. U: «Yoʻq, men Paygʻambarim va doʻstim ﷺning: ‹Qaysi bir musulmon qarz olib, Alloh uni toʻlashni istayotganini bilsa, Alloh oʻsha qarzni bu dunyoda uning oʻrniga toʻlab beradi›, deganlarini eshitganman», dedi.Муминларнинг онаси Маймуна (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У кўп қарз олар эди. Шунда оила аъзоларидан баъзилари унга: «Бундай қилма», деб бу ишни маъқулламадилар. У: «Йўқ, мен Пайғамбарим ва дўстим ﷺнинг: ‹Қайси бир мусулмон қарз олиб, Аллоҳ уни тўлашни истаётганини билса, Аллоҳ ўша қарзни бу дунёда унинг ўрнига тўлаб беради›, деганларини эшитганман», деди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ سُفْيَانَ، - مَوْلَى الأَسْلَمِيِّينَ - عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الدَّائِنِ حَتَّى يَقْضِيَ دَيْنَهُ مَا لَمْ يَكُنْ فِيمَا يَكْرَهُ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ يَقُولُ لِخَازِنِهِ اذْهَبْ فَخُذْ لِي بِدَيْنٍ فَإِنِّي أَكْرَهُ أَنْ أَبِيتَ لَيْلَةً إِلاَّ وَاللَّهُ مَعِي بَعْدَ الَّذِي سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abdulloh ibn Jaʼfar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh, qarz olgan kishi qarzini toʻlaguncha, agar u Alloh yomon koʻradigan bir narsada boʻlmasa, u bilan birgadir», dedilar. Abdulloh ibn Jaʼfar xazinaboniga: «Bor, menga qarz olib kel, chunki men Rasululloh ﷺdan buni eshitganimdan soʻng, Alloh men bilan birga boʻlmagan holda bir kechani oʻtkazishni yomon koʻraman», der edi.Абдуллоҳ ибн Жаъфар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ, қарз олган киши қарзини тўлагунча, агар у Аллоҳ ёмон кўрадиган бир нарсада бўлмаса, у билан биргадир», дедилар. Абдуллоҳ ибн Жаъфар хазинабонига: «Бор, менга қарз олиб кел, чунки мен Расулуллоҳ ﷺдан буни эшитганимдан сўнг, Аллоҳ мен билан бирга бўлмаган ҳолда бир кечани ўтказишни ёмон кўраман», дер эди.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ صَيْفِيِّ بْنِ صُهَيْبِ الْخَيْرِ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ زِيَادِ بْنِ صَيْفِيِّ بْنِ صُهَيْبٍ، عَنْ شُعَيْبِ بْنِ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا صُهَيْبُ الْخَيْرِ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَيُّمَا رَجُلٍ يَدَيَّنُ دَيْنًا وَهُوَ مُجْمِعٌ أَنْ لاَ يُوَفِّيَهُ إِيَّاهُ لَقِيَ اللَّهَ سَارِقًا ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ الْحِزَامِيُّ، حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ صَيْفِيٍّ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، صُهَيْبٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Suhayb al-Xayr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qaysi bir kishi qarz olib, uni toʻlamaslikka qatʼiy qaror qilgan boʻlsa, Allohga oʻgʻri holida yoʻliqadi», dedilar.Суҳайб ал-Хайр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қайси бир киши қарз олиб, уни тўламасликка қатъий қарор қилган бўлса, Аллоҳга ўғри ҳолида йўлиқади», дедилар.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ حُمَيْدِ بْنِ كَاسِبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ ثَوْرِ بْنِ زَيْدٍ الدِّيلِيِّ، عَنْ أَبِي الْغَيْثِ، - مَوْلَى ابْنِ مُطِيعٍ - عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَخَذَ أَمْوَالَ النَّاسِ يُرِيدُ إِتْلاَفَهَا أَتْلَفَهُ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kim odamlarning mollarini uni nobud qilish niyatida olsa, Alloh uni nobud qiladi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ким одамларнинг молларини уни нобуд қилиш ниятида олса, Аллоҳ уни нобуд қилади», дедилар.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، عَنْ مَعْدَانَ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ ثَوْبَانَ، - مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ مَنْ فَارَقَ الرُّوحُ الْجَسَدَ وَهُوَ بَرِيءٌ مِنْ ثَلاَثٍ دَخَلَ الْجَنَّةَ مِنَ الْكِبْرِ وَالْغُلُولِ وَالدَّيْنِ ‏"‏ ‏.‏

Savbon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimning ruhi tanidan uch narsadan xoli holda ajralsa, jannatga kiradi: kibr, gʻanimatdan oʻgʻirlash va qarzdan», dedilar.Савбон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимнинг руҳи танидан уч нарсадан холи ҳолда ажралса, жаннатга киради: кибр, ғаниматдан ўғирлаш ва қарздан», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو مَرْوَانَ الْعُثْمَانِيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَفْسُ الْمُؤْمِنِ مُعَلَّقَةٌ بِدَيْنِهِ حَتَّى يُقْضَى عَنْهُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Muminning joni uning qarzi toʻlanmaguncha oʻsha qarziga bogʻliq boʻlib turadi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Муминнинг жони унинг қарзи тўланмагунча ўша қарзига боғлиқ бўлиб туради», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ ثَعْلَبَةَ بْنِ سَوَاءٍ، حَدَّثَنَا عَمِّي، مُحَمَّدُ بْنُ سَوَاءٍ عَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ، عَنْ مَطَرٍ الْوَرَّاقِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ مَاتَ وَعَلَيْهِ دِينَارٌ أَوْ دِرْهَمٌ قُضِيَ مِنْ حَسَنَاتِهِ لَيْسَ ثَمَّ دِينَارٌ وَلاَ دِرْهَمٌ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim bir dinor yoki dirham qarzi boʻlgan holda oʻlsa, oʻsha qarz uning yaxshiliklaridan toʻlanadi. Oʻsha yerda na dinor va na dirham boʻladi», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бир динор ёки дирҳам қарзи бўлган ҳолда ўлса, ўша қарз унинг яхшиликларидан тўланади. Ўша ерда на динор ва на дирҳам бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ الْمِصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ إِذَا تُوُفِّيَ الْمُؤْمِنُ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَعَلَيْهِ الدَّيْنُ فَيَسْأَلُ ‏"‏ هَلْ تَرَكَ لِدَيْنِهِ مِنْ قَضَاءٍ ‏"‏ ‏.‏ فَإِنْ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏ صَلَّى عَلَيْهِ وَإِنْ قَالُوا لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ صَلُّوا عَلَى صَاحِبِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا فَتَحَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ الْفُتُوحَ قَالَ ‏"‏ أَنَا أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ فَمَنْ تُوُفِّيَ وَعَلَيْهِ دَيْنٌ فَعَلَىَّ قَضَاؤُهُ وَمَنْ تَرَكَ مَالاً فَهُوَ لِوَرَثَتِهِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ zamonlarida bir mumin qarzi boʻlgan holda vafot etsa, Rasululloh ﷺ: «U qarzini toʻlash uchun biror narsa qoldirganmi?» deb soʻrar edilar. Agar ular: «Ha», desa, u zot unga janoza namozi oʻqir edilar. Agar: «Yoʻq», desa: «Sheriklaringizga oʻzingiz namoz oʻqing», der edilar. Alloh oʻz Rasuliga fathlarni nasib etgach, u zot: «Men muminlarga ularning oʻzlaridan koʻra haqliroqman. Kim qarzi boʻlgan holda vafot etsa, uni toʻlash mening zimmamda. Kim mol qoldirsa, u uning vorislariga tegishlidir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ замонларида бир мумин қарзи бўлган ҳолда вафот этса, Расулуллоҳ ﷺ: «У қарзини тўлаш учун бирор нарса қолдирганми?» деб сўрар эдилар. Агар улар: «Ҳа», деса, у зот унга жаноза намози ўқир эдилар. Агар: «Йўқ», деса: «Шерикларингизга ўзингиз намоз ўқинг», дер эдилар. Аллоҳ ўз Расулига фатҳларни насиб этгач, у зот: «Мен муминларга уларнинг ўзларидан кўра ҳақлироқман. Ким қарзи бўлган ҳолда вафот этса, уни тўлаш менинг зиммамда. Ким мол қолдирса, у унинг ворисларига тегишлидир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ تَرَكَ مَالاً فَلِوَرَثَتِهِ وَمَنْ تَرَكَ دَيْنًا أَوْ ضَيَاعًا فَعَلَىَّ وَإِلَىَّ وَأَنَا أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ ‏"‏ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim mol qoldirsa, u uning vorislariga tegishlidir. Kim qarz yoki nochor bola qoldirsa, u mening zimmamda va menga tegishlidir, men muminlarga ularning oʻzlaridan koʻra haqliroqman», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким мол қолдирса, у унинг ворисларига тегишлидир. Ким қарз ёки ночор бола қолдирса, у менинг зиммамда ва менга тегишлидир, мен муминларга уларнинг ўзларидан кўра ҳақлироқман», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ يَسَّرَ عَلَى مُعْسِرٍ يَسَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim qiyinchilikda boʻlgan kishiga yengillik qilsa, Alloh unga bu dunyoda va oxiratda yengillik qiladi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким қийинчиликда бўлган кишига енгиллик қилса, Аллоҳ унга бу дунёда ва охиратда енгиллик қилади», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ نُفَيْعٍ أَبِي دَاوُدَ، عَنْ بُرَيْدَةَ الأَسْلَمِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَنْظَرَ مُعْسِرًا كَانَ لَهُ بِكُلِّ يَوْمٍ صَدَقَةٌ وَمَنْ أَنْظَرَهُ بَعْدَ حِلِّهِ كَانَ لَهُ مِثْلُهُ فِي كُلِّ يَوْمٍ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Burayda al-Aslamiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kim qiynalgan (qarzdor)ga muhlat bersa, unga har bir kun uchun bir sadaqa (savobi) boʻladi. Kim unga qarz muddati kelib boʻlgach muhlat bersa, unga har bir kun uchun oʻshancha (miqdorda) sadaqa (savobi) boʻladi», dedilar.Бурайда ал-Асламий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ким қийналган (қарздор)га муҳлат берса, унга ҳар бир кун учун бир садақа (савоби) бўлади. Ким унга қарз муддати келиб бўлгач муҳлат берса, унга ҳар бир кун учун ўшанча (миқдорда) садақа (савоби) бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُعَاوِيَةَ، عَنْ حَنْظَلَةَ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ أَبِي الْيَسَرِ، صَاحِبِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَحَبَّ أَنْ يُظِلَّهُ اللَّهُ فِي ظِلِّهِ - فَلْيُنْظِرْ مُعْسِرًا أَوْ لِيَضَعْ لَهُ ‏"‏ ‏.‏

Paygʻambar ﷺning sahobalaridan boʻlgan Abu Yasar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim Allohning Oʻz soyasida uni soyalantirishini yoqtirsa, qiynalgan (qarzdor)ga muhlat bersin yoki (qarzni) unga kechib yuborsin», dedilar.Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан бўлган Абу Ясар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Аллоҳнинг Ўз соясида уни соялантиришини ёқтирса, қийналган (қарздор)га муҳлат берсин ёки (қарзни) унга кечиб юборсин», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، قَالَ سَمِعْتُ رِبْعِيَّ بْنَ حِرَاشٍ، يُحَدِّثُ عَنْ حُذَيْفَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنَّ رَجُلاً مَاتَ فَقِيلَ لَهُ مَا عَمِلْتَ - فَإِمَّا ذَكَرَ أَوْ ذُكِّرَ - قَالَ إِنِّي كُنْتُ أَتَجَوَّزُ فِي السِّكَّةِ وَالنَّقْدِ وَأُنْظِرُ الْمُعْسِرَ ‏.‏ فَغَفَرَ اللَّهُ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو مُسْعُودٍ أَنَا قَدْ، سَمِعْتُ هَذَا، مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ (shunday) dedilar: «Bir kishi vafot etdi, unga: ‹Nima amal qilgan eding?› deyildi. U esladi yoki unga eslatildi va: ‹Men savdo-sotiqda va pul olishda kishilarga yengillik qilar, qiynalgan (qarzdor)ga muhlat berar edim›, dedi. Shu sababli Alloh uni magʻfirat qildi». Abu Masʼud: «Men buni Rasululloh ﷺdan eshitganman», dedi.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ (шундай) дедилар: «Бир киши вафот этди, унга: ‹Нима амал қилган эдинг?› дейилди. У эслади ёки унга эслатилди ва: ‹Мен савдо-сотиқда ва пул олишда кишиларга енгиллик қилар, қийналган (қарздор)га муҳлат берар эдим›, деди. Шу сабабли Аллоҳ уни мағфират қилди». Абу Масъуд: «Мен буни Расулуллоҳ ﷺдан эшитганман», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَلَفٍ الْعَسْقَلاَنِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي جَعْفَرٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَعَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ طَلَبَ حَقًّا فَلْيَطْلُبْهُ فِي عَفَافٍ وَافٍ أَوْ غَيْرِ وَافٍ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim (oʻz) haqqini talab qilsa, uni toʻliq boʻladimi yoki toʻliq boʻlmaydimi, iffat bilan (odob saqlab) talab qilsin», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким (ўз) ҳаққини талаб қилса, уни тўлиқ бўладими ёки тўлиқ бўлмайдими, иффат билан (одоб сақлаб) талаб қилсин», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُؤَمَّلِ بْنِ الصَّبَّاحِ الْقَيْسِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُحَبَّبٍ الْقُرَشِيُّ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ السَّائِبِ الطَّائِفِيُّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَامِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِصَاحِبِ الْحَقِّ ‏"‏ خُذْ حَقَّكَ فِي عَفَافٍ وَافٍ أَوْ غَيْرِ وَافٍ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ haq egasiga: «Haqqingni, toʻliq boʻladimi yoki toʻliq boʻlmaydimi, iffat bilan (odob saqlab) ol», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ҳақ эгасига: «Ҳаққингни, тўлиқ бўладими ёки тўлиқ бўлмайдими, иффат билан (одоб сақлаб) ол», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا شَبَابَةُ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، سَمِعْتُ أَبَا سَلَمَةَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ خَيْرَكُمْ - أَوْ مِنْ خَيْرِكُمْ - أَحَاسِنُكُمْ قَضَاءً ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, sizlarning eng yaxshingiz — yoki eng yaxshilaringizdan biri — qarzini eng chiroyli tarzda ado qiladiganingizdir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, сизларнинг энг яхшингиз — ёки энг яхшиларингиздан бири — қарзини энг чиройли тарзда адо қиладиганингиздир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ الْمَخْزُومِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم اسْتَسْلَفَ مِنْهُ حِينَ غَزَا حُنَيْنًا ثَلاَثِينَ أَوْ أَرْبَعِينَ أَلْفًا فَلَمَّا قَدِمَ قَضَاهَا إِيَّاهُ ثُمَّ قَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بَارَكَ اللَّهُ لَكَ فِي أَهْلِكَ وَمَالِكَ إِنَّمَا جَزَاءُ السَّلَفِ الْوَفَاءُ وَالْحَمْدُ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Abu Rabiʼa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ Hunayn (gʻazoti)ga chiqqanlarida undan oʻttiz yoki qirq ming (dirham) qarz olgan edilar. (Safardan) qaytganlarida uni unga ado qildilar, soʻng Paygʻambar ﷺ unga: «Alloh senga oilang va molingda baraka bersin. Qarzning mukofoti (uni) ado etish va (qarz beruvchiga) hamd (aytish)dir», dedilar.Абдуллоҳ ибн Абу Рабиъа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ Ҳунайн (ғазоти)га чиққанларида ундан ўттиз ёки қирқ минг (дирҳам) қарз олган эдилар. (Сафардан) қайтганларида уни унга адо қилдилар, сўнг Пайғамбар ﷺ унга: «Аллоҳ сенга оиланг ва молингда барака берсин. Қарзнинг мукофоти (уни) адо этиш ва (қарз берувчига) ҳамд (айтиш)дир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ حَنَشٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ يَطْلُبُ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِدَيْنٍ أَوْ بِحَقٍّ فَتَكَلَّمَ بِبَعْضِ الْكَلاَمِ فَهَمَّ صَحَابَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَهْ إِنَّ صَاحِبَ الدَّيْنِ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى صَاحِبِهِ حَتَّى يَقْضِيَهُ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Allohning Paygʻambari ﷺdan qarz yoki haqqini talab qilib keldi va (dagʻal) gaplardan gapirdi. Shunda Rasululloh ﷺning sahobalari unga (qattiq javob berishga) qasd qildilar. Rasululloh ﷺ: «Boʻlaring! Albatta, qarz egasining qarzdor ustidan, u (qarzni) ado etmaguncha, hukmronligi (haqqi) bordir», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺдан қарз ёки ҳаққини талаб қилиб келди ва (дағал) гаплардан гапирди. Шунда Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобалари унга (қаттиқ жавоб беришга) қасд қилдилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Бўларинг! Албатта, қарз эгасининг қарздор устидан, у (қарзни) адо этмагунча, ҳукмронлиги (ҳаққи) бордир», дедилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ أَبُو شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُبَيْدَةَ، - أَظُنُّهُ قَالَ - حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَتَقَاضَاهُ دَيْنًا كَانَ عَلَيْهِ فَاشْتَدَّ عَلَيْهِ حَتَّى قَالَ لَهُ أُحَرِّجُ عَلَيْكَ إِلاَّ قَضَيْتَنِي ‏.‏ فَانْتَهَرَهُ أَصْحَابُهُ وَقَالُوا وَيْحَكَ تَدْرِي مَنْ تُكَلِّمُ قَالَ إِنِّي أَطْلُبُ حَقِّي ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَلاَّ مَعَ صَاحِبِ الْحَقِّ كُنْتُمْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ أَرْسَلَ إِلَى خَوْلَةَ بِنْتِ قَيْسٍ فَقَالَ لَهَا ‏"‏ إِنْ كَانَ عِنْدَكِ تَمْرٌ فَأَقْرِضِينَا حَتَّى يَأْتِيَنَا تَمْرٌ فَنَقْضِيَكِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ نَعَمْ بِأَبِي أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ فَأَقْرَضَتْهُ فَقَضَى الأَعْرَابِيَّ وَأَطْعَمَهُ فَقَالَ أَوْفَيْتَ أَوْفَى اللَّهُ لَكَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أُولَئِكَ خِيَارُ النَّاسِ إِنَّهُ لاَ قُدِّسَتْ أُمَّةٌ لاَ يَأْخُذُ الضَّعِيفُ فِيهَا حَقَّهُ غَيْرَ مُتَعْتَعٍ ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir aʼrobiy Paygʻambar ﷺning zimmalaridagi qarzni talab qilib keldi va unga qattiqchilik qildi, hatto: «Menga (qarzimni) ado etmasang, senga tang qilaman», dedi. Sahobalar uni koyib: «Voy, sen kim bilan gaplashayotganingni bilasanmi?» dedilar. U: «Men (faqat) haqqimni talab qilyapman», dedi. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Nega haq egasi tomonida boʻlmadingiz?» dedilar. Soʻng Xavla binti Qays (roziyallohu anho)ga kishi yubordilar va unga: «Agar oldingda xurmo boʻlsa, bizga xurmo kelguncha qarz berib tur, keyin senga qaytaramiz», dedilar. U: «Ha, otam senga fido boʻlsin, ey Rasululloh», dedi. (Roviy) aytadi: U (Xavla) qarz berdi, (Paygʻambar) aʼrobiyning (qarzini) ado etdilar va uni taomlantirdilar. U (aʼrobiy): «Toʻliq berding, Alloh senga toʻliq bersin», dedi. Shunda (Paygʻambar): «Ana oʻshalar kishilarning yaxshilaridir. Zaif (kishi) unda betashvish oʻz haqqini ololmaydigan ummat pok boʻlmaydi (barokat topmaydi)», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир аъробий Пайғамбар ﷺнинг зиммаларидаги қарзни талаб қилиб келди ва унга қаттиқчилик қилди, ҳатто: «Менга (қарзимни) адо этмасанг, сенга танг қиламан», деди. Саҳобалар уни койиб: «Вой, сен ким билан гаплашаётганингни биласанми?» дедилар. У: «Мен (фақат) ҳаққимни талаб қиляпман», деди. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Нега ҳақ эгаси томонида бўлмадингиз?» дедилар. Сўнг Хавла бинти Қайс (розияллоҳу анҳо)га киши юбордилар ва унга: «Агар олдингда хурмо бўлса, бизга хурмо келгунча қарз бериб тур, кейин сенга қайтарамиз», дедилар. У: «Ҳа, отам сенга фидо бўлсин, эй Расулуллоҳ», деди. (Ровий) айтади: У (Хавла) қарз берди, (Пайғамбар) аъробийнинг (қарзини) адо этдилар ва уни таомлантирдилар. У (аъробий): «Тўлиқ бердинг, Аллоҳ сенга тўлиқ берсин», деди. Шунда (Пайғамбар): «Ана ўшалар кишиларнинг яхшиларидир. Заиф (киши) унда беташвиш ўз ҳаққини ололмайдиган уммат пок бўлмайди (барокат топмайди)», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا وَبْرُ بْنُ أَبِي دُلَيْلَةَ الطَّائِفِيُّ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ مَيْمُونِ بْنِ مُسَيْكَةَ، - قَالَ وَكِيعٌ وَأَثْنَى عَلَيْهِ خَيْرًا - عَنْ عَمْرِو بْنِ الشَّرِيدِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَىُّ الْوَاجِدِ يُحِلُّ عِرْضَهُ وَعُقُوبَتَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَلِيٌّ الطَّنَافِسِيُّ يَعْنِي عِرْضَهُ شِكَايَتَهُ وَعُقُوبَتَهُ سِجْنَهُ ‏.‏

Sharid ibn Suvayd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «(Toʻlashga) qurbi yetgan kishining (qarzni) choʻzishi uning obroʻsini (talab qilishni) va jazolanishini halol qiladi», dedilar. Ali at-Tanofisiy: «Yaʼni obroʻsi — undan shikoyat qilish, jazosi esa uni qamashdir», dedi.Шарид ибн Сувайд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «(Тўлашга) қурби етган кишининг (қарзни) чўзиши унинг обрўсини (талаб қилишни) ва жазоланишини ҳалол қилади», дедилар. Али ат-Танофисий: «Яъни обрўси — ундан шикоят қилиш, жазоси эса уни қамашдир», деди.

حَدَّثَنَا هَدِيَّةُ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، حَدَّثَنَا الْهِرْمَاسُ بْنُ حَبِيبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بِغَرِيمٍ لِي فَقَالَ لِي ‏"‏ الْزَمْهُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ مَرَّ بِي آخِرَ النَّهَارِ فَقَالَ ‏"‏ مَا فَعَلَ أَسِيرُكَ يَا أَخَا بَنِي تَمِيمٍ ‏"‏ ‏.‏

Habib ibn Hirmos (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺning oldilariga oʻzimning bir qarzdorimni olib keldim. U menga: «Uni (yoningdan qoʻyma) ushlab tur», dedilar. Soʻng kunning oxirida yonimdan oʻtib: «Asiring nima qildi, ey Banu Tamim (qabilasi)ning birodari?» dedilar.Ҳабиб ибн Ҳирмос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺнинг олдиларига ўзимнинг бир қарздоримни олиб келдим. У менга: «Уни (ёнингдан қўйма) ушлаб тур», дедилар. Сўнг куннинг охирида ёнимдан ўтиб: «Асиринг нима қилди, эй Бану Тамим (қабиласи)нинг биродари?» дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، وَيَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، أَنْبَأَنَا يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ تَقَاضَى ابْنَ أَبِي حَدْرَدٍ دَيْنًا لَهُ عَلَيْهِ فِي الْمَسْجِدِ حَتَّى ارْتَفَعَتْ أَصْوَاتُهُمَا حَتَّى سَمِعَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ فِي بَيْتِهِ فَخَرَجَ إِلَيْهِمَا فَنَادَى كَعْبًا فَقَالَ لَبَّيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ دَعْ مِنْ دَيْنِكَ هَذَا ‏"‏ ‏.‏ وَأَوْمَأَ بِيَدِهِ إِلَى الشَّطْرِ فَقَالَ قَدْ فَعَلْتُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ قُمْ فَاقْضِهِ ‏"‏ ‏.‏

Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u masjidda Ibn Abu Hadraddan oʻzining zimmasidagi qarzni talab qildi, hatto ikkalasining ovozlari koʻtarilib ketdi, shu darajadaki, Rasululloh ﷺ uylarida boʻla turib ularni eshitdilar. (Paygʻambar) ularning oldiga chiqib, Kaʼbni chaqirdilar. U: «Labbay, ey Rasululloh», dedi. (Paygʻambar): «Bu qarzingdan (bir qismini) kechib yubor», dedilar va qoʻllari bilan yarmiga ishora qildilar. U: «Kechdim», dedi. (Paygʻambar): «Endi tur, (qolganini undan) undirib ol», dedilar.Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у масжидда Ибн Абу Ҳадраддан ўзининг зиммасидаги қарзни талаб қилди, ҳатто иккаласининг овозлари кўтарилиб кетди, шу даражадаки, Расулуллоҳ ﷺ уйларида бўла туриб уларни эшитдилар. (Пайғамбар) уларнинг олдига чиқиб, Каъбни чақирдилар. У: «Лаббай, эй Расулуллоҳ», деди. (Пайғамбар): «Бу қарзингдан (бир қисмини) кечиб юбор», дедилар ва қўллари билан ярмига ишора қилдилар. У: «Кечдим», деди. (Пайғамбар): «Энди тур, (қолганини ундан) ундириб ол», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَلَفٍ الْعَسْقَلاَنِيُّ، حَدَّثَنَا يَعْلَى، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ يُسَيْرٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ رُومِيٍّ، قَالَ كَانَ سُلَيْمَانُ بْنُ أُذُنَانٍ يُقْرِضُ عَلْقَمَةَ أَلْفَ دِرْهَمٍ إِلَى عَطَائِهِ فَلَمَّا خَرَجَ عَطَاؤُهُ تَقَاضَاهَا مِنْهُ وَاشْتَدَّ عَلَيْهِ فَقَضَاهُ فَكَأَنَّ عَلْقَمَةَ غَضِبَ فَمَكَثَ أَشْهُرًا ثُمَّ أَتَاهُ فَقَالَ أَقْرِضْنِي أَلْفَ دِرْهَمٍ إِلَى عَطَائِي قَالَ نَعَمْ وَكَرَامَةً يَا أُمَّ عُتْبَةَ هَلُمِّي تِلْكَ الْخَرِيطَةَ الْمَخْتُومَةَ الَّتِي عِنْدَكِ ‏.‏ فَجَاءَتْ بِهَا فَقَالَ أَمَا وَاللَّهِ إِنَّهَا لَدَرَاهِمُكَ الَّتِي قَضَيْتَنِي مَا حَرَّكْتُ مِنْهَا دِرْهَمًا وَاحِدًا ‏.‏ قَالَ فَلِلَّهِ أَبُوكَ مَا حَمَلَكَ عَلَى مَا فَعَلْتَ بِي ‏.‏ قَالَ مَا سَمِعْتُ مِنْكَ ‏.‏ قَالَ مَا سَمِعْتَ مِنِّي قَالَ سَمِعْتُكَ تَذْكُرُ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا مِنْ مُسْلِمٍ يُقْرِضُ مُسْلِمًا قَرْضًا مَرَّتَيْنِ إِلاَّ كَانَ كَصَدَقَتِهَا مَرَّةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ كَذَلِكَ أَنْبَأَنِي ابْنُ مَسْعُودٍ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Qaysi bir musulmon boshqa bir musulmonga ikki marta qarz bersa, u (qarz) uni bir marta sadaqa qilgani kabidir», dedilar.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Қайси бир мусулмон бошқа бир мусулмонга икки марта қарз берса, у (қарз) уни бир марта садақа қилгани кабидир», дедилар.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْكَرِيمِ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ يَزِيدَ بْنِ أَبِي مَالِكٍ، وَحَدَّثَنَا أَبُو حَاتِمٍ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ يَزِيدَ بْنِ أَبِي مَالِكٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ رَأَيْتُ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِي عَلَى بَابِ الْجَنَّةِ مَكْتُوبًا الصَّدَقَةُ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا وَالْقَرْضُ بِثَمَانِيَةَ عَشَرَ ‏.‏ فَقُلْتُ يَا جِبْرِيلُ مَا بَالُ الْقَرْضِ أَفْضَلُ مِنَ الصَّدَقَةِ ‏.‏ قَالَ لأَنَّ السَّائِلَ يَسْأَلُ وَعِنْدَهُ وَالْمُسْتَقْرِضُ لاَ يَسْتَقْرِضُ إِلاَّ مِنْ حَاجَةٍ ‏"‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Meʼrojga olib chiqilgan kechada jannat eshigida: ‹Sadaqa oʻn baravar, qarz esa oʻn sakkiz baravar (savob)dir›, deb yozilganini koʻrdim. Men: ‹Ey Jibril, qarz sadaqadan afzal boʻlishining sababi nima?› dedim. U: ‹Chunki soʻrovchi (sadaqa) yonida (mol) boʻla turib soʻraydi, qarz oluvchi esa faqat ehtiyoj tufayligina qarz soʻraydi›, dedi», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Меърожга олиб чиқилган кечада жаннат эшигида: ‹Садақа ўн баравар, қарз эса ўн саккиз баравар (савоб)дир›, деб ёзилганини кўрдим. Мен: ‹Эй Жибрил, қарз садақадан афзал бўлишининг сабаби нима?› дедим. У: ‹Чунки сўровчи (садақа) ёнида (мол) бўла туриб сўрайди, қарз олувчи эса фақат эҳтиёж туфайлигина қарз сўрайди›, деди», дедилар.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنِي عُتْبَةُ بْنُ حُمَيْدٍ الضَّبِّيُّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ الْهُنَائِيِّ، قَالَ سَأَلْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ الرَّجُلُ مِنَّا يُقْرِضُ أَخَاهُ الْمَالَ فَيُهْدِي لَهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا أَقْرَضَ أَحَدُكُمْ قَرْضًا فَأَهْدَى لَهُ أَوْ حَمَلَهُ عَلَى الدَّابَّةِ فَلاَ يَرْكَبْهَا وَلاَ يَقْبَلْهُ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ جَرَى بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ قَبْلَ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Biringiz birovga qarz bersa, keyin u qarz oluvchi unga hadya qilsa yoki uni ulov ustiga mindirib qoʻysa, agar bundan oldin oʻrtalarida shunday muomala boʻlmagan boʻlsa, u ulovga minmasin va hadyani qabul qilmasin», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз бировга қарз берса, кейин у қарз олувчи унга ҳадя қилса ёки уни улов устига миндириб қўйса, агар бундан олдин ўрталарида шундай муомала бўлмаган бўлса, у уловга минмасин ва ҳадяни қабул қилмасин», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الْمَلِكِ أَبُو جَعْفَرٍ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، عَنْ سَعْدِ بْنِ الأَطْوَلِ، أَنَّ أَخَاهُ، مَاتَ وَتَرَكَ ثَلاَثَمِائَةِ دِرْهَمٍ وَتَرَكَ عِيَالاً فَأَرَدْتُ أَنْ أُنْفِقَهَا عَلَى عِيَالِهِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ أَخَاكَ مُحْتَبَسٌ بِدَيْنِهِ فَاقْضِ عَنْهُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَدْ أَدَّيْتُ عَنْهُ إِلاَّ دِينَارَيْنِ ادَّعَتْهُمَا امْرَأَةٌ وَلَيْسَ لَهَا بَيِّنَةٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَعْطِهَا فَإِنَّهَا مُحِقَّةٌ ‏"‏ ‏.‏

Saʼd ibn al-Atval (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, uning akasi uch yuz dirham va oila aʼzolarini qoldirib vafot etdi. «Men bu molni uning oilasiga sarflamoqchi boʻldim, shunda Nabiy ﷺ: ‹Akang qarzi sababli ushlab turilgan, shuning uchun uning qarzini uzib qoʻy›, dedilar. Men: ‹Yo Rasululloh, men uning qarzini toʻlab boʻldim, faqat bir ayol daʼvo qilayotgan ikki dinorgina qoldi, biroq uning dalili yoʻq›, dedim. U zot: ‹Uni oʻsha ayolga ber, chunki u haq ayol›, dedilar», deb aytdi.Саъд ибн ал-Атвал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, унинг акаси уч юз дирҳам ва оила аъзоларини қолдириб вафот этди. «Мен бу молни унинг оиласига сарфламоқчи бўлдим, шунда Набий ﷺ: ‹Аканг қарзи сабабли ушлаб турилган, шунинг учун унинг қарзини узиб қўй›, дедилар. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ, мен унинг қарзини тўлаб бўлдим, фақат бир аёл даъво қилаётган икки диноргина қолди, бироқ унинг далили йўқ›, дедим. У зот: ‹Уни ўша аёлга бер, чунки у ҳақ аёл›, дедилар», деб айтди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا شُعَيْبُ بْنُ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ وَهْبِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ أَبَاهُ، تُوُفِّيَ وَتَرَكَ عَلَيْهِ ثَلاَثِينَ وَسْقًا لِرَجُلٍ مِنَ الْيَهُودِ فَاسْتَنْظَرَهُ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ فَأَبَى أَنْ يُنْظِرَهُ فَكَلَّمَ جَابِرٌ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِيَشْفَعَ لَهُ إِلَيْهِ فَجَاءَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَكَلَّمَ الْيَهُودِيَّ لِيَأْخُذَ ثَمَرَ نَخْلِهِ بِالَّذِي لَهُ عَلَيْهِ فَأَبَى عَلَيْهِ فَكَلَّمَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَبَى أَنْ يُنْظِرَهُ فَدَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم النَّخْلَ فَمَشَى فِيهَا ثُمَّ قَالَ لِجَابِرٍ ‏"‏ جُدَّ لَهُ فَأَوْفِهِ الَّذِي لَهُ ‏"‏ ‏.‏ فَجَدَّ لَهُ بَعْدَ مَا رَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثَلاَثِينَ وَسْقًا وَفَضَلَ لَهُ اثْنَا عَشَرَ وَسْقًا فَجَاءَ جَابِرٌ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِيُخْبِرَهُ بِالَّذِي كَانَ فَوَجَدَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَائِبًا فَلَمَّا انْصَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَاءَهُ فَأَخْبَرَهُ أَنَّهُ قَدْ أَوْفَاهُ وَأَخْبَرَهُ بِالْفَضْلِ الَّذِي فَضَلَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَخْبِرْ بِذَلِكَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ‏"‏ ‏.‏ فَذَهَبَ جَابِرٌ إِلَى عُمَرَ فَأَخْبَرَهُ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ لَقَدْ عَلِمْتُ حِينَ مَشَى فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيُبَارِكَنَّ اللَّهُ فِيهَا ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, uning otasi vafot etib, oʻzi zimmasida yahudiy kishiga oʻttiz vasq qarz qoldirdi. Jobir ibn Abdulloh undan muhlat soʻradi, biroq u muhlat berishdan bosh tortdi. Shunda Jobir Rasululloh ﷺdan uning uchun oʻsha kishi oldida shafoat qilishlarini soʻradi. Rasululloh ﷺ oʻsha yahudiyning oldiga borib, u kishiga tegishli qarz evaziga xurmosining mevasini olishi haqida gaplashdilar, biroq u koʻnmadi. Rasululloh ﷺ yana u bilan gaplashdilar, ammo u muhlat berishdan bosh tortdi. Shunda Rasululloh ﷺ xurmozorga kirib, u yerda yurdilar, soʻng Jobirga: «Xurmoni uzib olgin va unga haqqini toʻliq ado etgin», dedilar. Rasululloh ﷺ qaytib ketganlaridan soʻng Jobir oʻttiz vasq xurmoni uzib berdi va undan oʻn ikki vasq ortib qoldi. Jobir boʻlgan voqeani xabar qilish uchun Rasululloh ﷺ oldiga keldi, biroq u zotni yoʻqda topdi. Rasululloh ﷺ qaytib kelganlarida uning oldiga kelib, qarzni toʻliq ado etganini va ortib qolgan miqdorni xabar qildi. Rasululloh ﷺ: «Buni Umar ibn al-Xattobga xabar qil», dedilar. Jobir Umarning oldiga borib, unga xabar qildi. Umar unga: «Rasululloh ﷺ u yerda yurganlaridayoq Alloh unda albatta baraka berishini bilgan edim», dedi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, унинг отаси вафот этиб, ўзи зиммасида яҳудий кишига ўттиз васқ қарз қолдирди. Жобир ибн Абдуллоҳ ундан муҳлат сўради, бироқ у муҳлат беришдан бош тортди. Шунда Жобир Расулуллоҳ ﷺдан унинг учун ўша киши олдида шафоат қилишларини сўради. Расулуллоҳ ﷺ ўша яҳудийнинг олдига бориб, у кишига тегишли қарз эвазига хурмосининг мевасини олиши ҳақида гаплашдилар, бироқ у кўнмади. Расулуллоҳ ﷺ яна у билан гаплашдилар, аммо у муҳлат беришдан бош тортди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ хурмозорга кириб, у ерда юрдилар, сўнг Жобирга: «Хурмони узиб олгин ва унга ҳаққини тўлиқ адо этгин», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ қайтиб кетганларидан сўнг Жобир ўттиз васқ хурмони узиб берди ва ундан ўн икки васқ ортиб қолди. Жобир бўлган воқеани хабар қилиш учун Расулуллоҳ ﷺ олдига келди, бироқ у зотни йўқда топди. Расулуллоҳ ﷺ қайтиб келганларида унинг олдига келиб, қарзни тўлиқ адо этганини ва ортиб қолган миқдорни хабар қилди. Расулуллоҳ ﷺ: «Буни Умар ибн ал-Хаттобга хабар қил», дедилар. Жобир Умарнинг олдига бориб, унга хабар қилди. Умар унга: «Расулуллоҳ ﷺ у ерда юрганларидаёқ Аллоҳ унда албатта барака беришини билган эдим», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا رِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ الْمُحَارِبِيُّ، وَأَبُو أُسَامَةَ وَجَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ عَنِ ابْنِ أَنْعُمٍ، قَالَ أَبُو كُرَيْبٍ وَحَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ ابْنِ أَنْعُمٍ، عَنِ عِمْرَانَ بْنِ عَبْدٍ الْمَعَافِرِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الدَّيْنَ يُقْضَى مِنْ صَاحِبِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِذَا مَاتَ إِلاَّ مَنْ يَدَيَّنُ فِي ثَلاَثِ خِلاَلٍ الرَّجُلُ تَضْعُفُ قُوَّتُهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَسْتَدِينُ يَتَقَوَّى بِهِ لِعَدُوِّ اللَّهِ وَعَدُوِّهِ وَرَجُلٌ يَمُوتُ عِنْدَهُ مُسْلِمٌ لاَ يَجِدُ مَا يُكَفِّنُهُ وَيُوَارِيهِ إِلاَّ بِدَيْنٍ وَرَجُلٌ خَافَ اللَّهَ عَلَى نَفْسِهِ الْعُزْبَةَ فَيَنْكِحُ خَشْيَةً عَلَى دِينِهِ فَإِنَّ اللَّهَ يَقْضِي عَنْ هَؤُلاَءِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim bir quldagi oʻz ulushini ozod qilsa, qulning bahosi adolatli baholanadi va agar uning bahosiga yetadigan moli boʻlsa, sheriklariga ulushlarini toʻlab, qul uning nomidan ozod boʻladi. Aks holda, ozod qilgan qismigina ozod boʻlaveradi», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бир қулдаги ўз улушини озод қилса, қулнинг баҳоси адолатли баҳоланади ва агар унинг баҳосига етадиган моли бўлса, шерикларига улушларини тўлаб, қул унинг номидан озод бўлади. Акс ҳолда, озод қилган қисмигина озод бўлаверади», дедилар.