حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، وَعَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَوَّلُ مَا يُقْضَى بَيْنَ النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي الدِّمَاءِ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qiyomat kuni odamlar oʻrtasida birinchi hukm qilinadigan narsa qon toʻkish toʻgʻrisida boʻladi», dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қиёмат куни одамлар ўртасида биринчи ҳукм қилинадиган нарса қон тўкиш тўғрисида бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُرَّةَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تُقْتَلُ نَفْسٌ ظُلْمًا إِلاَّ كَانَ عَلَى ابْنِ آدَمَ الأَوَّلِ كِفْلٌ مِنْ دَمِهَا لأَنَّهُ أَوَّلُ مَنْ سَنَّ الْقَتْلَ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Zulm bilan oʻldirilgan har bir jon uchun Odamning birinchi oʻgʻliga uning qonidan bir ulush yoziladi, chunki u qatlni birinchi boshlab bergan kishidir», dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Зулм билан ўлдирилган ҳар бир жон учун Одамнинг биринчи ўғлига унинг қонидан бир улуш ёзилади, чунки у қатлни биринчи бошлаб берган кишидир», дедилар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ الأَزْهَرِ الْوَاسِطِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ الأَزْرَقُ، عَنْ شَرِيكٍ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَوَّلُ مَا يُقْضَى بَيْنَ النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي الدِّمَاءِ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qiyomat kuni odamlar oʻrtasida birinchi hukm qilinadigan narsa qon toʻkish toʻgʻrisida boʻladi», dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қиёмат куни одамлар ўртасида биринчи ҳукм қилинадиган нарса қон тўкиш тўғрисида бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَائِذٍ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ الْجُهَنِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ لَقِيَ اللَّهَ لاَ يُشْرِكُ بِهِ شَيْئًا لَمْ يَتَنَدَّ بِدَمٍ حَرَامٍ دَخَلَ الْجَنَّةَ ‏"‏ ‏.‏

Uqba ibn Omir al-Juhaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim Allohga hech narsani sherik keltirmagan va harom qon bilan bulgʻanmagan holda Unga roʻbaroʻ boʻlsa, jannatga kiradi», dedilar.Уқба ибн Омир ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Аллоҳга ҳеч нарсани шерик келтирмаган ва ҳаром қон билан булғанмаган ҳолда Унга рўбарў бўлса, жаннатга киради», дедилар.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ جَنَاحٍ، عَنْ أَبِي الْجَهْمِ الْجُوزَجَانِيِّ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَزَوَالُ الدُّنْيَا أَهْوَنُ عَلَى اللَّهِ مِنْ قَتْلِ مُؤْمِنٍ بِغَيْرِ حَقٍّ ‏"‏ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Dunyoning yoʻq boʻlib ketishi Alloh nazdida bir moʻminni nohaq oʻldirishdan koʻra yengilroqdir», dedilar.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Дунёнинг йўқ бўлиб кетиши Аллоҳ наздида бир мўминни ноҳақ ўлдиришдан кўра енгилроқдир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زِيَادٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَعَانَ عَلَى قَتْلِ مُؤْمِنٍ بِشَطْرِ كَلِمَةٍ لَقِيَ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ مَكْتُوبٌ بَيْنَ عَيْنَيْهِ آيِسٌ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim bir moʻminni oʻldirishga bir kalimaning yarmicha boʻlsa-da yordam bersa, koʻzlari oʻrtasiga ‹Alloh rahmatidan noumid boʻlgan› deb yozilgan holda Aziz va Jalil boʻlgan Allohga roʻbaroʻ boʻladi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бир мўминни ўлдиришга бир калиманинг ярмича бўлса-да ёрдам берса, кўзлари ўртасига ‹Аллоҳ раҳматидан ноумид бўлган› деб ёзилган ҳолда Азиз ва Жалил бўлган Аллоҳга рўбарў бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمَّارٍ الدُّهْنِيِّ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، قَالَ سُئِلَ ابْنُ عَبَّاسٍ عَمَّنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا ثُمَّ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا ثُمَّ اهْتَدَى ‏.‏ قَالَ وَيْحَهُ وَأَنَّى لَهُ الْهُدَى سَمِعْتُ نَبِيَّكُمْ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ يَجِيءُ الْقَاتِلُ وَالْمَقْتُولُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُتَعَلِّقٌ بِرَأْسِ صَاحِبِهِ يَقُولُ رَبِّ سَلْ هَذَا لِمَ قَتَلَنِي ‏"‏ ‏.‏ وَاللَّهِ لَقَدْ أَنْزَلَهَا اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَلَى نَبِيِّكُمْ ثُمَّ مَا نَسَخَهَا بَعْدَ مَا أَنْزَلَهَا ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan bir moʻminni ataylab oʻldirgan, soʻng tavba qilib, iymon keltirib, solih amal qilgan va soʻng hidoyat topgan kishi haqida soʻralganda, u: «Voy uning holiga, unga qayoqdan hidoyat boʻlsin! Men Paygʻambaringiz ﷺdan: ‹Qiyomat kuni qotil va maqtul kelib, biri ikkinchisining boshini ushlagan holda: ʼEy Robbim, mana shundan soʻra, meni nima uchun oʻldirdi?ʼ deydi›, deganlarini eshitganman. Allohga qasamki, buni Alloh azza va jalla Paygʻambaringizga nozil qilgan, soʻng nozil qilganidan keyin uni bekor ham qilmagan», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан бир мўминни атайлаб ўлдирган, сўнг тавба қилиб, иймон келтириб, солиҳ амал қилган ва сўнг ҳидоят топган киши ҳақида сўралганда, у: «Вой унинг ҳолига, унга қаёқдан ҳидоят бўлсин! Мен Пайғамбарингиз ﷺдан: ‹Қиёмат куни қотил ва мақтул келиб, бири иккинчисининг бошини ушлаган ҳолда: ъЕй Роббим, мана шундан сўра, мени нима учун ўлдирди?ъ дейди›, деганларини эшитганман. Аллоҳга қасамки, буни Аллоҳ азза ва жалла Пайғамбарингизга нозил қилган, сўнг нозил қилганидан кейин уни бекор ҳам қилмаган», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَنْبَأَنَا هَمَّامُ بْنُ يَحْيَى، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي الصِّدِّيقِ النَّاجِيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِمَا، سَمِعْتُ مِنْ، فِي رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَمِعَتْهُ أُذُنَاىَ وَوَعَاهُ قَلْبِي ‏"‏ إِنَّ عَبْدًا قَتَلَ تِسْعَةً وَتِسْعِينَ نَفْسًا ثُمَّ عَرَضَتْ لَهُ التَّوْبَةُ فَسَأَلَ عَنْ أَعْلَمِ أَهْلِ الأَرْضِ فَدُلَّ عَلَى رَجُلٍ فَأَتَاهُ ‏.‏ فَقَالَ إِنِّي قَتَلْتُ تِسْعَةً وَتِسْعِينَ نَفْسًا فَهَلْ لِي مِنْ تَوْبَةٍ قَالَ بَعْدَ تِسْعَةٍ وَتِسْعِينَ نَفْسًا ‏.‏ قَالَ فَانْتَضَى سَيْفَهُ فَقَتَلَهُ فَأَكْمَلَ بِهِ الْمِائَةَ ثُمَّ عَرَضَتْ لَهُ التَّوْبَةُ فَسَأَلَ عَنْ أَعْلَمِ أَهْلِ الأَرْضِ فَدُلَّ عَلَى رَجُلٍ فَأَتَاهُ فَقَالَ إِنِّي قَتَلْتُ مِائَةَ نَفْسٍ فَهَلْ لِي مِنْ تَوْبَةٍ قَالَ فَقَالَ وَيْحَكَ وَمَنْ يَحُولُ بَيْنَكَ وَبَيْنَ التَّوْبَةِ اخْرُجْ مِنَ الْقَرْيَةِ الْخَبِيثَةِ الَّتِي أَنْتَ فِيهَا إِلَى الْقَرْيَةِ الصَّالِحَةِ قَرْيَةِ كَذَا وَكَذَا فَاعْبُدْ رَبَّكَ فِيهَا ‏.‏ فَخَرَجَ يُرِيدُ الْقَرْيَةَ الصَّالِحَةَ فَعَرَضَ لَهُ أَجَلُهُ فِي الطَّرِيقِ فَاخْتَصَمَتْ فِيهِ مَلاَئِكَةُ الرَّحْمَةِ وَمَلاَئِكَةُ الْعَذَابِ قَالَ إِبْلِيسُ أَنَا أَوْلَى بِهِ إِنَّهُ لَمْ يَعْصِنِي سَاعَةً قَطُّ ‏.‏ قَالَ فَقَالَتْ مَلاَئِكَةُ الرَّحْمَةِ إِنَّهُ خَرَجَ تَائِبًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَمَّامٌ فَحَدَّثَنِي حُمَيْدٌ الطَّوِيلُ، عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، قَالَ فَبَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ مَلَكًا فَاخْتَصَمُوا إِلَيْهِ ثُمَّ رَجَعُوا فَقَالَ انْظُرُوا أَىَّ الْقَرْيَتَيْنِ كَانَتْ أَقْرَبَ فَأَلْحِقُوهُ بِأَهْلِهَا ‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَنْبَأَنَا هَمَّامُ بْنُ يَحْيَى، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي الصِّدِّيقِ النَّاجِيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِمَا، سَمِعْتُ مِنْ، فِي رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَمِعَتْهُ أُذُنَاىَ وَوَعَاهُ قَلْبِي ‏"‏ إِنَّ عَبْدًا قَتَلَ تِسْعَةً وَتِسْعِينَ نَفْسًا ثُمَّ عَرَضَتْ لَهُ التَّوْبَةُ فَسَأَلَ عَنْ أَعْلَمِ أَهْلِ الأَرْضِ فَدُلَّ عَلَى رَجُلٍ فَأَتَاهُ ‏.‏ فَقَالَ إِنِّي قَتَلْتُ تِسْعَةً وَتِسْعِينَ نَفْسًا فَهَلْ لِي مِنْ تَوْبَةٍ قَالَ بَعْدَ تِسْعَةٍ وَتِسْعِينَ نَفْسًا ‏.‏ قَالَ فَانْتَضَى سَيْفَهُ فَقَتَلَهُ فَأَكْمَلَ بِهِ الْمِائَةَ ثُمَّ عَرَضَتْ لَهُ التَّوْبَةُ فَسَأَلَ عَنْ أَعْلَمِ أَهْلِ الأَرْضِ فَدُلَّ عَلَى رَجُلٍ فَأَتَاهُ فَقَالَ إِنِّي قَتَلْتُ مِائَةَ نَفْسٍ فَهَلْ لِي مِنْ تَوْبَةٍ قَالَ فَقَالَ وَيْحَكَ وَمَنْ يَحُولُ بَيْنَكَ وَبَيْنَ التَّوْبَةِ اخْرُجْ مِنَ الْقَرْيَةِ الْخَبِيثَةِ الَّتِي أَنْتَ فِيهَا إِلَى الْقَرْيَةِ الصَّالِحَةِ قَرْيَةِ كَذَا وَكَذَا فَاعْبُدْ رَبَّكَ فِيهَا ‏.‏ فَخَرَجَ يُرِيدُ الْقَرْيَةَ الصَّالِحَةَ فَعَرَضَ لَهُ أَجَلُهُ فِي الطَّرِيقِ فَاخْتَصَمَتْ فِيهِ مَلاَئِكَةُ الرَّحْمَةِ وَمَلاَئِكَةُ الْعَذَابِ قَالَ إِبْلِيسُ أَنَا أَوْلَى بِهِ إِنَّهُ لَمْ يَعْصِنِي سَاعَةً قَطُّ ‏.‏ قَالَ فَقَالَتْ مَلاَئِكَةُ الرَّحْمَةِ إِنَّهُ خَرَجَ تَائِبًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَمَّامٌ فَحَدَّثَنِي حُمَيْدٌ الطَّوِيلُ، عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، قَالَ فَبَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ مَلَكًا فَاخْتَصَمُوا إِلَيْهِ ثُمَّ رَجَعُوا فَقَالَ انْظُرُوا أَىَّ الْقَرْيَتَيْنِ كَانَتْ أَقْرَبَ فَأَلْحِقُوهُ بِأَهْلِهَا ‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ فَحَدَّثَنَا الْحَسَنُ، قَالَ لَمَّا حَضَرَهُ الْمَوْتُ احْتَفَزَ بِنَفْسِهِ فَقَرُبَ مِنَ الْقَرْيَةِ الصَّالِحَةِ وَبَاعَدَ مِنْهُ الْقَرْيَةَ الْخَبِيثَةَ فَأَلْحَقُوهُ بِأَهْلِ الْقَرْيَةِ الصَّالِحَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ الْقَطَّانُ حَدَّثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Sizlarga Rasululloh ﷺning ogʻzidan eshitgan, quloqlarim eshitib, qalbim yod olgan narsani aytib bermaymi? U zot: ‹Bir banda toʻqson toʻqqiz jonni oʻldirdi, soʻng unda tavba qilish istagi paydo boʻldi. U yer yuzidagi eng olim kishini soʻradi, unga bir odam koʻrsatildi. U oʻsha kishining oldiga borib: ʼMen toʻqson toʻqqiz jonni oʻldirdim, menga tavba bormi?ʼ dedi. U: ʼToʻqson toʻqqiz jondan keyinmi?!ʼ dedi. Shunda u qilichini sugʻurib, uni ham oʻldirdi va shu bilan yuztaga yetkazdi. Soʻng yana unda tavba qilish istagi paydo boʻldi. U yer yuzidagi eng olim kishini soʻradi, unga bir odam koʻrsatildi. U oʻsha kishining oldiga borib: ʼMen yuz jonni oʻldirdim, menga tavba bormi?ʼ dedi. U: ʼVoy senga, tavba bilan sening orangga kim toʻsiq boʻla oladi! Oʻzing turgan yomon qishloqdan chiqib, yaxshi qishloqqa, falon-falon qishloqqa bor va u yerda Robbingga ibodat qilʼ dedi. U yaxshi qishloqni koʻzlab yoʻlga chiqdi, ammo yoʻlda ajali yetdi. Uning haqida rahmat farishtalari bilan azob farishtalari tortishib qolishdi. Iblis: ʼMen unga haqliroqman, chunki u bir soat ham menga osiylik qilmaganʼ dedi. Rahmat farishtalari esa: ʼU tavba qilib chiqqan ediʼ deyishdi›, dedilar.» Baʼzi rivoyatlarga koʻra, Alloh azza va jalla bir farishtani yubordi, ular unga hakamlik qildirdilar. U: «Ikki qishloqning qaysi biri yaqinroq boʻlsa, oʻsha yerning ahliga qoʻshinglar» dedi. Uning oʻlimi yetganda oʻzini yaxshi qishloq tomonga tortdi, shunda u yaxshi qishloqqa yaqinroq, yomon qishloqdan uzoqroq boʻldi, natijada uni yaxshi qishloq ahliga qoʻshdilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Сизларга Расулуллоҳ ﷺнинг оғзидан эшитган, қулоқларим эшитиб, қалбим ёд олган нарсани айтиб бермайми? У зот: ‹Бир банда тўқсон тўққиз жонни ўлдирди, сўнг унда тавба қилиш истаги пайдо бўлди. У ер юзидаги энг олим кишини сўради, унга бир одам кўрсатилди. У ўша кишининг олдига бориб: ъМен тўқсон тўққиз жонни ўлдирдим, менга тавба борми?ъ деди. У: ъТўқсон тўққиз жондан кейинми?!ъ деди. Шунда у қиличини суғуриб, уни ҳам ўлдирди ва шу билан юзтага етказди. Сўнг яна унда тавба қилиш истаги пайдо бўлди. У ер юзидаги энг олим кишини сўради, унга бир одам кўрсатилди. У ўша кишининг олдига бориб: ъМен юз жонни ўлдирдим, менга тавба борми?ъ деди. У: ъВой сенга, тавба билан сенинг орангга ким тўсиқ бўла олади! Ўзинг турган ёмон қишлоқдан чиқиб, яхши қишлоққа, фалон-фалон қишлоққа бор ва у ерда Роббингга ибодат қилъ деди. У яхши қишлоқни кўзлаб йўлга чиқди, аммо йўлда ажали етди. Унинг ҳақида раҳмат фаришталари билан азоб фаришталари тортишиб қолишди. Иблис: ъМен унга ҳақлироқман, чунки у бир соат ҳам менга осийлик қилмаганъ деди. Раҳмат фаришталари эса: ъУ тавба қилиб чиққан эдиъ дейишди›, дедилар.» Баъзи ривоятларга кўра, Аллоҳ азза ва жалла бир фариштани юборди, улар унга ҳакамлик қилдирдилар. У: «Икки қишлоқнинг қайси бири яқинроқ бўлса, ўша ернинг аҳлига қўшинглар» деди. Унинг ўлими етганда ўзини яхши қишлоқ томонга тортди, шунда у яхши қишлоққа яқинроқ, ёмон қишлоқдан узоқроқ бўлди, натижада уни яхши қишлоқ аҳлига қўшдилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ، وَأَبُو بَكْرٍ ابْنَا أَبِي شَيْبَةَ قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، ح وَحَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، وَعَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ سُلَيْمَانَ، جَمِيعًا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ فُضَيْلٍ، أَظُنُّهُ عَنِ ابْنِ أَبِي الْعَوْجَاءِ، وَاسْمُهُ، سُفْيَانُ عَنْ أَبِي شُرَيْحٍ الْخُزَاعِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أُصِيبَ بِدَمٍ أَوْ خَبْلٍ - وَالْخَبْلُ الْجُرْحُ - فَهُوَ بِالْخِيَارِ بَيْنَ إِحْدَى ثَلاَثٍ فَإِنْ أَرَادَ الرَّابِعَةَ فَخُذُوا عَلَى يَدَيْهِ أَنْ يَقْتُلَ أَوْ يَعْفُوَ أَوْ يَأْخُذَ الدِّيَةَ فَمَنْ فَعَلَ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ فَعَادَ فَإِنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدًا مُخَلَّدًا فِيهَا أَبَدًا ‏"‏ ‏.‏

Abu Shurayh al-Xuzoiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimning qarindoshi oʻldirilsa yoki u jarohatlansa — xabl bu jarohatdir — u uch narsaning biri oʻrtasida ixtiyorlidir. Agar toʻrtinchisini istasa, uning qoʻlini ushlab qolinglar. U qotilni oʻldirishi, yo afv etishi, yo diyat olishi mumkin. Kim shulardan birortasini qilib, soʻng yana (qonga) qaytsa, bas, unga jahannam oʻti bordir, u yerda abadulabad qoladi», dedilar.Абу Шурайҳ ал-Хузоий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимнинг қариндоши ўлдирилса ёки у жароҳатланса — хабл бу жароҳатдир — у уч нарсанинг бири ўртасида ихтиёрлидир. Агар тўртинчисини истаса, унинг қўлини ушлаб қолинглар. У қотилни ўлдириши, ё афв этиши, ё дият олиши мумкин. Ким шулардан бирортасини қилиб, сўнг яна (қонга) қайтса, бас, унга жаҳаннам ўти бордир, у ерда абадулабад қолади», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ قُتِلَ لَهُ قَتِيلٌ فَهُوَ بِخَيْرِ النَّظَرَيْنِ إِمَّا أَنْ يَقْتُلَ وَإِمَّا أَنْ يُفْدَى ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimning yaqini oʻldirilsa, u ikki narsaning eng yaxshisida ixtiyorlidir: yo qotilni oʻldiradi, yo diyat oladi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимнинг яқини ўлдирилса, у икки нарсанинг энг яхшисида ихтиёрлидир: ё қотилни ўлдиради, ё дият олади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ضُمَيْرَةَ، حَدَّثَنِي أَبِي وَعَمِّي، وَكَانَا، شَهِدَا حُنَيْنًا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالاَ صَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الظُّهْرَ ثُمَّ جَلَسَ تَحْتَ شَجَرَةٍ فَقَامَ إِلَيْهِ الأَقْرَعُ بْنُ حَابِسٍ - وَهُوَ سَيِّدُ خِنْدِفَ يَرُدُّ - عَنْ دَمِ مُحَلِّمِ بْنِ جَثَّامَةَ وَقَامَ عُيَيْنَةُ بْنُ حِصْنٍ يَطْلُبُ بِدَمِ عَامِرِ بْنِ الأَضْبَطِ وَكَانَ أَشْجَعِيًّا فَقَالَ لَهُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَقْبَلُونَ الدِّيَةَ ‏"‏ ‏.‏ فَأَبَوْا فَقَامَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي لَيْثٍ يُقَالُ لَهُ مُكَيْتِلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَاللَّهِ مَا شَبَّهْتُ هَذَا الْقَتِيلَ فِي غُرَّةِ الإِسْلاَمِ إِلاَّ كَغَنَمٍ وَرَدَتْ فَرُمِيَتْ فَنَفَرَ آخِرُهَا ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَكُمْ خَمْسُونَ فِي سَفَرِنَا وَخَمْسُونَ إِذَا رَجَعْنَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَبِلُوا الدِّيَةَ ‏.‏

Zumayraning otasi va amakisidan rivoyat qilinadiki, ikkovi Rasululloh ﷺ bilan Hunaynda hozir boʻlgan edilar. Ular aytdilar: Nabiy ﷺ peshin namozini oʻqib, soʻng bir daraxt tagida oʻtirdilar. Xindif qabilasining boshligʻi Aqraʼ ibn Hobis oʻrnidan turib, Muhallim ibn Jassomaning qonini himoya qildi. Uyayna ibn Hisn esa oʻrnidan turib, ashjaʼlik Omir ibn al-Azbatning qoni uchun qasos talab qildi. Shunda Nabiy ﷺ ularga: «Diyat qabul qilasizlarmi?» dedilar. Ular bosh tortdilar. Keyin Banu Laysdan Mukaytil ismli bir kishi oʻrnidan turib: «Ey Rasululloh, Allohga qasamki, men bu maqtulni Islomning bu boshlangʻich davrida suvga kelib, otib yuborilgach, keyingilari hurkib qochib ketgan qoʻylardan boshqa narsaga oʻxshatmayapman», dedi. Nabiy ﷺ: «Sizlarga safarimizda ellik, qaytganimizda yana ellik (tuya) bor», dedilar. Shunda ular diyatni qabul qildilar.Зумайранинг отаси ва амакисидан ривоят қилинадики, иккови Расулуллоҳ ﷺ билан Ҳунайнда ҳозир бўлган эдилар. Улар айтдилар: Набий ﷺ пешин намозини ўқиб, сўнг бир дарахт тагида ўтирдилар. Хиндиф қабиласининг бошлиғи Ақраъ ибн Ҳобис ўрнидан туриб, Муҳаллим ибн Жассоманинг қонини ҳимоя қилди. Уяйна ибн Ҳисн эса ўрнидан туриб, ашжаълик Омир ибн ал-Азбатнинг қони учун қасос талаб қилди. Шунда Набий ﷺ уларга: «Дият қабул қиласизларми?» дедилар. Улар бош тортдилар. Кейин Бану Лайсдан Мукайтил исмли бир киши ўрнидан туриб: «Эй Расулуллоҳ, Аллоҳга қасамки, мен бу мақтулни Исломнинг бу бошланғич даврида сувга келиб, отиб юборилгач, кейингилари ҳуркиб қочиб кетган қўйлардан бошқа нарсага ўхшатмаяпман», деди. Набий ﷺ: «Сизларга сафаримизда эллик, қайтганимизда яна эллик (туя) бор», дедилар. Шунда улар диятни қабул қилдилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خَالِدٍ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَاشِدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ قَتَلَ عَمْدًا دُفِعَ إِلَى أَوْلِيَاءِ الْقَتِيلِ فَإِنْ شَاءُوا قَتَلُوا وَإِنْ شَاءُوا أَخَذُوا الدِّيَةَ وَذَلِكَ ثَلاَثُونَ حِقَّةً وَثَلاَثُونَ جَذَعَةً وَأَرْبَعُونَ خَلِفَةً وَذَلِكَ عَقْلُ الْعَمْدِ مَا صُولِحُوا عَلَيْهِ فَهُوَ لَهُمْ وَذَلِكَ تَشْدِيدُ الْعَقْلِ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim ataylab odam oʻldirsa, u maqtulning vorislariga topshiriladi. Ular xohlasa oʻldiradilar, xohlasa diyat oladilar. Diyat esa oʻttizta hiqqa, oʻttizta jazaʼa va qirqta homilador tuyadir. Bu ataylab oʻldirishning diyatidir. Ular nima haqida sulh qilishsa, oʻsha oʻzlariga tegishlidir. Bu esa diyatning ogʻirlashtirilishidir», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким атайлаб одам ўлдирса, у мақтулнинг ворисларига топширилади. Улар хоҳласа ўлдирадилар, хоҳласа дият оладилар. Дият эса ўттизта ҳиққа, ўттизта жазаъа ва қирқта ҳомиладор туядир. Бу атайлаб ўлдиришнинг диятидир. Улар нима ҳақида сулҳ қилишса, ўша ўзларига тегишлидир. Бу эса диятнинг оғирлаштирилишидир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَيُّوبَ، سَمِعْتُ الْقَاسِمَ بْنَ رَبِيعَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ قَتِيلُ الْخَطَإِ شِبْهِ الْعَمْدِ قَتِيلُ السَّوْطِ وَالْعَصَا مِائَةٌ مِنَ الإِبِلِ أَرْبَعُونَ مِنْهَا خَلِفَةً فِي بُطُونِهَا أَوْلاَدُهَا ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ أَوْسٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Ataylabga oʻxshab ketadigan xato bilan oʻldirish — qamchi va tayoq bilan oʻldirishdir — buning diyati yuzta tuya boʻlib, ulardan qirqtasi qorinlarida bolalari bor homilador tuyalar boʻladi», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Атайлабга ўхшаб кетадиган хато билан ўлдириш — қамчи ва таёқ билан ўлдиришдир — бунинг дияти юзта туя бўлиб, улардан қирқтаси қоринларида болалари бор ҳомиладор туялар бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الزُّهْرِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ ابْنِ جُدْعَانَ، سَمِعَهُ مِنَ الْقَاسِمِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَامَ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ وَهُوَ عَلَى دَرَجِ الْكَعْبَةِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ فَقَالَ ‏"‏ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَ وَعْدَهُ وَنَصَرَ عَبْدَهُ وَهَزَمَ الأَحْزَابَ وَحْدَهُ أَلاَ إِنَّ قَتِيلَ الْخَطَإِ قَتِيلَ السَّوْطِ وَالْعَصَا فِيهِ مِائَةٌ مِنَ الإِبِلِ مِنْهَا أَرْبَعُونَ خَلِفَةً فِي بُطُونِهَا أَوْلاَدُهَا أَلاَ إِنَّ كَلَّ مَأْثُرَةٍ كَانَتْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَدَمٍ تَحْتَ قَدَمَىَّ هَاتَيْنِ إِلاَّ مَا كَانَ مِنْ سِدَانَةِ الْبَيْتِ وَسِقَايَةِ الْحَاجِّ أَلاَ إِنِّي قَدْ أَمْضَيْتُهُمَا لأَهْلِهِمَا كَمَا كَانَا ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Makka fathi kuni Kaʼba zinasi ustida turib, Allohga hamd va sano aytdilar, soʻng: «Vaʼdasini rost qilgan, bandasiga nusrat bergan va ahzob (guruhlar)ni yolgʻiz Oʻzi tor-mor etgan Allohga hamdlar boʻlsin. Ogoh boʻlinglar, xato bilan oʻldirish — qamchi va tayoq bilan oʻldirish — buning diyati yuzta tuya boʻlib, ulardan qirqtasi qorinlarida bolalari bor homilador tuyalardir. Ogoh boʻlinglar, johiliyatdagi har bir maqtanchoqlik va qon daʼvosi mana shu ikki oyogʻim ostidadir, faqat Baytni parvarish qilish va hojilarga suv berish bundan mustasno. Ogoh boʻlinglar, men bu ikkovini avvalgidek egalariga qoldirdim», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Макка фатҳи куни Каъба зинаси устида туриб, Аллоҳга ҳамд ва сано айтдилар, сўнг: «Ваъдасини рост қилган, бандасига нусрат берган ва аҳзоб (гуруҳлар)ни ёлғиз Ўзи тор-мор этган Аллоҳга ҳамдлар бўлсин. Огоҳ бўлинглар, хато билан ўлдириш — қамчи ва таёқ билан ўлдириш — бунинг дияти юзта туя бўлиб, улардан қирқтаси қоринларида болалари бор ҳомиладор туялардир. Огоҳ бўлинглар, жоҳилиятдаги ҳар бир мақтанчоқлик ва қон даъвоси мана шу икки оёғим остидадир, фақат Байтни парвариш қилиш ва ҳожиларга сув бериш бундан мустасно. Огоҳ бўлинглар, мен бу икковини аввалгидек эгаларига қолдирдим», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هَانِئٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ جَعَلَ الدِّيَةَ اثْنَىْ عَشَرَ أَلْفًا ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ diyani oʻn ikki ming (dirham) qilib belgiladilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ дияни ўн икки минг (дирҳам) қилиб белгиладилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ الْمَرْوَزِيُّ، أَنْبَأَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَاشِدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ قُتِلَ خَطَأً فَدِيَتُهُ مِنَ الإِبِلِ ثَلاَثُونَ بِنْتَ مَخَاضٍ وَثَلاَثُونَ ابْنَةَ لَبُونٍ وَثَلاَثُونَ حِقَّةً وَعَشَرَةُ بَنِي لَبُونٍ ‏"‏ ‏.‏ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُقَوِّمُهَا عَلَى أَهْلِ الْقُرَى أَرْبَعَمِائَةِ دِينَارٍ أَوْ عَدْلَهَا مِنَ الْوَرِقِ وَيُقَوِّمُهَا عَلَى أَزْمَانِ الإِبِلِ إِذَا غَلَتْ رَفَعَ فِي ثَمَنِهَا وَإِذَا هَانَتْ نَقَصَ مِنْ ثَمَنِهَا عَلَى نَحْوِ الزَّمَانِ مَا كَانَ فَبَلَغَ قِيمَتُهَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا بَيْنَ الأَرْبَعِمِائَةِ دِينَارٍ إِلَى ثَمَانِمِائَةِ دِينَارٍ أَوْ عَدْلُهَا مِنَ الْوَرِقِ ثَمَانِيَةُ آلاَفِ دِرْهَمٍ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّ مَنْ كَانَ عَقْلُهُ فِي الْبَقَرِ عَلَى أَهْلِ الْبَقَرِ مِائَتَىْ بَقَرَةٍ وَمَنْ كَانَ عَقْلُهُ فِي الشَّاءِ عَلَى أَهْلِ الشَّاءِ أَلْفَىْ شَاةٍ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim xato bilan oʻldirilsa, uning diyati tuyadan boʻlib, oʻttizta bir yoshli urgʻochi tuya, oʻttizta ikki yoshli urgʻochi tuya, oʻttizta uch yoshli urgʻochi tuya va oʻnta ikki yoshli erkak tuyadir», dedilar. Rasululloh ﷺ uni qishloq ahli uchun toʻrt yuz dinor yoki uning kumushdagi baravaridek deb baholar edilar. Tuya narxi qimmatlashsa uning bahosini oshirar, arzonlashsa zamonaga qarab bahosini kamaytirar edilar. Rasululloh ﷺ davrida uning qiymati toʻrt yuz dinordan sakkiz yuz dinorgacha yoki uning kumushdagi baravari boʻlmish sakkiz ming dirhamga yetgan edi. Rasululloh ﷺ hukm qildilarki, kimning diyati mol (qoramol) bilan boʻlsa, qoramol egalariga ikki yuz qoramol, kimning diyati qoʻy bilan boʻlsa, qoʻy egalariga ikki ming qoʻydir.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким хато билан ўлдирилса, унинг дияти туядан бўлиб, ўттизта бир ёшли урғочи туя, ўттизта икки ёшли урғочи туя, ўттизта уч ёшли урғочи туя ва ўнта икки ёшли эркак туядир», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ уни қишлоқ аҳли учун тўрт юз динор ёки унинг кумушдаги бараваридек деб баҳолар эдилар. Туя нархи қимматлашса унинг баҳосини оширар, арзонлашса замонага қараб баҳосини камайтирар эдилар. Расулуллоҳ ﷺ даврида унинг қиймати тўрт юз динордан саккиз юз диноргача ёки унинг кумушдаги баравари бўлмиш саккиз минг дирҳамга етган эди. Расулуллоҳ ﷺ ҳукм қилдиларки, кимнинг дияти мол (қорамол) билан бўлса, қорамол эгаларига икки юз қорамол, кимнинг дияти қўй билан бўлса, қўй эгаларига икки минг қўйдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ السَّلاَمِ بْنُ عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا الصَّبَّاحُ بْنُ مُحَارِبٍ، حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ جُبَيْرٍ، عَنْ خِشْفِ بْنِ مَالِكٍ الطَّائِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فِي دِيَةِ الْخَطَإِ عِشْرُونَ حِقَّةً وَعِشْرُونَ جَذَعَةً وَعِشْرُونَ بِنْتَ مَخَاضٍ وَعِشْرُونَ بِنْتَ لَبُونٍ وَعِشْرُونَ بَنِي مَخَاضٍ ذُكُورٍ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Xato bilan oʻldirishning diyati yigirmata uch yoshli urgʻochi tuya, yigirmata toʻrt yoshli urgʻochi tuya, yigirmata bir yoshli urgʻochi tuya, yigirmata ikki yoshli urgʻochi tuya va yigirmata bir yoshli erkak tuyadir», dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Хато билан ўлдиришнинг дияти йигирмата уч ёшли урғочи туя, йигирмата тўрт ёшли урғочи туя, йигирмата бир ёшли урғочи туя, йигирмата икки ёшли урғочи туя ва йигирмата бир ёшли эркак туядир», дедилар.

حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم جَعَلَ الدِّيَةَ اثْنَىْ عَشَرَ أَلْفًا قَالَ ذَلِكَ قَوْلُهُ ‏{وَمَا نَقَمُوا إِلاَّ أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ}‏ قَالَ بِأَخْذِهِمُ الدِّيَةَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ diyani oʻn ikki ming (dirham) qilib belgiladilar. U: «Bu Allohning shu soʻzidir: {Ular Alloh va Uning Paygʻambari oʻz fazlidan ularni boyitib qoʻyganidan boshqa hech narsani ayb sanamadilar} (Tavba 74)», dedi. U: «Diyani olishlari bilan (boyidilar)», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ дияни ўн икки минг (дирҳам) қилиб белгиладилар. У: «Бу Аллоҳнинг шу сўзидир: {Улар Аллоҳ ва Унинг Пайғамбари ўз фазлидан уларни бойитиб қўйганидан бошқа ҳеч нарсани айб санамадилар} (Тавба 74)», деди. У: «Дияни олишлари билан (бойидилар)», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ نَضْلَةَ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، قَالَ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالدِّيَةِ عَلَى الْعَاقِلَةِ ‏.‏

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ diyani oqila (qotilning ota tomonidan erkak qarindoshlari) zimmasiga qilib hukm chiqardilar.Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ дияни оқила (қотилнинг ота томонидан эркак қариндошлари) зиммасига қилиб ҳукм чиқардилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ دُرُسْتَ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ بُدَيْلِ بْنِ مَيْسَرَةَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ رَاشِدِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِي عَامِرٍ الْهَوْزَنِيِّ، عَنِ الْمِقْدَامِ الشَّامِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنَا وَارِثُ مَنْ لاَ وَارِثَ لَهُ أَعْقِلُ عَنْهُ وَأَرِثُهُ وَالْخَالُ وَارِثُ مَنْ لاَ وَارِثَ لَهُ يَعْقِلُ عَنْهُ وَيَرِثُهُ ‏"‏ ‏.‏

Miqdom ash-Shomiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Men vorisi yoʻq kishining vorisiman, uning nomidan diya toʻlayman va unga meros boʻlaman. Toga ham vorisi yoʻq kishining vorisidir, uning nomidan diya toʻlaydi va unga meros boʻladi», dedilar.Миқдом аш-Шомий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен вориси йўқ кишининг ворисиман, унинг номидан дия тўлайман ва унга мерос бўламан. Тога ҳам вориси йўқ кишининг ворисидир, унинг номидан дия тўлайди ва унга мерос бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ كَثِيرٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، رَفَعَهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ قَتَلَ فِي عِمِّيَّةٍ أَوْ عَصَبِيَّةٍ بِحَجَرٍ أَوْ سَوْطٍ أَوْ عَصًا فَعَلَيْهِ عَقْلُ الْخَطَإِ وَمَنْ قَتَلَ عَمْدًا فَهُوَ قَوَدٌ وَمَنْ حَالَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلاَئِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ لاَ يُقْبَلُ مِنْهُ صَرْفٌ وَلاَ عَدْلٌ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kim nodonlik yoki qabilaviy taassub bilan tosh, qamchi yoki tayoq bilan (birovni) oʻldirsa, uning zimmasiga xato bilan oʻldirishning diyati vojib boʻladi. Kim ataylab oʻldirsa, unga qasos (bor). Kim uning (qotil bilan qasos yoki diya olish) orasiga toʻsqinlik qilsa, uning ustiga Allohning, farishtalarning va barcha odamlarning laʼnati boʻlsin. Undan na farz, na nafl (amali) qabul qilinmaydi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ким нодонлик ёки қабилавий таассуб билан тош, қамчи ёки таёқ билан (бировни) ўлдирса, унинг зиммасига хато билан ўлдиришнинг дияти вожиб бўлади. Ким атайлаб ўлдирса, унга қасос (бор). Ким унинг (қотил билан қасос ёки дия олиш) орасига тўсқинлик қилса, унинг устига Аллоҳнинг, фаришталарнинг ва барча одамларнинг лаънати бўлсин. Ундан на фарз, на нафл (амали) қабул қилинмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، وَعَمَّارُ بْنُ خَالِدٍ الْوَاسِطِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ دَهْثَمِ بْنِ قُرَّانَ، حَدَّثَنِي نِمْرَانُ بْنُ جَارِيَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَجُلاً، ضَرَبَ رَجُلاً عَلَى سَاعِدِهِ بِالسَّيْفِ فَقَطَعَهَا مِنْ غَيْرِ مَفْصِلٍ فَاسْتَعْدَى عَلَيْهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَ لَهُ بِالدِّيَةِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أُرِيدُ الْقِصَاصَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ خُذِ الدِّيَةَ بَارَكَ اللَّهُ لَكَ فِيهَا ‏"‏ ‏.‏ وَلَمْ يَقْضِ لَهُ بِالْقِصَاصِ ‏.‏

Joriya (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi boshqa bir kishining bilagiga qilich bilan urib, uni boʻgʻimidan boshqa joydan kesib tashladi. U Paygʻambar ﷺ huzuriga arz qilib keldi. Shunda u zot unga diya berilishini buyurdilar. U: «Yo Rasululloh, men qasos istayman», dedi. U zot: «Diyani ol, Alloh uni senga barakotli qilsin», dedilar va unga qasos hukmini chiqarmadilar.Жория (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши бошқа бир кишининг билагига қилич билан уриб, уни бўғимидан бошқа жойдан кесиб ташлади. У Пайғамбар ﷺ ҳузурига арз қилиб келди. Шунда у зот унга дия берилишини буюрдилар. У: «Ё Расулуллоҳ, мен қасос истайман», деди. У зот: «Дияни ол, Аллоҳ уни сенга баракотли қилсин», дедилар ва унга қасос ҳукмини чиқармадилар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا رِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ مُحَمَّدٍ الأَنْصَارِيِّ، عَنِ ابْنِ صُهْبَانَ، عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ قَوَدَ فِي الْمَأْمُومَةِ وَلاَ الْجَائِفَةِ وَلاَ الْمُنَقِّلَةِ ‏"‏ ‏.‏

Abbos ibn Abdulmuttalib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Miya pardasiga yetgan bosh jarohatida, ich boʻshligʻiga yetgan jarohatda va suyakni siljitgan jarohatda qasos yoʻqdir», dedilar.Аббос ибн Абдулмутталиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мия пардасига етган бош жароҳатида, ич бўшлиғига етган жароҳатда ва суякни силжитган жароҳатда қасос йўқдир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَنْبَأَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ أَبَا جَهْمِ بْنَ حُذَيْفَةَ مُصَدِّقًا فَلاَجَّهُ رَجُلٌ فِي صَدَقَتِهِ فَضَرَبَهُ أَبُو جَهْمٍ فَشَجَّهُ فَأَتَوُا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا الْقَوَدَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَكُمْ كَذَا وَكَذَا ‏"‏ ‏.‏ فَلَمْ يَرْضَوْا فَقَالَ ‏"‏ لَكُمْ كَذَا وَكَذَا ‏"‏ ‏.‏ فَرَضُوا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنِّي خَاطِبٌ عَلَى النَّاسِ وَمُخْبِرُهُمْ بِرِضَاكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏ فَخَطَبَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ هَؤُلاَءِ اللَّيْثِيِّينِ أَتَوْنِي يُرِيدُونَ الْقَوَدَ فَعَرَضْتُ عَلَيْهِمْ كَذَا وَكَذَا أَرَضِيتُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا لاَ ‏.‏ فَهَمَّ بِهِمُ الْمُهَاجِرُونَ فَأَمَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَكُفُّوا فَكَفُّوا ثُمَّ دَعَاهُمْ فَزَادَهُمْ فَقَالَ ‏"‏ أَرَضِيتُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنِّي خَاطِبٌ عَلَى النَّاسِ وَمُخْبِرُهُمْ بِرِضَاكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏ فَخَطَبَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَرَضِيتُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ابْنُ مَاجَهْ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ يَحْيَى يَقُولُ تَفَرَّدَ بِهَذَا مَعْمَرٌ لاَ أَعْلَمُ رَوَاهُ غَيْرُهُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Abu Jahm ibn Huzayfani zakot yigʻuvchi qilib yuboribdilar. Bir kishi oʻz zakoti xususida u bilan tortishibdi, Abu Jahm esa uni urib, boshini yoribdi. Ular Paygʻambar ﷺ huzuriga kelib: «Qasos, yo Rasululloh!» deyishibdi. Paygʻambar ﷺ: «Sizlarga muncha-muncha (diya) boʻlsin», dedilar. Ular rozi boʻlmadilar. U zot: «Sizlarga muncha-muncha (diya) boʻlsin», dedilar. Shunda ular rozi boʻldilar. Paygʻambar ﷺ: «Men odamlarga xutba qilib, ularga sizlarning rozi boʻlganingizni xabar beraman», dedilar. Ular: «Ha», deyishdi. Paygʻambar ﷺ xutba qilib: «Bu Laysiylar mening huzurimga qasos istab kelishdi, men ularga muncha-muncha (diya) taklif qildim. Rozi boʻldingizmi?» dedilar. Ular: «Yoʻq», deyishdi. Shunda muhojirlar ularga qasd qildilar, Paygʻambar ﷺ esa (muhojirlarga) toʻxtashni buyurdilar, ular toʻxtadilar. Soʻng u zot ularni chaqirib, (diyani) koʻpaytirdilar va: «Rozi boʻldingizmi?» dedilar. Ular: «Ha», deyishdi. U zot: «Men odamlarga xutba qilib, ularga sizlarning rozi boʻlganingizni xabar beraman», dedilar. Ular: «Ha», deyishdi. Paygʻambar ﷺ xutba qildilar, soʻng: «Rozi boʻldingizmi?» dedilar. Ular: «Ha», deyishdi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Абу Жаҳм ибн Ҳузайфани закот йиғувчи қилиб юборибдилар. Бир киши ўз закоти хусусида у билан тортишибди, Абу Жаҳм эса уни уриб, бошини ёрибди. Улар Пайғамбар ﷺ ҳузурига келиб: «Қасос, ё Расулуллоҳ!» дейишибди. Пайғамбар ﷺ: «Сизларга мунча-мунча (дия) бўлсин», дедилар. Улар рози бўлмадилар. У зот: «Сизларга мунча-мунча (дия) бўлсин», дедилар. Шунда улар рози бўлдилар. Пайғамбар ﷺ: «Мен одамларга хутба қилиб, уларга сизларнинг рози бўлганингизни хабар бераман», дедилар. Улар: «Ҳа», дейишди. Пайғамбар ﷺ хутба қилиб: «Бу Лайсийлар менинг ҳузуримга қасос истаб келишди, мен уларга мунча-мунча (дия) таклиф қилдим. Рози бўлдингизми?» дедилар. Улар: «Йўқ», дейишди. Шунда муҳожирлар уларга қасд қилдилар, Пайғамбар ﷺ эса (муҳожирларга) тўхташни буюрдилар, улар тўхтадилар. Сўнг у зот уларни чақириб, (дияни) кўпайтирдилар ва: «Рози бўлдингизми?» дедилар. Улар: «Ҳа», дейишди. У зот: «Мен одамларга хутба қилиб, уларга сизларнинг рози бўлганингизни хабар бераман», дедилар. Улар: «Ҳа», дейишди. Пайғамбар ﷺ хутба қилдилар, сўнг: «Рози бўлдингизми?» дедилар. Улар: «Ҳа», дейишди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْجَنِينِ بِغُرَّةٍ عَبْدٍ أَوْ أَمَةٍ فَقَالَ الَّذِي قُضِيَ عَلَيْهِ أَنَعْقِلُ مَنْ لاَ شَرِبَ وَلاَ أَكَلْ وَلاَ صَاحَ وَلاَ اسْتَهَلّ وَمِثْلُ ذَلِكَ يُطَلّ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ هَذَا لَيَقُولُ بِقَوْلِ شَاعِرٍ فِيهِ غُرَّةٌ عَبْدٌ أَوْ أَمَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ homila (jenin) toʻgʻrisida bir qul yoki choʻri (berish) bilan hukm qildilar. Shunda ustiga hukm chiqarilgan kishi: «Ichmagan, yemagan, qichqirmagan va tovush chiqarmagan jonzot uchun diya toʻlaymizmi? Bunday narsa bekor (hisobga olinmaydi)», dedi. Rasululloh ﷺ: «Bu kishi shoirlarning gapini gapiryapti-ku. (Homila uchun diya) bir qul yoki choʻridir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ҳомила (женин) тўғрисида бир қул ёки чўри (бериш) билан ҳукм қилдилар. Шунда устига ҳукм чиқарилган киши: «Ичмаган, емаган, қичқирмаган ва товуш чиқармаган жонзот учун дия тўлаймизми? Бундай нарса бекор (ҳисобга олинмайди)», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Бу киши шоирларнинг гапини гапиряпти-ку. (Ҳомила учун дия) бир қул ёки чўридир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، قَالَ اسْتَشَارَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ النَّاسَ فِي إِمْلاَصِ الْمَرْأَةِ يَعْنِي سِقْطَهَا فَقَالَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ شَهِدْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضَى فِيهِ بِغُرَّةٍ عَبْدٍ أَوْ أَمَةٍ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ ائْتِنِي بِمَنْ يَشْهَدُ مَعَكَ ‏.‏ فَشَهِدَ مَعَهُ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ ‏.‏

Miswar ibn Maxrama (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn al-Xattob odamlar bilan ayolning bola tushirishi, yaʼni homilasi tushib ketishi xususida maslahatlashdi. Shunda Mugʻiyra ibn Shuʼba: «Men Rasululloh ﷺ bu haqda bir qul yoki choʻri (berish) bilan hukm qilganlariga guvoh boʻlganman», dedi. Umar: «Sen bilan birga guvohlik beradigan kishini olib kel», dedi. Shunda u bilan birga Muhammad ibn Maslama guvohlik berdi.Мисwар ибн Махрама (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Умар ибн ал-Хаттоб одамлар билан аёлнинг бола тушириши, яъни ҳомиласи тушиб кетиши хусусида маслаҳатлашди. Шунда Муғийра ибн Шуъба: «Мен Расулуллоҳ ﷺ бу ҳақда бир қул ёки чўри (бериш) билан ҳукм қилганларига гувоҳ бўлганман», деди. Умар: «Сен билан бирга гувоҳлик берадиган кишини олиб кел», деди. Шунда у билан бирга Муҳаммад ибн Маслама гувоҳлик берди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الدَّارِمِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، أَخْبَرَنِي ابْنُ جُرَيْجٍ، حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، أَنَّهُ سَمِعَ طَاوُسًا، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، أَنَّهُ نَشَدَ النَّاسَ قَضَاءَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي ذَلِكَ يَعْنِي فِي الْجَنِينِ فَقَامَ حَمَلُ بْنُ مَالِكِ بْنِ النَّابِغَةِ فَقَالَ كُنْتُ بَيْنَ امْرَأَتَيْنِ لِي فَضَرَبَتْ إِحْدَاهُمَا الأُخْرَى بِمِسْطَحٍ فَقَتَلَتْهَا وَقَتَلَتْ جَنِينَهَا فَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْجَنِينِ بِغُرَّةٍ عَبْدٍ وَأَنْ تُقْتَلَ بِهَا ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U odamlardan Paygʻambar ﷺ ning bu haqda, yaʼni homila (jenin) toʻgʻrisidagi hukmlarini soʻradi. Shunda Hamal ibn Molik ibn Nobigʻa oʻrnidan turib: «Men ikki xotinim orasida edim. Ulardan biri ikkinchisini chodir qozigʻi bilan urib, uni ham, homilasini ham oʻldirib qoʻydi. Rasululloh ﷺ homila (jenin) toʻgʻrisida bir qul (berish) bilan va u ayolning (qotil ayol) qasos uchun oʻldirilishi bilan hukm qildilar», dedi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У одамлардан Пайғамбар ﷺ нинг бу ҳақда, яъни ҳомила (женин) тўғрисидаги ҳукмларини сўради. Шунда Ҳамал ибн Молик ибн Нобиға ўрнидан туриб: «Мен икки хотиним орасида эдим. Улардан бири иккинчисини чодир қозиғи билан уриб, уни ҳам, ҳомиласини ҳам ўлдириб қўйди. Расулуллоҳ ﷺ ҳомила (женин) тўғрисида бир қул (бериш) билан ва у аёлнинг (қотил аёл) қасос учун ўлдирилиши билан ҳукм қилдилар», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ عُمَرَ، كَانَ يَقُولُ الدِّيَةُ لِلْعَاقِلَةِ وَلاَ تَرِثُ الْمَرْأَةُ مِنْ دِيَةِ زَوْجِهَا شَيْئًا حَتَّى كَتَبَ إِلَيْهِ الضَّحَّاكُ بْنُ سُفْيَانَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَرَّثَ امْرَأَةَ أَشْيَمَ الضِّبَابِيِّ مِنْ دِيَةِ زَوْجِهَا ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Diya oqila (ota tomonidan erkak qarindoshlar) uchundir va ayol erining diyatidan hech narsa meros olmaydi», deb aytar edi. Toki Zahhok ibn Sufyon unga: «Paygʻambar ﷺ Ashyam az-Zibobiyning xotinini eri diyatiga vorisligini hukm qildilar», deb yozguncha (shunday deb kelardi).Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Дия оқила (ота томонидан эркак қариндошлар) учундир ва аёл эрининг диятидан ҳеч нарса мерос олмайди», деб айтар эди. Токи Заҳҳок ибн Суфён унга: «Пайғамбар ﷺ Ашям аз-Зибобийнинг хотинини эри диятига ворислигини ҳукм қилдилар», деб ёзгунча (шундай деб келарди).

حَدَّثَنَا عَبْدُ رَبِّهِ بْنُ خَالِدٍ النُّمَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا الْفُضَيْلُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ يَحْيَى بْنِ الْوَلِيدِ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَضَى لِحَمَلِ بْنِ مَالِكٍ الْهُذَلِيِّ اللِّحْيَانِيِّ بِمِيرَاثِهِ مِنَ امْرَأَتِهِ الَّتِي قَتَلَتْهَا امْرَأَتُهُ الأُخْرَى ‏.‏

Uboda ibn Somit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Hamal ibn Molik al-Huzaliy al-Lihyoniyning oʻz xotinidan meros olishiga hukm qildilar. Uning xotinini boshqa xotini oʻldirgan edi.Убода ибн Сомит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Ҳамал ибн Молик ал-Ҳузалий ал-Лиҳёнийнинг ўз хотинидан мерос олишига ҳукм қилдилар. Унинг хотинини бошқа хотини ўлдирган эди.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، ‏.‏ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضَى أَنَّ عَقْلَ أَهْلِ الْكِتَابَيْنِ نِصْفُ عَقْلِ الْمُسْلِمِينَ وَهُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ ikki kitob ahlining diyasi musulmonlar diyasining yarmi ekaniga hukm qildilar. Ular yahudiylar va nasoralardir.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ икки китоб аҳлининг дияси мусулмонлар диясининг ярми эканига ҳукм қилдилар. Улар яҳудийлар ва насоралардир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رُمْحٍ الْمِصْرِيُّ، أَنْبَأَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ أَبِي فَرْوَةَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْقَاتِلُ لاَ يَرِثُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qotil meros olmaydi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қотил мерос олмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الْكِنْدِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، أَنَّ أَبَا قَتَادَةَ، - رَجُلٌ مِنْ بَنِي مُدْلِجٍ - قَتَلَ ابْنَهُ فَأَخَذَ مِنْهُ عُمَرُ مِائَةً مِنَ الإِبِلِ ثَلاَثِينَ حِقَّةً وَثَلاَثِينَ جَذَعَةً وَأَرْبَعِينَ خَلِفَةً ‏.‏ فَقَالَ أَيْنَ أَخُو الْمَقْتُولِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لَيْسَ لِقَاتِلٍ مِيرَاثٌ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Banu Mudlijdan boʻlgan Abu Qatoda oʻz oʻgʻlini oʻldirdi. Shunda Umar undan yuzta tuya, oʻttizta hiqqa, oʻttizta jazaa va qirqta homilador tuya oldi va: «Oʻldirilganning ukasi qani?» dedi. «Men Rasululloh ﷺning: ‹Qotilga meros yoʻq›, deganlarini eshitganman», dedi.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Бану Мудлиждан бўлган Абу Қатода ўз ўғлини ўлдирди. Шунда Умар ундан юзта туя, ўттизта ҳиққа, ўттизта жазаа ва қирқта ҳомиладор туя олди ва: «Ўлдирилганнинг укаси қани?» деди. «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Қотилга мерос йўқ›, деганларини эшитганман», деди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَنْبَأَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَاشِدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَعْقِلَ الْمَرْأَةَ عَصَبَتُهَا مَنْ كَانُوا وَلاَ يَرِثُوا مِنْهَا شَيْئًا إِلاَّ مَا فَضَلَ عَنْ وَرَثَتِهَا وَإِنْ قُتِلَتْ فَعَقْلُهَا بَيْنَ وَرَثَتِهَا فَهُمْ يَقْتُلُونَ قَاتِلَهَا ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ayolning diyasini uning otasi tarafidagi erkak qarindoshlari — kim boʻlishidan qatʼi nazar — toʻlashiga va ular undan hech narsa meros olmasliklariga hukm qildilar, faqat uning vorislaridan ortib qolgan narsagina bundan mustasno. Agar u oʻldirilsa, uning diyasi vorislari orasida boʻlinadi va uni oʻldirganni oʻshalar oʻldiradilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ аёлнинг диясини унинг отаси тарафидаги эркак қариндошлари — ким бўлишидан қатъи назар — тўлашига ва улар ундан ҳеч нарса мерос олмасликларига ҳукм қилдилар, фақат унинг ворисларидан ортиб қолган нарсагина бундан мустасно. Агар у ўлдирилса, унинг дияси ворислари орасида бўлинади ва уни ўлдирганни ўшалар ўлдирадилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا الْمُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ، حَدَّثَنَا مُجَالِدٌ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ جَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الدِّيَةَ عَلَى عَاقِلَةِ الْقَاتِلَةِ فَقَالَتْ عَاقِلَةُ الْمَقْتُولَةِ يَا رَسُولَ اللَّهِ مِيرَاثُهَا لَنَا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لاَ مِيرَاثُهَا لِزَوْجِهَا وَوَلَدِهَا ‏"‏ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ diyani qotil ayolning otasi tarafidagi erkak qarindoshlari zimmasiga yukladilar. Shunda oʻldirilgan ayolning qarindoshlari: «Yo Rasululloh, uning merosi bizga tegishli», dedilar. U zot: «Yoʻq, uning merosi eri va bolasiga tegishli», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ дияни қотил аёлнинг отаси тарафидаги эркак қариндошлари зиммасига юкладилар. Шунда ўлдирилган аёлнинг қариндошлари: «Ё Расулуллоҳ, унинг мероси бизга тегишли», дедилар. У зот: «Йўқ, унинг мероси эри ва боласига тегишли», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى أَبُو مُوسَى، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، وَابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كَسَرَتِ الرُّبَيِّعُ عَمَّةُ أَنَسٍ ثَنِيَّةَ جَارِيَةٍ فَطَلَبُوا الْعَفْوَ فَأَبَوْا فَعَرَضَ عَلَيْهِمُ الأَرْشَ فَأَبَوْا فَأَتَوُا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَ بِالْقِصَاصِ ‏.‏ فَقَالَ أَنَسُ بْنُ النَّضْرِ يَا رَسُولَ اللَّهِ تُكْسَرُ ثَنِيَّةُ الرُّبَيِّعِ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لاَ تُكْسَرُ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا أَنَسُ كِتَابُ اللَّهِ الْقِصَاصُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَرَضِيَ الْقَوْمُ فَعَفَوْا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ مَنْ لَوْ أَقْسَمَ عَلَى اللَّهِ لأَبَرَّهُ ‏"‏ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Anasning ammasi Rubayyiʼ bir jariyaning oldingi tishini sindirdi. Ular kechirimini soʻradilar, biroq ular unamadilar. Soʻng ularga tovon puli taklif qilindi, buni ham qabul qilmadilar. Shunda Nabiy ﷺ huzurlariga keldilar va u zot qasos qilishga buyurdilar. Anas ibn Nazr: «Yo Rasululloh, Rubayyiʼning tishi sindiriladimi? Sizni haq ila yuborgan Zotga qasamki, u sindirilmaydi!» dedi. Nabiy ﷺ: «Ey Anas, Allohning kitobi qasosdir», dedilar. Roviy aytadi: Shunda qavm rozi boʻlib, kechirdilar. Rasululloh ﷺ: «Albatta, Allohning bandalari ichida shundaylari borki, agar Allohga qasam ichsa, Alloh uni haq qilib qoʻyadi», dedilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Анаснинг аммаси Рубаййиъ бир жариянинг олдинги тишини синдирди. Улар кечиримини сўрадилар, бироқ улар унамадилар. Сўнг уларга товон пули таклиф қилинди, буни ҳам қабул қилмадилар. Шунда Набий ﷺ ҳузурларига келдилар ва у зот қасос қилишга буюрдилар. Анас ибн Назр: «Ё Расулуллоҳ, Рубаййиънинг тиши синдириладими? Сизни ҳақ ила юборган Зотга қасамки, у синдирилмайди!» деди. Набий ﷺ: «Эй Анас, Аллоҳнинг китоби қасосдир», дедилар. Ровий айтади: Шунда қавм рози бўлиб, кечирдилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳнинг бандалари ичида шундайлари борки, агар Аллоҳга қасам ичса, Аллоҳ уни ҳақ қилиб қўяди», дедилар.

حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْعَظِيمِ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنِي شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الأَسْنَانُ سَوَاءٌ الثَّنِيَّةُ وَالضِّرْسُ سَوَاءٌ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Tishlar teng, oldingi tish ham, oziq tish ham teng», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Тишлар тенг, олдинги тиш ҳам, озиқ тиш ҳам тенг», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْبَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ شَقِيقٍ، حَدَّثَنَا أَبُو حَمْزَةَ الْمَرْوَزِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ النَّحْوِيُّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَضَى فِي السِّنِّ خَمْسًا مِنَ الإِبِلِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ tish uchun beshta tuya diya toʻlanishiga hukm qildilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ тиш учун бешта туя дия тўланишига ҳукм қилдилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، وَابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، قَالُوا حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ هَذِهِ وَهَذِهِ سَوَاءٌ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي الْخِنْصَرَ وَالإِبْهَامَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Bu ham, bu ham teng», dedilar. Yaʼni jimjiloq bilan bosh barmoqni nazarda tutdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Бу ҳам, бу ҳам тенг», дедилар. Яъни жимжилоқ билан бош бармоқни назарда тутдилар.

حَدَّثَنَا جَمِيلُ بْنُ الْحَسَنِ الْعَتَكِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ مَطَرٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الأَصَابِعُ سَوَاءٌ كُلُّهُنَّ فِيهِنَّ عَشْرٌ عَشْرٌ مِنَ الإِبِلِ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Barmoqlarning hammasi teng, ularning har biri uchun oʻntadan tuya», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бармоқларнинг ҳаммаси тенг, уларнинг ҳар бири учун ўнтадан туя», дедилар.

حَدَّثَنَا رَجَاءُ بْنُ الْمُرَجَّى السَّمَرْقَنْدِيُّ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ غَالِبٍ التَّمَّارِ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ هِلاَلٍ، عَنْ مَسْرُوقِ بْنِ أَوْسٍ، عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الأَصَابِعُ سَوَاءٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Barmoqlar teng», dedilar.Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бармоқлар тенг», дедилар.

حَدَّثَنَا جَمِيلُ بْنُ الْحَسَنِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ مَطَرٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ فِي الْمَوَاضِحِ خَمْسٌ خَمْسٌ مِنَ الإِبِلِ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Suyakni ochib yuboradigan yaralar uchun beshtadan tuya bor», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Суякни очиб юборадиган яралар учун бештадан туя бор», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عَمَّيْهِ، يَعْلَى وَسَلَمَةَ ابْنَىْ أُمَيَّةَ قَالاَ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ وَمَعَنَا صَاحِبٌ لَنَا فَاقْتَتَلَ هُوَ وَرَجُلٌ آخَرُ وَنَحْنُ بِالطَّرِيقِ ‏.‏ قَالَ فَعَضَّ الرَّجُلُ يَدَ صَاحِبِهِ فَجَذَبَ صَاحِبُهُ يَدَهُ مِنْ فِيهِ فَطَرَحَ ثَنِيَّتَهُ فَأَتَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَلْتَمِسُ عَقْلَ ثَنِيَّتِهِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَعْمِدُ أَحَدُكُمْ إِلَى أَخِيهِ فَيَعَضُّهُ كَعِضَاضِ الْفَحْلِ ثُمَّ يَأْتِي يَلْتَمِسُ الْعَقْلَ لاَ عَقْلَ لَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَبْطَلَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Yaʼlo ibn Umayya (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan birga Tabuk gʻazotiga chiqdik. Biz bilan birga bir hamrohimiz ham bor edi. Biz yoʻlda ekanimizda u boshqa bir kishi bilan janjallashib qoldi. Haligi kishi hamrohimizning qoʻlini tishladi. Hamrohimiz esa qoʻlini uning ogʻzidan tortib oldi va uning oldingi tishini tushirib yubordi. Soʻng u Rasululloh ﷺ huzuriga kelib, tishining diyasini talab qildi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Biringiz birodariga qasddan yaqinlashib, uni aygʻir tuyaning tishlaganidek tishlaydi-yu, keyin kelib diya talab qiladimi? Buning uchun diya yoʻq», dedilar. Roviy aytadi: Shunday qilib, Rasululloh ﷺ uni bekor qildilar.Яъло ибн Умайя (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Табук ғазотига чиқдик. Биз билан бирга бир ҳамроҳимиз ҳам бор эди. Биз йўлда эканимизда у бошқа бир киши билан жанжаллашиб қолди. Ҳалиги киши ҳамроҳимизнинг қўлини тишлади. Ҳамроҳимиз эса қўлини унинг оғзидан тортиб олди ва унинг олдинги тишини тушириб юборди. Сўнг у Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келиб, тишининг диясини талаб қилди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз биродарига қасддан яқинлашиб, уни айғир туянинг тишлаганидек тишлайди-ю, кейин келиб дия талаб қиладими? Бунинг учун дия йўқ», дедилар. Ровий айтади: Шундай қилиб, Расулуллоҳ ﷺ уни бекор қилдилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، أَنَّ رَجُلاً، عَضَّ رَجُلاً عَلَى ذِرَاعِهِ فَنَزَعَ يَدَهُ فَوَقَعَتْ ثَنِيَّتُهُ فَرُفِعَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَبْطَلَهَا ‏.‏ وَقَالَ ‏"‏ يَقْضَمُ أَحَدُكُمْ كَمَا يَقْضَمُ الْفَحْلُ ‏"‏ ‏.‏

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi boshqa bir kishini bilagidan tishlab oldi. U qoʻlini tortib olganida, tishlagan kishining oldingi tishi tushib ketdi. Bu ish Nabiy ﷺ huzuriga koʻtarilganida, u zot uni (tush tushibgan tishning diyatini) bekor qildilar va: «Sizlardan biringiz aygʻir tishlagandek tishlaydimi?», dedilar.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир киши бошқа бир кишини билагидан тишлаб олди. У қўлини тортиб олганида, тишлаган кишининг олдинги тиши тушиб кетди. Бу иш Набий ﷺ ҳузурига кўтарилганида, у зот уни (туш тушибган тишнинг диятини) бекор қилдилар ва: «Сизлардан бирингиз айғир тишлагандек тишлайдими?», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلْقَمَةُ بْنُ عَمْرٍو الدَّارِمِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ مُطَرِّفٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ أَبِي جُحَيْفَةَ، قَالَ قُلْتُ لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ هَلْ عِنْدَكُمْ شَىْءٌ مِنَ الْعِلْمِ لَيْسَ عِنْدَ النَّاسِ قَالَ لاَ وَاللَّهِ مَا عِنْدَنَا إِلاَّ مَا عِنْدَ النَّاسِ إِلاَّ أَنْ يَرْزُقَ اللَّهُ رَجُلاً فَهْمًا فِي الْقُرْآنِ أَوْ مَا فِي هَذِهِ الصَّحِيفَةِ فِيهَا الدِّيَاتُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنْ لاَ يُقْتَلَ مُسْلِمٌ بِكَافِرٍ ‏.‏

Abu Juhayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Ali ibn Abu Tolibga: «Sizlarda odamlarda yoʻq biror ilm bormi?», dedim. U: «Yoʻq, Allohga qasamki, bizda odamlarda boridan boshqa narsa yoʻq, faqat Alloh biror kishiga Qurʼonni tushunish qobiliyatini berishi mumkin, yoki mana shu sahifadagi narsalar bor. Unda Rasululloh ﷺdan naql qilingan diyatlar hamda musulmon kishi kofir uchun oʻldirilmasligi (haqidagi hukm) bor», dedi.Абу Жуҳайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Али ибн Абу Толибга: «Сизларда одамларда йўқ бирор илм борми?», дедим. У: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, бизда одамларда боридан бошқа нарса йўқ, фақат Аллоҳ бирор кишига Қуръонни тушуниш қобилиятини бериши мумкин, ёки мана шу саҳифадаги нарсалар бор. Унда Расулуллоҳ ﷺдан нақл қилинган диятлар ҳамда мусулмон киши кофир учун ўлдирилмаслиги (ҳақидаги ҳукм) бор», деди.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يُقْتَلُ مُسْلِمٌ بِكَافِرٍ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Musulmon kofir uchun oʻldirilmaydi», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмон кофир учун ўлдирилмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ حَنَشٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يُقْتَلُ مُؤْمِنٌ بِكَافِرٍ وَلاَ ذُو عَهْدٍ فِي عَهْدِهِ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Muʼmin kofir uchun oʻldirilmaydi, ahd (kelishuv) egasi ham oʻz ahdi ichida oʻldirilmaydi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Муъмин кофир учун ўлдирилмайди, аҳд (келишув) эгаси ҳам ўз аҳди ичида ўлдирилмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يُقْتَلُ بِالْوَلَدِ الْوَالِدُ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ota farzandi uchun oʻldirilmaydi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ота фарзанди учун ўлдирилмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنْ حَجَّاجٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ يُقْتَلُ الْوَالِدُ بِالْوَلَدِ ‏"‏ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning: «Ota farzandi uchun oʻldirilmaydi», deb aytayotganlarini eshitdim.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Ота фарзанди учун ўлдирилмайди», деб айтаётганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ قَتَلَ عَبْدَهُ قَتَلْنَاهُ وَمَنْ جَدَعَهُ جَدَعْنَاهُ ‏"‏ ‏.‏

Samura ibn Jundub (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim oʻz qulini oʻldirsa, biz uni oʻldiramiz. Kim (oʻz qulining) aʼzosini kesib olsa, biz ham uning aʼzosini kesib olamiz», dedilar.Самура ибн Жундуб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким ўз қулини ўлдирса, биз уни ўлдирамиз. Ким (ўз қулининг) аъзосини кесиб олса, биз ҳам унинг аъзосини кесиб оламиз», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا ابْنُ الطَّبَّاعِ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي فَرْوَةَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُنَيْنٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيٍّ، وَعَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قَتَلَ رَجُلٌ عَبْدَهُ عَمْدًا مُتَعَمِّدًا فَجَلَدَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِائَةً وَنَفَاهُ سَنَةً وَمَحَا سَهْمَهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi oʻz qulini qasddan, ataylab oʻldirdi. Shunda Rasululloh ﷺ unga yuz darra urdilar, bir yilga surgun qildilar va uning ismini musulmonlar (roʻyxati) orasidan oʻchirdilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши ўз қулини қасддан, атайлаб ўлдирди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга юз дарра урдилар, бир йилга сургун қилдилар ва унинг исмини мусулмонлар (рўйхати) орасидан ўчирдилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ يَحْيَى، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ يَهُودِيًّا، رَضَخَ رَأْسَ امْرَأَةٍ بَيْنَ حَجَرَيْنِ فَقَتَلَهَا فَرَضَخَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَأْسَهُ بَيْنَ حَجَرَيْنِ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir yahudiy bir ayolning boshini ikki tosh orasida ezib oʻldirdi. Shunda Rasululloh ﷺ uning boshini ikki tosh orasida ezdilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир яҳудий бир аёлнинг бошини икки тош орасида эзиб ўлдирди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унинг бошини икки тош орасида эздилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، ح وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ يَهُودِيًّا، قَتَلَ جَارِيَةً عَلَى أَوْضَاحٍ لَهَا فَقَالَ لَهَا ‏"‏ أَقَتَلَكِ فُلاَنٌ ‏"‏ ‏.‏ فَأَشَارَتْ بِرَأْسِهَا أَنْ لاَ ثُمَّ سَأَلَهَا الثَّانِيَةَ فَأَشَارَتْ بِرَأْسِهَا أَنْ لاَ ثُمَّ سَأَلَهَا الثَّالِثَةَ فَأَشَارَتْ بِرَأْسِهَا أَنْ نَعَمْ فَقَتَلَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ حَجَرَيْنِ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir yahudiy bir joriyani taqinchoqlari uchun oʻldirdi. (U jon berayotganida) Rasululloh ﷺ undan: «Seni falonchi oʻldirdimi?», deb soʻradilar. U boshi bilan yoʻq, deya ishora qildi. Soʻng ikkinchi marta soʻradilar, u yana boshi bilan yoʻq, deya ishora qildi. Soʻng uchinchi marta soʻradilar, u boshi bilan ha, deya ishora qildi. Shunda Rasululloh ﷺ uni ikki tosh orasida (boshini ezib) oʻldirdilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир яҳудий бир жорияни тақинчоқлари учун ўлдирди. (У жон бераётганида) Расулуллоҳ ﷺ ундан: «Сени фалончи ўлдирдими?», деб сўрадилар. У боши билан йўқ, дея ишора қилди. Сўнг иккинчи марта сўрадилар, у яна боши билан йўқ, дея ишора қилди. Сўнг учинчи марта сўрадилар, у боши билан ҳа, дея ишора қилди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ уни икки тош орасида (бошини эзиб) ўлдирдилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُسْتَمِرِّ الْعُرُوقِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ جَابِرٍ، عَنْ أَبِي عَازِبٍ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ قَوَدَ إِلاَّ بِالسَّيْفِ ‏"‏ ‏.‏

Nuʼmon ibn Bashir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qasos faqat qilich bilan boʻladi», dedilar.Нуъмон ибн Башир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қасос фақат қилич билан бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُسْتَمِرِّ، حَدَّثَنَا الْحُرُّ بْنُ مَالِكٍ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا مُبَارَكُ بْنُ فَضَالَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَبِي بَكْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ قَوَدَ إِلاَّ بِالسَّيْفِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Bakra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qasos faqat qilich bilan boʻladi», dedilar.Абу Бакра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қасос фақат қилич билан бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ شَبِيبِ بْنِ غَرْقَدَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ عَمْرِو بْنِ الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ فِي حِجَّةِ الْوَدَاعِ ‏"‏ أَلاَ لاَ يَجْنِي جَانٍ إِلاَّ عَلَى نَفْسِهِ لاَ يَجْنِي وَالِدٌ عَلَى وَلَدِهِ وَلاَ مَوْلُودٌ عَلَى وَالِدِهِ ‏"‏ ‏.‏

Amr ibn al-Ahvas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning Vidolashuv hajida: «Ogoh boʻlinglar! Jinoyatchi faqat oʻz zimmasiga jinoyat qiladi. Ota oʻz farzandi zimmasiga jinoyat qilmaydi, farzand ham oʻz otasi zimmasiga jinoyat qilmaydi», deb aytayotganlarini eshitdim.Амр ибн ал-Аҳвас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг Видолашув ҳажида: «Огоҳ бўлинглар! Жиноятчи фақат ўз зиммасига жиноят қилади. Ота ўз фарзанди зиммасига жиноят қилмайди, фарзанд ҳам ўз отаси зиммасига жиноят қилмайди», деб айтаётганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، حَدَّثَنَا جَامِعُ بْنُ شَدَّادٍ، عَنْ طَارِقٍ الْمُحَارِبِيِّ، قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَرْفَعُ يَدَيْهِ حَتَّى رَأَيْتُ بَيَاضَ إِبْطَيْهِ يَقُولُ ‏"‏ أَلاَ لاَ تَجْنِي أُمٌّ عَلَى وَلَدٍ أَلاَ لاَ تَجْنِي أُمٌّ عَلَى وَلَدٍ ‏"‏ ‏.‏

Toriq al-Muhoribiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning qoʻllarini shu qadar koʻtarganlarini, hatto qoʻltiqlarining oqligini koʻrganman. U zot: «Ogoh boʻlinglar! Ona farzandi zimmasiga jinoyat qilmaydi! Ogoh boʻlinglar! Ona farzandi zimmasiga jinoyat qilmaydi!», deb aytar edilar.Ториқ ал-Муҳорибий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг қўлларини шу қадар кўтарганларини, ҳатто қўлтиқларининг оқлигини кўрганман. У зот: «Огоҳ бўлинглар! Она фарзанди зиммасига жиноят қилмайди! Огоҳ бўлинглар! Она фарзанди зиммасига жиноят қилмайди!», деб айтар эдилар.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ يُونُسَ، عَنْ حُصَيْنِ بْنِ أَبِي الْحُرِّ، عَنِ الْخَشْخَاشِ الْعَنْبَرِيِّ، قَالَ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَمَعِي ابْنِي فَقَالَ ‏"‏ لاَ تَجْنِي عَلَيْهِ وَلاَ يَجْنِي عَلَيْكَ ‏"‏ ‏.‏

Xashxash al-Anbariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Nabiy ﷺ huzurlariga keldim, oʻgʻlim ham men bilan birga edi. U zot: ‹Sen uning jinoyati uchun jazolanmaysan, u ham sening jinoyating uchun jazolanmaydi›, dedilar».Хашхаш ал-Анбарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Набий ﷺ ҳузурларига келдим, ўғлим ҳам мен билан бирга эди. У зот: ‹Сен унинг жинояти учун жазоланмайсан, у ҳам сенинг жиноятинг учун жазоланмайди›, дедилар».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَيْدِ بْنِ عَقِيلٍ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا أَبُو الْعَوَّامِ الْقَطَّانُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُحَادَةَ، عَنْ زِيَادِ بْنِ عِلاَقَةَ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ شَرِيكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَجْنِي نَفْسٌ عَلَى أُخْرَى ‏"‏ ‏.‏

Usoma ibn Shariyk (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Hech bir jon boshqasining jinoyati uchun jazolanmaydi», dedilar.Усома ибн Шарийк (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳеч бир жон бошқасининг жинояти учун жазоланмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْعَجْمَاءُ جَرْحُهَا جُبَارٌ وَالْمَعْدِنُ جُبَارٌ وَالْبِئْرُ جُبَارٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Hayvon yetkazgan jarohat behuda (tovon toʻlanmaydi), kon behuda va quduq behuda (bularda halok boʻlgan uchun tovon yoʻq)», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳайвон етказган жароҳат беҳуда (товон тўланмайди), кон беҳуда ва қудуқ беҳуда (буларда ҳалок бўлган учун товон йўқ)», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ، حَدَّثَنَا كَثِيرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ الْعَجْمَاءُ جَرْحُهَا جُبَارٌ وَالْمَعْدِنُ جُبَارٌ ‏"‏ ‏.‏

Amr ibn Avf (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Rasululloh ﷺdan: ‹Hayvon yetkazgan jarohat behuda (tovon yoʻq) va kon behuda›, deb aytayotganlarini eshitdim».Амр ибн Авф (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан: ‹Ҳайвон етказган жароҳат беҳуда (товон йўқ) ва кон беҳуда›, деб айтаётганларини эшитдим».

حَدَّثَنَا عَبْدُ رَبِّهِ بْنُ خَالِدٍ النُّمَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا فُضَيْلُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنِي مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ يَحْيَى بْنِ الْوَلِيدِ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، قَالَ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّ الْمَعْدِنَ جُبَارٌ وَالْبِئْرَ جُبَارٌ وَالْعَجْمَاءُ جَرْحُهَا جُبَارٌ ‏.‏ وَالْعَجْمَاءُ الْبَهِيمَةُ مِنَ الأَنْعَامِ وَغَيْرِهَا ‏.‏ وَالْجُبَارُ هُوَ الْهَدَرُ الَّذِي لاَ يُغَرَّمُ ‏.‏

Uboda ibn Somit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ kon behuda, quduq behuda va hayvon yetkazgan jarohat behuda (bularda tovon yoʻq), deb hukm qildilar». Ajmoʻ — chorva va boshqa hayvon degani. Jubor esa tovon toʻlanmaydigan behuda (talofat) degani.Убода ибн Сомит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ кон беҳуда, қудуқ беҳуда ва ҳайвон етказган жароҳат беҳуда (буларда товон йўқ), деб ҳукм қилдилар». Ажмў — чорва ва бошқа ҳайвон дегани. Жубор эса товон тўланмайдиган беҳуда (талофат) дегани.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الأَزْهَرِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ هَمَّامٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ النَّارُ جُبَارٌ وَالْبِئْرُ جُبَارٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Olov behuda (tovon yoʻq) va quduq behuda», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Олов беҳуда (товон йўқ) ва қудуқ беҳуда», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ عُمَرَ، سَمِعْتُ مَالِكَ بْنَ أَنَسٍ، حَدَّثَنِي أَبُو لَيْلَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ عَنْ رِجَالٍ، مِنْ كُبَرَاءِ قَوْمِهِ أَنَّ عَبْدَ، اللَّهِ بْنَ سَهْلٍ وَمُحَيِّصَةَ خَرَجَا إِلَى خَيْبَرَ مِنْ جَهْدٍ أَصَابَهُمْ فَأُتِيَ مُحَيِّصَةُ فَأُخْبِرَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَهْلٍ قَدْ قُتِلَ وَأُلْقِيَ فِي فَقِيرٍ أَوْ عَيْنٍ بِخَيْبَرَ فَأَتَى يَهُودَ فَقَالَ أَنْتُمْ وَاللَّهِ قَتَلْتُمُوهُ ‏.‏ قَالُوا وَاللَّهِ مَا قَتَلْنَاهُ ‏.‏ ثُمَّ أَقْبَلَ حَتَّى قَدِمَ عَلَى قَوْمِهِ فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُمْ ثُمَّ أَقْبَلَ هُوَ وَأَخُوهُ حُوَيِّصَةُ وَهُوَ أَكْبَرُ مِنْهُ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَهْلٍ فَذَهَبَ مُحَيِّصَةُ يَتَكَلَّمُ وَهُوَ الَّذِي كَانَ بِخَيْبَرَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِمُحَيِّصَةَ ‏"‏ كَبِّرْ كَبِّرْ ‏"‏ ‏.‏ يُرِيدُ السِّنَّ فَتَكَلَّمَ حُوَيِّصَةُ ثُمَّ تَكَلَّمَ مُحَيِّصَةُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِمَّا أَنْ يَدُوا صَاحِبَكُمْ وَإِمَّا أَنْ يُؤْذِنُوا بِحَرْبٍ ‏"‏ ‏.‏ فَكَتَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَيْهِمْ فِي ذَلِكَ فَكَتَبُوا إِنَّا وَاللَّهِ مَا قَتَلْنَاهُ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِحُوَيِّصَةَ وَمُحَيِّصَةَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ ‏"‏ تَحْلِفُونَ وَتَسْتَحِقُّونَ دَمَ صَاحِبِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَتَحْلِفُ لَكُمْ يَهُودُ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا لَيْسُوا بِمُسْلِمِينَ فَوَدَاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ عِنْدِهِ فَبَعَثَ إِلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِائَةَ نَاقَةٍ حَتَّى أُدْخِلَتْ عَلَيْهِمُ الدَّارَ فَقَالَ سَهْلٌ فَلَقَدْ رَكَضَتْنِي مِنْهَا نَاقَةٌ حَمْرَاءُ ‏.‏

Sahl ibn Abu Hasma (roziyallohu anhu) qavmining kattalaridan rivoyat qilib xabar berishicha: Abdulloh ibn Sahl va Muhayyisa boshlariga tushgan mashaqqat sababli Xaybarga chiqib ketishdi. Muhayyisaga: Abdulloh ibn Sahl oʻldirilib, Xaybardagi bir chuqurga yoki buloqqa tashlab yuborilibdi, deb xabar berildi. U yahudlar oldiga borib: «Alloh nomiga qasamki, uni siz oʻldirdingiz», dedi. Ular: «Alloh nomiga qasamki, biz uni oʻldirmadik», deyishdi. Soʻng u qaytib qavmi oldiga keldi va bularni ularga soʻzlab berdi. Keyin oʻzi, oʻzidan katta akasi Huvayyisa va Abdurrahmon ibn Sahl birga keldilar. Xaybarda boʻlgan Muhayyisa gapirmoqchi boʻlgan edi, Rasululloh ﷺ unga: «Kattaga (soʻz) ber, kattaga (soʻz) ber», deb yoshi ulugʻni nazarda tutdilar. Shunda Huvayyisa gapirdi, soʻng Muhayyisa gapirdi. Rasululloh ﷺ: «Yo ular sizning kishingizning xunini toʻlaydilar, yo urushni eʼlon qiladilar», dedilar. Rasululloh ﷺ bu haqda ularga xat yozdilar. Ular: «Alloh nomiga qasamki, biz uni oʻldirmadik», deb yozib yuborishdi. Shunda Rasululloh ﷺ Huvayyisa, Muhayyisa va Abdurrahmonga: «Qasam ichib, kishingizning xuniga haqli boʻlasizlarmi?» dedilar. Ular: «Yoʻq», deyishdi. U zot: «Unda yahudlar sizlarga qasam ichib bersinmi?» dedilar. Ular: «Ular musulmon emaslar (qasamiga ishonib boʻlmaydi)», deyishdi. Shunda Rasululloh ﷺ uning xunini oʻz yonlaridan toʻladilar va ularga yuz tuya yubordilar, hatto tuyalar ularning hovlisiga kirgizildi. Sahl aytadi: «Ana shu tuyalardan qizil bir tuya meni tepgan edi».Саҳл ибн Абу Ҳасма (розияллоҳу анҳу) қавмининг катталаридан ривоят қилиб хабар беришича: Абдуллоҳ ибн Саҳл ва Муҳаййиса бошларига тушган машаққат сабабли Хайбарга чиқиб кетишди. Муҳаййисага: Абдуллоҳ ибн Саҳл ўлдирилиб, Хайбардаги бир чуқурга ёки булоққа ташлаб юборилибди, деб хабар берилди. У яҳудлар олдига бориб: «Аллоҳ номига қасамки, уни сиз ўлдирдингиз», деди. Улар: «Аллоҳ номига қасамки, биз уни ўлдирмадик», дейишди. Сўнг у қайтиб қавми олдига келди ва буларни уларга сўзлаб берди. Кейин ўзи, ўзидан катта акаси Ҳуваййиса ва Абдурраҳмон ибн Саҳл бирга келдилар. Хайбарда бўлган Муҳаййиса гапирмоқчи бўлган эди, Расулуллоҳ ﷺ унга: «Каттага (сўз) бер, каттага (сўз) бер», деб ёши улуғни назарда тутдилар. Шунда Ҳуваййиса гапирди, сўнг Муҳаййиса гапирди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ё улар сизнинг кишингизнинг хунини тўлайдилар, ё урушни эълон қиладилар», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ бу ҳақда уларга хат ёздилар. Улар: «Аллоҳ номига қасамки, биз уни ўлдирмадик», деб ёзиб юборишди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ Ҳуваййиса, Муҳаййиса ва Абдурраҳмонга: «Қасам ичиб, кишингизнинг хунига ҳақли бўласизларми?» дедилар. Улар: «Йўқ», дейишди. У зот: «Унда яҳудлар сизларга қасам ичиб берсинми?» дедилар. Улар: «Улар мусулмон эмаслар (қасамига ишониб бўлмайди)», дейишди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унинг хунини ўз ёнларидан тўладилар ва уларга юз туя юбордилар, ҳатто туялар уларнинг ҳовлисига киргизилди. Саҳл айтади: «Ана шу туялардан қизил бир туя мени тепган эди».

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنْ حَجَّاجٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ حُوَيِّصَةَ، وَمُحَيِّصَةَ، ابْنَىْ مَسْعُودٍ وَعَبْدَ اللَّهِ وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ ابْنَىْ سَهْلٍ خَرَجُوا يَمْتَارُونَ بِخَيْبَرَ فَعُدِيَ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ فَقُتِلَ فَذُكِرَ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ تُقْسِمُونَ وَتَسْتَحِقُّونَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ نُقْسِمُ وَلَمْ نَشْهَدْ قَالَ ‏"‏ فَتُبْرِئُكُمْ يَهُودُ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِذًا تَقْتُلُنَا ‏.‏ قَالَ فَوَدَاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ عِنْدِهِ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Masʼudning ikki oʻgʻli Huvayyisa va Muhayyisa hamda Sahlning ikki oʻgʻli Abdulloh va Abdurrahmon Xaybarga oziq-ovqat olib kelish uchun chiqishdi. Abdullohga hujum qilinib, u oʻldirildi. Bu haqda Rasululloh ﷺga aytilgan edi, u zot: «Qasam ichib, (xunga) haqli boʻlasizlarmi?» dedilar. Ular: «Ey Allohning Rasuli, biz (voqeani) koʻrmagan boʻlsak, qanday qasam ichamiz?» deyishdi. U zot: «Unda yahudlar (aybsizligiga) qasam ichib, sizlardan tozalanishsinmi?» dedilar. Ular: «Ey Allohning Rasuli, unda ular bizni oʻldiradilar-ku», deyishdi. Shunda Rasululloh ﷺ uning xunini oʻz yonlaridan toʻladilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Масъуднинг икки ўғли Ҳуваййиса ва Муҳаййиса ҳамда Саҳлнинг икки ўғли Абдуллоҳ ва Абдурраҳмон Хайбарга озиқ-овқат олиб келиш учун чиқишди. Абдуллоҳга ҳужум қилиниб, у ўлдирилди. Бу ҳақда Расулуллоҳ ﷺга айтилган эди, у зот: «Қасам ичиб, (хунга) ҳақли бўласизларми?» дедилар. Улар: «Эй Аллоҳнинг Расули, биз (воқеани) кўрмаган бўлсак, қандай қасам ичамиз?» дейишди. У зот: «Унда яҳудлар (айбсизлигига) қасам ичиб, сизлардан тозаланишсинми?» дедилар. Улар: «Эй Аллоҳнинг Расули, унда улар бизни ўлдирадилар-ку», дейишди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унинг хунини ўз ёнларидан тўладилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ السَّلاَمِ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي فَرْوَةَ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ رَوْحِ بْنِ زِنْبَاعٍ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّهُ قَدِمَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ خَصَى غُلاَمًا لَهُ فَأَعْتَقَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِالْمُثْلَةِ ‏.‏

Zinboʻ al-Juzomiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u oʻzining bir qulini axta qilib, Nabiy ﷺ huzurlariga keldi. Nabiy ﷺ shu maʼyub qilish sababli qulni ozod qildilar.Зинбў ал-Жузомий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у ўзининг бир қулини ахта қилиб, Набий ﷺ ҳузурларига келди. Набий ﷺ шу маъюб қилиш сабабли қулни озод қилдилар.

حَدَّثَنَا رَجَاءُ بْنُ الْمُرَجَّى السَّمَرْقَنْدِيُّ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، حَدَّثَنَا أَبُو حَمْزَةَ الصَّيْرَفِيُّ، حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم صَارِخًا فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا لَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سَيِّدِي رَآنِي أُقَبِّلُ جَارِيَةً لَهُ فَجَبَّ مَذَاكِيرِي ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ عَلَىَّ بِالرَّجُلِ ‏"‏ ‏.‏ فَطُلِبَ فَلَمْ يُقْدَرْ عَلَيْهِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اذْهَبْ فَأَنْتَ حُرٌّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَلَى مَنْ نُصْرَتِي يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ يَقُولُ أَرَأَيْتَ إِنِ اسْتَرَقَّنِي مَوْلاَىَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ عَلَى كُلِّ مُؤْمِنٍ أَوْ مُسْلِمٍ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Bir kishi Nabiy ﷺ huzurlariga faryod qilib keldi. Rasululloh ﷺ unga: ‹Senga nima boʻldi?› dedilar. U: ‹Xoʻjayinim uning bir choʻrisini oʻpayotganimni koʻrib qoldi-da, aʼzoyi tanosilimni kesib tashladi›, dedi. Nabiy ﷺ: ‹Menga u kishini keltiringlar›, dedilar. Uni qidirishdi, ammo unga kuchlari yetmadi (topa olmadilar). Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Bor, sen ozodsan›, dedilar. U: ‹Ey Allohning Rasuli, meni kim himoya qiladi?› dedi. Yaʼni: ‹Agar xoʻjayinim meni yana qul qilib olsa, aytingchi (nima boʻladi)?› demoqchi edi. Rasululloh ﷺ: ‹(Seni himoya qilish) har bir moʻmin yoki musulmon zimmasida›, dedilar».Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Бир киши Набий ﷺ ҳузурларига фарёд қилиб келди. Расулуллоҳ ﷺ унга: ‹Сенга нима бўлди?› дедилар. У: ‹Хўжайиним унинг бир чўрисини ўпаётганимни кўриб қолди-да, аъзойи таносилимни кесиб ташлади›, деди. Набий ﷺ: ‹Менга у кишини келтиринглар›, дедилар. Уни қидиришди, аммо унга кучлари етмади (топа олмадилар). Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бор, сен озодсан›, дедилар. У: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, мени ким ҳимоя қилади?› деди. Яъни: ‹Агар хўжайиним мени яна қул қилиб олса, айтингчи (нима бўлади)?› демоқчи эди. Расулуллоҳ ﷺ: ‹(Сени ҳимоя қилиш) ҳар бир мўмин ёки мусулмон зиммасида›, дедилар».

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ مُغِيرَةَ، عَنْ شِبَاكٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ مِنْ أَعَفِّ النَّاسِ قِتْلَةً أَهْلَ الإِيمَانِ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Odamlarning oʻldirishda eng pokizasi (eng chiroyli usulda oʻldiradigani) iymon ahllaridir», dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Одамларнинг ўлдиришда энг покизаси (энг чиройли усулда ўлдирадигани) иймон аҳлларидир», дедилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ مُغِيرَةَ، عَنْ شِبَاكٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ هُنَىِّ بْنِ نُوَيْرَةَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ أَعَفَّ النَّاسِ قِتْلَةً أَهْلُ الإِيمَانِ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, odamlarning oʻldirishda eng pokizasi (eng chiroyli usulda oʻldiradigani) iymon ahllaridir», dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, одамларнинг ўлдиришда энг покизаси (энг чиройли усулда ўлдирадигани) иймон аҳлларидир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ حَنَشٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْمُسْلِمُونَ تَتَكَافَأُ دِمَاؤُهُمْ وَهُمْ يَدٌ عَلَى مَنْ سِوَاهُمْ يَسْعَى بِذِمَّتِهِمْ أَدْنَاهُمْ وَيُرَدُّ عَلَى أَقْصَاهُمْ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Musulmonlarning qonlari teng, ular oʻzlaridan boshqalarga qarshi yakdildirlar. Ularning eng pastdarajalisi bergan omonlik ham (barchasi nomidan) amal qiladi va eng uzoqdagilariga ham (oʻlja qaytarib) beriladi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Мусулмонларнинг қонлари тенг, улар ўзларидан бошқаларга қарши якдилдирлар. Уларнинг энг пастдаражалиси берган омонлик ҳам (барчаси номидан) амал қилади ва энг узоқдагиларига ҳам (ўлжа қайтариб) берилади», дедилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعِيدٍ الْجَوْهَرِيُّ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ عِيَاضٍ أَبُو ضَمْرَةَ، عَنْ عَبْدِ السَّلاَمِ بْنِ أَبِي الْجَنُوبِ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ مَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْمُسْلِمُونَ يَدٌ عَلَى مَنْ سِوَاهُمْ وَتَتَكَافَأُ دِمَاؤُهُمْ ‏"‏ ‏.‏

Maʼqil ibn Yasor (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Musulmonlar oʻzlaridan boshqalarga qarshi yakdildirlar va ularning qonlari tengdir», dedilar.Маъқил ибн Ясор (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмонлар ўзларидан бошқаларга қарши якдилдирлар ва уларнинг қонлари тенгдир», дедилар.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَدُ الْمُسْلِمِينَ عَلَى مَنْ سِوَاهُمْ تَتَكَافَأُ دِمَاؤُهُمْ وَيُجِيرُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ أَدْنَاهُمْ وَيَرُدُّ عَلَى الْمُسْلِمِينَ أَقْصَاهُمْ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Musulmonlarning qoʻli oʻzgalarga qarshi birdir, ularning qonlari teng qadrlidir. Ularning eng pasti bergan omonlik ham barcha musulmonlar zimmasiga oʻtadi, olgan oʻljani esa eng uzoqdagilariga ham qaytaradilar», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмонларнинг қўли ўзгаларга қарши бирдир, уларнинг қонлари тенг қадрлидир. Уларнинг энг пасти берган омонлик ҳам барча мусулмонлар зиммасига ўтади, олган ўлжани эса энг узоқдагиларига ҳам қайтарадилар», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ قَتَلَ مُعَاهِدًا لَمْ يَرَحْ رَائِحَةَ الْجَنَّةِ وَإِنَّ رِيحَهَا لَيُوجَدُ مِنْ مَسِيرَةِ أَرْبَعِينَ عَامًا ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim bir muohidni (zimmiyni) oʻldirsa, jannat hidini his qilmaydi. Holbuki, uning hidi qirq yillik yoʻldan sezilib turadi», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бир муоҳидни (зиммийни) ўлдирса, жаннат ҳидини ҳис қилмайди. Ҳолбуки, унинг ҳиди қирқ йиллик йўлдан сезилиб туради», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مَعْدِيُّ بْنُ سُلَيْمَانَ، أَنْبَأَنَا ابْنُ عَجْلاَنَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ قَتَلَ مُعَاهِدًا لَهُ ذِمَّةُ اللَّهِ وَذِمَّةُ رَسُولِهِ لَمْ يَرَحْ رَائِحَةَ الْجَنَّةِ وَإِنَّ رِيحَهَا لَيُوجَدُ مِنْ مَسِيرَةِ سَبْعِينَ عَامًا ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim Allohning zimmasi va Rasulining zimmasi boʻlgan muohidni oʻldirsa, jannat hidini his qilmaydi. Holbuki, uning hidi yetmish yillik yoʻldan sezilib turadi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким Аллоҳнинг зиммаси ва Расулининг зиммаси бўлган муоҳидни ўлдирса, жаннат ҳидини ҳис қилмайди. Ҳолбуки, унинг ҳиди етмиш йиллик йўлдан сезилиб туради», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ رِفَاعَةَ بْنِ شَدَّادٍ الْقِتْبَانِيِّ، قَالَ لَوْلاَ كَلِمَةٌ سَمِعْتُهَا مِنْ، عَمْرِو بْنِ الْحَمِقِ الْخُزَاعِيِّ لَمَشَيْتُ فِيمَا بَيْنَ رَأْسِ الْمُخْتَارِ وَجَسَدِهِ سَمِعْتُهُ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَمِنَ رَجُلاً عَلَى دَمِهِ فَقَتَلَهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ لِوَاءَ غَدْرٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏

Amr ibn al-Hamiq al-Xuzoiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim bir kishini oʻz joni haqida omonatiga olib, soʻng uni oʻldirsa, qiyomat kuni gʻadr (xiyonat) bayrogʻini koʻtarib keladi», dedilar.Амр ибн ал-Ҳамиқ ал-Хузоий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бир кишини ўз жони ҳақида омонатига олиб, сўнг уни ўлдирса, қиёмат куни ғадр (хиёнат) байроғини кўтариб келади», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا أَبُو لَيْلَى، عَنْ أَبِي عُكَّاشَةَ، عَنْ رِفَاعَةَ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى الْمُخْتَارِ فِي قَصْرِهِ فَقَالَ قَامَ جِبْرَائِيلُ مِنْ عِنْدِي السَّاعَةَ ‏.‏ فَمَا مَنَعَنِي مِنْ ضَرْبِ عُنُقِهِ إِلاَّ حَدِيثٌ سَمِعْتُهُ مِنْ سُلَيْمَانَ بْنِ صُرَدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ إِذَا أَمِنَكَ الرَّجُلُ عَلَى دَمِهِ فَلاَ تَقْتُلْهُ ‏"‏ ‏.‏ فَذَاكَ الَّذِي مَنَعَنِي مِنْهُ ‏.‏

Sulaymon ibn Surad (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Bir kishi seni oʻz joni haqida omonatiga olsa, uni oʻldirma», dedilar.Сулаймон ибн Сурад (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Бир киши сени ўз жони ҳақида омонатига олса, уни ўлдирма», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَتَلَ رَجُلٌ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَرُفِعَ ذَلِكَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَدَفَعَهُ إِلَى وَلِيِّ الْمَقْتُولِ فَقَالَ الْقَاتِلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَاللَّهِ مَا أَرَدْتُ قَتْلَهُ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلْوَلِيِّ ‏"‏ أَمَا إِنَّهُ إِنْ كَانَ صَادِقًا ثُمَّ قَتَلْتَهُ دَخَلْتَ النَّارَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَخَلَّى سَبِيلَهُ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ مَكْتُوفًا بِنِسْعَةٍ فَخَرَجَ يَجُرُّ نِسْعَتَهُ فَسُمِّيَ ذَا النِّسْعَةِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ zamonlarida bir kishi odam oʻldirdi. Bu ish Nabiy ﷺ ga koʻtarilgach, u zot uni oʻldirilganning valiysiga (qasos olishi uchun) topshirdilar. Shunda qotil: «Yo Rasululloh, Allohga qasamki, men uni oʻldirishni istamagan edim», dedi. Rasululloh ﷺ valiyga: «Bilki, agar u rost soʻzlayotgan boʻlsa-yu, sen uni oʻldirsang, doʻzaxga kirasan», dedilar. Shunda u qotilning yoʻlini boʻshatdi. U tasma bilan bogʻlangan edi, tasmasini sudragancha chiqib ketdi va shu bois «Zan-Nisʼa» (tasmali kishi) deb ataldi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ замонларида бир киши одам ўлдирди. Бу иш Набий ﷺ га кўтарилгач, у зот уни ўлдирилганнинг валийсига (қасос олиши учун) топширдилар. Шунда қотил: «Ё Расулуллоҳ, Аллоҳга қасамки, мен уни ўлдиришни истамаган эдим», деди. Расулуллоҳ ﷺ валийга: «Билки, агар у рост сўзлаётган бўлса-ю, сен уни ўлдирсанг, дўзахга кирасан», дедилар. Шунда у қотилнинг йўлини бўшатди. У тасма билан боғланган эди, тасмасини судраганча чиқиб кетди ва шу боис «Зан-Нисъа» (тасмали киши) деб аталди.

حَدَّثَنَا أَبُو عُمَيْرٍ، عِيسَى بْنُ مُحَمَّدٍ النَّحَّاسُ وَعِيسَى بْنُ يُونُسَ وَالْحُسَيْنُ بْنُ أَبِي السَّرِيِّ الْعَسْقَلاَنِيُّ قَالُوا حَدَّثَنَا ضَمْرَةُ بْنُ رَبِيعَةَ، عَنِ ابْنِ شَوْذَبٍ، عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ أَتَى رَجُلٌ بِقَاتِلِ وَلِيِّهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اعْفُ ‏"‏ ‏.‏ فَأَبَى فَقَالَ ‏"‏ خُذْ أَرْشَكَ ‏"‏ ‏.‏ فَأَبَى ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اذْهَبْ فَاقْتُلْهُ فَإِنَّكَ مِثْلُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَلُحِقَ بِهِ فَقِيلَ لَهُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ قَالَ ‏"‏ اقْتُلْهُ فَإِنَّكَ مِثْلُهُ ‏"‏ ‏.‏ فَخَلَّى سَبِيلَهُ ‏.‏ قَالَ فَرُئِيَ يَجُرُّ نِسْعَتَهُ ذَاهِبًا إِلَى أَهْلِهِ ‏.‏ قَالَ كَأَنَّهُ قَدْ كَانَ أَوْثَقَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عُمَيْرٍ فِي حَدِيثِهِ قَالَ ابْنُ شَوْذَبٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، فَلَيْسَ لأَحَدٍ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَقُولَ ‏"‏ اقْتُلْهُ فَإِنَّكَ مِثْلُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ مَاجَهْ هَذَا حَدِيثُ الرَّمْلِيِّينَ لَيْسَ إِلاَّ عِنْدَهُمْ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi valiysining qotilini Rasululloh ﷺ huzuriga olib keldi. Nabiy ﷺ: «Afv et», dedilar. U bosh tortdi. «Diyatingni ol», dedilar. U yana bosh tortdi. Shunda: «Bor, uni oʻldir, ammo sen ham uning misli boʻlasan», dedilar. Kishi ketgach, uning ortidan yetib borib: «Rasululloh ﷺ ‹Uni oʻldir, ammo sen ham uning misli boʻlasan› dedilar», deyildi. Shunda u qotilning yoʻlini boʻshatdi. Soʻng u qotil tasmasini sudragancha oilasiga qaytib ketayotgani koʻrildi. Goʻyo uni bogʻlab qoʻygan edi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши валийсининг қотилини Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига олиб келди. Набий ﷺ: «Афв эт», дедилар. У бош тортди. «Диятингни ол», дедилар. У яна бош тортди. Шунда: «Бор, уни ўлдир, аммо сен ҳам унинг мисли бўласан», дедилар. Киши кетгач, унинг ортидан етиб бориб: «Расулуллоҳ ﷺ ‹Уни ўлдир, аммо сен ҳам унинг мисли бўласан› дедилар», дейилди. Шунда у қотилнинг йўлини бўшатди. Сўнг у қотил тасмасини судраганча оиласига қайтиб кетаётгани кўрилди. Гўё уни боғлаб қўйган эди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَنْبَأَنَا حَبَّانُ بْنُ هِلاَلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بَكْرٍ الْمُزَنِيُّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي مَيْمُونَةَ، قَالَ لاَ أَعْلَمُهُ إِلاَّ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ مَا رُفِعَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَىْءٌ فِيهِ الْقِصَاصُ إِلاَّ أَمَرَ فِيهِ بِالْعَفْوِ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ huzurlariga qasos talab qilinadigan biror ish koʻtarilsa, u zot albatta unda afv qilishga buyurar edilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига қасос талаб қилинадиган бирор иш кўтарилса, у зот албатта унда афв қилишга буюрар эдилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي السَّفَرِ، قَالَ قَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَا مِنْ رَجُلٍ يُصَابُ بِشَىْءٍ مِنْ جَسَدِهِ فَيَتَصَدَّقُ بِهِ إِلاَّ رَفَعَهُ اللَّهُ بِهِ دَرَجَةً أَوْ حَطَّ عَنْهُ بِهِ خَطِيئَةً ‏"‏ ‏.‏ سَمِعَتْهُ أُذُنَاىَ وَوَعَاهُ قَلْبِي ‏.‏

Abu Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ni: «Qaysi bir kishining tanasiga biror shikast yetsa-yu, u buni sadaqa qilib kechirsa, Alloh shu tufayli uni bir daraja koʻtaradi yoki undan bir xatoni oʻchiradi», deyayotganlarini eshitdim. Buni ikki qulogʻim eshitdi va qalbim yodlab oldi.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ни: «Қайси бир кишининг танасига бирор шикаст етса-ю, у буни садақа қилиб кечирса, Аллоҳ шу туфайли уни бир даража кўтаради ёки ундан бир хатони ўчиради», деяётганларини эшитдим. Буни икки қулоғим эшитди ва қалбим ёдлаб олди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا أَبُو صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ لَهِيعَةَ، عَنِ ابْنِ أَنْعُمٍ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ نُسَىٍّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ غَنْمٍ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ، وَأَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ وَعُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ وَشَدَّادُ بْنُ أَوْسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْمَرْأَةُ إِذَا قَتَلَتْ عَمْدًا لاَ تُقْتَلُ حَتَّى تَضَعَ مَا فِي بَطْنِهَا إِنْ كَانَتْ حَامِلاً وَحَتَّى تُكَفِّلَ وَلَدَهَا وَإِنْ زَنَتْ لَمْ تُرْجَمْ حَتَّى تَضَعَ مَا فِي بَطْنِهَا وَحَتَّى تُكَفِّلَ وَلَدَهَا ‏"‏ ‏.‏

Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ayol kishi qasddan odam oʻldirsa, agar homilador boʻlsa, qornidagini tugʻib olmagunicha va bolasini emizib boqishga kafolat topilmagunicha oʻldirilmaydi. Agar zino qilgan boʻlsa ham, qornidagini tugʻib olmagunicha va bolasini boqishga kafolat topilmagunicha tosh bilan urib oʻldirilmaydi (rajm qilinmaydi)», dedilar.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аёл киши қасддан одам ўлдирса, агар ҳомиладор бўлса, қорнидагини туғиб олмагунича ва боласини эмизиб боқишга кафолат топилмагунича ўлдирилмайди. Агар зино қилган бўлса ҳам, қорнидагини туғиб олмагунича ва боласини боқишга кафолат топилмагунича тош билан уриб ўлдирилмайди (ражм қилинмайди)», дедилар.