al-Mug'ira ibn Shu'ba

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ وَرَّادٍ، كَاتِبِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ قَالَ أَمْلَى عَلَىَّ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ فِي كِتَابٍ إِلَى مُعَاوِيَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلاَةٍ مَكْتُوبَةٍ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ، وَلَهُ الْحَمْدُ، وَهْوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ، اللَّهُمَّ لاَ مَانِعَ لِمَا أَعْطَيْتَ، وَلاَ مُعْطِيَ لِمَا مَنَعْتَ، وَلاَ يَنْفَعُ ذَا الْجَدِّ مِنْكَ الْجَدُّ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ شُعْبَةُ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بِهَذَا، وَعَنِ الْحَكَمِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُخَيْمِرَةَ عَنْ وَرَّادٍ بِهَذَا‏.‏ وَقَالَ الْحَسَنُ الْجَدُّ غِنًى‏.‏

Varrod (Mugʻira ibn Shuʼbadan — u Mugʻira ibn Shuʼbaning kotibi edi) rivoyat qiladi: Bir kuni Mugʻira menga Muoviyaga (yoziladigan) maktubda yozdirdiki, Paygʻambar ﷺ har farz namozdan keyin: «Laa ilaaha illalloohu vahdahu laa shariika lah, lahul-mulku va lahul-hamd, va huva alaa kulli shayʼin qodiir. Allohumma laa moniʼa limaa aʼtoyt, va laa muʼtiya limaa manaʼt, va laa yanfaʼu zal-jaddi minkal-jadd (Allohdan boshqa haq maʼbud yoʻq; U yagonadir, Uning sherigi yoʻq; mulk Unga xos va hamd Unga xos; U har narsaga qodirdir. Allohim, Sen bergan narsani toʻsuvchi yoʻq; Sen toʻsgan narsani beruvchi yoʻq; (mol-davlat) egasining davlati Sening (olding)da unga naf bermaydi)», — der edilar. Hasan: «‹al-Jadd› — boylik (degani)dir», — dedi.Варрод (Муғира ибн Шуъбадан — у Муғира ибн Шуъбанинг котиби эди) ривоят қилади: Бир куни Муғира менга Муовияга (ёзиладиган) мактубда ёздирдики, Пайғамбар ﷺ ҳар фарз намоздан кейин: «Лаа илааҳа иллаллооҳу ваҳдаҳу лаа шариика лаҳ, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамд, ва ҳува алаа кулли шайъин қодиир. Аллоҳумма лаа мониъа лимаа аътойт, ва лаа муътия лимаа манаът, ва лаа янфаъу зал-жадди минкал-жадд (Аллоҳдан бошқа ҳақ маъбуд йўқ; У ягонадир, Унинг шериги йўқ; мулк Унга хос ва ҳамд Унга хос; У ҳар нарсага қодирдир. Аллоҳим, Сен берган нарсани тўсувчи йўқ; Сен тўсган нарсани берувчи йўқ; (мол-давлат) эгасининг давлати Сенинг (олдинг)да унга наф бермайди)», — дер эдилар. Ҳасан: «‹ал-Жадд› — бойлик (дегани)дир», — деди.

وَحَدَّثَنِي حَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى التُّجِيبِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ لَمَّا حَضَرَتْ أَبَا طَالِبٍ الْوَفَاةُ جَاءَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَوَجَدَ عِنْدَهُ أَبَا جَهْلٍ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي أُمَيَّةَ بْنِ الْمُغِيرَةِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا عَمِّ قُلْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏.‏ كَلِمَةً أَشْهَدُ لَكَ بِهَا عِنْدَ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي أُمَيَّةَ يَا أَبَا طَالِبٍ أَتَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ‏.‏ فَلَمْ يَزَلْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعْرِضُهَا عَلَيْهِ وَيُعِيدُ لَهُ تِلْكَ الْمَقَالَةَ حَتَّى قَالَ أَبُو طَالِبٍ آخِرَ مَا كَلَّمَهُمْ هُوَ عَلَى مِلَّةِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ‏.‏ وَأَبَى أَنْ يَقُولَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَا وَاللَّهِ لأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ مَا لَمْ أُنْهَ عَنْكَ ‏"‏ ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ‏}‏ ‏.‏ وَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِي أَبِي طَالِبٍ فَقَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏{‏ إِنَّكَ لاَ تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ‏}‏‏.‏

al-Musayyab ibn Hazn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Tolibga oʻlim yetib kelganda, Rasululloh ﷺ uning oldiga keldilar-da, uning huzurida Abu Jahl va Abdulloh ibn Abu Umayya ibn al-Mugʻiyrani topdilar. Rasululloh ﷺ: «Ey amaki, «Lo ilaha illalloh» — bir kalima — deng; men u (kalima) bilan Alloh huzurida sizning (foydangizga) guvohlik beraman», dedilar. Shunda Abu Jahl va Abdulloh ibn Abu Umayya: «Ey Abu Tolib, Abdulmuttalibning millatidan (dinidan) yuz oʻgirasanmi?» dedilar. Rasululloh ﷺ buni unga taklif qilishda va u (kalima)ni unga qaytarishda davom etdilar, toki Abu Tolib ularga aytgan oxirgi soʻzi (shu boʻldi): «U (men) Abdulmuttalibning millatida(man)». Va u «Lo ilaha illalloh» deyishdan bosh tortdi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Ogohki, Allohga qasamki, men siz haqingizda qaytarilmagunimcha (taqiqlanmaganimcha), albatta siz uchun magʻfirat soʻrayman», dedilar. Shunda Alloh azza va jalla: {Paygʻambar va iymon keltirganlar uchun — garchi (mushriklar) qarindosh boʻlsalar ham — ular doʻzax ahli ekani (oʻzlariga) ayon boʻlgandan keyin, mushriklarga magʻfirat soʻrash (joiz) emasdir} (oyatini) nozil qildi. Va Alloh taolo Abu Tolib haqida (oyat) nozil qilib, Rasululloh ﷺ ga dedi: {Albatta sen oʻzing suygan kishini hidoyat qila olmaysan, lekin Alloh Oʻzi xohlagan kishini hidoyat qiladi; va U hidoyat topuvchilarni yaxshiroq biluvchidir}.ал-Мусайяб ибн Ҳазн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Толибга ўлим етиб келганда, Расулуллоҳ ﷺ унинг олдига келдилар-да, унинг ҳузурида Абу Жаҳл ва Абдуллоҳ ибн Абу Умайя ибн ал-Муғийрани топдилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Эй амаки, «Ло илаҳа иллаллоҳ» — бир калима — денг; мен у (калима) билан Аллоҳ ҳузурида сизнинг (фойдангизга) гувоҳлик бераман», дедилар. Шунда Абу Жаҳл ва Абдуллоҳ ибн Абу Умайя: «Эй Абу Толиб, Абдулмутталибнинг миллатидан (динидан) юз ўгирасанми?» дедилар. Расулуллоҳ ﷺ буни унга таклиф қилишда ва у (калима)ни унга қайтаришда давом этдилар, токи Абу Толиб уларга айтган охирги сўзи (шу бўлди): «У (мен) Абдулмутталибнинг миллатида(ман)». Ва у «Ло илаҳа иллаллоҳ» дейишдан бош тортди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Огоҳки, Аллоҳга қасамки, мен сиз ҳақингизда қайтарилмагунимча (тақиқланмаганимча), албатта сиз учун мағфират сўрайман», дедилар. Шунда Аллоҳ азза ва жалла: {Пайғамбар ва иймон келтирганлар учун — гарчи (мушриклар) қариндош бўлсалар ҳам — улар дўзах аҳли экани (ўзларига) аён бўлгандан кейин, мушрикларга мағфират сўраш (жоиз) эмасдир} (оятини) нозил қилди. Ва Аллоҳ таоло Абу Толиб ҳақида (оят) нозил қилиб, Расулуллоҳ ﷺ га деди: {Албатта сен ўзинг суйган кишини ҳидоят қила олмайсан, лекин Аллоҳ Ўзи хоҳлаган кишини ҳидоят қилади; ва У ҳидоят топувчиларни яхшироқ билувчидир}.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا قُرَّانُ بْنُ تَمَّامٍ الأَسَدِيُّ، وَمَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، وَيَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ عُبَيْدٍ الطَّائِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ رَبِيعَةَ الأَسَدِيِّ، قَالَ مَاتَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ يُقَالُ لَهُ قَرَظَةُ بْنُ كَعْبٍ فَنِيحَ عَلَيْهِ فَجَاءَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةُ فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ وَقَالَ مَا بَالُ النَّوْحِ فِي الإِسْلاَمِ أَمَا إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ نِيحَ عَلَيْهِ عُذِّبَ بِمَا نِيحَ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَأَبِي مُوسَى وَقَيْسِ بْنِ عَاصِمٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَجُنَادَةَ بْنِ مَالِكٍ وَأَنَسٍ وَأُمِّ عَطِيَّةَ وَسَمُرَةَ وَأَبِي مَالِكٍ الأَشْعَرِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْمُغِيرَةِ حَدِيثٌ غَرِيبٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ali ibn Robiʼa al-Asadiy (rahimahulloh) aytdi: Ansorlardan Qaroza ibn Kaʼb degan bir kishi vafot etdi va uning ustida nola qilindi. Shunda Mugʻiyra ibn Shuʼba kelib, minbarga koʻtarildi, Allohga hamd va sano aytdi va: «Islomda nolaning nima keragi bor? Men Rasululloh ﷺning: ‹Kim ustida nola qilinsa, ustida nola qilingan narsa sababli azoblanadi›, deganlarini eshitganman», dedi. Abu Iso aytdi: Mugʻiyraning hadisi gʻarib hasan sahih hadisdir.Али ибн Робиъа ал-Асадий (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Ансорлардан Қароза ибн Каъб деган бир киши вафот этди ва унинг устида нола қилинди. Шунда Муғийра ибн Шуъба келиб, минбарга кўтарилди, Аллоҳга ҳамд ва сано айтди ва: «Исломда ноланинг нима кераги бор? Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Ким устида нола қилинса, устида нола қилинган нарса сабабли азобланади›, деганларини эшитганман», деди. Абу Исо айтди: Муғийранинг ҳадиси ғариб ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَبَانُ، عَنْ يَحْيَى، - يَعْنِي ابْنَ أَبِي كَثِيرٍ - عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ سَعِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ، حَدَّثَهُ أَنَّهُ، دَخَلَ عَلَى أُمِّ حَبِيبَةَ فَسَقَتْهُ قَدَحًا مِنْ سَوِيقٍ فَدَعَا بِمَاءٍ فَتَمَضْمَضَ فَقَالَتْ يَا ابْنَ أُخْتِي أَلاَ تَوَضَّأُ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ تَوَضَّئُوا مِمَّا غَيَّرَتِ النَّارُ ‏"‏ ‏.‏ أَوْ قَالَ مِمَّا مَسَّتِ النَّارُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ فِي حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ يَا ابْنَ أَخِي ‏.‏

Umm Habiba (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi — Abu Sufyon ibn Said ibn al-Mugʻiyra naql qiladi: U Umm Habibaning oldiga kirdi; u (Umm Habiba) unga bir piyola savuq (un va suvdan tayyorlangan ichimlik) ichirdi. U suv soʻrab, ogʻzini chaydi. Shunda u (Umm Habiba): «Ey jiyanim, tahorat olmaysanmi? Albatta, Paygʻambar ﷺ: ‹Olov oʻzgartirgan narsadan tahorat olinglar›, — yoki: ‹Olov tekkan narsadan›, — degan edilar», — dedi. Abu Dovud aytdi: Zuhriyning hadisida «Ey jiyanim (akamning oʻgʻli)» (deyilgan).Умм Ҳабиба (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади — Абу Суфён ибн Саид ибн ал-Муғийра нақл қилади: У Умм Ҳабибанинг олдига кирди; у (Умм Ҳабиба) унга бир пиёла савуқ (ун ва сувдан тайёрланган ичимлик) ичирди. У сув сўраб, оғзини чайди. Шунда у (Умм Ҳабиба): «Эй жияним, таҳорат олмайсанми? Албатта, Пайғамбар ﷺ: ‹Олов ўзгартирган нарсадан таҳорат олинглар›, — ёки: ‹Олов теккан нарсадан›, — деган эдилар», — деди. Абу Довуд айтди: Зуҳрийнинг ҳадисида «Эй жияним (акамнинг ўғли)» (дейилган).

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ سَمِعْتُ إِسْمَاعِيلَ بْنَ مُحَمَّدِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ سَمِعْتُ حَمْزَةَ بْنَ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كُنْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ فَقَالَ ‏"‏ تَخَلَّفْ يَا مُغِيرَةُ وَامْضُوا أَيُّهَا النَّاسُ ‏"‏ ‏.‏ فَتَخَلَّفْتُ وَمَعِي إِدَاوَةٌ مِنْ مَاءٍ وَمَضَى النَّاسُ فَذَهَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِحَاجَتِهِ فَلَمَّا رَجَعَ ذَهَبْتُ أَصُبُّ عَلَيْهِ وَعَلَيْهِ جُبَّةٌ رُومِيَّةٌ ضَيِّقَةُ الْكُمَّيْنِ فَأَرَادَ أَنْ يُخْرِجَ يَدَهُ مِنْهَا فَضَاقَتْ عَلَيْهِ فَأَخْرَجَ يَدَهُ مِنْ تَحْتِ الْجُبَّةِ فَغَسَلَ وَجْهَهُ وَيَدَيْهِ وَمَسَحَ بِرَأْسِهِ وَمَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ ‏.‏

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men safarda Nabiy ﷺ bilan birga edim. U zot: «Ortda qol, ey Mugʻiyra! Sizlar esa yuringlar, ey odamlar!» dedilar. Men ortda qoldim, yonimda bir idish suv bor edi, odamlar esa yurib ketishdi. Rasululloh ﷺ hojatlarini chiqarish uchun ketdilar. Qaytib kelganlarida men u zotning ustlariga suv quya boshladim. U zotning ustlarida yengi tor rumiy jubba bor edi. U zot qoʻllarini undan chiqarmoqchi boʻldilar, ammo yeng tor kelib qoldi, shunda qoʻllarini jubbaning tagidan chiqardilar. Soʻng yuzlari va ikki qoʻllarini yuvdilar, boshlariga mash tortdilar va ikki mahsilariga mash tortdilar.Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен сафарда Набий ﷺ билан бирга эдим. У зот: «Ортда қол, эй Муғийра! Сизлар эса юринглар, эй одамлар!» дедилар. Мен ортда қолдим, ёнимда бир идиш сув бор эди, одамлар эса юриб кетишди. Расулуллоҳ ﷺ ҳожатларини чиқариш учун кетдилар. Қайтиб келганларида мен у зотнинг устларига сув қуя бошладим. У зотнинг устларида енги тор румий жубба бор эди. У зот қўлларини ундан чиқармоқчи бўлдилар, аммо енг тор келиб қолди, шунда қўлларини жуббанинг тагидан чиқардилар. Сўнг юзлари ва икки қўлларини ювдилар, бошларига маш тортдилар ва икки маҳсиларига маш тортдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، قَالَ اسْتَشَارَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ النَّاسَ فِي إِمْلاَصِ الْمَرْأَةِ يَعْنِي سِقْطَهَا فَقَالَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ شَهِدْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضَى فِيهِ بِغُرَّةٍ عَبْدٍ أَوْ أَمَةٍ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ ائْتِنِي بِمَنْ يَشْهَدُ مَعَكَ ‏.‏ فَشَهِدَ مَعَهُ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ ‏.‏

Miswar ibn Maxrama (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn al-Xattob odamlar bilan ayolning bola tushirishi, yaʼni homilasi tushib ketishi xususida maslahatlashdi. Shunda Mugʻiyra ibn Shuʼba: «Men Rasululloh ﷺ bu haqda bir qul yoki choʻri (berish) bilan hukm qilganlariga guvoh boʻlganman», dedi. Umar: «Sen bilan birga guvohlik beradigan kishini olib kel», dedi. Shunda u bilan birga Muhammad ibn Maslama guvohlik berdi.Мисwар ибн Махрама (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Умар ибн ал-Хаттоб одамлар билан аёлнинг бола тушириши, яъни ҳомиласи тушиб кетиши хусусида маслаҳатлашди. Шунда Муғийра ибн Шуъба: «Мен Расулуллоҳ ﷺ бу ҳақда бир қул ёки чўри (бериш) билан ҳукм қилганларига гувоҳ бўлганман», деди. Умар: «Сен билан бирга гувоҳлик берадиган кишини олиб кел», деди. Шунда у билан бирга Муҳаммад ибн Маслама гувоҳлик берди.

- وعن وراد كاتب المغيرة شعبة قال‏:‏ أملى على المغيرة بن شعبة في كتاب إلى معاوية رضي الله عنه ، أن النبي صلى الله عليه وسلم أن يقول في دبر كل صلاة مكتوبة‏:‏ ‏"‏لا إله إلا الله وحده لا شريك له، له الملك وله الحمد وهو على كل شيء قدير، اللهم لا مانع لما أعطيت، ولا معطي لما منعت، ولا ينفع ذا الجد منك الجد‏"‏ وكتب إليه أنه ‏"‏كان ينهى عن قيل وقال، وإضاعة المال، وكثرة السؤال، وكان ينهى عن عقوق الأمهات، ووأد البنات، ومنع وهات” ‏(‏‏(‏متفق عليه وسبق شرحه‏)‏‏)‏‏.‏

Mugʻiraning kotibi Varrod (rahimahulloh) aytdi: Muoviya Mugʻiraga: «Rasululloh ﷺ dan eshitgan narsangni menga yozib yubor», deb yozdi. U esa unga shunday yozdi: Allohning Nabiysi ﷺ har namozdan keyin: «Lo ilaha illalloh, vahdahu lo sharika lahu, lahul-mulku va lahul-hamdu, va huva alo kulli shayin qadir. Allohumma lo moniʼa limo aʼtayta, va lo muʼtiya limo manaʼta, va lo yanfaʼu zal-jaddi minkal-jadd», deb aytar edilar. Yana unga shuni yozdiki, u zot qiyl-u qol (behuda gap-soʻz)dan, koʻp savol berishdan va molni zoye qilishdan qaytarardilar; onalarga oqibatsizlik qilishdan, qizlarni tiriklayin koʻmishdan hamda (haqni) bermaslik va (haqsiz narsani) talab qilishdan qaytarardilar.Муғиранинг котиби Варрод (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Муовия Муғирага: «Расулуллоҳ ﷺ дан эшитган нарсангни менга ёзиб юбор», деб ёзди. У эса унга шундай ёзди: Аллоҳнинг Набийси ﷺ ҳар намоздан кейин: «Ло илаҳа иллаллоҳ, ваҳдаҳу ло шарика лаҳу, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамду, ва ҳува ало кулли шайин қадир. Аллоҳумма ло мониъа лимо аътайта, ва ло муътия лимо манаъта, ва ло янфаъу зал-жадди минкал-жадд», деб айтар эдилар. Яна унга шуни ёздики, у зот қийл-у қол (беҳуда гап-сўз)дан, кўп савол беришдан ва молни зое қилишдан қайтарардилар; оналарга оқибатсизлик қилишдан, қизларни тириклайин кўмишдан ҳамда (ҳақни) бермаслик ва (ҳақсиз нарсани) талаб қилишдан қайтарардилар.

وَرَوَى اَلتِّرْمِذِيُّ عَنِ اَلمُغِيرَةِ نَحْوَهُ, لَكِنْ قَالَ: { فَتُؤْذُوا الْأَحْيَاءَ } 1‏ .‏

Mugʻira ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan ham Termiziy shunga oʻxshash rivoyat qilgan, lekin unda: «...(oʻliklarni soʻkib) tiriklarni ranjitib qoʻyasiz», deyilgan.Муғира ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ҳам Термизий шунга ўхшаш ривоят қилган, лекин унда: «...(ўликларни сўкиб) тирикларни ранжитиб қўясиз», дейилган.

وَعَنْ قَبِيصَةَ بْنِ ذُؤَيْبٍ قَالَ: جَاءَتِ الْجَدَّةُ إِلَى أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ تَسْأَلُهُ مِيرَاثَهَا فَقَالَ لَهَا: مَا لَكِ فِي كِتَابِ اللَّهِ شَيْءٌ وَمَا لَكِ فِي سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ شَيْءٌ فَارْجِعِي حَتَّى أَسْأَلَ النَّاسَ فَسَأَلَ فَقَالَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ: حَضَرْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَعْطَاهَا السُّدُسَ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ الله عَنهُ هَل مَعَك غَيره؟ فَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ مِثْلَ مَا قَالَ الْمُغيرَة فأنفذه لَهَا أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ ثُمَّ جَاءَتِ الْجدّة الْأُخْرَى إِلَى عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ تَسْأَلُهُ مِيرَاثَهَا فَقَالَ: هُوَ ذَلِك السُّدس فَإِن اجْتمعَا فَهُوَ بَيْنَكُمَا وَأَيَّتُكُمَا خَلَتْ بِهِ فَهُوَ لَهَا. رَوَاهُ مَالِكٌ وَأَحْمَدُ وَالتِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ وَالدَّارِمِيُّ وَابْن مَاجَه

Qabiysa ibn Zuayb (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Bir buvi Abu Bakrning oldiga kelib, undan oʻz merosini soʻradi. Abu Bakr unga: «Senga Allohning Kitobida hech narsa yoʻq va senga Rasululloh ﷺning sunnatlarida ham hech narsa yoʻq. Bas, qaytib turgin, men odamlardan soʻray», dedi. So u odamlardan soʻradi. Shunda Mugʻiyra ibn Shuʼba: «Men Rasululloh ﷺ huzurida hozir boʻlgan edim, u zot unga oltidan birni berdilar», dedi. Abu Bakr: «Sen bilan boshqa (guvoh) bormi?» dedi. Shunda Muhammad ibn Maslama al-Ansoriy turib, Mugʻiyra ibn Shuʼba aytgan narsaning mislini aytdi. So Abu Bakr buni unga (buviga) joriy qildi. Soʻng boshqa buvi Umar ibn al-Xattobning oldiga kelib, undan oʻz merosini soʻradi. U: «Senga Allohning Kitobida hech narsa yoʻq, lekin u oʻsha oltidan birdir. Agar ikkovingiz unda (birga) toʻplansangiz, u ikkovingiz oʻrtangizda, qaysingiz yolgʻiz qolsangiz, u oʻshaniki», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Buraydadan ham (rivoyat) bor. Bu (rivoyat) eng yaxshisidir va Ibn Uyayna hadisidan koʻra sahihroqdir.Қабийса ибн Зуайб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Бир буви Абу Бакрнинг олдига келиб, ундан ўз меросини сўради. Абу Бакр унга: «Сенга Аллоҳнинг Китобида ҳеч нарса йўқ ва сенга Расулуллоҳ ﷺнинг суннатларида ҳам ҳеч нарса йўқ. Бас, қайтиб тургин, мен одамлардан сўрай», деди. Со у одамлардан сўради. Шунда Муғийра ибн Шуъба: «Мен Расулуллоҳ ﷺ ҳузурида ҳозир бўлган эдим, у зот унга олтидан бирни бердилар», деди. Абу Бакр: «Сен билан бошқа (гувоҳ) борми?» деди. Шунда Муҳаммад ибн Маслама ал-Ансорий туриб, Муғийра ибн Шуъба айтган нарсанинг мислини айтди. Со Абу Бакр буни унга (бувига) жорий қилди. Сўнг бошқа буви Умар ибн ал-Хаттобнинг олдига келиб, ундан ўз меросини сўради. У: «Сенга Аллоҳнинг Китобида ҳеч нарса йўқ, лекин у ўша олтидан бирдир. Агар икковингиз унда (бирга) тўплансангиз, у икковингиз ўртангизда, қайсингиз ёлғиз қолсангиз, у ўшаники», деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Бурайдадан ҳам (ривоят) бор. Бу (ривоят) энг яхшисидир ва Ибн Уяйна ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلاَمٍ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا جَرِيرٌ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ وَرَّادٍ، كَاتِبِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، قَالَ‏:‏ كَتَبَ مُعَاوِيَةُ إِلَى الْمُغِيرَةِ‏:‏ اكْتُبْ إِلَيَّ بِمَا سَمِعْتَ مِنْ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قَالَ وَرَّادٌ‏:‏ فَأَمْلَى عَلَيَّ وَكَتَبْتُ بِيَدَيَّ‏:‏ إِنِّي سَمِعْتُهُ يَنْهَى عَنْ كَثْرَةِ السُّؤَالِ، وَإِضَاعَةِ الْمَالِ، وَعَنْ قِيلَ وَقَالَ‏.‏

Varrod (Mugʻira ibn Shuʼbadan — u Mugʻira ibn Shuʼbaning kotibi edi) rivoyat qiladi: Bir kuni Mugʻira menga Muoviyaga (yoziladigan) maktubda yozdirdiki, Paygʻambar ﷺ har farz namozdan keyin: «Laa ilaaha illalloohu vahdahu laa shariika lah, lahul-mulku va lahul-hamd, va huva alaa kulli shayʼin qodiir. Allohumma laa moniʼa limaa aʼtoyt, va laa muʼtiya limaa manaʼt, va laa yanfaʼu zal-jaddi minkal-jadd (Allohdan boshqa haq maʼbud yoʻq; U yagonadir, Uning sherigi yoʻq; mulk Unga xos va hamd Unga xos; U har narsaga qodirdir. Allohim, Sen bergan narsani toʻsuvchi yoʻq; Sen toʻsgan narsani beruvchi yoʻq; (mol-davlat) egasining davlati Sening (olding)da unga naf bermaydi)», — der edilar. Hasan: «‹al-Jadd› — boylik (degani)dir», — dedi.Варрод (Муғира ибн Шуъбадан — у Муғира ибн Шуъбанинг котиби эди) ривоят қилади: Бир куни Муғира менга Муовияга (ёзиладиган) мактубда ёздирдики, Пайғамбар ﷺ ҳар фарз намоздан кейин: «Лаа илааҳа иллаллооҳу ваҳдаҳу лаа шариика лаҳ, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамд, ва ҳува алаа кулли шайъин қодиир. Аллоҳумма лаа мониъа лимаа аътойт, ва лаа муътия лимаа манаът, ва лаа янфаъу зал-жадди минкал-жадд (Аллоҳдан бошқа ҳақ маъбуд йўқ; У ягонадир, Унинг шериги йўқ; мулк Унга хос ва ҳамд Унга хос; У ҳар нарсага қодирдир. Аллоҳим, Сен берган нарсани тўсувчи йўқ; Сен тўсган нарсани берувчи йўқ; (мол-давлат) эгасининг давлати Сенинг (олдинг)да унга наф бермайди)», — дер эдилар. Ҳасан: «‹ал-Жадд› — бойлик (дегани)дир», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ زِيَادِ بْنِ عِلاَقَةَ، قَالَ سَمِعْتُ جَرِيرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ يَوْمَ مَاتَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ قَامَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ وَقَالَ عَلَيْكُمْ بِاتِّقَاءِ اللَّهِ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، وَالْوَقَارِ وَالسَّكِينَةِ حَتَّى يَأْتِيَكُمْ أَمِيرٌ، فَإِنَّمَا يَأْتِيكُمُ الآنَ، ثُمَّ قَالَ اسْتَعْفُوا لأَمِيرِكُمْ، فَإِنَّهُ كَانَ يُحِبُّ الْعَفْوَ‏.‏ ثُمَّ قَالَ أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّي أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قُلْتُ أُبَايِعُكَ عَلَى الإِسْلاَمِ‏.‏ فَشَرَطَ عَلَىَّ وَالنُّصْحِ لِكُلِّ مُسْلِمٍ‏.‏ فَبَايَعْتُهُ عَلَى هَذَا، وَرَبِّ هَذَا الْمَسْجِدِ إِنِّي لَنَاصِحٌ لَكُمْ‏.‏ ثُمَّ اسْتَغْفَرَ وَنَزَلَ‏.‏

Ziyod ibn Iloqadan rivoyat qilinadi: Men Jarir ibn Abdullohni eshitganman. Mugʻira ibn Shuʼba vafot etgan kuni u (minbarga) chiqib, Allohga hamdu sano aytdi-da: «Yolgʻiz, sherigi boʻlmagan Allohdan qoʻrqinglar. (Yangi) amir kelgunicha vazmin va xotirjam boʻlinglar — u tez orada keladi. (Vafot etgan) amiringiz uchun Allohdan magʻfirat soʻranglar, chunki u (ham) kechirishni yaxshi koʻrardi», — dedi. Jarir (soʻzida davom etib): «Ammo baʼd, men Paygʻambar ﷺ ning oldiga borib: ‹Sizga Islom (uzra) bayʼat qilaman›, — dedim. Paygʻambar ﷺ menga har bir musulmonga samimiy (xayrixoh) boʻlishni shart qildilar; men ham shunga bayʼat qildim. Mana shu masjidning Robbiga qasamki, men sizlarga (musulmonlarga) samimiyman», — dedi. Soʻng Jarir Allohdan magʻfirat soʻrab, (minbardan) tushdi.Зиёд ибн Илоқадан ривоят қилинади: Мен Жарир ибн Абдуллоҳни эшитганман. Муғира ибн Шуъба вафот этган куни у (минбарга) чиқиб, Аллоҳга ҳамду сано айтди-да: «Ёлғиз, шериги бўлмаган Аллоҳдан қўрқинглар. (Янги) амир келгунича вазмин ва хотиржам бўлинглар — у тез орада келади. (Вафот этган) амирингиз учун Аллоҳдан мағфират сўранглар, чунки у (ҳам) кечиришни яхши кўрарди», — деди. Жарир (сўзида давом этиб): «Аммо баъд, мен Пайғамбар ﷺ нинг олдига бориб: ‹Сизга Ислом (узра) байъат қиламан›, — дедим. Пайғамбар ﷺ менга ҳар бир мусулмонга самимий (хайрихоҳ) бўлишни шарт қилдилар; мен ҳам шунга байъат қилдим. Мана шу масжиднинг Роббига қасамки, мен сизларга (мусулмонларга) самимийман», — деди. Сўнг Жарир Аллоҳдан мағфират сўраб, (минбардан) тушди.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ الأَشْجَعِيُّ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبْجَرَ، قَالَ سَمِعْتُ الشَّعْبِيَّ، يَقُولُ سَمِعْتُ الْمُغِيرَةَ بْنَ شُعْبَةَ، يَقُولُ عَلَى الْمِنْبَرِ إِنَّ مُوسَى - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - سَأَلَ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ عَنْ أَخَسِّ أَهْلِ الْجَنَّةِ مِنْهَا حَظًّا ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِنَحْوِهِ ‏.‏

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi — u minbar ustida shunday derdi: «Albatta Muso — alayhissalom — Alloh azza va jalladan jannat ahlidan undan ulushi eng kam (xasis) boʻlgani haqida soʻradi». Va u hadisni shunga oʻxshash (tarzda) keltirdi.Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади — у минбар устида шундай дерди: «Албатта Мусо — алайҳиссалом — Аллоҳ азза ва жалладан жаннат аҳлидан ундан улуши энг кам (хасис) бўлгани ҳақида сўради». Ва у ҳадисни шунга ўхшаш (тарзда) келтирди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي عَاصِمُ بْنُ سُلَيْمَانَ، هُوَ الأَحْوَلُ عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيِّ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، أَنَّهُ خَطَبَ امْرَأَةً فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ انْظُرْ إِلَيْهَا فَإِنَّهُ أَحْرَى أَنْ يُؤْدَمَ بَيْنَكُمَا ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْلَمَةَ وَجَابِرٍ وَأَنَسٍ وَأَبِي حُمَيْدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ وَقَالُوا لاَ بَأْسَ أَنْ يَنْظُرَ إِلَيْهَا مَا لَمْ يَرَ مِنْهَا مُحَرَّمًا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ أَحْرَى أَنْ يُؤْدَمَ بَيْنَكُمَا ‏"‏ قَالَ أَحْرَى أَنْ تَدُومَ الْمَوَدَّةُ بَيْنَكُمَا ‏.‏

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u bir ayolga sovchi boʻlgan edi. Shunda Nabiy ﷺ: «Unga (bir bor) qarab ol, chunki bu ikkovingiz oʻrtangizda (ahillik) doimiy boʻlishiga koʻproq sababdir», dedilar. Bu bobda Muhammad ibn Maslama, Jobir, Anas, Abu Humayd va Abu Hurayradan ham (hadis rivoyat qilingan). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Baʼzi ilm ahllari shu hadisga (amal qilganlar) va: «Undan harom (qaralmaydigan) joyni koʻrmas ekan, unga qarashda zarar yoʻq», deganlar. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. U zotning «ikkovingiz oʻrtangizda (ahillik) doimiy boʻlishiga koʻproq sababdir» degan soʻzlarining maʼnosi — u: «ikkovingiz orangizda mehr-muhabbat davom etishiga koʻproq sababdir», dedi (degani).Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у бир аёлга совчи бўлган эди. Шунда Набий ﷺ: «Унга (бир бор) қараб ол, чунки бу икковингиз ўртангизда (аҳиллик) доимий бўлишига кўпроқ сабабдир», дедилар. Бу бобда Муҳаммад ибн Маслама, Жобир, Анас, Абу Ҳумайд ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ҳадис ривоят қилинган). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Баъзи илм аҳллари шу ҳадисга (амал қилганлар) ва: «Ундан ҳаром (қаралмайдиган) жойни кўрмас экан, унга қарашда зарар йўқ», деганлар. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. У зотнинг «икковингиз ўртангизда (аҳиллик) доимий бўлишига кўпроқ сабабдир» деган сўзларининг маъноси — у: «икковингиз орангизда меҳр-муҳаббат давом этишига кўпроқ сабабдир», деди (дегани).

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سِنَانٍ الْقَطَّانُ الْوَاسِطِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ، عَنْ أَيُّوبَ أَبِي الْعَلاَءِ، عَنِ ابْنِ شُبْرُمَةَ، عَنِ امْرَأَةِ، مَسْرُوقٍ عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَحَدِيثُ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ وَالأَعْمَشِ عَنْ حَبِيبٍ وَأَيُّوبَ أَبِي الْعَلاَءِ كُلُّهَا ضَعِيفَةٌ لاَ تَصِحُّ وَدَلَّ عَلَى ضَعْفِ حَدِيثِ الأَعْمَشِ عَنْ حَبِيبٍ هَذَا الْحَدِيثُ أَوْقَفَهُ حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ عَنِ الأَعْمَشِ وَأَنْكَرَ حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ أَنْ يَكُونَ حَدِيثُ حَبِيبٍ مَرْفُوعًا وَأَوْقَفَهُ أَيْضًا أَسْبَاطٌ عَنِ الأَعْمَشِ مَوْقُوفٌ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَاهُ ابْنُ دَاوُدَ عَنِ الأَعْمَشِ مَرْفُوعًا أَوَّلُهُ وَأَنْكَرَ أَنْ يَكُونَ فِيهِ الْوُضُوءُ عِنْدَ كُلِّ صَلاَةٍ وَدَلَّ عَلَى ضَعْفِ حَدِيثِ حَبِيبٍ هَذَا أَنَّ رِوَايَةَ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ فَكَانَتْ تَغْتَسِلُ لِكُلِّ صَلاَةٍ ‏.‏ فِي حَدِيثِ الْمُسْتَحَاضَةِ وَرَوَى أَبُو الْيَقْظَانِ عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيٍّ - رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ - وَعَمَّارٌ مَوْلَى بَنِي هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَرَوَى عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ مَيْسَرَةَ وَبَيَانٌ وَالْمُغِيرَةُ وَفِرَاسٌ وَمُجَالِدٌ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ حَدِيثِ قَمِيرَ عَنْ عَائِشَةَ ‏"‏ تَوَضَّئِي لِكُلِّ صَلاَةٍ ‏"‏ ‏.‏ وَرِوَايَةُ دَاوُدَ وَعَاصِمٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ قَمِيرَ عَنْ عَائِشَةَ ‏"‏ تَغْتَسِلُ كُلَّ يَوْمٍ مَرَّةً ‏"‏ ‏.‏ وَرَوَى هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ الْمُسْتَحَاضَةُ تَتَوَضَّأُ لِكُلِّ صَلاَةٍ ‏.‏ وَهَذِهِ الأَحَادِيثُ كُلُّهَا ضَعِيفَةٌ إِلاَّ حَدِيثَ قَمِيرَ وَحَدِيثَ عَمَّارٍ مَوْلَى بَنِي هَاشِمٍ وَحَدِيثَ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ وَالْمَعْرُوفُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْغُسْلُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan bu hadis boshqa sanad bilan, Paygʻambar ﷺ dan shunga oʻxshash rivoyat qilingan. Abu Dovud aytdi: Adiy ibn Sobitning hadisi, hamda aʼmashning Habib va Ayyub Abul-Aloʼdan (qilgan) hadislari — hammasi zaif, sahih emas. Aʼmashning Habibdan (qilgan) hadisi zaifligiga shu (dalolat qiladiki): uni Hafs ibn Gʻiyos aʼmashdan mavquf qilgan va Hafs ibn Gʻiyos Habibning hadisi marfuʼ boʻlishini inkor qilgan; uni Asbot ham aʼmashdan, Oishadan mavquf qilib (rivoyat qilgan). Abu Dovud aytdi: Buni Ibn Dovud aʼmashdan — avvalini marfuʼ qilib — rivoyat qilgan va unda «har namozga tahorat (olish)» borligini inkor qilgan. Habibning bu hadisi zaifligiga yana shu (dalolat qiladiki): Zuhriyning Urvadan, u Oishadan (qilgan) rivoyatida — mustahoza hadisida — (Oisha): «U har namozga gʻusl qilar edi», — degan. Abul-Yaqzon Adiy ibn Sobitdan, u otasidan, u Alidan (rivoyat qilgan); Banu Hoshimning mavlosi Ammor Ibn Abbosdan (rivoyat qilgan); Abdulmalik ibn Maysara, Bayon, Mugʻiyra, Firos va Mujolid Shaʼbiydan, u Qamiyrning hadisidan, u Oishadan: «Har namozga tahorat ol», — deb rivoyat qilishgan. Dovud va Osimning Shaʼbiydan, u Qamiyrdan, u Oishadan (qilgan) rivoyatida: «Har kuni bir marta gʻusl qiladi», — deyilgan. Hishom ibn Urva otasidan: «Mustahoza ayol har namozga tahorat oladi», — deb rivoyat qilgan. Bu hadislarning hammasi zaif — Qamiyrning hadisi, Banu Hoshimning mavlosi Ammorning hadisi va Hishom ibn Urvaning otasidan (qilgan) hadisidan boshqa. Ibn Abbosdan maʼlum (mashhur) boʻlgani esa — gʻusldir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан бу ҳадис бошқа санад билан, Пайғамбар ﷺ дан шунга ўхшаш ривоят қилинган. Абу Довуд айтди: Адий ибн Собитнинг ҳадиси, ҳамда аъмашнинг Ҳабиб ва Айюб Абул-Алоъдан (қилган) ҳадислари — ҳаммаси заиф, саҳиҳ эмас. Аъмашнинг Ҳабибдан (қилган) ҳадиси заифлигига шу (далолат қиладики): уни Ҳафс ибн Ғиёс аъмашдан мавқуф қилган ва Ҳафс ибн Ғиёс Ҳабибнинг ҳадиси марфуъ бўлишини инкор қилган; уни Асбот ҳам аъмашдан, Оишадан мавқуф қилиб (ривоят қилган). Абу Довуд айтди: Буни Ибн Довуд аъмашдан — аввалини марфуъ қилиб — ривоят қилган ва унда «ҳар намозга таҳорат (олиш)» борлигини инкор қилган. Ҳабибнинг бу ҳадиси заифлигига яна шу (далолат қиладики): Зуҳрийнинг Урвадан, у Оишадан (қилган) ривоятида — мустаҳоза ҳадисида — (Оиша): «У ҳар намозга ғусл қилар эди», — деган. Абул-Яқзон Адий ибн Собитдан, у отасидан, у Алидан (ривоят қилган); Бану Ҳошимнинг мавлоси Аммор Ибн Аббосдан (ривоят қилган); Абдулмалик ибн Майсара, Баён, Муғийра, Фирос ва Мужолид Шаъбийдан, у Қамийрнинг ҳадисидан, у Оишадан: «Ҳар намозга таҳорат ол», — деб ривоят қилишган. Довуд ва Осимнинг Шаъбийдан, у Қамийрдан, у Оишадан (қилган) ривоятида: «Ҳар куни бир марта ғусл қилади», — дейилган. Ҳишом ибн Урва отасидан: «Мустаҳоза аёл ҳар намозга таҳорат олади», — деб ривоят қилган. Бу ҳадисларнинг ҳаммаси заиф — Қамийрнинг ҳадиси, Бану Ҳошимнинг мавлоси Амморнинг ҳадиси ва Ҳишом ибн Урванинг отасидан (қилган) ҳадисидан бошқа. Ибн Аббосдан маълум (машҳур) бўлгани эса — ғуслдир.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ، عَنْ سُفْيَانَ، قَالَ سَمِعْتُهُ مِنْ، عَبْدَةَ بْنِ أَبِي لُبَابَةَ وَسَمِعْتُهُ مِنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، كِلاَهُمَا سَمِعَهُ مِنْ، وَرَّادٍ، كَاتِبِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ قَالَ كَتَبَ مُعَاوِيَةُ إِلَى الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ أَخْبِرْنِي بِشَىْءٍ، سَمِعْتَهُ مِنْ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَقَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا قَضَى الصَّلاَةَ قَالَ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ اللَّهُمَّ لاَ مَانِعَ لِمَا أَعْطَيْتَ وَلاَ مُعْطِيَ لِمَا مَنَعْتَ وَلاَ يَنْفَعُ ذَا الْجَدِّ مِنْكَ الْجَدُّ ‏"‏ ‏.‏

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Muoviya unga xat yozib: «Menga Rasululloh ﷺdan eshitgan biror narsani xabar qil», dedi. U shunday dedi: Rasululloh ﷺ namozni ado qilib boʻlganlarida: «Lo ilaha illalloh vahdahu la sharika lah, lahul-mulku va lahul-hamdu va huva ala kulli shayin qodir, allohumma la mania lima aʼtayta va la muʼtiya lima manaʼta va la yanfau zal-jaddi minkal-jadd (Yolgʻiz Allohdan boshqa haq maʼbud yoʻq, Uning sherigi yoʻq, mulk Unikidir, hamd Unikidir, U har narsaga qodirdir, ey Alloh, Sen bergan narsani toʻsuvchi yoʻq, Sen toʻsgan narsani beruvchi yoʻq, boylik egasiga uning boyligi Sendan hech naf bermas)», derdilar.Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Муовия унга хат ёзиб: «Менга Расулуллоҳ ﷺдан эшитган бирор нарсани хабар қил», деди. У шундай деди: Расулуллоҳ ﷺ намозни адо қилиб бўлганларида: «Ло илаҳа иллаллоҳ ваҳдаҳу ла шарика лаҳ, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамду ва ҳува ала кулли шайин қодир, аллоҳумма ла маниа лима аътайта ва ла муътия лима манаъта ва ла янфау зал-жадди минкал-жадд (Ёлғиз Аллоҳдан бошқа ҳақ маъбуд йўқ, Унинг шериги йўқ, мулк Уникидир, ҳамд Уникидир, У ҳар нарсага қодирдир, эй Аллоҳ, Сен берган нарсани тўсувчи йўқ, Сен тўсган нарсани берувчи йўқ, бойлик эгасига унинг бойлиги Сендан ҳеч наф бермас)», дердилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ الْمِصْرِيُّ، أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَنْبَأَنَا يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، حَدَّثَهُ عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ ذُؤَيْبٍ، ح وَحَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ خَرَشَةَ، عَنِ ابْنِ ذُؤَيْبٍ، قَالَ جَاءَتِ الْجَدَّةُ إِلَى أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ تَسْأَلُهُ مِيرَاثَهَا فَقَالَ لَهَا أَبُو بَكْرٍ مَا لَكِ فِي كِتَابِ اللَّهِ شَىْءٌ وَمَا عَلِمْتُ لَكِ فِي سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا فَارْجِعِي حَتَّى أَسْأَلَ النَّاسَ ‏.‏ فَسَأَلَ النَّاسَ فَقَالَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ حَضَرْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَعْطَاهَا السُّدُسَ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ هَلْ مَعَكَ غَيْرُكَ فَقَامَ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ الأَنْصَارِيُّ فَقَالَ مِثْلَ مَا قَالَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ فَأَنْفَذَهُ لَهَا أَبُو بَكْرٍ ‏.‏ ثُمَّ جَاءَتِ الْجَدَّةُ الأُخْرَى مِنْ قِبَلِ الأَبِ إِلَى عُمَرَ تَسْأَلُهُ مِيرَاثَهَا فَقَالَ مَا لَكِ فِي كِتَابِ اللَّهِ شَىْءٌ وَمَا كَانَ الْقَضَاءُ الَّذِي قُضِيَ بِهِ إِلاَّ لِغَيْرِكِ وَمَا أَنَا بِزَائِدٍ فِي الْفَرَائِضِ شَيْئًا وَلَكِنْ هُوَ ذَاكِ السُّدُسُ فَإِنِ اجْتَمَعْتُمَا فِيهِ فَهُوَ بَيْنَكُمَا وَأَيَّتُكُمَا خَلَتْ بِهِ فَهُوَ لَهَا ‏.‏

Ibn Zuʼayb (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Bir buvi Abu Bakr Siddiqning huzuriga kelib, undan oʻz merosini soʻradi. Abu Bakr unga: «Alloh Kitobida sen uchun hech narsa yoʻq, Rasululloh ﷺ ning sunnatlarida ham sen uchun biror narsa borligini bilmayman. Qaytib tur, odamlardan soʻrab olay», dedi. Soʻng u odamlardan soʻradi va Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu): «Men Rasululloh ﷺ ning huzurlarida hozir edim, u zot unga oltidan bir ulush berdilar», dedi. Abu Bakr: «Sen bilan birga boshqa (guvoh) bormi?» dedi. Shunda Muhammad ibn Maslama al-Ansoriy oʻrnidan turib, Mugʻiyra ibn Shuʼba aytganidek gapni aytdi. Shu bilan Abu Bakr uni (buvi haqidagi hukmni) joriy qildi.Ибн Зуъайб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Бир буви Абу Бакр Сиддиқнинг ҳузурига келиб, ундан ўз меросини сўради. Абу Бакр унга: «Аллоҳ Китобида сен учун ҳеч нарса йўқ, Расулуллоҳ ﷺ нинг суннатларида ҳам сен учун бирор нарса борлигини билмайман. Қайтиб тур, одамлардан сўраб олай», деди. Сўнг у одамлардан сўради ва Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу): «Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳузурларида ҳозир эдим, у зот унга олтидан бир улуш бердилар», деди. Абу Бакр: «Сен билан бирга бошқа (гувоҳ) борми?» деди. Шунда Муҳаммад ибн Маслама ал-Ансорий ўрнидан туриб, Муғийра ибн Шуъба айтганидек гапни айтди. Шу билан Абу Бакр уни (буви ҳақидаги ҳукмни) жорий қилди.

وَعَن الحجاح بْنِ حَسَّانَ قَالَ دَخَلْنَا عَلَى أَنَسِ بْنِ مَالك فَحَدَّثَتْنِي أُخْتِي الْمُغِيرَةُ قَالَتْ: وَأَنْتَ يَوْمَئِذٍ غُلَامٌ وَلَكَ قَرْنَانِ أَوْ قُصَّتَانِ فَمَسَحَ رَأْسَكَ وَبَرَّكَ عَلَيْكَ وَقَالَ: «احْلِقُوا هَذَيْنِ أَوْ قُصُّوهُمَا فَإِنَّ هَذَا زِيُّ الْيَهُود» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُد

Hasan ibn Ali bizga Yazid ibn Horundan, unga Hajjoj ibn Hasson rivoyat qilib aytdi: Biz Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)ning huzuriga kirdik. Singlim Mugʻiyra menga gapirib berib dedi: Sen oʻsha kunlari yosh bola eding, sochingda ikkita kokil yoki ikkita qoqol bor edi. U (Anas) boshingni siladi va senga baraka tiladi-da: «Mana bu ikkitasini qiringlar yoki kesinglar, chunki bu yahudiylarning urfidir», dedi.Ҳасан ибн Али бизга Язид ибн Ҳорундан, унга Ҳажжож ибн Ҳассон ривоят қилиб айтди: Биз Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурига кирдик. Синглим Муғийра менга гапириб бериб деди: Сен ўша кунлари ёш бола эдинг, сочингда иккита кокил ёки иккита қоқол бор эди. У (Анас) бошингни силади ва сенга барака тилади-да: «Мана бу иккитасини қиринглар ёки кесинглар, чунки бу яҳудийларнинг урфидир», деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عُمَيْرٍ، عَنْ وَرَّادٍ كَاتِبِ الْمُغِيرَةِ قَالَ‏:‏ كَتَبَ مُعَاوِيَةُ إِلَى الْمُغِيرَةِ‏:‏ اكْتُبْ إِلَيَّ مَا سَمِعْتَ مِنْ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم، فَكَتَبَ إِلَيْهِ‏:‏ إِنَّ نَبِيَّ اللهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلاَةٍ‏:‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ، وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ، اللَّهُمَّ لاَ مَانِعَ لِمَا أَعْطَيْتَ، وَلاَ مُعْطِيَ لَمَا مَنَعْتَ، وَلاَ يَنْفَعُ ذَا الْجَدِّ مِنْكَ الْجَدُّ، وَكَتَبَ إِلَيْهِ‏:‏ إِنَّهُ كَانَ يَنْهَى عَنْ قِيلَ وَقَالَ، وَكَثْرَةِ السُّؤَالِ، وَإِضَاعَةِ الْمَالِ‏.‏ وَكَانَ يَنْهَى عَنْ عُقُوقِ الأُمَّهَاتِ، وَوَأْدِ الْبَنَاتِ، وَمَنْعٍ وَهَاتِ‏.‏

Mugʻiraning kotibi Varrod (rahimahulloh) aytdi: Muoviya Mugʻiraga: «Rasululloh ﷺ dan eshitgan narsangni menga yozib yubor», deb yozdi. U esa unga shunday yozdi: Allohning Nabiysi ﷺ har namozdan keyin: «Lo ilaha illalloh, vahdahu lo sharika lahu, lahul-mulku va lahul-hamdu, va huva alo kulli shayin qadir. Allohumma lo moniʼa limo aʼtayta, va lo muʼtiya limo manaʼta, va lo yanfaʼu zal-jaddi minkal-jadd», deb aytar edilar. Yana unga shuni yozdiki, u zot qiyl-u qol (behuda gap-soʻz)dan, koʻp savol berishdan va molni zoye qilishdan qaytarardilar; onalarga oqibatsizlik qilishdan, qizlarni tiriklayin koʻmishdan hamda (haqni) bermaslik va (haqsiz narsani) talab qilishdan qaytarardilar.Муғиранинг котиби Варрод (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Муовия Муғирага: «Расулуллоҳ ﷺ дан эшитган нарсангни менга ёзиб юбор», деб ёзди. У эса унга шундай ёзди: Аллоҳнинг Набийси ﷺ ҳар намоздан кейин: «Ло илаҳа иллаллоҳ, ваҳдаҳу ло шарика лаҳу, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамду, ва ҳува ало кулли шайин қадир. Аллоҳумма ло мониъа лимо аътайта, ва ло муътия лимо манаъта, ва ло янфаъу зал-жадди минкал-жадд», деб айтар эдилар. Яна унга шуни ёздики, у зот қийл-у қол (беҳуда гап-сўз)дан, кўп савол беришдан ва молни зое қилишдан қайтарардилар; оналарга оқибатсизлик қилишдан, қизларни тириклайин кўмишдан ҳамда (ҳақни) бермаслик ва (ҳақсиз нарсани) талаб қилишдан қайтарардилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، لَمَّا حَضَرَتْ أَبَا طَالِبٍ الْوَفَاةُ جَاءَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَوَجَدَ عِنْدَهُ أَبَا جَهْلِ بْنَ هِشَامٍ، وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي أُمَيَّةَ بْنِ الْمُغِيرَةِ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لأَبِي طَالِبٍ ‏"‏ يَا عَمِّ، قُلْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، كَلِمَةً أَشْهَدُ لَكَ بِهَا عِنْدَ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي أُمَيَّةَ يَا أَبَا طَالِبٍ، أَتَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَلَمْ يَزَلْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعْرِضُهَا عَلَيْهِ، وَيَعُودَانِ بِتِلْكَ الْمَقَالَةِ، حَتَّى قَالَ أَبُو طَالِبٍ آخِرَ مَا كَلَّمَهُمْ هُوَ عَلَى مِلَّةِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَأَبَى أَنْ يَقُولَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَا وَاللَّهِ لأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ، مَا لَمْ أُنْهَ عَنْكَ ‏"‏‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِ ‏[quran sura="9" aya_start="113" aya_end="113"]{‏مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ‏}‏ الآيَةَ‏.‏

Said ibn Musayyab (otasidan) rivoyat qiladi: Abu Tolibning oʻlim vaqti yaqinlashganda, Rasululloh ﷺ uning oldiga bordilar va u yerda Abu Jahl ibn Hisham hamda Abdulloh ibn Abu Umayya ibn Mugʻirani — uning yonida — topdilar. Rasululloh ﷺ Abu Tolibga: «Ey amaki, ‹La ilaha illalloh›, — deng — men siz uchun Alloh huzurida guvohlik beradigan (yaʼni hujjat qiladigan) bir kalima», — dedilar. Abu Jahl va Abdulloh ibn Abu Umayya: «Ey Abu Tolib, sen Abdulmuttalibning dinidan voz kechamizmi?» — dedi. Rasululloh ﷺ Abu Tolibni — uni (‹La ilaha illalloh›ni) aytishga — daʼvat qilishda davom etdilar, ular (Abu Jahl va Abdulloh) esa oʻz gaplarini takrorlashda davom etdi — to Abu Tolib oxirgi soʻzi sifatida ‹u Abdulmuttalibning dinida (ekanini)› aytguncha va ‹La ilaha illalloh›ni aytishdan bosh tortguncha. (Shunda Rasululloh ﷺ: «Men — (Alloh tomonidan) man qilinmagunimcha — siz uchun Allohdan magʻfirat soʻrashda davom etaman», — dedilar.) Bas, Alloh u haqda (mana bu oyatni) nozil qildi: ‹Paygʻambar va iymon keltirganlarga — garchi (mushriklar) qarindosh boʻlsa ham — ular doʻzax ahli ekanligi (ularga) ayon boʻlganidan keyin, ular uchun magʻfirat soʻrashlari joiz emas› (Tavba, 113).Саид ибн Мусайяб (отасидан) ривоят қилади: Абу Толибнинг ўлим вақти яқинлашганда, Расулуллоҳ ﷺ унинг олдига бордилар ва у ерда Абу Жаҳл ибн Ҳишам ҳамда Абдуллоҳ ибн Абу Умайя ибн Муғирани — унинг ёнида — топдилар. Расулуллоҳ ﷺ Абу Толибга: «Эй амаки, ‹Ла илаҳа иллаллоҳ›, — денг — мен сиз учун Аллоҳ ҳузурида гувоҳлик берадиган (яъни ҳужжат қиладиган) бир калима», — дедилар. Абу Жаҳл ва Абдуллоҳ ибн Абу Умайя: «Эй Абу Толиб, сен Абдулмутталибнинг динидан воз кечамизми?» — деди. Расулуллоҳ ﷺ Абу Толибни — уни (‹Ла илаҳа иллаллоҳ›ни) айтишга — даъват қилишда давом этдилар, улар (Абу Жаҳл ва Абдуллоҳ) эса ўз гапларини такрорлашда давом этди — то Абу Толиб охирги сўзи сифатида ‹у Абдулмутталибнинг динида (эканини)› айтгунча ва ‹Ла илаҳа иллаллоҳ›ни айтишдан бош тортгунча. (Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Мен — (Аллоҳ томонидан) ман қилинмагунимча — сиз учун Аллоҳдан мағфират сўрашда давом этаман», — дедилар.) Бас, Аллоҳ у ҳақда (мана бу оятни) нозил қилди: ‹Пайғамбар ва иймон келтирганларга — гарчи (мушриклар) қариндош бўлса ҳам — улар дўзах аҳли эканлиги (уларга) аён бўлганидан кейин, улар учун мағфират сўрашлари жоиз эмас› (Тавба, 113).

حَدَّثَنَا حَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، جَمِيعًا عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، بْنِ سَعْدٍ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ أَبَا سَلَمَةَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ قَيْسٍ أَخْبَرَتْهُ أَنَّهَا، كَانَتْ تَحْتَ أَبِي عَمْرِو بْنِ حَفْصِ بْنِ الْمُغِيرَةِ فَطَلَّقَهَا آخِرَ ثَلاَثِ تَطْلِيقَاتٍ فَزَعَمَتْ أَنَّهَا جَاءَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَسْتَفْتِيهِ فِي خُرُوجِهَا مِنْ بَيْتِهَا فَأَمَرَهَا أَنْ تَنْتَقِلَ إِلَى ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ الأَعْمَى فَأَبَى مَرْوَانُ أَنْ يُصَدِّقَهُ فِي خُرُوجِ الْمُطَلَّقَةِ مِنْ بَيْتِهَا وَقَالَ عُرْوَةُ إِنَّ عَائِشَةَ أَنْكَرَتْ ذَلِكَ عَلَى فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ.‏

Fotima bint Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U Abu Amr ibn Hafs ibn al-Mugʻiraning nikohida edi, u (Abu Amr) uni uchta taloqning oxirgisi (uchinchisi) bilan taloq qildi. (Fotima) gumon (taʼkid) qilishicha, u Rasululloh ﷺ ning oldiga kelib oʻz uyidan chiqishi haqida fatvo soʻradi. Shunda u zot unga koʻr Ibn Ummu Maktumning oldiga koʻchishni buyurdilar. Marvon esa taloq qilingan ayolning oʻz uyidan chiqishi (haqidagi) bu (rivoyat)ni tasdiqlashdan (qabul qilishdan) bosh tortdi. Urva: «Oisha buni Fotima bint Qaysga (qilib) inkor qildi (rad etdi)», dedi.Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У Абу Амр ибн Ҳафс ибн ал-Муғиранинг никоҳида эди, у (Абу Амр) уни учта талоқнинг охиргиси (учинчиси) билан талоқ қилди. (Фотима) гумон (таъкид) қилишича, у Расулуллоҳ ﷺ нинг олдига келиб ўз уйидан чиқиши ҳақида фатво сўради. Шунда у зот унга кўр Ибн Умму Мактумнинг олдига кўчишни буюрдилар. Марвон эса талоқ қилинган аёлнинг ўз уйидан чиқиши (ҳақидаги) бу (ривоят)ни тасдиқлашдан (қабул қилишдан) бош тортди. Урва: «Оиша буни Фотима бинт Қайсга (қилиб) инкор қилди (рад этди)», деди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ أَيُّوبَ، وَقَتَادَةَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ زَوْجَ، بَرِيرَةَ كَانَ عَبْدًا أَسْوَدَ لِبَنِي الْمُغِيرَةِ يَوْمَ أُعْتِقَتْ بَرِيرَةُ وَاللَّهِ لَكَأَنِّي بِهِ فِي طُرُقِ الْمَدِينَةِ وَنَوَاحِيهَا وَإِنَّ دُمُوعَهُ لَتَسِيلُ عَلَى لِحْيَتِهِ يَتَرَضَّاهَا لِتَخْتَارَهُ فَلَمْ تَفْعَلْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَسَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ هُوَ سَعِيدُ بْنُ مِهْرَانَ وَيُكْنَى أَبَا النَّضْرِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Barira ozod qilingan kuni uning eri Bani Mugʻiraga tegishli bir qora qul edi. «Allohga qasamki, men uni hozir ham Madina koʻchalari va atroflarida koʻrib turgandekman — soqoli ustidan koʻz yoshlari oqib, u (ayolni) oʻzini tanlashga koʻndirmoqchi boʻlardi, biroq u (ayol) bunday qilmadi (yaʼni uni tanlamadi).» Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Said ibn Abu Aruba — bu Said ibn Mehron boʻlib, Abun-Nazr deb kunyalanadi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Барира озод қилинган куни унинг эри Бани Муғирага тегишли бир қора қул эди. «Аллоҳга қасамки, мен уни ҳозир ҳам Мадина кўчалари ва атрофларида кўриб тургандекман — соқоли устидан кўз ёшлари оқиб, у (аёлни) ўзини танлашга кўндирмоқчи бўларди, бироқ у (аёл) бундай қилмади (яъни уни танламади).» Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Саид ибн Абу Аруба — бу Саид ибн Меҳрон бўлиб, Абун-Назр деб куняланади.

حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ خَالِدٍ الرَّمْلِيُّ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ، أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ أَنَّهَا، كَانَتْ عِنْدَ أَبِي حَفْصِ بْنِ الْمُغِيرَةِ وَأَنَّ أَبَا حَفْصِ بْنَ الْمُغِيرَةِ طَلَّقَهَا آخِرَ ثَلاَثِ تَطْلِيقَاتٍ فَزَعَمَتْ أَنَّهَا جَاءَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَفْتَتْهُ فِي خُرُوجِهَا مِنْ بَيْتِهَا فَأَمَرَهَا أَنْ تَنْتَقِلَ إِلَى ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ الأَعْمَى فَأَبَى مَرْوَانُ أَنْ يُصَدِّقَ حَدِيثَ فَاطِمَةَ فِي خُرُوجِ الْمُطَلَّقَةِ مِنْ بَيْتِهَا ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ وَأَنْكَرَتْ عَائِشَةُ - رضى الله عنها - عَلَى فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَذَلِكَ رَوَاهُ صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ وَابْنُ جُرَيْجٍ وَشُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ كُلُّهُمْ عَنِ الزُّهْرِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَشُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ وَاسْمُ أَبِي حَمْزَةَ دِينَارٌ وَهُوَ مَوْلَى زِيَادٍ ‏.‏

Abu Salama (rahimahulloh) Fotima binti Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qiladiki, u (Abu Salamaga) xabar berib (aytdi): U Abu Hafs ibnul Mugʻiyraning nikohida edi va Abu Hafs ibnul Mugʻiyra uni uchinchi (oxirgi) taloq bilan taloq qildi. U (Fotima) gumon qilib (aytishicha), u Rasululloh ﷺ huzurlariga kelib, uydan chiqishi haqida fatvo soʻradi. U zot unga koʻr boʻlgan Ibn Ummi Maktum (huzuriga) koʻchib oʻtishni buyurdilar. Marvon esa Fotimaning taloq qilingan ayolning oʻz uyidan chiqishi haqidagi hadisini tasdiqlashdan bosh tortdi. Urva aytdi: Oisha (roziyallohu anho) Fotima binti Qaysga (bu rivoyat yuzasidan) eʼtiroz bildirdi. Abu Dovud aytdi: Shuningdek, buni Solih ibn Kayson, Ibn Jurayj va Shuʼayb ibn Abu Hamza — barchasi Zuhriydan rivoyat qilganlar. Abu Dovud aytdi: Shuʼayb ibn Abu Hamza (boʻlib), Abu Hamzaning ismi Dinor boʻlib, u Ziyodning ozod qilgan quli edi.Абу Салама (раҳимаҳуллоҳ) Фотима бинти Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қиладики, у (Абу Саламага) хабар бериб (айтди): У Абу Ҳафс ибнул Муғийранинг никоҳида эди ва Абу Ҳафс ибнул Муғийра уни учинчи (охирги) талоқ билан талоқ қилди. У (Фотима) гумон қилиб (айтишича), у Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келиб, уйдан чиқиши ҳақида фатво сўради. У зот унга кўр бўлган Ибн Умми Мактум (ҳузурига) кўчиб ўтишни буюрдилар. Марвон эса Фотиманинг талоқ қилинган аёлнинг ўз уйидан чиқиши ҳақидаги ҳадисини тасдиқлашдан бош тортди. Урва айтди: Оиша (розияллоҳу анҳо) Фотима бинти Қайсга (бу ривоят юзасидан) эътироз билдирди. Абу Довуд айтди: Шунингдек, буни Солиҳ ибн Кайсон, Ибн Журайж ва Шуъайб ибн Абу Ҳамза — барчаси Зуҳрийдан ривоят қилганлар. Абу Довуд айтди: Шуъайб ибн Абу Ҳамза (бўлиб), Абу Ҳамзанинг исми Динор бўлиб, у Зиёднинг озод қилган қули эди.

أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ قُدَامَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنِ الْمُسَيَّبِ أَبِي الْعَلاَءِ، عَنْ وَرَّادٍ، قَالَ كَتَبَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ إِلَى مُعَاوِيَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ دُبُرَ الصَّلاَةِ إِذَا سَلَّمَ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ اللَّهُمَّ لاَ مَانِعَ لِمَا أَعْطَيْتَ وَلاَ مُعْطِيَ لِمَا مَنَعْتَ وَلاَ يَنْفَعُ ذَا الْجَدِّ مِنْكَ الْجَدُّ ‏"‏ ‏.‏

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Muoviyaga xat yozib bildirdiki, Rasululloh ﷺ namozdan soʻng salom berganlarida: «Lo ilaha illalloh vahdahu la sharika lah, lahul-mulku va lahul-hamdu va huva ala kulli shayin qodir, allohumma la mania lima aʼtayta va la muʼtiya lima manaʼta va la yanfau zal-jaddi minkal-jadd», derdilar.Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Муовияга хат ёзиб билдирдики, Расулуллоҳ ﷺ намоздан сўнг салом берганларида: «Ло илаҳа иллаллоҳ ваҳдаҳу ла шарика лаҳ, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамду ва ҳува ала кулли шайин қодир, аллоҳумма ла маниа лима аътайта ва ла муътия лима манаъта ва ла янфау зал-жадди минкал-жадд», дердилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، وَزُهَيْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ الْمُغِيرَةَ بْنَ شُعْبَةَ، أَرَادَ أَنْ يَتَزَوَّجَ، امْرَأَةً فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ اذْهَبْ فَانْظُرْ إِلَيْهَا فَإِنَّهُ أَحْرَى أَنْ يُؤْدَمَ بَيْنَكُمَا ‏"‏ ‏.‏ فَفَعَلَ فَتَزَوَّجَهَا فَذَكَرَ مِنْ مُوَافَقَتِهَا ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Mugʻiyra ibn Shuʼba bir ayolga uylanmoqchi boʻldi. Shunda Nabiy ﷺ unga: «Borib, unga qarab ol, chunki bu ikkovingiz oʻrtangizda mehr-ulfat paydo boʻlishiga yaqinroqdir», dedilar. U shunday qildi va unga uylandi hamda u bilan ahil boʻlib yashaganini eslab oʻtdi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Муғийра ибн Шуъба бир аёлга уйланмоқчи бўлди. Шунда Набий ﷺ унга: «Бориб, унга қараб ол, чунки бу икковингиз ўртангизда меҳр-улфат пайдо бўлишига яқинроқдир», дедилар. У шундай қилди ва унга уйланди ҳамда у билан аҳил бўлиб яшаганини эслаб ўтди.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «بَيْنَا أَنَا نَائِمٌ بِخَزَائِنِ الْأَرْضِ فَوُضِعَ فِي كَفَّيَّ سِوَارَانِ مِنْ ذَهَبٍ فَكَبُرَا عَلَيَّ فَأُوحِيَ إِلَيَّ أَنِ انْفُخْهُمَا فَنَفَخْتُهُمَا فَذَهَبَا فَأَوَّلْتُهُمَا الْكَذَّابَيْنِ اللَّذَيْنِ أَنَا بَيْنَهُمَا صَاحِبَ صَنْعَاءَ وَصَاحِبَ الْيَمَامَةِ» . مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ. وَفِي رِوَايَةٍ: «يُقَالُ لِأَحَدِهِمَا مُسَيْلِمَةُ صَاحِبُ الْيَمَامَةِ وَالْعَنْسِيُّ صَاحِبُ صَنْعَاءَ» لَمْ أَجِدْ هَذِهِ الرِّوَايَةَ فِي (الصَّحِيحَيْنِ) وَذكرهَا صَاحب الْجَامِع عَن التِّرْمِذِيّ

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Rasululloh ﷺ: «Men uxlab yotgan paytimda, menga yer xazinalari keltirildi; kaftimga oltindan ikki bilakuzuk qoʻ yildi, ular menga ogʻir (yoqimsiz) tuyuldi. Shunda menga — ularni puflab (uchirib yubor) — deb vahiy qilindi; men ularni pufladim, ular ketdi (uchdi). Men ularni — orasida men (turgan) ikki kazzob (yolgʻonchi): Sanʼo sohibi (al-Ansiy) va Yamoma sohibi (Musaylima) — deb taʼbirladim», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Расулуллоҳ ﷺ: «Мен ухлаб ётган пайтимда, менга ер хазиналари келтирилди; кафтимга олтиндан икки билакузук қў йилди, улар менга оғир (ёқимсиз) туюлди. Шунда менга — уларни пуфлаб (учириб юбор) — деб ваҳий қилинди; мен уларни пуфладим, улар кетди (учди). Мен уларни — орасида мен (турган) икки каззоб (ёлғончи): Санъо соҳиби (ал-Ансий) ва Ямома соҳиби (Мусайлима) — деб таъбирладим», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ مُغِيرَةَ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ سَلَمَةَ الضَّبِّيِّ، عَنْ تَمِيمِ بْنِ حَذْلَمٍ قَالَ‏:‏ إِنِّي لَأَذْكُرُ أَوَّلَ مَنْ سَلَّمَ عَلَيْهِ بِالإِمْرَةِ بِالْكُوفَةِ، خَرَجَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ مِنْ بَابِ الرَّحَبَةِ، فَفَجَأَهُ رَجُلٌ مِنْ كِنْدَةَ، زَعَمُوا أَنَّهُ‏:‏ أَبُو قُرَّةَ الْكِنْدِيُّ، فَسَلَّمَ عَلَيْهِ، فَقَالَ‏:‏ السَّلاَمُ عَلَيْكَ أَيُّهَا الأَمِيرُ وَرَحْمَةُ اللهِ، السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ، فَكَرِهَهُ، فَقَالَ‏:‏ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ أَيُّهَا الأَمِيرُ وَرَحْمَةُ اللهِ، السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ، هَلْ أَنَا إِلاَّ مِنْهُمْ، أَمْ لاَ‏؟‏ قَالَ سِمَاكٌ‏:‏ ثُمَّ أَقَرَّ بِهَا بَعْدُ‏.‏

Tamim ibn Hazlam (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Kufada amir (unvoni) bilan salom berilgan birinchi kishini yaxshi eslayman. Mugʻira ibn Shuʼba Rahaba darvozasidan chiqqan edi, kindalik bir kishi — uni Abu Qurra al-Kindiy deyishardi — unga duch keldi va: «Assalomu alayka ayyuhal-amir va rohmatullohi, assalomu alaykum», deb salom berdi. (Mugʻira) buni yoqtirmadi. Shunda haligi kishi: «Assalomu alaykum ayyuhal-amir va rohmatullohi, assalomu alaykum. Axir men ham ulardan (musulmonlardan) biriman-ku, shundaymi yoki yoʻqmi?» dedi. Simok: «Keyin bu (odat) barqaror boʻlib qoldi», dedi.Тамим ибн Ҳазлам (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Куфада амир (унвони) билан салом берилган биринчи кишини яхши эслайман. Муғира ибн Шуъба Раҳаба дарвозасидан чиққан эди, киндалик бир киши — уни Абу Қурра ал-Киндий дейишарди — унга дуч келди ва: «Ассалому алайка айюҳал-амир ва роҳматуллоҳи, ассалому алайкум», деб салом берди. (Муғира) буни ёқтирмади. Шунда ҳалиги киши: «Ассалому алайкум айюҳал-амир ва роҳматуллоҳи, ассалому алайкум. Ахир мен ҳам улардан (мусулмонлардан) бириман-ку, шундайми ёки йўқми?» деди. Симок: «Кейин бу (одат) барқарор бўлиб қолди», деди.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ، عَنِ ابْنِ أَشْوَعَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، حَدَّثَنِي كَاتِبُ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، قَالَ كَتَبَ مُعَاوِيَةُ إِلَى الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ أَنِ اكْتُبْ، إِلَىَّ بِشَىْءٍ سَمِعْتَهُ مِنَ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَكَتَبَ إِلَيْهِ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ كَرِهَ لَكُمْ ثَلاَثًا قِيلَ وَقَالَ، وَإِضَاعَةَ الْمَالِ، وَكَثْرَةَ السُّؤَالِ ‏"‏‏.‏

Shaʼbiy (Mugʻira ibn Shuʼba kotibidan) rivoyat qiladi: Muoviya Mugʻira ibn Shuʼbaga: «Menga — Paygʻambar ﷺ dan eshitgan biror narsangni — yoz», — deb (xat) yozdi. Bas, Mugʻira yozdi: Men Paygʻambar ﷺ ning shunday deganini eshitdim: «Alloh sizlar uchun uch narsani yomon koʻrdi: birinchisi — behuda (foydasiz) gap-soʻz (yaʼni koʻp gapirish yoki birovlar haqida gapirish); ikkinchisi — molni (isrofgarchilik bilan) zoye qilish; uchinchisi — koʻp savol berish (nizoli diniy masalalarda) yoki (juda muhtoj boʻlmay turib) odamlardan (biror narsa) soʻrash».Шаъбий (Муғира ибн Шуъба котибидан) ривоят қилади: Муовия Муғира ибн Шуъбага: «Менга — Пайғамбар ﷺ дан эшитган бирор нарсангни — ёз», — деб (хат) ёзди. Бас, Муғира ёзди: Мен Пайғамбар ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: «Аллоҳ сизлар учун уч нарсани ёмон кўрди: биринчиси — беҳуда (фойдасиз) гап-сўз (яъни кўп гапириш ёки бировлар ҳақида гапириш); иккинчиси — молни (исрофгарчилик билан) зое қилиш; учинчиси — кўп савол бериш (низоли диний масалаларда) ёки (жуда муҳтож бўлмай туриб) одамлардан (бирор нарса) сўраш».

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، - وَاللَّفْظُ لِعَبْدٍ - قَالاَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ، الرَّزَّاقِ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ أَبَا عَمْرِو بْنَ حَفْصِ بْنِ الْمُغِيرَةِ، خَرَجَ مَعَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ إِلَى الْيَمَنِ فَأَرْسَلَ إِلَى امْرَأَتِهِ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ بِتَطْلِيقَةٍ كَانَتْ بَقِيَتْ مِنْ طَلاَقِهَا وَأَمَرَ لَهَا الْحَارِثَ بْنَ هِشَامٍ وَعَيَّاشَ بْنَ أَبِي رَبِيعَةَ بِنَفَقَةٍ فَقَالاَ لَهَا وَاللَّهِ مَا لَكِ نَفَقَةٌ إِلاَّ أَنْ تَكُونِي حَامِلاً ‏.‏ فَأَتَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَتْ لَهُ قَوْلَهُمَا ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ لاَ نَفَقَةَ لَكِ ‏"‏ ‏.‏ فَاسْتَأْذَنَتْهُ فِي الاِنْتِقَالِ فَأَذِنَ لَهَا ‏.‏ فَقَالَتْ أَيْنَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ ‏"‏ إِلَى ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ ‏"‏ ‏.‏ وَكَانَ أَعْمَى تَضَعُ ثِيَابَهَا عِنْدَهُ وَلاَ يَرَاهَا فَلَمَّا مَضَتْ عِدَّتُهَا أَنْكَحَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ فَأَرْسَلَ إِلَيْهَا مَرْوَانُ قَبِيصَةَ بْنَ ذُؤَيْبٍ يَسْأَلُهَا عَنِ الْحَدِيثِ فَحَدَّثَتْهُ بِهِ فَقَالَ مَرْوَانُ لَمْ نَسْمَعْ هَذَا الْحَدِيثَ إِلاَّ مِنِ امْرَأَةٍ سَنَأْخُذُ بِالْعِصْمَةِ الَّتِي وَجَدْنَا النَّاسَ عَلَيْهَا ‏.‏ فَقَالَتْ فَاطِمَةُ حِينَ بَلَغَهَا قَوْلُ مَرْوَانَ فَبَيْنِي وَبَيْنَكُمُ الْقُرْآنُ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ لاَ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ‏}‏ الآيَةَ قَالَتْ هَذَا لِمَنْ كَانَتْ لَهُ مُرَاجَعَةٌ فَأَىُّ أَمْرٍ يَحْدُثُ بَعْدَ الثَّلاَثِ فَكَيْفَ تَقُولُونَ لاَ نَفَقَةَ لَهَا إِذَا لَمْ تَكُنْ حَامِلاً فَعَلاَمَ تَحْبِسُونَهَا.

Fotima bint Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Abu Amr ibn Hafs ibn al-Mugʻira Ali ibn Abu Tolib bilan Yamanga chiqdi va xotini Fotima bint Qaysga, taloqidan qolgan bir taloq (xabari) bilan (odam) yubordi (yaʼni oxirgi taloqni qildi). Hamda al-Horis ibn Hishom va Ayyosh ibn Abu Rabiaga unga nafaqa berishni buyurdi. Shunda u ikkovi (Fotimaga): «Vallohi, agar homilador boʻlmasang, senga nafaqa yoʻq», dedilar. (Fotima) Nabiy ﷺ ning oldiga kelib u ikkovining soʻzini u zotga aytdi. U zot: «Senga nafaqa yoʻq», dedilar. Soʻng (Fotima) u zotdan koʻchib oʻtishga izn soʻradi, u zot unga izn berdilar. (Fotima): «Qayerga, yo Rasululloh?» dedi. U zot: «Ibn Ummu Maktumning oldiga», dedilar. U (Ibn Ummu Maktum) koʻr edi, (Fotima) kiyimini uning oldida yechardi, u (Fotimani) koʻrmasdi. Idda(si) oʻtgach, Nabiy ﷺ uni Usoma ibn Zaydga nikohlab berdilar. Marvon unga Qabisa ibn Zuʼaybni yuborib, undan bu hadisni soʻradi. (Fotima) unga buni soʻzlab berdi. Shunda Marvon: «Biz bu hadisni faqat bir ayoldan eshitdik. Biz odamlarni (rioya qilayotgan) ehtiyot (yoʻl)ni tutamiz (yaʼni taloq qilingan ayol uyidan chiqmasin)», dedi. Marvonning soʻzi Fotimaga yetganda, u: «Men bilan sizlarning oramizda Qurʼon (hukm chiqaradi). Alloh azza va jalla: {Ularni uylaridan chiqarmanglar} (Taloq 1) — degan oyatni (aytgan)», dedi. (Fotima yana): «Bu (oyat) rajʼiy (qaytarib olish mumkin boʻlgan) taloq qilingan ayol haqidadir. Uch (taloq)dan keyin esa qanday ish yangidan boʻladi (qaytarib olish boʻlmaydi)? Bas, qanday qilib: homilador boʻlmasa, unga nafaqa yoʻq, deysizlar-u, soʻng nima sababdan uni (uyda) ushlab turasizlar?» dedi.Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Абу Амр ибн Ҳафс ибн ал-Муғира Али ибн Абу Толиб билан Яманга чиқди ва хотини Фотима бинт Қайсга, талоқидан қолган бир талоқ (хабари) билан (одам) юборди (яъни охирги талоқни қилди). Ҳамда ал-Ҳорис ибн Ҳишом ва Айёш ибн Абу Рабиага унга нафақа беришни буюрди. Шунда у иккови (Фотимага): «Валлоҳи, агар ҳомиладор бўлмасанг, сенга нафақа йўқ», дедилар. (Фотима) Набий ﷺ нинг олдига келиб у икковининг сўзини у зотга айтди. У зот: «Сенга нафақа йўқ», дедилар. Сўнг (Фотима) у зотдан кўчиб ўтишга изн сўради, у зот унга изн бердилар. (Фотима): «Қаерга, ё Расулуллоҳ?» деди. У зот: «Ибн Умму Мактумнинг олдига», дедилар. У (Ибн Умму Мактум) кўр эди, (Фотима) кийимини унинг олдида ечарди, у (Фотимани) кўрмасди. Идда(си) ўтгач, Набий ﷺ уни Усома ибн Зайдга никоҳлаб бердилар. Марвон унга Қабиса ибн Зуъайбни юбориб, ундан бу ҳадисни сўради. (Фотима) унга буни сўзлаб берди. Шунда Марвон: «Биз бу ҳадисни фақат бир аёлдан эшитдик. Биз одамларни (риоя қилаётган) эҳтиёт (йўл)ни тутамиз (яъни талоқ қилинган аёл уйидан чиқмасин)», деди. Марвоннинг сўзи Фотимага етганда, у: «Мен билан сизларнинг орамизда Қуръон (ҳукм чиқаради). Аллоҳ азза ва жалла: {Уларни уйларидан чиқарманглар} (Талоқ 1) — деган оятни (айтган)», деди. (Фотима яна): «Бу (оят) ражъий (қайтариб олиш мумкин бўлган) талоқ қилинган аёл ҳақидадир. Уч (талоқ)дан кейин эса қандай иш янгидан бўлади (қайтариб олиш бўлмайди)? Бас, қандай қилиб: ҳомиладор бўлмаса, унга нафақа йўқ, дейсизлар-у, сўнг нима сабабдан уни (уйда) ушлаб турасизлар?» деди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مُغِيرَةَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ قَالَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ قَيْسٍ طَلَّقَنِي زَوْجِي ثَلاَثًا عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ سُكْنَى لَكِ وَلاَ نَفَقَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مُغِيرَةُ فَذَكَرْتُهُ لإِبْرَاهِيمَ فَقَالَ قَالَ عُمَرُ لاَ نَدَعُ كِتَابَ اللَّهِ وَسُنَّةَ نَبِيِّنَا صلى الله عليه وسلم لِقَوْلِ امْرَأَةٍ لاَ نَدْرِي أَحَفِظَتْ أَمْ نَسِيَتْ ‏.‏ وَكَانَ عُمَرُ يَجْعَلُ لَهَا السُّكْنَى وَالنَّفَقَةَ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَنْبَأَنَا حُصَيْنٌ، وَإِسْمَاعِيلُ، وَمُجَالِدٌ، قَالَ هُشَيْمٌ وَحَدَّثَنَا دَاوُدُ، أَيْضًا عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ فَسَأَلْتُهَا عَنْ قَضَاءِ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيهَا فَقَالَتْ طَلَّقَهَا زَوْجُهَا الْبَتَّةَ فَخَاصَمَتْهُ فِي السُّكْنَى وَالنَّفَقَةِ فَلَمْ يَجْعَلْ لَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم سُكْنَى وَلاَ نَفَقَةً ‏.‏ وَفِي حَدِيثِ دَاوُدَ قَالَتْ وَأَمَرَنِي أَنْ أَعْتَدَّ فِي بَيْتِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمُ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَعَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ وَالشَّعْبِيُّ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالُوا لَيْسَ لِلْمُطَلَّقَةِ سُكْنَى وَلاَ نَفَقَةٌ إِذَا لَمْ يَمْلِكْ زَوْجُهَا الرَّجْعَةَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ وَعَبْدُ اللَّهِ إِنَّ الْمُطَلَّقَةَ ثَلاَثًا لَهَا السُّكْنَى وَالنَّفَقَةُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لَهَا السُّكْنَى وَلاَ نَفَقَةَ لَهَا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَاللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ إِنَّمَا جَعَلْنَا لَهَا السُّكْنَى بِكِتَابِ اللَّهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى‏:‏ ‏(‏لاَ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَلاَ يَخْرُجْنَ إِلاَّ أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ ‏)‏ قَالُوا هُوَ الْبَذَاءُ أَنْ تَبْذُوَ عَلَى أَهْلِهَا ‏.‏ وَاعْتَلَّ بِأَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ قَيْسٍ لَمْ يَجْعَلْ لَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم السُّكْنَى لِمَا كَانَتْ تَبْذُو عَلَى أَهْلِهَا ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَلاَ نَفَقَةَ لَهَا لِحَدِيثِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي قِصَّةِ حَدِيثِ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ ‏.‏

Fotima bint Qays (roziyallohu anho) aytdi: «Erim Nabiy ﷺ zamonida meni uch (taloq bilan) taloq qildi. Shunda Allohning Rasuli ﷺ: ‹Sen uchun na turar joy bor, na nafaqa›, dedilar.» Mugʻiyra (rivoyat qiluvchilardan biri) aytdi: «Buni Ibrohimga zikr qilganimda, u: ‹Umar: ‹Biz Allohning Kitobini va Paygʻambarimiz ﷺning sunnatini, eslaganmi yoki unutganmi bilmaydigan bir ayolning soʻzi uchun tark etmaymiz›, dedi›, dedi.» Umar esa unga (taloq qilingan ayolga) turar joy ham, nafaqa ham (berishni) belgilar edi. Shaʼbiy aytdi: «Men Fotima bint Qays huzuriga kirdim va undan Allohning Rasuli ﷺning uning haqidagi hukmlari toʻgʻrisida soʻradim. U: ‹Erim meni ‹battata› (qatʼiy) qilib taloq qildi, men u bilan turar joy va nafaqa haqida daʼvolashdim, ammo Nabiy ﷺ menga na turar joy, na nafaqa belgilamadilar›, dedi.» Dovudning hadisida: «(Fotima): ‹U zot menga Ibn Ummu Maktumning uyida idda saqlashimni buyurdilar›, dedi», (deyilgan). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu baʼzi ilm ahlining — ular orasida Hasan Basriy, Ato ibn Abi Raboh va Shaʼbiy — soʻzidir; Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Ular: «Eri qaytarib olishga ega boʻlmasa, taloq qilingan ayol uchun na turar joy, na nafaqa bordir», dedilar. Nabiy ﷺ sahobalaridan boʻlgan baʼzi ilm ahli — ular orasida Umar va Abdulloh — «uch (taloq bilan) taloq qilingan ayol uchun turar joy ham, nafaqa ham bordir», dedilar. Bu Sufyon Savriy va Kufa ahlining soʻzidir. Baʼzi ilm ahli: «Uning uchun turar joy bor, lekin nafaqa yoʻq», dedilar. Bu Molik ibn Anas, Lays ibn Saʼd va Shofeiyning soʻzidir. Shofeiy: «Biz uning uchun turar joyni Allohning Kitobiga koʻra belgiladik. Alloh taolo: {Ularni uylaridan chiqarmang, ular ham (oʻzlari) chiqmasinlar, magar ochiq bir fohisha (ish) qilsalargina (chiqarish mumkin)} (Taloq 1), dedi», dedi. Ular: «Bu — (ayolning) er-xeshlariga qoʻpollik (fohish soʻz) qilishidir», dedilar. (Shofeiy): «Fotima bint Qaysga Nabiy ﷺ turar joy belgilamaganlari, uning er-xeshlariga qoʻpollik qilgani sababli edi», deb dalil keltirdi. Shofeiy: «Uning uchun nafaqa ham yoʻq — Allohning Rasuli ﷺning Fotima bint Qays qissasidagi hadislari sababli», dedi.Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо) айтди: «Эрим Набий ﷺ замонида мени уч (талоқ билан) талоқ қилди. Шунда Аллоҳнинг Расули ﷺ: ‹Сен учун на турар жой бор, на нафақа›, дедилар.» Муғийра (ривоят қилувчилардан бири) айтди: «Буни Иброҳимга зикр қилганимда, у: ‹Умар: ‹Биз Аллоҳнинг Китобини ва Пайғамбаримиз ﷺнинг суннатини, эслаганми ёки унутганми билмайдиган бир аёлнинг сўзи учун тарк этмаймиз›, деди›, деди.» Умар эса унга (талоқ қилинган аёлга) турар жой ҳам, нафақа ҳам (беришни) белгилар эди. Шаъбий айтди: «Мен Фотима бинт Қайс ҳузурига кирдим ва ундан Аллоҳнинг Расули ﷺнинг унинг ҳақидаги ҳукмлари тўғрисида сўрадим. У: ‹Эрим мени ‹баттата› (қатъий) қилиб талоқ қилди, мен у билан турар жой ва нафақа ҳақида даъволашдим, аммо Набий ﷺ менга на турар жой, на нафақа белгиламадилар›, деди.» Довуднинг ҳадисида: «(Фотима): ‹У зот менга Ибн Умму Мактумнинг уйида идда сақлашимни буюрдилар›, деди», (дейилган). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу баъзи илм аҳлининг — улар орасида Ҳасан Басрий, Ато ибн Аби Рабоҳ ва Шаъбий — сўзидир; Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Улар: «Эри қайтариб олишга эга бўлмаса, талоқ қилинган аёл учун на турар жой, на нафақа бордир», дедилар. Набий ﷺ саҳобаларидан бўлган баъзи илм аҳли — улар орасида Умар ва Абдуллоҳ — «уч (талоқ билан) талоқ қилинган аёл учун турар жой ҳам, нафақа ҳам бордир», дедилар. Бу Суфён Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир. Баъзи илм аҳли: «Унинг учун турар жой бор, лекин нафақа йўқ», дедилар. Бу Молик ибн Анас, Лайс ибн Саъд ва Шофеийнинг сўзидир. Шофеий: «Биз унинг учун турар жойни Аллоҳнинг Китобига кўра белгиладик. Аллоҳ таоло: {Уларни уйларидан чиқарманг, улар ҳам (ўзлари) чиқмасинлар, магар очиқ бир фоҳиша (иш) қилсаларгина (чиқариш мумкин)} (Талоқ 1), деди», деди. Улар: «Бу — (аёлнинг) эр-хешларига қўполлик (фоҳиш сўз) қилишидир», дедилар. (Шофеий): «Фотима бинт Қайсга Набий ﷺ турар жой белгиламаганлари, унинг эр-хешларига қўполлик қилгани сабабли эди», деб далил келтирди. Шофеий: «Унинг учун нафақа ҳам йўқ — Аллоҳнинг Расули ﷺнинг Фотима бинт Қайс қиссасидаги ҳадислари сабабли», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ ثَوْرٍ، حَدَّثَهُمْ عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، قَالَ خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم زَمَنَ الْحُدَيْبِيَةِ فِي بِضْعَ عَشَرَةَ مِائَةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ حَتَّى إِذَا كَانُوا بِذِي الْحُلَيْفَةِ قَلَّدَ الْهَدْىَ وَأَشْعَرَهُ وَأَحْرَمَ بِالْعُمْرَةِ ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ قَالَ وَسَارَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى إِذَا كَانَ بِالثَّنِيَّةِ الَّتِي يُهْبَطُ عَلَيْهِمْ مِنْهَا بَرَكَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ فَقَالَ النَّاسُ حَلْ حَلْ خَلأَتِ الْقَصْوَاءُ ‏.‏ مَرَّتَيْنِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا خَلأَتْ وَمَا ذَلِكَ لَهَا بِخُلُقٍ وَلَكِنْ حَبَسَهَا حَابِسُ الْفِيلِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لاَ يَسْأَلُونِي الْيَوْمَ خُطَّةً يُعَظِّمُونَ بِهَا حُرُمَاتِ اللَّهِ إِلاَّ أَعْطَيْتُهُمْ إِيَّاهَا ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ زَجَرَهَا فَوَثَبَتْ فَعَدَلَ عَنْهُمْ حَتَّى نَزَلَ بِأَقْصَى الْحُدَيْبِيَةِ عَلَى ثَمَدٍ قَلِيلِ الْمَاءِ فَجَاءَهُ بُدَيْلُ بْنُ وَرْقَاءَ الْخُزَاعِيُّ ثُمَّ أَتَاهُ - يَعْنِي عُرْوَةَ بْنَ مَسْعُودٍ - فَجَعَلَ يُكَلِّمُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَكُلَّمَا كَلَّمَهُ أَخَذَ بِلِحْيَتِهِ وَالْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ قَائِمٌ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَعَهُ السَّيْفُ وَعَلَيْهِ الْمِغْفَرُ فَضَرَبَ يَدَهُ بِنَعْلِ السَّيْفِ وَقَالَ أَخِّرْ يَدَكَ عَنْ لِحْيَتِهِ ‏.‏ فَرَفَعَ عُرْوَةُ رَأْسَهُ فَقَالَ مَنْ هَذَا قَالُوا الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ ‏.‏ فَقَالَ أَىْ غُدَرُ أَوَلَسْتُ أَسْعَى فِي غَدْرَتِكَ وَكَانَ الْمُغِيرَةُ صَحِبَ قَوْمًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَقَتَلَهُمْ وَأَخَذَ أَمْوَالَهُمْ ثُمَّ جَاءَ فَأَسْلَمَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَّا الإِسْلاَمُ فَقَدْ قَبِلْنَا وَأَمَّا الْمَالُ فَإِنَّهُ مَالُ غَدْرٍ لاَ حَاجَةَ لَنَا فِيهِ ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اكْتُبْ هَذَا مَا قَاضَى عَلَيْهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَصَّ الْخَبَرَ فَقَالَ سُهَيْلٌ وَعَلَى أَنَّهُ لاَ يَأْتِيكَ مِنَّا رَجُلٌ وَإِنْ كَانَ عَلَى دِينِكَ إِلاَّ رَدَدْتَهُ إِلَيْنَا ‏.‏ فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ قَضِيَّةِ الْكِتَابِ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لأَصْحَابِهِ ‏"‏ قُومُوا فَانْحَرُوا ثُمَّ احْلِقُوا ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ جَاءَ نِسْوَةٌ مُؤْمِنَاتٌ مُهَاجِرَاتٌ الآيَةَ فَنَهَاهُمُ اللَّهُ أَنْ يَرُدُّوهُنَّ وَأَمَرَهُمْ أَنْ يَرُدُّوا الصَّدَاقَ ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الْمَدِينَةِ فَجَاءَهُ أَبُو بَصِيرٍ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْشٍ - يَعْنِي فَأَرْسَلُوا فِي طَلَبِهِ - فَدَفَعَهُ إِلَى الرَّجُلَيْنِ فَخَرَجَا بِهِ حَتَّى إِذَا بَلَغَا ذَا الْحُلَيْفَةِ نَزَلُوا يَأْكُلُونَ مِنْ تَمْرٍ لَهُمْ فَقَالَ أَبُو بَصِيرٍ لأَحَدِ الرَّجُلَيْنِ وَاللَّهِ إِنِّي لأَرَى سَيْفَكَ هَذَا يَا فُلاَنُ جَيِّدًا ‏.‏ فَاسْتَلَّهُ الآخَرُ فَقَالَ أَجَلْ قَدْ جَرَّبْتُ بِهِ فَقَالَ أَبُو بَصِيرٍ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْهِ فَأَمْكَنَهُ مِنْهُ فَضَرَبَهُ حَتَّى بَرَدَ وَفَرَّ الآخَرُ حَتَّى أَتَى الْمَدِينَةَ فَدَخَلَ الْمَسْجِدَ يَعْدُو فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَقَدْ رَأَى هَذَا ذُعْرًا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ قَدْ قُتِلَ وَاللَّهِ صَاحِبِي وَإِنِّي لَمَقْتُولٌ فَجَاءَ أَبُو بَصِيرٍ فَقَالَ قَدْ أَوْفَى اللَّهُ ذِمَّتَكَ فَقَدْ رَدَدْتَنِي إِلَيْهِمْ ثُمَّ نَجَّانِي اللَّهُ مِنْهُمْ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَيْلَ أُمِّهِ مِسْعَرَ حَرْبٍ لَوْ كَانَ لَهُ أَحَدٌ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا سَمِعَ ذَلِكَ عَرَفَ أَنَّهُ سَيَرُدُّهُ إِلَيْهِمْ فَخَرَجَ حَتَّى أَتَى سِيفَ الْبَحْرِ وَيَنْفَلِتُ أَبُو جَنْدَلٍ فَلَحِقَ بِأَبِي بَصِيرٍ حَتَّى اجْتَمَعَتْ مِنْهُمْ عِصَابَةٌ ‏.‏

Muhammad ibn Ubayd bizga rivoyat qildiki, Muhammad ibn Savr ularga Maʼmardan, u az-Zuhriydan, u Urva ibn az-Zubayrdan, u al-Misvar ibn Maxramadan rivoyat qildi: Nabiy ﷺ Hudaybiya zamonida sahobalaridan oʻn bir yuzga yaqin (kishi) bilan yoʻlga chiqdilar. Zul-Hulayfaga yetganlarida, qurbonlik chorvasini (belgi sifatida) boʻyniga osdilar, unga belgi qoʻydilar va umra niyatida ehrom bogʻladilar. (Rovi hadisni) keltirdi va dedi: Nabiy ﷺ yurib, (Makkaga) ular tomon tushadigan dovonga yetganlarida, ulovlari u zotni (oldiga olib) choʻkdi. Odamlar ikki marta: «Hal, hal! Qasvo (tuya) tixirlik qildi!», deyishdi. Shunda Nabiy ﷺ: «U tixirlik qilgani yoʻq va bu uning xulqida ham yoʻq. Lekin uni fil(ni Makkaga kiritmay)dan ushlab qolgan Zot ushlab qoldi», dedilar. Soʻng: «Jonim Qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, bugun ular mendan Allohning hurmatlarini ulugʻlaydigan biron narsani (shartni) soʻrasalar, men albatta uni ularga berurman», dedilar. Soʻng (tuyani) qistadilar, u oʻrnidan turdi va u zot ulardan (yoʻlni) burib, Hudaybiyaning eng chetidagi suvi oz boʻlgan bir koʻlmak yoniga tushdilar. Shunda u zotning huzurlariga Budayl ibn Varqo al-Xuzoiy, soʻng u — yaʼni Urva ibn Masʼud — keldi va Nabiy ﷺ bilan gaplasha boshladi. Har gapirganida (Urva) u zotning soqollaridan ushlardi. Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu) esa Nabiy ﷺ ning boshlarida (tepalarida), qoʻlida qilich va boshida dubulgʻa bilan turardi. U (Mugʻiyra Urvaning) qoʻliga qilich qini bilan urib: «Qoʻlingni u zotning soqollaridan tort!», dedi. Urva boshini koʻtarib: «Bu kim?», dedi. «Mugʻiyra ibn Shuʼba», deyishdi. Shunda u: «Ey gʻaddor! Men sening xiyonatingni tuzatish (oqibatini bartaraf qilish) bilan ovora emasmidim?!», dedi. Mugʻiyra johiliyat davrida bir qavmga hamroh boʻlib, soʻng ularni oʻldirib, mol-mulklarini olgan, keyin kelib Islomni qabul qilgan edi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Islomni boʻlsa, qabul qildik. Molga kelsak, u xiyonat moli, bizga unda hojat yoʻq», degan edilar. (Rovi) hadisni (davom ettirib) keltirdi: Nabiy ﷺ: «Yoz: ‹Bu — Muhammad Rasululloh kelishgan narsadir›», dedilar va voqeani hikoya qildi. Shunda Suhayl: «Va shunisiki, sening diningda boʻlsa ham, bizdan biron kishi sening oldingga (qochib) kelsa, uni bizga qaytarasan», dedi. (Nabiy ﷺ) yozuv (sulhnoma) ishidan boʻshaganlarida, sahobalariga: «Turinglar, (qurbonliklarni) soʻyinglar, soʻng (sochlaringizni) oldiringlar», dedilar. Soʻng iymon keltirgan, hijrat qilgan ayollar keldi — ana shu oyat (nozil boʻldi) — va Alloh ularni (oʻsha ayollarni) qaytarishdan qaytardi va ularga mahrni (kofir erlariga) qaytarib berishni buyurdi. Soʻng u zot Madinaga qaytdilar. Shunda u zotning huzurlariga Qurayshdan boʻlgan bir kishi Abu Basir keldi — yaʼni (Quraysh) uni qidirib (odam) yuborgan edi — va u zot uni ikki kishiga topshirdilar. Ikkovi uni olib chiqib ketdi, Zul-Hulayfaga yetganlarida, oʻzlaridagi xurmodan yeb tushib (dam) oldilar. Shunda Abu Basir ikki kishidan biriga: «Allohga qasamki, ey falonchi, men sening bu qilichingni juda yaxshi (oʻtkir) deb koʻraman», dedi. Boshqasi (kishi) uni qinidan chiqarib: «Ha, men u bilan (kesib) sinab koʻrganman», dedi. Abu Basir: «Menga koʻrsat, qarayin», dedi. U (qilichni) uning ixtiyoriga berdi va (Abu Basir) uni soviguncha (oʻlguncha) urdi. Boshqasi qochib, Madinaga keldi va yugurib masjidga kirdi. Shunda Nabiy ﷺ: «Bu (kishi) bir vahima koʻribdi», dedilar. U: «Allohga qasamki, sherigim oʻldirildi va men ham (endi) oʻldirilaman», dedi. Soʻng Abu Basir kelib: «Yo Rasululloh, Alloh sizning zimmangizni (ahdingizni) bajo keltirdi: siz meni ularga qaytardingiz, soʻng Alloh meni ulardan qutqardi», dedi. Shunda Nabiy ﷺ: «Onasiga voy! Agar uning (Abu Basirning) yonida biron (yordamchi)si boʻlganda, urush qoʻzgʻatuvchi (boʻlardi)!», dedilar. U (Abu Basir) buni eshitganida, u zot uni yana ularga qaytarib berishlarini bildi va chiqib, dengiz boʻyiga bordi. Abu Jandal ham (Quraysh qoʻlidan) qutulib chiqib, Abu Basirga qoʻshildi, hatto ulardan bir guruh toʻplandi.Муҳаммад ибн Убайд бизга ривоят қилдики, Муҳаммад ибн Савр уларга Маъмардан, у аз-Зуҳрийдан, у Урва ибн аз-Зубайрдан, у ал-Мисвар ибн Махрамадан ривоят қилди: Набий ﷺ Ҳудайбия замонида саҳобаларидан ўн бир юзга яқин (киши) билан йўлга чиқдилар. Зул-Ҳулайфага етганларида, қурбонлик чорвасини (белги сифатида) бўйнига осдилар, унга белги қўйдилар ва умра ниятида эҳром боғладилар. (Рови ҳадисни) келтирди ва деди: Набий ﷺ юриб, (Маккага) улар томон тушадиган довонга етганларида, уловлари у зотни (олдига олиб) чўкди. Одамлар икки марта: «Ҳал, ҳал! Қасво (туя) тихирлик қилди!», дейишди. Шунда Набий ﷺ: «У тихирлик қилгани йўқ ва бу унинг хулқида ҳам йўқ. Лекин уни фил(ни Маккага киритмай)дан ушлаб қолган Зот ушлаб қолди», дедилар. Сўнг: «Жоним Қўлида бўлган Зотга қасамки, бугун улар мендан Аллоҳнинг ҳурматларини улуғлайдиган бирон нарсани (шартни) сўрасалар, мен албатта уни уларга берурман», дедилар. Сўнг (туяни) қистадилар, у ўрнидан турди ва у зот улардан (йўлни) буриб, Ҳудайбиянинг энг четидаги суви оз бўлган бир кўлмак ёнига тушдилар. Шунда у зотнинг ҳузурларига Будайл ибн Варқо ал-Хузоий, сўнг у — яъни Урва ибн Масъуд — келди ва Набий ﷺ билан гаплаша бошлади. Ҳар гапирганида (Урва) у зотнинг соқолларидан ушларди. Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу) эса Набий ﷺ нинг бошларида (тепаларида), қўлида қилич ва бошида дубулға билан турарди. У (Муғийра Урванинг) қўлига қилич қини билан уриб: «Қўлингни у зотнинг соқолларидан торт!», деди. Урва бошини кўтариб: «Бу ким?», деди. «Муғийра ибн Шуъба», дейишди. Шунда у: «Эй ғаддор! Мен сенинг хиёнатингни тузатиш (оқибатини бартараф қилиш) билан овора эмасмидим?!», деди. Муғийра жоҳилият даврида бир қавмга ҳамроҳ бўлиб, сўнг уларни ўлдириб, мол-мулкларини олган, кейин келиб Исломни қабул қилган эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Исломни бўлса, қабул қилдик. Молга келсак, у хиёнат моли, бизга унда ҳожат йўқ», деган эдилар. (Рови) ҳадисни (давом эттириб) келтирди: Набий ﷺ: «Ёз: ‹Бу — Муҳаммад Расулуллоҳ келишган нарсадир›», дедилар ва воқеани ҳикоя қилди. Шунда Суҳайл: «Ва шунисики, сенинг динингда бўлса ҳам, биздан бирон киши сенинг олдингга (қочиб) келса, уни бизга қайтарасан», деди. (Набий ﷺ) ёзув (сулҳнома) ишидан бўшаганларида, саҳобаларига: «Туринглар, (қурбонликларни) сўйинглар, сўнг (сочларингизни) олдиринглар», дедилар. Сўнг иймон келтирган, ҳижрат қилган аёллар келди — ана шу оят (нозил бўлди) — ва Аллоҳ уларни (ўша аёлларни) қайтаришдан қайтарди ва уларга маҳрни (кофир эрларига) қайтариб беришни буюрди. Сўнг у зот Мадинага қайтдилар. Шунда у зотнинг ҳузурларига Қурайшдан бўлган бир киши Абу Басир келди — яъни (Қурайш) уни қидириб (одам) юборган эди — ва у зот уни икки кишига топширдилар. Иккови уни олиб чиқиб кетди, Зул-Ҳулайфага етганларида, ўзларидаги хурмодан еб тушиб (дам) олдилар. Шунда Абу Басир икки кишидан бирига: «Аллоҳга қасамки, эй фалончи, мен сенинг бу қиличингни жуда яхши (ўткир) деб кўраман», деди. Бошқаси (киши) уни қинидан чиқариб: «Ҳа, мен у билан (кесиб) синаб кўрганман», деди. Абу Басир: «Менга кўрсат, қарайин», деди. У (қилични) унинг ихтиёрига берди ва (Абу Басир) уни совигунча (ўлгунча) урди. Бошқаси қочиб, Мадинага келди ва югуриб масжидга кирди. Шунда Набий ﷺ: «Бу (киши) бир ваҳима кўрибди», дедилар. У: «Аллоҳга қасамки, шеригим ўлдирилди ва мен ҳам (энди) ўлдириламан», деди. Сўнг Абу Басир келиб: «Ё Расулуллоҳ, Аллоҳ сизнинг зиммангизни (аҳдингизни) бажо келтирди: сиз мени уларга қайтардингиз, сўнг Аллоҳ мени улардан қутқарди», деди. Шунда Набий ﷺ: «Онасига вой! Агар унинг (Абу Басирнинг) ёнида бирон (ёрдамчи)си бўлганда, уруш қўзғатувчи (бўларди)!», дедилар. У (Абу Басир) буни эшитганида, у зот уни яна уларга қайтариб беришларини билди ва чиқиб, денгиз бўйига борди. Абу Жандал ҳам (Қурайш қўлидан) қутулиб чиқиб, Абу Басирга қўшилди, ҳатто улардан бир гуруҳ тўпланди.

أَخْبَرَنَا الْحَسَنُ بْنُ إِسْمَاعِيلُ الْمُجَالِدِيُّ، قَالَ أَنْبَأَنَا هُشَيْمٌ، قَالَ أَنْبَأَنَا الْمُغِيرَةُ، وَذَكَرَ، آخَرَ ح وَأَنْبَأَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، قَالَ أَنْبَأَنَا غَيْرُ، وَاحِدٍ، مِنْهُمُ الْمُغِيرَةُ عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ وَرَّادٍ، كَاتِبِ الْمُغِيرَةِ أَنَّ مُعَاوِيَةَ، كَتَبَ إِلَى الْمُغِيرَةِ أَنِ اكْتُبْ إِلَىَّ بِحَدِيثٍ سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَكَتَبَ إِلَيْهِ الْمُغِيرَةُ إِنِّي سَمِعْتُهُ يَقُولُ عِنْدَ انْصِرَافِهِ مِنَ الصَّلاَةِ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ ‏"‏ ‏.‏ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ‏.‏

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Muoviya unga xat yozib, Rasululloh ﷺdan eshitgan bir hadisni yozib yuborishini soʻradi. Mugʻiyra unga yozib bildirdi: «Men u zot namozdan qaytganlarida uch marta shunday deganlarini eshitdim: ‹Lo ilaha illalloh vahdahu la sharika lah, lahul-mulku va lahul-hamdu va huva ala kulli shayin qodir›».Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Муовия унга хат ёзиб, Расулуллоҳ ﷺдан эшитган бир ҳадисни ёзиб юборишини сўради. Муғийра унга ёзиб билдирди: «Мен у зот намоздан қайтганларида уч марта шундай деганларини эшитдим: ‹Ло илаҳа иллаллоҳ ваҳдаҳу ла шарика лаҳ, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамду ва ҳува ала кулли шайин қодир›».

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ أَبِي الرَّبِيعِ، أَنْبَأَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ، عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيِّ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، قَالَ أَتَيْتُ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَذَكَرْتُ لَهُ امْرَأَةً أَخْطُبُهَا فَقَالَ ‏"‏ اذْهَبْ فَانْظُرْ إِلَيْهَا فَإِنَّهُ أَجْدَرُ أَنْ يُؤْدَمَ بَيْنَكُمَا ‏"‏ ‏.‏ فَأَتَيْتُ امْرَأَةً مِنَ الأَنْصَارِ فَخَطَبْتُهَا إِلَى أَبَوَيْهَا وَأَخْبَرْتُهُمَا بِقَوْلِ النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏.‏ فَكَأَنَّهُمَا كَرِهَا ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ فَسَمِعَتْ ذَلِكَ الْمَرْأَةُ وَهِيَ فِي خِدْرِهَا فَقَالَتْ إِنْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَمَرَكَ أَنْ تَنْظُرَ فَانْظُرْ ‏.‏ وَإِلاَّ فَإِنِّي أَنْشُدُكَ كَأَنَّهَا أَعْظَمَتْ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ فَنَظَرْتُ إِلَيْهَا فَتَزَوَّجْتُهَا ‏.‏ فَذَكَرَ مِنْ مُوَافَقَتِهَا ‏.‏

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiyning ﷺ oldilariga keldim va oʻzim sovchi qoʻymoqchi boʻlgan bir ayol haqida gapirdim. U zot: «Borib, unga qarab ol, chunki bu ikkovingiz oʻrtangizda mehr-ulfat paydo boʻlishiga yaqinroqdir», dedilar. Men ansorlardan boʻlgan bir ayolning oldiga borib, ota-onasidan uni sovchilik qildim va ularga Nabiyning ﷺ soʻzlarini xabar qildim. Goʻyo ular buni yoqtirmadilar. Oʻsha ayol pardasi ortida turib buni eshitib qoldi va: «Agar Rasululloh ﷺ senga qarashni buyurgan boʻlsalar, qara. Aks holda, men seni Alloh nomi bilan qasam ichiraman», dedi. Goʻyo u buni ulkan ish deb bildi. Men unga qarab oldim va u ga uylandim, soʻng u bilan ahil boʻlib yashaganini eslab oʻtdi.Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набийнинг ﷺ олдиларига келдим ва ўзим совчи қўймоқчи бўлган бир аёл ҳақида гапирдим. У зот: «Бориб, унга қараб ол, чунки бу икковингиз ўртангизда меҳр-улфат пайдо бўлишига яқинроқдир», дедилар. Мен ансорлардан бўлган бир аёлнинг олдига бориб, ота-онасидан уни совчилик қилдим ва уларга Набийнинг ﷺ сўзларини хабар қилдим. Гўё улар буни ёқтирмадилар. Ўша аёл пардаси ортида туриб буни эшитиб қолди ва: «Агар Расулуллоҳ ﷺ сенга қарашни буюрган бўлсалар, қара. Акс ҳолда, мен сени Аллоҳ номи билан қасам ичираман», деди. Гўё у буни улкан иш деб билди. Мен унга қараб олдим ва у га уйландим, сўнг у билан аҳил бўлиб яшаганини эслаб ўтди.

وَعَن عُرْوَة بن الْمُغيرَة بن شُعْبَة عَن أَبِيه قَالَ: أَنَّهُ غَزَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ غَزْوَةَ تَبُوكَ. قَالَ الْمُغِيرَةُ: فَتَبَرَّزَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قِبَلَ الْغَائِط فَحملت مَعَه إدواة قَبْلَ الْفَجْرِ فَلَمَّا رَجَعَ أَخَذْتُ أُهَرِيقُ عَلَى يَدَيْهِ من الإدواة فَغسل كفيه وَوَجْهَهُ وَعَلَيْهِ جُبَّةٌ مِنْ صُوفٍ ذَهَبَ يَحْسِرُ عَن ذِرَاعَيْهِ فَضَاقَ كم الْجُبَّة فَأخْرج يَده مِنْ تَحْتِ الْجُبَّةِ وَأَلْقَى الْجُبَّةَ عَلَى مَنْكِبَيْهِ وَغسل ذِرَاعَيْهِ وَمسح بناصيته وعَلى الْعِمَامَة وعَلى خفيه ثُمَّ رَكِبَ وَرَكِبْتُ فَانْتَهَيْنَا إِلَى الْقَوْمِ وَقَدْ قَامُوا فِي الصَّلَاة يُصَلِّي بِهِمْ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ وَقَدْ رَكَعَ بِهِمْ رَكْعَةً فَلَمَّا أَحَسَّ بِالنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسلم ذهب يتَأَخَّر فَأَوْمأ إِلَيْهِ فصلى بهم فَلَمَّا سلم قَامَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَقُمْتُ فَرَكَعْنَا الرَّكْعَة الَّتِي سبقتنا. رَوَاهُ مُسلم

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ (safarda) ortda qoldilar, men ham U Zot bilan ortda qoldim. Qachonki U Zot oʻz hojatlarini ado etdilar, «Sen bilan suv bormi?» dedilar. Bas, men Unga bir tahoratxona (idish) keltirdim; bas, U Zot kaftlarini va yuzini yuvdilar. Soʻng ikki bilaklarini ochmoqchi boʻldilar, ammo jubbaning yengi tor keldi; shunda qoʻlini jubbaning ostidan chiqardilar va jubbani ikki yelkasiga tashladilar-da, ikki bilaklarini yuvdilar; va peshonasiga, salla (imoma) ustiga va mahsilari ustiga mash tortdilar. Soʻng U Zot (ulovga) mindilar, men ham mindim. Bas, biz qavmga yetib keldik — ular esa (allaqachon) namozga turgan, Abdurahmon ibn Avf ularga imomlik qilayotgan edi va ularga bir rakaat (namoz) oʻqib boʻlgan edi —. Qachonki u Paygʻambar ﷺ ni sezdi, ortga chekinmoqchi boʻldi. Shunda (Paygʻambar) unga ishora qildilar; bas, u ularga (imom boʻlib) namozni (davom ettirib) oʻqidi. Qachonki u salom berdi, Paygʻambar ﷺ turdilar, men ham turdim; bas, biz oʻzimizdan oʻtib ketgan (qoldirgan) rakaatni oʻqidik.Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ (сафарда) ортда қолдилар, мен ҳам У Зот билан ортда қолдим. Қачонки У Зот ўз ҳожатларини адо этдилар, «Сен билан сув борми?» дедилар. Бас, мен Унга бир таҳоратхона (идиш) келтирдим; бас, У Зот кафтларини ва юзини ювдилар. Сўнг икки билакларини очмоқчи бўлдилар, аммо жуббанинг енги тор келди; шунда қўлини жуббанинг остидан чиқардилар ва жуббани икки елкасига ташладилар-да, икки билакларини ювдилар; ва пешонасига, салла (имома) устига ва маҳсилари устига маш тортдилар. Сўнг У Зот (уловга) миндилар, мен ҳам миндим. Бас, биз қавмга етиб келдик — улар эса (аллақачон) намозга турган, Абдураҳмон ибн Авф уларга имомлик қилаётган эди ва уларга бир ракаат (намоз) ўқиб бўлган эди —. Қачонки у Пайғамбар ﷺ ни сезди, ортга чекинмоқчи бўлди. Шунда (Пайғамбар) унга ишора қилдилар; бас, у уларга (имом бўлиб) намозни (давом эттириб) ўқиди. Қачонки у салом берди, Пайғамбар ﷺ турдилар, мен ҳам турдим; бас, биз ўзимиздан ўтиб кетган (қолдирган) ракаатни ўқидик.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، قَالَ أَخْبَرَنِي الزُّهْرِيُّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، وَمَرْوَانَ، يُصَدِّقُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا حَدِيثَ صَاحِبِهِ قَالَ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم زَمَنَ الْحُدَيْبِيَةِ، حَتَّى كَانُوا بِبَعْضِ الطَّرِيقِ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ خَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ بِالْغَمِيمِ فِي خَيْلٍ لِقُرَيْشٍ طَلِيعَةً فَخُذُوا ذَاتَ الْيَمِينِ ‏"‏‏.‏ فَوَاللَّهِ مَا شَعَرَ بِهِمْ خَالِدٌ حَتَّى إِذَا هُمْ بِقَتَرَةِ الْجَيْشِ، فَانْطَلَقَ يَرْكُضُ نَذِيرًا لِقُرَيْشٍ، وَسَارَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى إِذَا كَانَ بِالثَّنِيَّةِ الَّتِي يُهْبَطُ عَلَيْهِمْ مِنْهَا، بَرَكَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ‏.‏ فَقَالَ النَّاسُ حَلْ حَلْ‏.‏ فَأَلَحَّتْ، فَقَالُوا خَلأَتِ الْقَصْوَاءُ، خَلأَتِ الْقَصْوَاءُ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا خَلأَتِ الْقَصْوَاءُ، وَمَا ذَاكَ لَهَا بِخُلُقٍ، وَلَكِنْ حَبَسَهَا حَابِسُ الْفِيلِ، ثُمَّ قَالَ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لاَ يَسْأَلُونِي خُطَّةً يُعَظِّمُونَ فِيهَا حُرُمَاتِ اللَّهِ إِلاَّ أَعْطَيْتُهُمْ إِيَّاهَا ‏"‏‏.‏ ثُمَّ زَجَرَهَا فَوَثَبَتْ، قَالَ فَعَدَلَ عَنْهُمْ حَتَّى نَزَلَ بِأَقْصَى الْحُدَيْبِيَةِ، عَلَى ثَمَدٍ قَلِيلِ الْمَاءِ يَتَبَرَّضُهُ النَّاسُ تَبَرُّضًا، فَلَمْ يُلَبِّثْهُ النَّاسُ حَتَّى نَزَحُوهُ، وَشُكِيَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْعَطَشُ، فَانْتَزَعَ سَهْمًا مِنْ كِنَانَتِهِ، ثُمَّ أَمَرَهُمْ أَنْ يَجْعَلُوهُ فِيهِ، فَوَاللَّهِ مَا زَالَ يَجِيشُ لَهُمْ بِالرِّيِّ حَتَّى صَدَرُوا عَنْهُ، فَبَيْنَمَا هُمْ كَذَلِكَ، إِذْ جَاءَ بُدَيْلُ بْنُ وَرْقَاءَ الْخُزَاعِيُّ فِي نَفَرٍ مِنْ قَوْمِهِ مِنْ خُزَاعَةَ، وَكَانُوا عَيْبَةَ نُصْحِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ أَهْلِ تِهَامَةَ، فَقَالَ إِنِّي تَرَكْتُ كَعْبَ بْنَ لُؤَىٍّ وَعَامِرَ بْنَ لُؤَىٍّ نَزَلُوا أَعْدَادَ مِيَاهِ الْحُدَيْبِيَةِ، وَمَعَهُمُ الْعُوذُ الْمَطَافِيلُ، وَهُمْ مُقَاتِلُوكَ وَصَادُّوكَ عَنِ الْبَيْتِ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّا لَمْ نَجِئْ لِقِتَالِ أَحَدٍ، وَلَكِنَّا جِئْنَا مُعْتَمِرِينَ، وَإِنَّ قُرَيْشًا قَدْ نَهِكَتْهُمُ الْحَرْبُ، وَأَضَرَّتْ بِهِمْ، فَإِنْ شَاءُوا مَادَدْتُهُمْ مُدَّةً، وَيُخَلُّوا بَيْنِي وَبَيْنَ النَّاسِ، فَإِنْ أَظْهَرْ فَإِنْ شَاءُوا أَنْ يَدْخُلُوا فِيمَا دَخَلَ فِيهِ النَّاسُ فَعَلُوا، وَإِلاَّ فَقَدْ جَمُّوا، وَإِنْ هُمْ أَبَوْا فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، لأُقَاتِلَنَّهُمْ عَلَى أَمْرِي هَذَا حَتَّى تَنْفَرِدَ سَالِفَتِي، وَلَيُنْفِذَنَّ اللَّهُ أَمْرَهُ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ بُدَيْلٌ سَأُبَلِّغُهُمْ مَا تَقُولُ‏.‏ قَالَ فَانْطَلَقَ حَتَّى أَتَى قُرَيْشًا قَالَ إِنَّا قَدْ جِئْنَاكُمْ مِنْ هَذَا الرَّجُلِ، وَسَمِعْنَاهُ يَقُولُ قَوْلاً، فَإِنْ شِئْتُمْ أَنْ نَعْرِضَهُ عَلَيْكُمْ فَعَلْنَا، فَقَالَ سُفَهَاؤُهُمْ لاَ حَاجَةَ لَنَا أَنْ تُخْبِرَنَا عَنْهُ بِشَىْءٍ‏.‏ وَقَالَ ذَوُو الرَّأْىِ مِنْهُمْ هَاتِ مَا سَمِعْتَهُ يَقُولُ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ كَذَا وَكَذَا، فَحَدَّثَهُمْ بِمَا قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَقَامَ عُرْوَةُ بْنُ مَسْعُودٍ فَقَالَ أَىْ قَوْمِ أَلَسْتُمْ بِالْوَالِدِ قَالُوا بَلَى‏.‏ قَالَ أَوَلَسْتُ بِالْوَلَدِ قَالُوا بَلَى‏.‏ قَالَ فَهَلْ تَتَّهِمُونِي‏.‏ قَالُوا لاَ‏.‏ قَالَ أَلَسْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنِّي اسْتَنْفَرْتُ أَهْلَ عُكَاظٍ، فَلَمَّا بَلَّحُوا عَلَىَّ جِئْتُكُمْ بِأَهْلِي وَوَلَدِي وَمَنْ أَطَاعَنِي قَالُوا بَلَى‏.‏ قَالَ فَإِنَّ هَذَا قَدْ عَرَضَ لَكُمْ خُطَّةَ رُشْدٍ، اقْبَلُوهَا وَدَعُونِي آتِهِ‏.‏ قَالُوا ائْتِهِ‏.‏ فَأَتَاهُ فَجَعَلَ يُكَلِّمُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم نَحْوًا مِنْ قَوْلِهِ لِبُدَيْلٍ، فَقَالَ عُرْوَةُ عِنْدَ ذَلِكَ أَىْ مُحَمَّدُ، أَرَأَيْتَ إِنِ اسْتَأْصَلْتَ أَمْرَ قَوْمِكَ هَلْ سَمِعْتَ بِأَحَدٍ مِنَ الْعَرَبِ اجْتَاحَ أَهْلَهُ قَبْلَكَ وَإِنْ تَكُنِ الأُخْرَى، فَإِنِّي وَاللَّهِ لأَرَى وُجُوهًا، وَإِنِّي لأَرَى أَوْشَابًا مِنَ النَّاسِ خَلِيقًا أَنْ يَفِرُّوا وَيَدَعُوكَ‏.‏ فَقَالَ لَهُ أَبُو بَكْرٍ امْصُصْ بَظْرَ اللاَّتِ، أَنَحْنُ نَفِرُّ عَنْهُ وَنَدَعُهُ فَقَالَ مَنْ ذَا قَالُوا أَبُو بَكْرٍ‏.‏ قَالَ أَمَا وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْلاَ يَدٌ كَانَتْ لَكَ عِنْدِي لَمْ أَجْزِكَ بِهَا لأَجَبْتُكَ‏.‏ قَالَ وَجَعَلَ يُكَلِّمُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَكُلَّمَا تَكَلَّمَ أَخَذَ بِلِحْيَتِهِ، وَالْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ قَائِمٌ عَلَى رَأْسِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَعَهُ السَّيْفُ وَعَلَيْهِ الْمِغْفَرُ، فَكُلَّمَا أَهْوَى عُرْوَةُ بِيَدِهِ إِلَى لِحْيَةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ضَرَبَ يَدَهُ بِنَعْلِ السَّيْفِ، وَقَالَ لَهُ أَخِّرْ يَدَكَ عَنْ لِحْيَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَرَفَعَ عُرْوَةُ رَأْسَهُ فَقَالَ مَنْ هَذَا قَالُوا الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ‏.‏ فَقَالَ أَىْ غُدَرُ، أَلَسْتُ أَسْعَى فِي غَدْرَتِكَ وَكَانَ الْمُغِيرَةُ صَحِبَ قَوْمًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ، فَقَتَلَهُمْ، وَأَخَذَ أَمْوَالَهُمْ، ثُمَّ جَاءَ فَأَسْلَمَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَّا الإِسْلاَمَ فَأَقْبَلُ، وَأَمَّا الْمَالَ فَلَسْتُ مِنْهُ فِي شَىْءٍ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ إِنَّ عُرْوَةَ جَعَلَ يَرْمُقُ أَصْحَابَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِعَيْنَيْهِ‏.‏ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا تَنَخَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نُخَامَةً إِلاَّ وَقَعَتْ فِي كَفِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ فَدَلَكَ بِهَا وَجْهَهُ وَجِلْدَهُ، وَإِذَا أَمَرَهُمُ ابْتَدَرُوا أَمْرَهُ، وَإِذَا تَوَضَّأَ كَادُوا يَقْتَتِلُونَ عَلَى وَضُوئِهِ، وَإِذَا تَكَلَّمَ خَفَضُوا أَصْوَاتَهُمْ عِنْدَهُ، وَمَا يُحِدُّونَ إِلَيْهِ النَّظَرَ تَعْظِيمًا لَهُ، فَرَجَعَ عُرْوَةُ إِلَى أَصْحَابِهِ، فَقَالَ أَىْ قَوْمِ، وَاللَّهِ لَقَدْ وَفَدْتُ عَلَى الْمُلُوكِ، وَوَفَدْتُ عَلَى قَيْصَرَ وَكِسْرَى وَالنَّجَاشِيِّ وَاللَّهِ إِنْ رَأَيْتُ مَلِكًا قَطُّ، يُعَظِّمُهُ أَصْحَابُهُ مَا يُعَظِّمُ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم مُحَمَّدًا، وَاللَّهِ إِنْ تَنَخَّمَ نُخَامَةً إِلاَّ وَقَعَتْ فِي كَفِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ، فَدَلَكَ بِهَا وَجْهَهُ وَجِلْدَهُ، وَإِذَا أَمَرَهُمُ ابْتَدَرُوا أَمْرَهُ وَإِذَا تَوَضَّأَ كَادُوا يَقْتَتِلُونَ عَلَى وَضُوئِهِ، وَإِذَا تَكَلَّمَ خَفَضُوا أَصْوَاتَهُمْ عِنْدَهُ، وَمَا يُحِدُّونَ إِلَيْهِ النَّظَرَ تَعْظِيمًا لَهُ، وَإِنَّهُ قَدْ عَرَضَ عَلَيْكُمْ خُطَّةَ رُشْدٍ، فَاقْبَلُوهَا‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي كِنَانَةَ دَعُونِي آتِهِ‏.‏ فَقَالُوا ائْتِهِ‏.‏ فَلَمَّا أَشْرَفَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابِهِ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَذَا فُلاَنٌ، وَهْوَ مِنْ قَوْمٍ يُعَظِّمُونَ الْبُدْنَ فَابْعَثُوهَا لَهُ ‏"‏‏.‏ فَبُعِثَتْ لَهُ وَاسْتَقْبَلَهُ النَّاسُ يُلَبُّونَ، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ قَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ مَا يَنْبَغِي لِهَؤُلاَءِ أَنْ يُصَدُّوا عَنِ الْبَيْتِ، فَلَمَّا رَجَعَ إِلَى أَصْحَابِهِ قَالَ رَأَيْتُ الْبُدْنَ قَدْ قُلِّدَتْ وَأُشْعِرَتْ، فَمَا أَرَى أَنْ يُصَدُّوا عَنِ الْبَيْتِ‏.‏ فَقَامَ رَجُلٌ مِنْهُمْ يُقَالُ لَهُ مِكْرَزُ بْنُ حَفْصٍ‏.‏ فَقَالَ دَعُونِي آتِهِ‏.‏ فَقَالُوا ائْتِهِ‏.‏ فَلَمَّا أَشْرَفَ عَلَيْهِمْ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَذَا مِكْرَزٌ وَهْوَ رَجُلٌ فَاجِرٌ ‏"‏‏.‏ فَجَعَلَ يُكَلِّمُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم، فَبَيْنَمَا هُوَ يُكَلِّمُهُ إِذْ جَاءَ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو‏.‏ قَالَ مَعْمَرٌ فَأَخْبَرَنِي أَيُّوبُ عَنْ عِكْرِمَةَ، أَنَّهُ لَمَّا جَاءَ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَقَدْ سَهُلَ لَكُمْ مِنْ أَمْرِكُمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ مَعْمَرٌ قَالَ الزُّهْرِيُّ فِي حَدِيثِهِ فَجَاءَ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو فَقَالَ هَاتِ، اكْتُبْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ كِتَابًا، فَدَعَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْكَاتِبَ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ‏"‏‏.‏ قَالَ سُهَيْلٌ أَمَّا الرَّحْمَنُ فَوَاللَّهِ مَا أَدْرِي مَا هُوَ وَلَكِنِ اكْتُبْ بِاسْمِكَ اللَّهُمَّ‏.‏ كَمَا كُنْتَ تَكْتُبُ‏.‏ فَقَالَ الْمُسْلِمُونَ وَاللَّهِ لاَ نَكْتُبُهَا إِلاَّ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اكْتُبْ بِاسْمِكَ اللَّهُمَّ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ هَذَا مَا قَاضَى عَلَيْهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ سُهَيْلٌ وَاللَّهِ لَوْ كُنَّا نَعْلَمُ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ مَا صَدَدْنَاكَ عَنِ الْبَيْتِ وَلاَ قَاتَلْنَاكَ، وَلَكِنِ اكْتُبْ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَاللَّهِ إِنِّي لَرَسُولُ اللَّهِ وَإِنْ كَذَّبْتُمُونِي‏.‏ اكْتُبْ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَذَلِكَ لِقَوْلِهِ ‏"‏ لاَ يَسْأَلُونِي خُطَّةً يُعَظِّمُونَ فِيهَا حُرُمَاتِ اللَّهِ إِلاَّ أَعْطَيْتُهُمْ إِيَّاهَا ‏"‏‏.‏ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ عَلَى أَنْ تُخَلُّوا بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْبَيْتِ فَنَطُوفَ بِهِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ سُهَيْلٌ وَاللَّهِ لاَ تَتَحَدَّثُ الْعَرَبُ أَنَّا أُخِذْنَا ضُغْطَةً وَلَكِنْ ذَلِكَ مِنَ الْعَامِ الْمُقْبِلِ فَكَتَبَ‏.‏ فَقَالَ سُهَيْلٌ وَعَلَى أَنَّهُ لاَ يَأْتِيكَ مِنَّا رَجُلٌ، وَإِنْ كَانَ عَلَى دِينِكَ، إِلاَّ رَدَدْتَهُ إِلَيْنَا‏.‏ قَالَ الْمُسْلِمُونَ سُبْحَانَ اللَّهِ كَيْفَ يُرَدُّ إِلَى الْمُشْرِكِينَ وَقَدْ جَاءَ مُسْلِمًا فَبَيْنَمَا هُمْ كَذَلِكَ إِذْ دَخَلَ أَبُو جَنْدَلِ بْنُ سُهَيْلِ بْنِ عَمْرٍو يَرْسُفُ فِي قُيُودِهِ، وَقَدْ خَرَجَ مِنْ أَسْفَلِ مَكَّةَ، حَتَّى رَمَى بِنَفْسِهِ بَيْنَ أَظْهُرِ الْمُسْلِمِينَ‏.‏ فَقَالَ سُهَيْلٌ هَذَا يَا مُحَمَّدُ أَوَّلُ مَا أُقَاضِيكَ عَلَيْهِ أَنْ تَرُدَّهُ إِلَىَّ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّا لَمْ نَقْضِ الْكِتَابَ بَعْدُ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَوَاللَّهِ إِذًا لَمْ أُصَالِحْكَ عَلَى شَىْءٍ أَبَدًا‏.‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَأَجِزْهُ لِي ‏"‏‏.‏ قَالَ مَا أَنَا بِمُجِيزِهِ لَكَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ بَلَى، فَافْعَلْ ‏"‏‏.‏ قَالَ مَا أَنَا بِفَاعِلٍ‏.‏ قَالَ مِكْرَزٌ بَلْ قَدْ أَجَزْنَاهُ لَكَ‏.‏ قَالَ أَبُو جَنْدَلٍ أَىْ مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ، أُرَدُّ إِلَى الْمُشْرِكِينَ وَقَدْ جِئْتُ مُسْلِمًا أَلاَ تَرَوْنَ مَا قَدْ لَقِيتُ وَكَانَ قَدْ عُذِّبَ عَذَابًا شَدِيدًا فِي اللَّهِ‏.‏ قَالَ فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَأَتَيْتُ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ أَلَسْتَ نَبِيَّ اللَّهِ حَقًّا قَالَ ‏"‏ بَلَى ‏"‏‏.‏ قُلْتُ أَلَسْنَا عَلَى الْحَقِّ وَعَدُوُّنَا عَلَى الْبَاطِلِ قَالَ ‏"‏ بَلَى ‏"‏‏.‏ قُلْتُ فَلِمَ نُعْطِي الدَّنِيَّةَ فِي دِينِنَا إِذًا قَالَ ‏"‏ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ، وَلَسْتُ أَعْصِيهِ وَهْوَ نَاصِرِي ‏"‏‏.‏ قُلْتُ أَوَلَيْسَ كُنْتَ تُحَدِّثُنَا أَنَّا سَنَأْتِي الْبَيْتَ فَنَطُوفُ بِهِ قَالَ ‏"‏ بَلَى، فَأَخْبَرْتُكَ أَنَّا نَأْتِيهِ الْعَامَ ‏"‏‏.‏ قَالَ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّكَ آتِيهِ وَمُطَّوِّفٌ بِهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَأَتَيْتُ أَبَا بَكْرٍ فَقُلْتُ يَا أَبَا بَكْرٍ، أَلَيْسَ هَذَا نَبِيَّ اللَّهِ حَقًّا قَالَ بَلَى‏.‏ قُلْتُ أَلَسْنَا عَلَى الْحَقِّ وَعَدُوُّنَا عَلَى الْبَاطِلِ قَالَ بَلَى‏.‏ قُلْتُ فَلِمَ نُعْطِي الدَّنِيَّةَ فِي دِينِنَا إِذًا قَالَ أَيُّهَا الرَّجُلُ، إِنَّهُ لَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَيْسَ يَعْصِي رَبَّهُ وَهْوَ نَاصِرُهُ، فَاسْتَمْسِكْ بِغَرْزِهِ، فَوَاللَّهِ إِنَّهُ عَلَى الْحَقِّ‏.‏ قُلْتُ أَلَيْسَ كَانَ يُحَدِّثُنَا أَنَّا سَنَأْتِي الْبَيْتَ وَنَطُوفُ بِهِ قَالَ بَلَى، أَفَأَخْبَرَكَ أَنَّكَ تَأْتِيهِ الْعَامَ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ فَإِنَّكَ آتِيهِ وَمُطَّوِّفٌ بِهِ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيِّ قَالَ عُمَرُ فَعَمِلْتُ لِذَلِكَ أَعْمَالاً‏.‏ قَالَ فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ قَضِيَّةِ الْكِتَابِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لأَصْحَابِهِ ‏"‏ قُومُوا فَانْحَرُوا، ثُمَّ احْلِقُوا ‏"‏‏.‏ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا قَامَ مِنْهُمْ رَجُلٌ حَتَّى قَالَ ذَلِكَ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ، فَلَمَّا لَمْ يَقُمْ مِنْهُمْ أَحَدٌ دَخَلَ عَلَى أُمِّ سَلَمَةَ، فَذَكَرَ لَهَا مَا لَقِيَ مِنَ النَّاسِ‏.‏ فَقَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ، أَتُحِبُّ ذَلِكَ اخْرُجْ ثُمَّ لاَ تُكَلِّمْ أَحَدًا مِنْهُمْ كَلِمَةً حَتَّى تَنْحَرَ بُدْنَكَ، وَتَدْعُوَ حَالِقَكَ فَيَحْلِقَكَ‏.‏ فَخَرَجَ فَلَمْ يُكَلِّمْ أَحَدًا مِنْهُمْ، حَتَّى فَعَلَ ذَلِكَ نَحَرَ بُدْنَهُ، وَدَعَا حَالِقَهُ فَحَلَقَهُ‏.‏ فَلَمَّا رَأَوْا ذَلِكَ، قَامُوا فَنَحَرُوا، وَجَعَلَ بَعْضُهُمْ يَحْلِقُ بَعْضًا، حَتَّى كَادَ بَعْضُهُمْ يَقْتُلُ بَعْضًا غَمًّا، ثُمَّ جَاءَهُ نِسْوَةٌ مُؤْمِنَاتٌ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="60" aya_start="10" aya_end="10"]{‏يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ‏}‏ حَتَّى بَلَغَ ‏[quran sura="60" aya_start="10" aya_end="10"]{‏بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ‏}‏ فَطَلَّقَ عُمَرُ يَوْمَئِذٍ امْرَأَتَيْنِ كَانَتَا لَهُ فِي الشِّرْكِ، فَتَزَوَّجَ إِحْدَاهُمَا مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ، وَالأُخْرَى صَفْوَانُ بْنُ أُمَيَّةَ، ثُمَّ رَجَعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْمَدِينَةِ، فَجَاءَهُ أَبُو بَصِيرٍ ـ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْشٍ ـ وَهْوَ مُسْلِمٌ فَأَرْسَلُوا فِي طَلَبِهِ رَجُلَيْنِ، فَقَالُوا الْعَهْدَ الَّذِي جَعَلْتَ لَنَا‏.‏ فَدَفَعَهُ إِلَى الرَّجُلَيْنِ، فَخَرَجَا بِهِ حَتَّى بَلَغَا ذَا الْحُلَيْفَةِ، فَنَزَلُوا يَأْكُلُونَ مِنْ تَمْرٍ لَهُمْ، فَقَالَ أَبُو بَصِيرٍ لأَحَدِ الرَّجُلَيْنِ وَاللَّهِ إِنِّي لأَرَى سَيْفَكَ هَذَا يَا فُلاَنُ جَيِّدًا‏.‏ فَاسْتَلَّهُ الآخَرُ فَقَالَ أَجَلْ، وَاللَّهِ إِنَّهُ لَجَيِّدٌ، لَقَدْ جَرَّبْتُ بِهِ ثُمَّ جَرَّبْتُ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَصِيرٍ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْهِ، فَأَمْكَنَهُ مِنْهُ، فَضَرَبَهُ حَتَّى بَرَدَ، وَفَرَّ الآخَرُ، حَتَّى أَتَى الْمَدِينَةَ، فَدَخَلَ الْمَسْجِدَ يَعْدُو‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ رَآهُ ‏"‏ لَقَدْ رَأَى هَذَا ذُعْرًا ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا انْتَهَى إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ قُتِلَ وَاللَّهِ صَاحِبِي وَإِنِّي لَمَقْتُولٌ، فَجَاءَ أَبُو بَصِيرٍ فَقَالَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ، قَدْ وَاللَّهِ أَوْفَى اللَّهُ ذِمَّتَكَ، قَدْ رَدَدْتَنِي إِلَيْهِمْ ثُمَّ أَنْجَانِي اللَّهُ مِنْهُمْ‏.‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَيْلُ أُمِّهِ مِسْعَرَ حَرْبٍ، لَوْ كَانَ لَهُ أَحَدٌ ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا سَمِعَ ذَلِكَ عَرَفَ أَنَّهُ سَيَرُدُّهُ إِلَيْهِمْ، فَخَرَجَ حَتَّى أَتَى سِيفَ الْبَحْرِ‏.‏ قَالَ وَيَنْفَلِتُ مِنْهُمْ أَبُو جَنْدَلِ بْنُ سُهَيْلٍ، فَلَحِقَ بِأَبِي بَصِيرٍ، فَجَعَلَ لاَ يَخْرُجُ مِنْ قُرَيْشٍ رَجُلٌ قَدْ أَسْلَمَ إِلاَّ لَحِقَ بِأَبِي بَصِيرٍ، حَتَّى اجْتَمَعَتْ مِنْهُمْ عِصَابَةٌ، فَوَاللَّهِ مَا يَسْمَعُونَ بِعِيرٍ خَرَجَتْ لِقُرَيْشٍ إِلَى الشَّأْمِ إِلاَّ اعْتَرَضُوا لَهَا، فَقَتَلُوهُمْ، وَأَخَذُوا أَمْوَالَهُمْ، فَأَرْسَلَتْ قُرَيْشٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تُنَاشِدُهُ بِاللَّهِ وَالرَّحِمِ لَمَّا أَرْسَلَ، فَمَنْ أَتَاهُ فَهْوَ آمِنٌ، فَأَرْسَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَيْهِمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="48" aya_start="24" aya_end="24"]{‏وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ‏}‏ حَتَّى بَلَغَ ‏[quran sura="48" aya_start="1" aya_end="1"]{‏الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ‏}‏ وَكَانَتْ حَمِيَّتُهُمْ أَنَّهُمْ لَمْ يُقِرُّوا أَنَّهُ نَبِيُّ اللَّهِ، وَلَمْ يُقِرُّوا بِبِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، وَحَالُوا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْبَيْتِ‏.‏

Misvar ibn Maxrama va Marvon (roziyallohu anhum) — ularning rivoyatlari bir-birini tasdiqlaydi — rivoyat qiladi: Allohning Rasuli ﷺ Hudaybiya (sulhi) paytida yoʻlga chiqdi va ular biroz (masofa) yurganda, u zot: «Xolid ibn Validni — Quraysh otliqlarini boshlab, qoʻshinning old qismida — Gʻamim degan joyda(dir); bas, oʻng tomondagi yoʻldan boringlar», — dedi. Allohga qasamki, Xolid — musulmon qoʻshinining yurishidan koʻtarilgan chang unga yetib borgunicha — ularning kelganini sezmadi va soʻng u — Qurayshga xabar berish uchun — shoshilib orqaga qaytdi. Paygʻambar ﷺ — ularga (Qurayshga) boradigan Saniya (yaʼni togʻ yoʻli)ga yetib borgunicha — oldinga yuraverdi. Paygʻambar ﷺ ning urgʻochi tuyasi (Qasvo) choʻkdi (oʻtirib oldi). Odamlar tuyani turgʻizishga koʻp urindi, lekin behuda; shuning uchun ular: «Qasvo qaysar (oʻjar) boʻldi! Qasvo qaysar boʻldi!» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Qasvo qaysar boʻlgani yoʻq — chunki qaysarlik uning odati emas, lekin uni — filni toʻxtatgan Zot — toʻxtatdi», — dedi. Soʻng u zot: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zotning nomi bilan (qasam) — agar ular (Quraysh kofirlari) mendan — Allohning cheklovlarini (hurmat qiladigan) biror narsani — soʻrasa, men uni ularga beraman», — dedi. Soʻng Paygʻambar ﷺ tuyani turgʻizdi va u (tuya) (oʻrnidan) turdi. Paygʻambar ﷺ oʻz yoʻlini oʻzgartirdi — to Hudaybiyaning eng chetida — odamlar oz miqdorda foydalanadigan kam suvli bir chuqur (quduq) oldida tushgunicha. Birozdan soʻng odamlar uning butun suvini ishlatdi va Allohning Rasuli ﷺ ga chanqoqdan (shikoyat qilib) arz qildi. Paygʻambar ﷺ oʻz oʻqdonidan bir oʻq olib, ularga — uni oʻsha chuqurga (quyishni) — buyurdi. Allohga qasamki, suv otila boshladi va — barcha odamlar chanqogʻini qondirib, qoniqarli (holda) qaytgunicha — otilaverdi. Ular hali shu holda ekanda, Budayl ibn Varqo al-Xuzoiy — oʻz qabilasi Xuzoadan baʼzi kishilar bilan — keldi; ular Allohning Rasuli ﷺ ning maslahatchilari boʻlib, undan hech narsani sir tutmas va Tihoma ahlidan edi. Budayl: «Men Kaʼb ibn Luay va Omir ibn Luayni — Hudaybiyaning moʻl suvida joylashgan holda — qoldirib keldim; ularda sogʻin tuyalar (yoki ularning ayollari va bolalari) bor edi va ular sizga qarshi urush qiladi hamda sizni Kaʼbani ziyorat qilishdan toʻsadi», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ: «Biz hech kim bilan jang qilishga kelmadik, balki umra qilishga (keldik). Shubhasiz, urush Qurayshni zaiflashtirdi va ular katta talofat koʻrdi; bas, agar ular xohlasa, men ular bilan bir muddatli sulh tuzaman — bu davrda ular men bilan (boshqa) odamlar (yaʼni Qurayshdan boshqa arab kofirlari) orasiga aralashmasin; agar men oʻsha kofirlar ustidan gʻalaba qozonsam, Quraysh — agar xohlasa — boshqa odamlardek Islomga kirsin; agar (Islomga kirmasa ham), ular hech boʻlmaganda jang qilishga (yetarli) kuchga ega boʻladi. Lekin agar ular sulhni qabul qilmasa, jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, men — oʻz (din) ishimni himoya qilib — to oʻldirilgunimcha ular bilan jang qilaman; va (men aminman) Alloh, albatta, oʻz (din) ishini gʻolib qiladi», — dedi. Budayl: «Men ular(Quraysh)ga siz aytgan (narsa)ni yetkazaman», — dedi. Bas, u — Qurayshga yetib borgunicha — joʻnadi va: «Biz oʻsha kishi (Muhammad)ning oldidan keldik; biz uni biror narsa deyayotganini eshitdik va agar xohlasangiz, biz uni sizlarga bayon qilamiz», — dedi. Qurayshdan baʼzi ahmoqlar: «Biz bu maʼlumotga muhtoj emasmiz!» — deb baqirdi, lekin ular orasidagi donoroqlari: «Sen uning nima deganini aytib ber», — dedi. Budayl: «Men uning shunday-shunday deganini eshitdim», — deb, Paygʻambar ﷺ unga aytgan (narsa)ni aytdi. Urva ibn Masʼud (oʻrnidan) turib: «Ey odamlar! Sizlar (mening) farzandlarim emasmi?» — dedi. Ular: «Ha», — dedi. U: «Men (sizning) otangiz emasmanmi?» — dedi. Ular: «Ha», — dedi. U: «Sizlar menga ishonmaysizmi (shubha qilasizmi)?» — dedi. Ular: «Yoʻq», — dedi. U: «Sizlar — men Ukoz ahlini sizning yordamingiz uchun chaqirganimni va ular rad etganda, oʻz qarindoshlarim, bolalarim hamda menga itoat qilganlarni (yordamga) olib kelganimni — bilmaysizmi?» — dedi. Ular: «Ha», — dedi. U: «Mayli, bu kishi (Paygʻambar) sizlarga maʼqul (oqilona) bir taklif berdi; siz uni qabul qilganingiz maʼqul va menga — u bilan uchrashishga — ruxsat bering», — dedi. Ular: «Sen u bilan uchrashishing mumkin», — dedi. Bas, u Paygʻambar ﷺ ning oldiga borib, u bilan gaplasha boshladi. Paygʻambar ﷺ unga — Budaylga aytgan (narsa)ning deyarli oʻshanini — aytdi. Soʻng Urva: «Ey Muhammad! Oʻz qarindoshlaringni yoʻq qilishdan (qirishdan) hech tap tortmaysanmi? Sendan oldin arablar orasida oʻz qarindoshlarini qirgan birortasini (hech) eshitganmisan? Aks holda (yaʼni agar magʻlub boʻlsang), Allohga qasamki, men (sening yoningda) obroʻli odamlarni emas, balki — seni yolgʻiz tashlab qochib ketadigan — turli qabilalardan (yigʻilgan) kishilarni koʻryapman», — dedi. Buni eshitib, Abu Bakr uni soʻkdi va: «Biz qochib, Paygʻambar ﷺ ni yolgʻiz tashlaymiz, deb aytyapsanmi?» — dedi. Urva: «Bu kishi kim?» — dedi. Ular: «U — Abu Bakr», — dedi. Urva Abu Bakrga: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, agar sen menga qilgan — men hali qaytarmagan — yaxshilik(ing) boʻlmaganida, men senga javob (qaytargan) boʻlar edim», — dedi. Urva Paygʻambar ﷺ bilan gaplashaverdi va gaplashar ekan, Paygʻambar ﷺ ning soqolini ushlab turdi. Mugʻira ibn Shuʼba esa — qoʻlida qilich va boshida dubulgʻa bilan — Paygʻambar ﷺ ning boshi yonida turar edi. Urva har safar qoʻlini Paygʻambar ﷺ ning soqoliga choʻzganda, Mugʻira uning qoʻlini qilichning dastasi bilan urib: «Qoʻlingni Allohning Rasuli ﷺ ning soqolidan olib qoʻy», — der edi. Urva boshini koʻtarib: «Bu kim?» — deb soʻradi. Odamlar: «U — Mugʻira ibn Shuʼba», — dedi. Urva: «Ey xoin! Men sening xiyonatingning yomon oqibatlarini bartaraf etishga harakat qilmayapmanmi?» — dedi. (Islomni qabul qilishdan oldin Mugʻira baʼzi odamlar bilan birga edi; u ularni oʻldirib, mol-mulkini oldi va (Madinaga) Islomni qabul qilishga keldi. Paygʻambar ﷺ unga: «Islomingga kelsak, men uni qabul qilaman, lekin molga kelsak, men undan hech narsa olmayman (chunki u xiyonat bilan olingan)», — degan edi.) Soʻng Urva Paygʻambar ﷺ ning sahobalariga qaray boshladi. Allohga qasamki, Allohning Rasuli ﷺ tupurganda, tupuk ulardan (sahobalardan) birining qoʻliga tushar va u uni oʻz yuziga hamda terisiga surar edi; agar u zot ularga buyursa, ular u zotning buyrugʻini darhol bajarar edi; agar u zot tahorat qilsa, ular (ortgan) suvni olishga talashar edi; va ular u zot bilan gaplashganda, hurmat yuzasidan ovozlarini past tutar va uning yuziga tikilib qaramas edi. Urva oʻz qavmining oldiga qaytib borib: «Ey odamlar! Allohga qasamki, men podshohlarning oldiga — Qaysar, Kisro va Najoshining (oldiga) — borgan(man), lekin men hech bir podshohni — uning saroy ahli (atrofdagilari) hurmat qilganidek — Muhammadni sahobalari hurmat qilganchalik hurmat qilganini koʻrmagan(man). Allohga qasamki, u tupursa, tupuk ulardan birining qoʻliga tushar va u uni oʻz yuziga hamda terisiga surar edi; agar u ularga buyursa, ular uning buyrugʻini darhol bajarar edi; agar u tahorat qilsa, ular (ortgan) suvni olishga talashar edi; va ular gaplashganda, hurmat yuzasidan ovozlarini past tutar va uning yuziga tikilib qaramas edi», — dedi. Urva: «Shubhasiz, u sizlarga maʼqul (oqilona) bir taklif berdi; bas, uni qabul qiling», — deb qoʻshdi. Bani Kinona qabilasidan bir kishi: «Menga — uning oldiga borishga — ruxsat bering», — dedi va ular unga ruxsat berdi; u Paygʻambar ﷺ va sahobalariga yaqinlashganda, Allohning Rasuli ﷺ: «U — falonchi(dir), u qurbonlik (tuyalari)ni (budn) hurmat qiladigan qabiladan(dir); bas, budn (qurbonlik tuyalari)ni uning oldiga (roʻparasiga) keltiringlar», — dedi. Bas, budn uning oldiga keltirildi va odamlar — talbiya aytgan holda — uni kutib oldi. U bu manzarani koʻrganda: «Subhanalloh! Bu odamlarni Kaʼbani ziyorat qilishdan toʻsish toʻgʻri emas», — dedi. U oʻz qavmining oldiga qaytganda: «Men budn (qurbonlik tuyalarini) — (rangli) marjonlar bilan bezatilgan va (ustilari) belgilangan (yaʼni soʻyish alomati uchun chizilgan) holda — koʻrdim. Menimcha, ularni Kaʼbani ziyorat qilishdan toʻsish maʼqul emas», — dedi. Mikraz ibn Hafs degan boshqa bir kishi (oʻrnidan) turib, ulardan — Muhammadning oldiga borishga — ruxsat soʻradi va ular unga (ham) ruxsat berdi. U musulmonlarga yaqinlashganda, Paygʻambar ﷺ: «Mana Mikraz keldi va u — yomon (fitnachi) kishi», — dedi. Mikraz Paygʻambar ﷺ bilan gaplasha boshladi va u gaplashayotganda, Suhayl ibn Amr keldi. Suhayl ibn Amr kelganda, Paygʻambar ﷺ: «Endi ish osonlashdi», — dedi. Suhayl Paygʻambar ﷺ ga: «Biz bilan sulh tuzing», — dedi. Bas, Paygʻambar ﷺ kotibni chaqirib, unga: «Yoz: ‹Bismillahir-rohmanir-rohim (Mehribon va rahmli Alloh nomi bilan)›», — dedi. Suhayl: «‹Rohman›ga kelsak, Allohga qasamki, men uning nima ekanini bilmayman. Bas, sen — ilgari yozadigan(ing)dek — ‹Bismikallohumma (Allohim, Sening noming bilan)›, deb yoz», — dedi. Musulmonlar: «Allohga qasamki, biz faqat ‹Bismillahir-rohmanir-rohim› deb yozamiz», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «‹Bismikallohumma›, deb yoz», — dedi. Soʻng u zot: «Bu — Muhammad, Allohning Rasuli tuzgan sulh(noma)si», — deb aytdi (yozdirdi). Suhayl: «Allohga qasamki, agar biz — sen Allohning Rasuli (deb) bilganimizda, biz seni Kaʼbani ziyorat qilishdan toʻsmas va sen bilan jang qilmas edik. Bas, ‹Muhammad ibn Abdulloh›, deb yoz», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Allohga qasamki, men Allohning Rasuli(man) — sizlar menga ishonmasangiz ham. ‹Muhammad ibn Abdulloh›, deb yoz», — dedi. (Zuhriy: «Paygʻambar ﷺ oʻsha barcha (narsa)larni qabul qildi — chunki u zot allaqachon: ‹Agar ular Allohning cheklovini (hurmat qiladigan) biror narsani soʻrasa, men uni qabul qilaman› (yaʼni oʻziga va sahobalariga umra qilishga ruxsat berilsa), degan edi», — dedi.) Paygʻambar ﷺ Suhaylga: «(Bu shart bilan)ki, siz bizga — Uy (Kaʼba)ni ziyorat qilishga va uning atrofida tavof qilishga — ruxsat bering», — dedi. Suhayl: «Allohga qasamki, biz (bu yili) (ruxsat bermaymiz) — toki arablar: ‹Ular bizga taslim (boʻyin egdi) boʻldi›, demasin; lekin biz senga keyingi yili ruxsat beramiz», — dedi. Bas, Paygʻambar ﷺ buni (ham) yozdirdi. Soʻng Suhayl: «Biz yana shartni (qoʻyamiz)ki, sen bizdan oʻz oldingga kelgan har kimni — u sening dininga kirgan boʻlsa ham — bizga qaytarsing», — dedi. Musulmonlar: «Subhanalloh! Bunday kishi — musulmon boʻlganidan keyin — qanday qilib mushriklarga qaytariladi?» — dedi. Ular hali shu holda ekanda, Abu Jandal ibn Suhayl ibn Amr — kishanlari bilan oqsoqlanib — Makka vodiysidan keldi va oʻzini musulmonlar orasiga tashladi. Suhayl: «Ey Muhammad! Bu — biz sen bilan tuzayotgan sulhning eng birinchi sharti(dir), yaʼni sen Abu Jandalni menga qaytarsing», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Sulh(noma) hali yozilmadi-ku», — dedi. Suhayl: «Men senga uni (Abu Jandalni) saqlab qolishga hech qachon ruxsat bermayman», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Ha, (menga bir kishi uchun istisno) qil», — dedi. U: «Men (shunday) qilmayman», — dedi. Mikraz: «Biz senga (uni saqlab qolishga) ruxsat beramiz», — dedi. Abu Jandal: «Ey musulmonlar! Men musulmon boʻlib kelgan boʻlsam ham, mushriklarga qaytarilamanmi? Sizlar men qancha aziyat chekkanimni koʻrmayapsizmi?» — dedi. (Abu Jandal Alloh yoʻlida qattiq qiynoqqa solingan edi.) Umar ibn Xattob: «Men Paygʻambar ﷺ ning oldiga borib: ‹Siz haqiqatan Allohning Rasuli emasmisiz?› — dedim. Paygʻambar ﷺ: ‹Ha, albatta›, — dedi. Men: ‹Bizning ishimiz haq, dushman ishi botil emasmi?› — dedim. U zot: ‹Ha›, — dedi. Men: ‹Unda nega biz oʻz dinimizda past (xor) boʻlishimiz (kerak)?› — dedim. U zot: ‹Men Allohning Rasuli(man) va men Unga osiylik qilmayman, U meni gʻolib qiladi›, — dedi. Men: ‹Siz bizga — biz Kaʼbaga borib, uning atrofida tavof qilamiz, deb — aytmaganmidingiz?› — dedim. U zot: ‹Ha, lekin men senga — biz bu yili Kaʼbani ziyorat qilamiz, deb — aytdimmi?› — dedi. Men: ‹Yoʻq›, — dedim. U zot: ‹Bas, sen unga borib, uning atrofida tavof qilasan›, — dedi», — dedi. Umar (yana): «Men Abu Bakrning oldiga borib: ‹Ey Abu Bakr! U haqiqatan Allohning Paygʻambari emasmi?› — dedim. U: ‹Ha›, — dedi. Men: ‹Unda nega biz oʻz dinimizda past (xor) boʻlishimiz (kerak)?› — dedim. U: ‹Shubhasiz, u — Allohning Rasuli(dir) va u oʻz Robbiga osiylik qilmaydi, U uni gʻolib qiladi. Unga (mahkam) yopish — chunki, Allohga qasamki, u haq (yoʻl)da(dir)›, — dedi. Men: ‹U bizga — biz Kaʼbaga borib, uning atrofida tavof qilamiz, deb — aytmaganmidi?› — dedim. U: ‹Ha, lekin u senga — bu yili Kaʼbaga borasan, deb — aytdimmi?› — dedi. Men: ‹Yoʻq›, — dedim. U: ‹Sen Kaʼbaga borib, uning atrofida tavof qilasan›, — dedi», — dedi. (Zuhriy: «Umar: ‹Men — (oʻsha paytda) bergan nomunosib savollarim uchun kafforat sifatida — koʻp yaxshi amallar qildim›, — dedi», — dedi.) Sulh(noma) yozilishi tugaganda, Allohning Rasuli ﷺ sahobalariga: «(Oʻrningizdan) turib, qurbonliklaringizni soʻyinglar va boshlaringizni oldiringlar (qirtishlanglar)», — dedi. Allohga qasamki, ulardan hech biri (oʻrnidan) turmadi va Paygʻambar ﷺ buni uch marta takrorladi. Hech kim (oʻrnidan) turmaganda, u zot ularni qoldirib, Ummu Salamaning oldiga borib, unga odamlarning oʻziga (boʻlgan) munosabatini aytdi. Ummu Salama: «Ey Allohning Paygʻambari! Sen — oʻz buyrugʻing bajarilishini — xohlaysanmi? (Unda) chiqib, hech kimga bir soʻz (ham) demay, oʻz qurbonligingni soʻyguncha va sartaroshingni chaqirib, boshingni oldirguncha (qirtishlatguncha) (davom et)», — dedi. Bas, Paygʻambar ﷺ (tashqariga) chiqdi va — buni qilguncha, yaʼni qurbonligini soʻyib, sartaroshini chaqirib boshini oldirguncha — ulardan hech kim bilan gaplashmadi. Buni koʻrib, Paygʻambar ﷺ ning sahobalari (oʻrnidan) turdi, qurbonliklarini soʻydi va bir-birining boshini oldira boshladi; (shu qadar) tirbandlik boʻldiki, bir-birini oʻldirib qoʻyish xavfi (paydo boʻldi). Soʻng baʼzi moʻmina ayollar (Paygʻambar ﷺ ning oldiga) keldi va Alloh (mana bu) oyatlarni nozil qildi: ‹Ey iymon keltirganlar! Moʻmina ayollar sizning oldingizga hijrat qilib kelsa, ularni imtihon qilinglar...› (Mumtahina, 10). Soʻng Umar — kofira boʻlgan ikki xotinini taloq qildi. Keyinchalik Muoviya ibn Abu Sufyon ulardan biriga, Safvon ibn Umayya esa boshqasiga uylandi. Paygʻambar ﷺ Madinaga qaytganda, Qurayshdan boʻlgan yangi musulmon — Abu Basir — uning oldiga keldi. Kofirlar uning ortidan ikki kishini yubordi va ular (Paygʻambar ﷺ ga): «Bizga bergan vaʼdangga rioya qil», — dedi. Bas, Paygʻambar ﷺ uni ularga topshirdi. Ular uni (shahardan) olib chiqdi — to Zulhulayfaga yetgunicha; u yerda ular oʻzlarida (boʻlgan) baʼzi xurmolarni yeyish uchun tushdi. Abu Basir ulardan biriga: «Allohga qasamki, ey falonchi, men sening qiliching juda yaxshi (ekanini) koʻryapman», — dedi. Boshqasi uni (qinidan) tortib chiqardi va: «Allohga qasamki, u juda yaxshi va men uni koʻp marta sinab koʻrgan(man)», — dedi. Abu Basir: «Menga uni bir koʻrsat (qaray)», — dedi. Boshqasi uni unga berganda, u uni — u (kishi) oʻlguncha — (qilich bilan) urdi va uning sherigi qochdi — to Madinaga kelib, yugurib masjidga kirgunicha. Allohning Rasuli ﷺ uni koʻrganda: «Bu kishi — qoʻrqib ketganga oʻxshaydi», — dedi. U Paygʻambar ﷺ ning oldiga yetib kelganda: «Mening sherigim oʻldirildi va men ham oʻldirilgan boʻlar edim», — dedi. Abu Basir (ham) kelib: «Yo Rasululloh, Allohga qasamki, Alloh — meni ularga (kofirlarga) qaytarishingiz bilan — vaʼdangizni bajarishingizni taʼminladi; lekin Alloh meni ulardan qutqardi», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Onasiga voy! U — agar (yordamchi) odamlari boʻlganida — qanday (ajoyib) urush qoʻzgʻatuvchi boʻlar edi!» — dedi. Abu Basir buni eshitganda, Paygʻambar ﷺ uni ularga yana qaytaradi, deb (tushundi); shuning uchun u — dengiz sohiliga yetgunicha — joʻnadi. Abu Jandal ibn Suhayl (ham) ulardan (kofirlardan) qutulib, Abu Basirga qoʻshildi. Bas, Qurayshdan bir kishi Islomni qabul qilgan har safar, u Abu Basirga ergashar edi — to ular kuchli bir guruh boʻlgunicha. Allohga qasamki, ular — Shomga tomon ketayotgan Quraysh karvonini eshitgan har safar, uni toʻxtatib, ularga (kofirlarga) hujum qilar, ularni oʻldirar va mol-mulklarini olar edi. Quraysh ahli Paygʻambar ﷺ ga — Alloh hamda qarindoshlik haqi uchun — odam (yuborib, Abu Basir va sheriklarini chaqirib olishni) iltimos qilib, xabar yubordi va — kim (ulardan) Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelsa, u xavfsiz boʻladi, deb — vaʼda berdi. Bas, Paygʻambar ﷺ ularni (Abu Basirning sheriklarini chaqirib) yubordi va Alloh (mana bu) oyatlarni nozil qildi: ‹U — Makka ichkarisida — sizlarni ular ustidan gʻolib qilganidan soʻng — ularning qoʻllarini sizdan, sizning qoʻllaringizni ulardan tiygan Zot(dir)...› (Fath, 24). Ularning manmanlik va takabburligi — ular u (Muhammad)ning Allohning Paygʻambari ekanini iqror qilmaganligi (yozmaganligi), ‹Bismillahir-rohmanir-rohim›ni yozishdan bosh tortganligi va ularni (musulmonlarni) Uy (Kaʼba)ni ziyorat qilishdan toʻsganligi(dir).Мисвар ибн Махрама ва Марвон (розияллоҳу анҳум) — уларнинг ривоятлари бир-бирини тасдиқлайди — ривоят қилади: Аллоҳнинг Расули ﷺ Ҳудайбия (сулҳи) пайтида йўлга чиқди ва улар бироз (масофа) юрганда, у зот: «Холид ибн Валидни — Қурайш отлиқларини бошлаб, қўшиннинг олд қисмида — Ғамим деган жойда(дир); бас, ўнг томондаги йўлдан боринглар», — деди. Аллоҳга қасамки, Холид — мусулмон қўшинининг юришидан кўтарилган чанг унга етиб боргунича — уларнинг келганини сезмади ва сўнг у — Қурайшга хабар бериш учун — шошилиб орқага қайтди. Пайғамбар ﷺ — уларга (Қурайшга) борадиган Сания (яъни тоғ йўли)га етиб боргунича — олдинга юраверди. Пайғамбар ﷺ нинг урғочи туяси (Қасво) чўкди (ўтириб олди). Одамлар туяни турғизишга кўп уринди, лекин беҳуда; шунинг учун улар: «Қасво қайсар (ўжар) бўлди! Қасво қайсар бўлди!» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Қасво қайсар бўлгани йўқ — чунки қайсарлик унинг одати эмас, лекин уни — филни тўхтатган Зот — тўхтатди», — деди. Сўнг у зот: «Жоним қўлида бўлган Зотнинг номи билан (қасам) — агар улар (Қурайш кофирлари) мендан — Аллоҳнинг чекловларини (ҳурмат қиладиган) бирор нарсани — сўраса, мен уни уларга бераман», — деди. Сўнг Пайғамбар ﷺ туяни турғизди ва у (туя) (ўрнидан) турди. Пайғамбар ﷺ ўз йўлини ўзгартирди — то Ҳудайбиянинг энг четида — одамлар оз миқдорда фойдаланадиган кам сувли бир чуқур (қудуқ) олдида тушгунича. Бироздан сўнг одамлар унинг бутун сувини ишлатди ва Аллоҳнинг Расули ﷺ га чанқоқдан (шикоят қилиб) арз қилди. Пайғамбар ﷺ ўз ўқдонидан бир ўқ олиб, уларга — уни ўша чуқурга (қуйишни) — буюрди. Аллоҳга қасамки, сув отила бошлади ва — барча одамлар чанқоғини қондириб, қониқарли (ҳолда) қайтгунича — отилаверди. Улар ҳали шу ҳолда эканда, Будайл ибн Варқо ал-Хузоий — ўз қабиласи Хузоадан баъзи кишилар билан — келди; улар Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг маслаҳатчилари бўлиб, ундан ҳеч нарсани сир тутмас ва Тиҳома аҳлидан эди. Будайл: «Мен Каъб ибн Луай ва Омир ибн Луайни — Ҳудайбиянинг мўл сувида жойлашган ҳолда — қолдириб келдим; уларда соғин туялар (ёки уларнинг аёллари ва болалари) бор эди ва улар сизга қарши уруш қилади ҳамда сизни Каъбани зиёрат қилишдан тўсади», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Биз ҳеч ким билан жанг қилишга келмадик, балки умра қилишга (келдик). Шубҳасиз, уруш Қурайшни заифлаштирди ва улар катта талофат кўрди; бас, агар улар хоҳласа, мен улар билан бир муддатли сулҳ тузаман — бу даврда улар мен билан (бошқа) одамлар (яъни Қурайшдан бошқа араб кофирлари) орасига аралашмасин; агар мен ўша кофирлар устидан ғалаба қозонсам, Қурайш — агар хоҳласа — бошқа одамлардек Исломга кирсин; агар (Исломга кирмаса ҳам), улар ҳеч бўлмаганда жанг қилишга (етарли) кучга эга бўлади. Лекин агар улар сулҳни қабул қилмаса, жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, мен — ўз (дин) ишимни ҳимоя қилиб — то ўлдирилгунимча улар билан жанг қиламан; ва (мен аминман) Аллоҳ, албатта, ўз (дин) ишини ғолиб қилади», — деди. Будайл: «Мен улар(Қурайш)га сиз айтган (нарса)ни етказаман», — деди. Бас, у — Қурайшга етиб боргунича — жўнади ва: «Биз ўша киши (Муҳаммад)нинг олдидан келдик; биз уни бирор нарса деяётганини эшитдик ва агар хоҳласангиз, биз уни сизларга баён қиламиз», — деди. Қурайшдан баъзи аҳмоқлар: «Биз бу маълумотга муҳтож эмасмиз!» — деб бақирди, лекин улар орасидаги донороқлари: «Сен унинг нима деганини айтиб бер», — деди. Будайл: «Мен унинг шундай-шундай деганини эшитдим», — деб, Пайғамбар ﷺ унга айтган (нарса)ни айтди. Урва ибн Масъуд (ўрнидан) туриб: «Эй одамлар! Сизлар (менинг) фарзандларим эмасми?» — деди. Улар: «Ҳа», — деди. У: «Мен (сизнинг) отангиз эмасманми?» — деди. Улар: «Ҳа», — деди. У: «Сизлар менга ишонмайсизми (шубҳа қиласизми)?» — деди. Улар: «Йўқ», — деди. У: «Сизлар — мен Укоз аҳлини сизнинг ёрдамингиз учун чақирганимни ва улар рад этганда, ўз қариндошларим, болаларим ҳамда менга итоат қилганларни (ёрдамга) олиб келганимни — билмайсизми?» — деди. Улар: «Ҳа», — деди. У: «Майли, бу киши (Пайғамбар) сизларга маъқул (оқилона) бир таклиф берди; сиз уни қабул қилганингиз маъқул ва менга — у билан учрашишга — рухсат беринг», — деди. Улар: «Сен у билан учрашишинг мумкин», — деди. Бас, у Пайғамбар ﷺ нинг олдига бориб, у билан гаплаша бошлади. Пайғамбар ﷺ унга — Будайлга айтган (нарса)нинг деярли ўшанини — айтди. Сўнг Урва: «Эй Муҳаммад! Ўз қариндошларингни йўқ қилишдан (қиришдан) ҳеч тап тортмайсанми? Сендан олдин араблар орасида ўз қариндошларини қирган бирортасини (ҳеч) эшитганмисан? Акс ҳолда (яъни агар мағлуб бўлсанг), Аллоҳга қасамки, мен (сенинг ёнингда) обрўли одамларни эмас, балки — сени ёлғиз ташлаб қочиб кетадиган — турли қабилалардан (йиғилган) кишиларни кўряпман», — деди. Буни эшитиб, Абу Бакр уни сўкди ва: «Биз қочиб, Пайғамбар ﷺ ни ёлғиз ташлаймиз, деб айтяпсанми?» — деди. Урва: «Бу киши ким?» — деди. Улар: «У — Абу Бакр», — деди. Урва Абу Бакрга: «Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, агар сен менга қилган — мен ҳали қайтармаган — яхшилик(инг) бўлмаганида, мен сенга жавоб (қайтарган) бўлар эдим», — деди. Урва Пайғамбар ﷺ билан гаплашаверди ва гаплашар экан, Пайғамбар ﷺ нинг соқолини ушлаб турди. Муғира ибн Шуъба эса — қўлида қилич ва бошида дубулға билан — Пайғамбар ﷺ нинг боши ёнида турар эди. Урва ҳар сафар қўлини Пайғамбар ﷺ нинг соқолига чўзганда, Муғира унинг қўлини қиличнинг дастаси билан уриб: «Қўлингни Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг соқолидан олиб қўй», — дер эди. Урва бошини кўтариб: «Бу ким?» — деб сўради. Одамлар: «У — Муғира ибн Шуъба», — деди. Урва: «Эй хоин! Мен сенинг хиёнатингнинг ёмон оқибатларини бартараф этишга ҳаракат қилмаяпманми?» — деди. (Исломни қабул қилишдан олдин Муғира баъзи одамлар билан бирга эди; у уларни ўлдириб, мол-мулкини олди ва (Мадинага) Исломни қабул қилишга келди. Пайғамбар ﷺ унга: «Исломингга келсак, мен уни қабул қиламан, лекин молга келсак, мен ундан ҳеч нарса олмайман (чунки у хиёнат билан олинган)», — деган эди.) Сўнг Урва Пайғамбар ﷺ нинг саҳобаларига қарай бошлади. Аллоҳга қасамки, Аллоҳнинг Расули ﷺ тупурганда, тупук улардан (саҳобалардан) бирининг қўлига тушар ва у уни ўз юзига ҳамда терисига сурар эди; агар у зот уларга буюрса, улар у зотнинг буйруғини дарҳол бажарар эди; агар у зот таҳорат қилса, улар (ортган) сувни олишга талашар эди; ва улар у зот билан гаплашганда, ҳурмат юзасидан овозларини паст тутар ва унинг юзига тикилиб қарамас эди. Урва ўз қавмининг олдига қайтиб бориб: «Эй одамлар! Аллоҳга қасамки, мен подшоҳларнинг олдига — Қайсар, Кисро ва Нажошининг (олдига) — борган(ман), лекин мен ҳеч бир подшоҳни — унинг сарой аҳли (атрофдагилари) ҳурмат қилганидек — Муҳаммадни саҳобалари ҳурмат қилганчалик ҳурмат қилганини кўрмаган(ман). Аллоҳга қасамки, у тупурса, тупук улардан бирининг қўлига тушар ва у уни ўз юзига ҳамда терисига сурар эди; агар у уларга буюрса, улар унинг буйруғини дарҳол бажарар эди; агар у таҳорат қилса, улар (ортган) сувни олишга талашар эди; ва улар гаплашганда, ҳурмат юзасидан овозларини паст тутар ва унинг юзига тикилиб қарамас эди», — деди. Урва: «Шубҳасиз, у сизларга маъқул (оқилона) бир таклиф берди; бас, уни қабул қилинг», — деб қўшди. Бани Кинона қабиласидан бир киши: «Менга — унинг олдига боришга — рухсат беринг», — деди ва улар унга рухсат берди; у Пайғамбар ﷺ ва саҳобаларига яқинлашганда, Аллоҳнинг Расули ﷺ: «У — фалончи(дир), у қурбонлик (туялари)ни (будн) ҳурмат қиладиган қабиладан(дир); бас, будн (қурбонлик туялари)ни унинг олдига (рўпарасига) келтиринглар», — деди. Бас, будн унинг олдига келтирилди ва одамлар — талбия айтган ҳолда — уни кутиб олди. У бу манзарани кўрганда: «Субҳаналлоҳ! Бу одамларни Каъбани зиёрат қилишдан тўсиш тўғри эмас», — деди. У ўз қавмининг олдига қайтганда: «Мен будн (қурбонлик туяларини) — (рангли) маржонлар билан безатилган ва (устилари) белгиланган (яъни сўйиш аломати учун чизилган) ҳолда — кўрдим. Менимча, уларни Каъбани зиёрат қилишдан тўсиш маъқул эмас», — деди. Микраз ибн Ҳафс деган бошқа бир киши (ўрнидан) туриб, улардан — Муҳаммаднинг олдига боришга — рухсат сўради ва улар унга (ҳам) рухсат берди. У мусулмонларга яқинлашганда, Пайғамбар ﷺ: «Мана Микраз келди ва у — ёмон (фитначи) киши», — деди. Микраз Пайғамбар ﷺ билан гаплаша бошлади ва у гаплашаётганда, Суҳайл ибн Амр келди. Суҳайл ибн Амр келганда, Пайғамбар ﷺ: «Энди иш осонлашди», — деди. Суҳайл Пайғамбар ﷺ га: «Биз билан сулҳ тузинг», — деди. Бас, Пайғамбар ﷺ котибни чақириб, унга: «Ёз: ‹Бисмиллаҳир-роҳманир-роҳим (Меҳрибон ва раҳмли Аллоҳ номи билан)›», — деди. Суҳайл: «‹Роҳман›га келсак, Аллоҳга қасамки, мен унинг нима эканини билмайман. Бас, сен — илгари ёзадиган(инг)дек — ‹Бисмикаллоҳумма (Аллоҳим, Сенинг номинг билан)›, деб ёз», — деди. Мусулмонлар: «Аллоҳга қасамки, биз фақат ‹Бисмиллаҳир-роҳманир-роҳим› деб ёзамиз», — деди. Пайғамбар ﷺ: «‹Бисмикаллоҳумма›, деб ёз», — деди. Сўнг у зот: «Бу — Муҳаммад, Аллоҳнинг Расули тузган сулҳ(нома)си», — деб айтди (ёздирди). Суҳайл: «Аллоҳга қасамки, агар биз — сен Аллоҳнинг Расули (деб) билганимизда, биз сени Каъбани зиёрат қилишдан тўсмас ва сен билан жанг қилмас эдик. Бас, ‹Муҳаммад ибн Абдуллоҳ›, деб ёз», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳга қасамки, мен Аллоҳнинг Расули(ман) — сизлар менга ишонмасангиз ҳам. ‹Муҳаммад ибн Абдуллоҳ›, деб ёз», — деди. (Зуҳрий: «Пайғамбар ﷺ ўша барча (нарса)ларни қабул қилди — чунки у зот аллақачон: ‹Агар улар Аллоҳнинг чекловини (ҳурмат қиладиган) бирор нарсани сўраса, мен уни қабул қиламан› (яъни ўзига ва саҳобаларига умра қилишга рухсат берилса), деган эди», — деди.) Пайғамбар ﷺ Суҳайлга: «(Бу шарт билан)ки, сиз бизга — Уй (Каъба)ни зиёрат қилишга ва унинг атрофида тавоф қилишга — рухсат беринг», — деди. Суҳайл: «Аллоҳга қасамки, биз (бу йили) (рухсат бермаймиз) — токи араблар: ‹Улар бизга таслим (бўйин эгди) бўлди›, демасин; лекин биз сенга кейинги йили рухсат берамиз», — деди. Бас, Пайғамбар ﷺ буни (ҳам) ёздирди. Сўнг Суҳайл: «Биз яна шартни (қўямиз)ки, сен биздан ўз олдингга келган ҳар кимни — у сенинг дининга кирган бўлса ҳам — бизга қайтарсинг», — деди. Мусулмонлар: «Субҳаналлоҳ! Бундай киши — мусулмон бўлганидан кейин — қандай қилиб мушрикларга қайтарилади?» — деди. Улар ҳали шу ҳолда эканда, Абу Жандал ибн Суҳайл ибн Амр — кишанлари билан оқсоқланиб — Макка водийсидан келди ва ўзини мусулмонлар орасига ташлади. Суҳайл: «Эй Муҳаммад! Бу — биз сен билан тузаётган сулҳнинг энг биринчи шарти(дир), яъни сен Абу Жандални менга қайтарсинг», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Сулҳ(нома) ҳали ёзилмади-ку», — деди. Суҳайл: «Мен сенга уни (Абу Жандални) сақлаб қолишга ҳеч қачон рухсат бермайман», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Ҳа, (менга бир киши учун истисно) қил», — деди. У: «Мен (шундай) қилмайман», — деди. Микраз: «Биз сенга (уни сақлаб қолишга) рухсат берамиз», — деди. Абу Жандал: «Эй мусулмонлар! Мен мусулмон бўлиб келган бўлсам ҳам, мушрикларга қайтариламанми? Сизлар мен қанча азият чекканимни кўрмаяпсизми?» — деди. (Абу Жандал Аллоҳ йўлида қаттиқ қийноққа солинган эди.) Умар ибн Хаттоб: «Мен Пайғамбар ﷺ нинг олдига бориб: ‹Сиз ҳақиқатан Аллоҳнинг Расули эмасмисиз?› — дедим. Пайғамбар ﷺ: ‹Ҳа, албатта›, — деди. Мен: ‹Бизнинг ишимиз ҳақ, душман иши ботил эмасми?› — дедим. У зот: ‹Ҳа›, — деди. Мен: ‹Унда нега биз ўз динимизда паст (хор) бўлишимиз (керак)?› — дедим. У зот: ‹Мен Аллоҳнинг Расули(ман) ва мен Унга осийлик қилмайман, У мени ғолиб қилади›, — деди. Мен: ‹Сиз бизга — биз Каъбага бориб, унинг атрофида тавоф қиламиз, деб — айтмаганмидингиз?› — дедим. У зот: ‹Ҳа, лекин мен сенга — биз бу йили Каъбани зиёрат қиламиз, деб — айтдимми?› — деди. Мен: ‹Йўқ›, — дедим. У зот: ‹Бас, сен унга бориб, унинг атрофида тавоф қиласан›, — деди», — деди. Умар (яна): «Мен Абу Бакрнинг олдига бориб: ‹Эй Абу Бакр! У ҳақиқатан Аллоҳнинг Пайғамбари эмасми?› — дедим. У: ‹Ҳа›, — деди. Мен: ‹Унда нега биз ўз динимизда паст (хор) бўлишимиз (керак)?› — дедим. У: ‹Шубҳасиз, у — Аллоҳнинг Расули(дир) ва у ўз Роббига осийлик қилмайди, У уни ғолиб қилади. Унга (маҳкам) ёпиш — чунки, Аллоҳга қасамки, у ҳақ (йўл)да(дир)›, — деди. Мен: ‹У бизга — биз Каъбага бориб, унинг атрофида тавоф қиламиз, деб — айтмаганмиди?› — дедим. У: ‹Ҳа, лекин у сенга — бу йили Каъбага борасан, деб — айтдимми?› — деди. Мен: ‹Йўқ›, — дедим. У: ‹Сен Каъбага бориб, унинг атрофида тавоф қиласан›, — деди», — деди. (Зуҳрий: «Умар: ‹Мен — (ўша пайтда) берган номуносиб саволларим учун каффорат сифатида — кўп яхши амаллар қилдим›, — деди», — деди.) Сулҳ(нома) ёзилиши тугаганда, Аллоҳнинг Расули ﷺ саҳобаларига: «(Ўрнингиздан) туриб, қурбонликларингизни сўйинглар ва бошларингизни олдиринглар (қиртишланглар)», — деди. Аллоҳга қасамки, улардан ҳеч бири (ўрнидан) турмади ва Пайғамбар ﷺ буни уч марта такрорлади. Ҳеч ким (ўрнидан) турмаганда, у зот уларни қолдириб, Умму Саламанинг олдига бориб, унга одамларнинг ўзига (бўлган) муносабатини айтди. Умму Салама: «Эй Аллоҳнинг Пайғамбари! Сен — ўз буйруғинг бажарилишини — хоҳлайсанми? (Унда) чиқиб, ҳеч кимга бир сўз (ҳам) демай, ўз қурбонлигингни сўйгунча ва сартарошингни чақириб, бошингни олдиргунча (қиртишлатгунча) (давом эт)», — деди. Бас, Пайғамбар ﷺ (ташқарига) чиқди ва — буни қилгунча, яъни қурбонлигини сўйиб, сартарошини чақириб бошини олдиргунча — улардан ҳеч ким билан гаплашмади. Буни кўриб, Пайғамбар ﷺ нинг саҳобалари (ўрнидан) турди, қурбонликларини сўйди ва бир-бирининг бошини олдира бошлади; (шу қадар) тирбандлик бўлдики, бир-бирини ўлдириб қўйиш хавфи (пайдо бўлди). Сўнг баъзи мўмина аёллар (Пайғамбар ﷺ нинг олдига) келди ва Аллоҳ (мана бу) оятларни нозил қилди: ‹Эй иймон келтирганлар! Мўмина аёллар сизнинг олдингизга ҳижрат қилиб келса, уларни имтиҳон қилинглар...› (Мумтаҳина, 10). Сўнг Умар — кофира бўлган икки хотинини талоқ қилди. Кейинчалик Муовия ибн Абу Суфён улардан бирига, Сафвон ибн Умайя эса бошқасига уйланди. Пайғамбар ﷺ Мадинага қайтганда, Қурайшдан бўлган янги мусулмон — Абу Басир — унинг олдига келди. Кофирлар унинг ортидан икки кишини юборди ва улар (Пайғамбар ﷺ га): «Бизга берган ваъдангга риоя қил», — деди. Бас, Пайғамбар ﷺ уни уларга топширди. Улар уни (шаҳардан) олиб чиқди — то Зулҳулайфага етгунича; у ерда улар ўзларида (бўлган) баъзи хурмоларни ейиш учун тушди. Абу Басир улардан бирига: «Аллоҳга қасамки, эй фалончи, мен сенинг қиличинг жуда яхши (эканини) кўряпман», — деди. Бошқаси уни (қинидан) тортиб чиқарди ва: «Аллоҳга қасамки, у жуда яхши ва мен уни кўп марта синаб кўрган(ман)», — деди. Абу Басир: «Менга уни бир кўрсат (қарай)», — деди. Бошқаси уни унга берганда, у уни — у (киши) ўлгунча — (қилич билан) урди ва унинг шериги қочди — то Мадинага келиб, югуриб масжидга киргунича. Аллоҳнинг Расули ﷺ уни кўрганда: «Бу киши — қўрқиб кетганга ўхшайди», — деди. У Пайғамбар ﷺ нинг олдига етиб келганда: «Менинг шеригим ўлдирилди ва мен ҳам ўлдирилган бўлар эдим», — деди. Абу Басир (ҳам) келиб: «Ё Расулуллоҳ, Аллоҳга қасамки, Аллоҳ — мени уларга (кофирларга) қайтаришингиз билан — ваъдангизни бажаришингизни таъминлади; лекин Аллоҳ мени улардан қутқарди», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Онасига вой! У — агар (ёрдамчи) одамлари бўлганида — қандай (ажойиб) уруш қўзғатувчи бўлар эди!» — деди. Абу Басир буни эшитганда, Пайғамбар ﷺ уни уларга яна қайтаради, деб (тушунди); шунинг учун у — денгиз соҳилига етгунича — жўнади. Абу Жандал ибн Суҳайл (ҳам) улардан (кофирлардан) қутулиб, Абу Басирга қўшилди. Бас, Қурайшдан бир киши Исломни қабул қилган ҳар сафар, у Абу Басирга эргашар эди — то улар кучли бир гуруҳ бўлгунича. Аллоҳга қасамки, улар — Шомга томон кетаётган Қурайш карвонини эшитган ҳар сафар, уни тўхтатиб, уларга (кофирларга) ҳужум қилар, уларни ўлдирар ва мол-мулкларини олар эди. Қурайш аҳли Пайғамбар ﷺ га — Аллоҳ ҳамда қариндошлик ҳақи учун — одам (юбориб, Абу Басир ва шерикларини чақириб олишни) илтимос қилиб, хабар юборди ва — ким (улардан) Пайғамбар ﷺ нинг олдига келса, у хавфсиз бўлади, деб — ваъда берди. Бас, Пайғамбар ﷺ уларни (Абу Басирнинг шерикларини чақириб) юборди ва Аллоҳ (мана бу) оятларни нозил қилди: ‹У — Макка ичкарисида — сизларни улар устидан ғолиб қилганидан сўнг — уларнинг қўлларини сиздан, сизнинг қўлларингизни улардан тийган Зот(дир)...› (Фатҳ, 24). Уларнинг манманлик ва такаббурлиги — улар у (Муҳаммад)нинг Аллоҳнинг Пайғамбари эканини иқрор қилмаганлиги (ёзмаганлиги), ‹Бисмиллаҳир-роҳманир-роҳим›ни ёзишдан бош тортганлиги ва уларни (мусулмонларни) Уй (Каъба)ни зиёрат қилишдан тўсганлиги(дир).

وَحَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ، أَبِي الْجَهْمِ قَالَ سَمِعْتُ فَاطِمَةَ بِنْتَ قَيْسٍ، تَقُولُ أَرْسَلَ إِلَىَّ زَوْجِي أَبُو عَمْرِو بْنُ حَفْصِ بْنِ الْمُغِيرَةِ عَيَّاشَ بْنَ أَبِي رَبِيعَةَ بِطَلاَقِي وَأَرْسَلَ مَعَهُ بِخَمْسَةِ آصُعِ تَمْرٍ وَخَمْسَةِ آصُعِ شَعِيرٍ فَقُلْتُ أَمَا لِي نَفَقَةٌ إِلاَّ هَذَا وَلاَ أَعْتَدُّ فِي مَنْزِلِكُمْ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَتْ فَشَدَدْتُ عَلَىَّ ثِيَابِي وَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ كَمْ طَلَّقَكِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ ثَلاَثًا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ صَدَقَ لَيْسَ لَكِ نَفَقَةٌ ‏.‏ اعْتَدِّي فِي بَيْتِ ابْنِ عَمِّكِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ فَإِنَّهُ ضَرِيرُ الْبَصَرِ تُلْقِي ثَوْبَكِ عِنْدَهُ فَإِذَا انْقَضَتْ عِدَّتُكِ فَآذِنِينِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَخَطَبَنِي خُطَّابٌ مِنْهُمْ مُعَاوِيَةُ وَأَبُو الْجَهْمِ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ مُعَاوِيَةَ تَرِبٌ خَفِيفُ الْحَالِ وَأَبُو الْجَهْمِ مِنْهُ شِدَّةٌ عَلَى النِّسَاءِ - أَوْ يَضْرِبُ النِّسَاءَ أَوْ نَحْوَ هَذَا - وَلَكِنْ عَلَيْكِ بِأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ ‏"‏ ‏.‏

Fotima bint Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Erim Abu Amr ibn Hafs ibn al-Mugʻira menga taloq bilan Ayyosh ibn Abu Rabiani yubordi va u bilan birga besh soʼ xurmo va besh soʼ arpa yubordi. Men: ‹Menga shundan boshqa nafaqa yoʻqmi va sizlarning uyingizda iddamni oʻtkazmaymanmi?› dedim. U: ‹Yoʻq›, dedi. Shunda men kiyimlarimni mahkam oʻrab, Rasululloh ﷺ ning oldilariga keldim. U zot: ‹Sani necha (taloq bilan) taloq qildi?› dedilar. Men: ‹Uch (taloq bilan)›, dedim. U zot: ‹U rost aytibdi, senga nafaqa yoʻq. Iddangni amaking oʻgʻli Ibnu Ummu Maktumning uyida oʻtkaz, chunki u koʻzi ojiz — uning oldida kiyimingni yechsang boʻladi. Iddang tugagach, menga xabar ber›, — dedilar. Bas, menga sovchilar — ular orasida Muoviya va Abul-Jahm bor edi — sovchi qoʻyishdi. Shunda Nabiy ﷺ: ‹Muoviya kambagʻal, holi yengil (qashshoq) kishidir. Abul-Jahmda esa ayollarga nisbatan qattiqqoʻllik bor — yoki: ayollarni uradi — yoki shunga oʻxshash (bir gap aytdilar). Lekin sen Usoma ibn Zaydni (tanla)›, — dedilar».Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Эрим Абу Амр ибн Ҳафс ибн ал-Муғира менга талоқ билан Айёш ибн Абу Рабиани юборди ва у билан бирга беш сў хурмо ва беш сў арпа юборди. Мен: ‹Менга шундан бошқа нафақа йўқми ва сизларнинг уйингизда иддамни ўтказмайманми?› дедим. У: ‹Йўқ›, деди. Шунда мен кийимларимни маҳкам ўраб, Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига келдим. У зот: ‹Сани неча (талоқ билан) талоқ қилди?› дедилар. Мен: ‹Уч (талоқ билан)›, дедим. У зот: ‹У рост айтибди, сенга нафақа йўқ. Иддангни амакинг ўғли Ибну Умму Мактумнинг уйида ўтказ, чунки у кўзи ожиз — унинг олдида кийимингни ечсанг бўлади. Идданг тугагач, менга хабар бер›, — дедилар. Бас, менга совчилар — улар орасида Муовия ва Абул-Жаҳм бор эди — совчи қўйишди. Шунда Набий ﷺ: ‹Муовия камбағал, ҳоли енгил (қашшоқ) кишидир. Абул-Жаҳмда эса аёлларга нисбатан қаттиққўллик бор — ёки: аёлларни уради — ёки шунга ўхшаш (бир гап айтдилар). Лекин сен Усома ибн Зайдни (танла)›, — дедилар».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي لَيْلَى، عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ صَلَّى بِنَا الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ فَنَهَضَ فِي الرَّكْعَتَيْنِ فَسَبَّحَ بِهِ الْقَوْمُ وَسَبَّحَ بِهِمْ فَلَمَّا صَلَّى بَقِيَّةَ صَلاَتِهِ سَلَّمَ ثُمَّ سَجَدَ سَجْدَتَىِ السَّهْوِ وَهُوَ جَالِسٌ ثُمَّ حَدَّثَهُمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَعَلَ بِهِمْ مِثْلَ الَّذِي فَعَلَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَسَعْدٍ وَعَبْدِ اللَّهِ ابْنِ بُحَيْنَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي ابْنِ أَبِي لَيْلَى مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ لاَ يُحْتَجُّ بِحَدِيثِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى ‏.‏ وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى هُوَ صَدُوقٌ وَلاَ أَرْوِي عَنْهُ لأَنَّهُ لاَ يَدْرِي صَحِيحَ حَدِيثِهِ مِنْ سَقِيمِهِ وَكُلُّ مَنْ كَانَ مِثْلَ هَذَا فَلاَ أَرْوِي عَنْهُ شَيْئًا ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ رَوَاهُ سُفْيَانُ عَنْ جَابِرٍ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُبَيْلٍ عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ ‏.‏ وَجَابِرٌ الْجُعْفِيُّ قَدْ ضَعَّفَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ تَرَكَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ وَغَيْرُهُمَا ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا قَامَ فِي الرَّكْعَتَيْنِ مَضَى فِي صَلاَتِهِ وَسَجَدَ سَجْدَتَيْنِ مِنْهُمْ مَنْ رَأَى قَبْلَ التَّسْلِيمِ وَمِنْهُمْ مَنْ رَأَى بَعْدَ التَّسْلِيمِ ‏.‏ وَمَنْ رَأَى قَبْلَ التَّسْلِيمِ فَحَدِيثُهُ أَصَحُّ لِمَا رَوَى الزُّهْرِيُّ وَيَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيُّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الأَعْرَجِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ابْنِ بُحَيْنَةَ ‏.‏

Ahmad ibn Maniyʼ bizga aytib berdi, Hushaym bizga aytib berdi, Ibn Abu Laylo bizga xabar berdi, u Shaʼbiydan rivoyat qiladi. U aytdi: Bizga Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu) imom boʻlib namoz oʻqib berdi, bas, u ikki rakaatda (qaaddaga oʻtirmay) turib ketdi. Shunda qavm unga tasbeh aytdi (Subhanalloh dedi), u ham ularga tasbeh aytdi. Namozining qolganini oʻqib boʻlgach, salom berdi, soʻng oʻtirgan holida ikki sahv sajdasini qildi. Soʻngra ularga aytib berdiki, Rasululloh ﷺ ularga (ashoblariga) ham u qilgan kabi qilganlar. U (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Uqba ibn Omir, Saʼd va Abdulloh ibn Buhaynadan (ham hadis) bor. Abu Iso aytdi: Mugʻiyra ibn Shuʼbaning hadisi Mugʻiyra ibn Shuʼbadan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Abu Iso aytdi: Ahli ilmdan baʼzilari Ibn Abu Layloni hifzi (yodlashi) jihatidan tanqid qilganlar. Ahmad: «Ibn Abu Layloning hadisi bilan dalil keltirilmaydi», dedi. Muhammad ibn Ismoil esa: «Ibn Abu Laylo saduq (rostgoʻy)dir, biroq men undan rivoyat qilmayman, chunki u oʻz hadisining sahihini notoʻgʻrisidan ajrata olmaydi; shunga oʻxshash har kim boʻlsa, men undan hech narsa rivoyat qilmayman», dedi. Bu hadis Mugʻiyra ibn Shuʼbadan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan: uni Sufyon Jobirdan, u Mugʻiyra ibn Shubayldan, u Qays ibn Abu Hozimdan, u Mugʻiyra ibn Shuʼbadan rivoyat qilgan. Jobir al-Juʼfiyni esa ahli ilmdan baʼzilari zaif sanaganlar; uni Yahyo ibn Said, Abdurahmon ibn Mahdiy va boshqalar tark etganlar. Ahli ilm nazdida amal shunga (binoan)dir: kishi ikki rakaatda (qaaddasiz) turib ketsa, namozini davom ettiradi va ikkita (sahv) sajdasini qiladi. Ulardan baʼzilari buni salomdan oldin (qilishni) maʼqul koʻrgan, baʼzilari salomdan keyin (qilishni) maʼqul koʻrgan. Salomdan oldin (qilishni) maʼqul koʻrganning hadisi esa asahhdir, chunki Zuhriy va Yahyo ibn Said al-Ansoriy, Abdurahmon al-Aʼrajdan, u Abdulloh ibn Buhaynadan rivoyat qilgan (narsasi shunga dalolat qiladi).Аҳмад ибн Манийъ бизга айтиб берди, Ҳушайм бизга айтиб берди, Ибн Абу Лайло бизга хабар берди, у Шаъбийдан ривоят қилади. У айтди: Бизга Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу) имом бўлиб намоз ўқиб берди, бас, у икки ракаатда (қааддага ўтирмай) туриб кетди. Шунда қавм унга тасбеҳ айтди (Субҳаналлоҳ деди), у ҳам уларга тасбеҳ айтди. Намозининг қолганини ўқиб бўлгач, салом берди, сўнг ўтирган ҳолида икки саҳв саждасини қилди. Сўнгра уларга айтиб бердики, Расулуллоҳ ﷺ уларга (ашобларига) ҳам у қилган каби қилганлар. У (Абу Исо) айтди: Бу бобда Уқба ибн Омир, Саъд ва Абдуллоҳ ибн Буҳайнадан (ҳам ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Муғийра ибн Шуъбанинг ҳадиси Муғийра ибн Шуъбадан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Абу Исо айтди: Аҳли илмдан баъзилари Ибн Абу Лайлони ҳифзи (ёдлаши) жиҳатидан танқид қилганлар. Аҳмад: «Ибн Абу Лайлонинг ҳадиси билан далил келтирилмайди», деди. Муҳаммад ибн Исмоил эса: «Ибн Абу Лайло садуқ (ростгўй)дир, бироқ мен ундан ривоят қилмайман, чунки у ўз ҳадисининг саҳиҳини нотўғрисидан ажрата олмайди; шунга ўхшаш ҳар ким бўлса, мен ундан ҳеч нарса ривоят қилмайман», деди. Бу ҳадис Муғийра ибн Шуъбадан бир неча йўл билан ривоят қилинган: уни Суфён Жобирдан, у Муғийра ибн Шубайлдан, у Қайс ибн Абу Ҳозимдан, у Муғийра ибн Шуъбадан ривоят қилган. Жобир ал-Жуъфийни эса аҳли илмдан баъзилари заиф санаганлар; уни Яҳё ибн Саид, Абдураҳмон ибн Маҳдий ва бошқалар тарк этганлар. Аҳли илм наздида амал шунга (биноан)дир: киши икки ракаатда (қааддасиз) туриб кетса, намозини давом эттиради ва иккита (саҳв) саждасини қилади. Улардан баъзилари буни саломдан олдин (қилишни) маъқул кўрган, баъзилари саломдан кейин (қилишни) маъқул кўрган. Саломдан олдин (қилишни) маъқул кўрганнинг ҳадиси эса асаҳҳдир, чунки Зуҳрий ва Яҳё ибн Саид ал-Ансорий, Абдураҳмон ал-Аъраждан, у Абдуллоҳ ибн Буҳайнадан ривоят қилган (нарсаси шунга далолат қилади).

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ خَرَشَةَ، عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ ذُؤَيْبٍ، أَنَّهُ قَالَ جَاءَتِ الْجَدَّةُ إِلَى أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ تَسْأَلُهُ مِيرَاثَهَا فَقَالَ مَا لَكِ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى شَىْءٌ وَمَا عَلِمْتُ لَكِ فِي سُنَّةِ نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا فَارْجِعِي حَتَّى أَسْأَلَ النَّاسَ ‏.‏ فَسَأَلَ النَّاسَ فَقَالَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ حَضَرْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَعْطَاهَا السُّدُسَ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ هَلْ مَعَكَ غَيْرُكَ فَقَامَ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ فَقَالَ مِثْلَ مَا قَالَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ فَأَنْفَذَهُ لَهَا أَبُو بَكْرٍ ثُمَّ جَاءَتِ الْجَدَّةُ الأُخْرَى إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رضى الله عنه تَسْأَلُهُ مِيرَاثَهَا فَقَالَ مَا لَكِ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى شَىْءٌ وَمَا كَانَ الْقَضَاءُ الَّذِي قُضِيَ بِهِ إِلاَّ لِغَيْرِكِ وَمَا أَنَا بِزَائِدٍ فِي الْفَرَائِضِ وَلَكِنْ هُوَ ذَلِكَ السُّدُسُ فَإِنِ اجْتَمَعْتُمَا فِيهِ فَهُوَ بَيْنَكُمَا وَأَيَّتُكُمَا خَلَتْ بِهِ فَهُوَ لَهَا ‏.‏

Qabisa ibn Zuvayb (rahimahulloh)dan rivoyat qilinishicha, u shunday dedi: Bir buvi Abu Bakr Siddiq (roziyallohu anhu)ning oldiga kelib, undan oʻz merosini soʻradi. U: «Alloh taoloning Kitobida sen uchun hech narsa yoʻq, Allohning Nabiysi ﷺ sunnatida ham sen uchun bir narsa borligini bilmayman. Bas, qaytib turgin, men odamlardan soʻrayin», dedi. Soʻng odamlardan soʻradi. Shunda Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu): «Men Rasululloh ﷺ buviga oltidan bir berganlarida hozir boʻlganman», dedi. Abu Bakr: «Sen bilan birga (buni biladigan) boshqa kishi bormi?» dedi. Shunda Muhammad ibn Maslama turib, Mugʻiyra ibn Shuʼba aytgani kabi aytdi. Bas, Abu Bakr uni (oltidan bir merosni) buviga berdi. Soʻngra boshqa bir buvi Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning oldiga kelib, undan oʻz merosini soʻradi. U: «Alloh taoloning Kitobida sen uchun hech narsa yoʻq. Berilgan hukm esa sendan boshqasi uchun edi. Men farizalarni koʻpaytirguvchi emasman. Lekin u — oʻsha oltidan birdir: agar siz (ikki buvi) unga birga toʻplansangiz, u oʻrtangizda boʻladi, qaysingiz yolgʻiz qolsangiz, u oʻshaniki boʻladi», dedi.Қабиса ибн Зувайб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинишича, у шундай деди: Бир буви Абу Бакр Сиддиқ (розияллоҳу анҳу)нинг олдига келиб, ундан ўз меросини сўради. У: «Аллоҳ таолонинг Китобида сен учун ҳеч нарса йўқ, Аллоҳнинг Набийси ﷺ суннатида ҳам сен учун бир нарса борлигини билмайман. Бас, қайтиб тургин, мен одамлардан сўрайин», деди. Сўнг одамлардан сўради. Шунда Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу): «Мен Расулуллоҳ ﷺ бувига олтидан бир берганларида ҳозир бўлганман», деди. Абу Бакр: «Сен билан бирга (буни биладиган) бошқа киши борми?» деди. Шунда Муҳаммад ибн Маслама туриб, Муғийра ибн Шуъба айтгани каби айтди. Бас, Абу Бакр уни (олтидан бир меросни) бувига берди. Сўнгра бошқа бир буви Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг олдига келиб, ундан ўз меросини сўради. У: «Аллоҳ таолонинг Китобида сен учун ҳеч нарса йўқ. Берилган ҳукм эса сендан бошқаси учун эди. Мен фаризаларни кўпайтиргувчи эмасман. Лекин у — ўша олтидан бирдир: агар сиз (икки буви) унга бирга тўплансангиз, у ўртангизда бўлади, қайсингиз ёлғиз қолсангиз, у ўшаники бўлади», деди.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ، - وَاللَّفْظُ لَهُ - عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ زِيَادِ بْنِ عِلاَقَةَ، قَالَ سَمِعْتُ الْمُغِيرَةَ بْنَ شُعْبَةَ، يَقُولُ قَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى تَوَرَّمَتْ قَدَمَاهُ فَقِيلَ لَهُ قَدْ غَفَرَ اللَّهُ لَكَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَفَلاَ أَكُونُ عَبْدًا شَكُورًا ‏"‏ ‏.‏

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ oyoqlari shishib ketguncha (kechasi namozda) tik turdilar. Shunda ularga: «Olloh sizning avvalgi va keyingi gunohlaringizni kechirgan-ku», deyildi. U zot: «Shukr qiluvchi banda boʻlmaymanmi?» dedilar.Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ оёқлари шишиб кетгунча (кечаси намозда) тик турдилар. Шунда уларга: «Оллоҳ сизнинг аввалги ва кейинги гуноҳларингизни кечирган-ку», дейилди. У зот: «Шукр қилувчи банда бўлмайманми?» дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ الصَّائِغُ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، ‏.‏ أَنَّهُ حِينَ هَلَكَ عُثْمَانُ بْنُ مَظْعُونٍ تَرَكَ ابْنَةً لَهُ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عُمَرَ فَزَوَّجَنِيهَا خَالِي قُدَامَةُ وَهُوَ عَمُّهَا وَلَمْ يُشَاوِرْهَا وَذَلِكَ بَعْدَ مَا هَلَكَ أَبُوهَا فَكَرِهَتْ نِكَاحَهُ وَأَحَبَّتِ الْجَارِيَةُ أَنْ يُزَوِّجَهَا الْمُغِيرَةَ بْنَ شُعْبَةَ فَزَوَّجَهَا إِيَّاهُ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Usmon ibn Mazʼun vafot etganida ortidan bir qizini qoldirgan edi. Ibn Umar aytdi: «Togʻam Qudoma — u qizning amakisi edi — qiz bilan maslahatlashmay meni unga uylantirdi. Bu qizning otasi vafot etganidan keyin boʻlgan edi. Qiz bu nikohni yoqtirmadi va Mugʻiyra ibn Shuʼbaga turmushga chiqishni istadi. Shunda uni unga turmushga berdi».Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Усмон ибн Мазъун вафот этганида ортидан бир қизини қолдирган эди. Ибн Умар айтди: «Тоғам Қудома — у қизнинг амакиси эди — қиз билан маслаҳатлашмай мени унга уйлантирди. Бу қизнинг отаси вафот этганидан кейин бўлган эди. Қиз бу никоҳни ёқтирмади ва Муғийра ибн Шуъбага турмушга чиқишни истади. Шунда уни унга турмушга берди».

وَعَن عَطَاءٍ الْخُرَاسَانِيِّ عَنِ الْمُغِيرَةِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «لَا يُصَلِّي الْإِمَامُ فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي صَلَّى فِيهِ حَتَّى يتَحَوَّل» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُد وَقَالَ عَطاء الخرساني لم يدْرك الْمُغيرَة

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Imom oʻzi namoz oʻqigan joyda, toki (boshqa joyga) koʻchmagunicha, (nafl) namoz oʻqimasin», dedilar. Abu Dovud aytadi: Ato al-Xurosoniy Mugʻiyra ibn Shuʼbaga yetishmagan (yaʼni undan eshitmagan).Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Имом ўзи намоз ўқиган жойда, токи (бошқа жойга) кўчмагунича, (нафл) намоз ўқимасин», дедилар. Абу Довуд айтади: Ато ал-Хуросоний Муғийра ибн Шуъбага етишмаган (яъни ундан эшитмаган).