Muhammad ibn Ishoq

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ إِلاَّ أَنَّهُ قَدْ أَذِنَ لأَهْلِ الْعَرَايَا أَنْ يَبِيعُوهَا بِمِثْلِ خَرْصِهَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ هَكَذَا رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏ وَرَوَى أَيُّوبُ وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ ‏.‏ وَبِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ رَخَّصَ فِي الْعَرَايَا ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Zayd ibn Sobitdan rivoyat qiladi: Nabiy ﷺ muhoqala va muzobanadan qaytardilar, faqat ariyya egalariga uni taxminiy bahosi miqdorida sotishga ruxsat berdilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abu Hurayra va Jobirdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Zayd ibn Sobitning hadisini Muhammad ibn Ishoq ana shunday rivoyat qilgan. Ayyub, Ubaydulloh ibn Umar va Molik ibn Anaslar esa Nofeʼdan, u Ibn Umardan: «Nabiy ﷺ muhoqala va muzobanadan qaytardilar», deb rivoyat qilganlar. Yana shu isnod bilan Ibn Umardan, u Zayd ibn Sobitdan, u Nabiy ﷺdan: «U zot ariyyaga ruxsat berdilar», deb (rivoyat qilingan). Bu Muhammad ibn Ishoqning hadisidan koʻra sahihroqdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Зайд ибн Собитдан ривоят қилади: Набий ﷺ муҳоқала ва музобанадан қайтардилар, фақат арийя эгаларига уни тахминий баҳоси миқдорида сотишга рухсат бердилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра ва Жобирдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Зайд ибн Собитнинг ҳадисини Муҳаммад ибн Ишоқ ана шундай ривоят қилган. Айюб, Убайдуллоҳ ибн Умар ва Молик ибн Анаслар эса Нофеъдан, у Ибн Умардан: «Набий ﷺ муҳоқала ва музобанадан қайтардилар», деб ривоят қилганлар. Яна шу иснод билан Ибн Умардан, у Зайд ибн Собитдан, у Набий ﷺдан: «У зот арийяга рухсат бердилар», деб (ривоят қилинган). Бу Муҳаммад ибн Ишоқнинг ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَقِيلٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ الْمِصْرِيَّانِ، قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، وَعَمْرَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ أُمَّ حَبِيبَةَ بِنْتَ جَحْشٍ، خَتَنَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَتَحْتَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ اسْتُحِيضَتْ سَبْعَ سِنِينَ فَاسْتَفْتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ هَذِهِ لَيْسَتْ بِالْحَيْضَةِ وَلَكِنْ هَذَا عِرْقٌ فَاغْتَسِلِي وَصَلِّي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ زَادَ الأَوْزَاعِيُّ فِي هَذَا الْحَدِيثِ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ وَعَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتِ اسْتُحِيضَتْ أُمُّ حَبِيبَةَ بِنْتُ جَحْشٍ - وَهِيَ تَحْتَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ - سَبْعَ سِنِينَ فَأَمَرَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا أَقْبَلَتِ الْحَيْضَةُ فَدَعِي الصَّلاَةَ وَإِذَا أَدْبَرَتْ فَاغْتَسِلِي وَصَلِّي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَلَمْ يَذْكُرْ هَذَا الْكَلاَمَ أَحَدٌ مِنْ أَصْحَابِ الزُّهْرِيِّ غَيْرَ الأَوْزَاعِيِّ وَرَوَاهُ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ وَاللَّيْثُ وَيُونُسُ وَابْنُ أَبِي ذِئْبٍ وَمَعْمَرٌ وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ وَسُلَيْمَانُ بْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ إِسْحَاقَ وَسُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ وَلَمْ يَذْكُرُوا هَذَا الْكَلاَمَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَإِنَّمَا هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَزَادَ ابْنُ عُيَيْنَةَ فِيهِ أَيْضًا أَمَرَهَا أَنْ تَدَعَ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا ‏.‏ وَهُوَ وَهَمٌ مِنَ ابْنِ عُيَيْنَةَ وَحَدِيثُ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ الزُّهْرِيِّ فِيهِ شَىْءٌ يَقْرُبُ مِنَ الَّذِي زَادَ الأَوْزَاعِيُّ فِي حَدِيثِهِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Umm Habiba binti Jahsh — u Rasululloh ﷺ ning qaynsinglisi va Abdurahmon ibn Avfning xotini edi — yetti yil istihoza boʻldi. U Rasululloh ﷺ dan fatvo soʻradi. Rasululloh ﷺ: «Albatta, bu hayz emas, balki (bir) tomir (qoni)dir; bas, gʻusl qil va namoz oʻqi», — dedilar. Abu Dovud aytdi: Avzoiy bu hadisda — Zuhriydan, u Urva va Amradan, u Oishadan: «Umm Habiba binti Jahsh — u Abdurahmon ibn Avfning xotini — yetti yil istihoza boʻldi; Paygʻambar ﷺ unga: ‹Hayz kelganda, namozni tark et; u ketganda, gʻusl qil va namoz oʻqi›, deb buyurdilar», — deb (qoʻshimcha) keltirgan. Abu Dovud aytdi: Zuhriyning shogirdlaridan Avzoiydan boshqa hech kim bu soʻzni keltirmagan; Zuhriydan uni Amr ibn al-Horis, Lays, Yunus, Ibn Abu Ziʼb, Maʼmar, Ibrohim ibn Saʼd, Sulaymon ibn Kasir, Ibn Ishoq va Sufyon ibn Uyayna rivoyat qilishgan-u, bu soʻzni keltirishmagan. Abu Dovud aytdi: Bu — Hishom ibn Urvaning otasidan, u Oishadan (qilgan) hadisining lafzidir. Abu Dovud aytdi: Ibn Uyayna unda yana: ‹U zot unga hayz kunlarida namozni tark etishni buyurdilar›, deb (qoʻshimcha) keltirgan; bu — Ibn Uyaynaning vahmidir. Muhammad ibn Amrning Zuhriydan (qilgan) hadisida esa Avzoiy oʻz hadisida qoʻshganiga yaqin bir narsa bor.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Умм Ҳабиба бинти Жаҳш — у Расулуллоҳ ﷺ нинг қайнсинглиси ва Абдураҳмон ибн Авфнинг хотини эди — етти йил истиҳоза бўлди. У Расулуллоҳ ﷺ дан фатво сўради. Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, бу ҳайз эмас, балки (бир) томир (қони)дир; бас, ғусл қил ва намоз ўқи», — дедилар. Абу Довуд айтди: Авзоий бу ҳадисда — Зуҳрийдан, у Урва ва Амрадан, у Оишадан: «Умм Ҳабиба бинти Жаҳш — у Абдураҳмон ибн Авфнинг хотини — етти йил истиҳоза бўлди; Пайғамбар ﷺ унга: ‹Ҳайз келганда, намозни тарк эт; у кетганда, ғусл қил ва намоз ўқи›, деб буюрдилар», — деб (қўшимча) келтирган. Абу Довуд айтди: Зуҳрийнинг шогирдларидан Авзоийдан бошқа ҳеч ким бу сўзни келтирмаган; Зуҳрийдан уни Амр ибн ал-Ҳорис, Лайс, Юнус, Ибн Абу Зиъб, Маъмар, Иброҳим ибн Саъд, Сулаймон ибн Касир, Ибн Ишоқ ва Суфён ибн Уяйна ривоят қилишган-у, бу сўзни келтиришмаган. Абу Довуд айтди: Бу — Ҳишом ибн Урванинг отасидан, у Оишадан (қилган) ҳадисининг лафзидир. Абу Довуд айтди: Ибн Уяйна унда яна: ‹У зот унга ҳайз кунларида намозни тарк этишни буюрдилар›, деб (қўшимча) келтирган; бу — Ибн Уяйнанинг ваҳмидир. Муҳаммад ибн Амрнинг Зуҳрийдан (қилган) ҳадисида эса Авзоий ўз ҳадисида қўшганига яқин бир нарса бор.

أَخْبَرَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، وَالْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، عَنْ أَبِي أُسَامَةَ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ كَثِيرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْمَاءِ وَمَا يَنُوبُهُ مِنَ الدَّوَابِّ وَالسِّبَاعِ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِذَا كَانَ الْمَاءُ قُلَّتَيْنِ لَمْ يَحْمِلِ الْخَبَثَ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Abdulloh ibn Umar otasidan rivoyat qiladi: U (Ibn Umar roziyallohu anhumo) aytdi: «Rasululloh ﷺdan suv va unga keladigan hayvonlar hamda yirtqichlar haqida soʻraldi. U zot: ‹Suv ikki qulla (miqdorida) boʻlsa, nopoklikni koʻtarmaydi›, — dedilar».Абдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Умар отасидан ривоят қилади: У (Ибн Умар розияллоҳу анҳумо) айтди: «Расулуллоҳ ﷺдан сув ва унга келадиган ҳайвонлар ҳамда йиртқичлар ҳақида сўралди. У зот: ‹Сув икки қулла (миқдорида) бўлса, нопокликни кўтармайди›, — дедилар».

وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَوْنٍ: أَنَّ نَافِعًا كَتَبَ إِلَيْهِ يُخْبِرُهُ أَنَّ ابْنَ عمر أخبرهُ أَن ابْن عمر أَخْبَرَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَغَارَ عَلَى بَنِي الْمُصْطَلِقِ غَارِّينِ فِي نَعَمِهِمْ بِالْمُرَيْسِيعِ فَقتل الْمُقَاتلَة وسبى الذُّرِّيَّة

Ibn Avn (Nofiʼdan, Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Men Nofiʼga bir maktub yozdim va Nofiʼ mening maktubimga javoban yozdiki, Paygʻambar ﷺ Bani Mustaliqqa — ular gʻofil va chorvalari suv (joylari)da sugʻorilayotgan paytda — ogohlantirishsiz birdan hujum qildi. Ularning jangchilari oʻldirildi va ularning ayollari hamda bolalari asir olindi; Paygʻambar ﷺ oʻsha kuni Juvayriyani (oʻzlariga oldi). Nofiʼ aytdiki, Ibn Umar unga yuqoridagi rivoyatni aytgan va Ibn Umar oʻsha qoʻshinda (ishtirok etgan) edi.Ибн Авн (Нофиъдан, Ибн Умардан) ривоят қилади: Мен Нофиъга бир мактуб ёздим ва Нофиъ менинг мактубимга жавобан ёздики, Пайғамбар ﷺ Бани Мусталиққа — улар ғофил ва чорвалари сув (жойлари)да суғорилаётган пайтда — огоҳлантиришсиз бирдан ҳужум қилди. Уларнинг жангчилари ўлдирилди ва уларнинг аёллари ҳамда болалари асир олинди; Пайғамбар ﷺ ўша куни Жувайрияни (ўзларига олди). Нофиъ айтдики, Ибн Умар унга юқоридаги ривоятни айтган ва Ибн Умар ўша қўшинда (иштирок этган) эди.

حَدَّثَنَا شِهَابُ بْنُ مَعْمَرٍ الْعَوْقِيُّ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ‏:‏ إِنَّ الْكَرِيمَ ابْنَ الْكَرِيمِ ابْنِ الْكَرِيمِ ابْنِ الْكَرِيمِ يُوسُفُ بْنُ يَعْقُوبَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Albatta, karamli — karamlining oʻgʻli, karamlining oʻgʻli, karamlining oʻgʻli boʻlmish zot Yusuf ibn Yaʼqub ibn Isʼhoq ibn Ibrohimdir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Албатта, карамли — карамлининг ўғли, карамлининг ўғли, карамлининг ўғли бўлмиш зот Юсуф ибн Яъқуб ибн Исъҳоқ ибн Иброҳимдир», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ بَعَثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بَعْثٍ فَقَالَ ‏"‏ إِنْ وَجَدْتُمْ فُلاَنًا وَفُلاَنًا لِرَجُلَيْنِ مِنْ قُرَيْشٍ فَأَحْرِقُوهُمَا بِالنَّارِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ أَرَدْنَا الْخُرُوجَ ‏"‏ إِنِّي كُنْتُ أَمَرْتُكُمْ أَنْ تَحْرِقُوا فُلاَنًا وَفُلاَنًا بِالنَّارِ وَإِنَّ النَّارَ لاَ يُعَذِّبُ بِهَا إِلاَّ اللَّهُ فَإِنْ وَجَدْتُمُوهُمَا فَاقْتُلُوهُمَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَحَمْزَةَ بْنِ عَمْرٍو الأَسْلَمِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَقَدْ ذَكَرَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ بَيْنَ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ وَبَيْنَ أَبِي هُرَيْرَةَ رَجُلاً فِي هَذَا الْحَدِيثِ وَرَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ مِثْلَ رِوَايَةِ اللَّيْثِ وَحَدِيثُ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ أَشْبَهُ وَأَصَحُّ ‏.‏ قَالَ الْبُخَارِيُّ وَسُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ قَدْ سَمِعَ مِنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَحَدِيثُ حَمْزَةَ بْنِ عَمْرٍو فِي هَذَا الْبَابِ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bizni bir lashkar bilan joʻnatdilar va: «Agar falon va falonni topsangiz, — Qurayshdan boʻlgan ikki kishini nazarda tutib, — ularni olovda yondiringlar», dedilar. Soʻngra biz chiqmoqchi boʻlganimizda Rasululloh ﷺ: «Men sizlarga falon va falonni olovda yondirishni buyurgan edim, holbuki olov bilan faqat Alloh azoblaydi. Bas, agar ularni topsangiz, ularni oʻldiringlar», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli shunga amal qilganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бизни бир лашкар билан жўнатдилар ва: «Агар фалон ва фалонни топсангиз, — Қурайшдан бўлган икки кишини назарда тутиб, — уларни оловда ёндиринглар», дедилар. Сўнгра биз чиқмоқчи бўлганимизда Расулуллоҳ ﷺ: «Мен сизларга фалон ва фалонни оловда ёндиришни буюрган эдим, ҳолбуки олов билан фақат Аллоҳ азоблайди. Бас, агар уларни топсангиз, уларни ўлдиринглар», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли шунга амал қилганлар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي خَلَفٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى النَّيْسَابُورِيُّ، - فِي آخَرِينَ - قَالُوا حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، أَخْبَرَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، حَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَرَّسَ بِأُولاَتِ الْجَيْشِ وَمَعَهُ عَائِشَةُ فَانْقَطَعَ عِقْدٌ لَهَا مِنْ جَزْعِ ظَفَارِ فَحَبَسَ النَّاسَ ابْتِغَاءُ عِقْدِهَا ذَلِكَ حَتَّى أَضَاءَ الْفَجْرُ وَلَيْسَ مَعَ النَّاسِ مَاءٌ فَتَغَيَّظَ عَلَيْهَا أَبُو بَكْرٍ وَقَالَ حَبَسْتِ النَّاسَ وَلَيْسَ مَعَهُمْ مَاءٌ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم رُخْصَةَ التَّطَهُّرِ بِالصَّعِيدِ الطَّيِّبِ فَقَامَ الْمُسْلِمُونَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَضَرَبُوا بِأَيْدِيهِمْ إِلَى الأَرْضِ ثُمَّ رَفَعُوا أَيْدِيَهُمْ وَلَمْ يَقْبِضُوا مِنَ التُّرَابِ شَيْئًا فَمَسَحُوا بِهَا وُجُوهَهُمْ وَأَيْدِيَهُمْ إِلَى الْمَنَاكِبِ وَمِنْ بُطُونِ أَيْدِيهِمْ إِلَى الآبَاطِ ‏.‏ زَادَ ابْنُ يَحْيَى فِي حَدِيثِهِ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فِي حَدِيثِهِ وَلاَ يَعْتَبِرُ بِهَذَا النَّاسُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَذَلِكَ رَوَاهُ ابْنُ إِسْحَاقَ قَالَ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَذَكَرَ ضَرْبَتَيْنِ كَمَا ذَكَرَ يُونُسُ وَرَوَاهُ مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ ضَرْبَتَيْنِ وَقَالَ مَالِكٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَمَّارٍ وَكَذَلِكَ قَالَ أَبُو أُوَيْسٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَشَكَّ فِيهِ ابْنُ عُيَيْنَةَ قَالَ مَرَّةً عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ أَوْ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمَرَّةً قَالَ عَنْ أَبِيهِ وَمَرَّةً قَالَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ اضْطَرَبَ ابْنُ عُيَيْنَةَ فِيهِ وَفِي سَمَاعِهِ مِنَ الزُّهْرِيِّ وَلَمْ يَذْكُرْ أَحَدٌ مِنْهُمْ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الضَّرْبَتَيْنِ إِلاَّ مَنْ سَمَّيْتُ ‏.‏

Muhammad ibn Ahmad ibn Abu Xalaf va Muhammad ibn Yahyo an-Naysoburiy — boshqalar qatorida — aytib berishdi: Yaʼqub bizga aytib berdi: Otam bizga xabar berdi: U Solihdan, u Ibn Shihobdan (rivoyat qildi): Ubaydulloh ibn Abdulloh menga aytib berdi: U Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan, u Ammor ibn Yosir (roziyallohu anhu)dan (rivoyat qildi)ki, Rasululloh ﷺ Ulotul-Jaysh degan joyda tunadilar, u zot bilan birga Oisha (roziyallohu anho) ham bor edi. (Oishaning) Zafor aqiqidan boʻlgan marjoni uzilib (tushib ketdi). U marjonni qidirib topish uchun u zot odamlarni to subh yorishguncha toʻxtatib qoʻydilar, holbuki odamlar yonida suv yoʻq edi. Shunda Abu Bakr (roziyallohu anhu) unga gʻazablanib: «Odamlarni toʻxtatib qoʻyding, holbuki ular yonida suv yoʻq!» dedi. Shunda Alloh taolo oʻz Rasuli ﷺga pok tuproq bilan tozalanish ruxsatini nozil qildi. Soʻng musulmonlar Rasululloh ﷺ bilan birga turib, qoʻllari bilan yerga urdilar, soʻng qoʻllarini koʻtarib oldilar, ammo tuproqdan hech narsa olmadilar. Soʻng u bilan yuzlarini va qoʻllarini to yelkalariga qadar, kaftlarining ichki tomonidan esa qoʻltiqlariga qadar mash qildilar. Ibn Yahyo oʻz hadisida (shuni) qoʻshdi: Ibn Shihob oʻz hadisida dedi: «Odamlar bunga amal qilmaydilar». Abu Dovud aytdi: Buni Ibn Ishoq ham shunday rivoyat qilgan, unda Ibn Abbosdan deb, Yunus zikr qilgani kabi ikki urishni zikr qilgan. Buni Maʼmar ham az-Zuhriydan ikki urish bilan rivoyat qilgan. Molik esa az-Zuhriydan, u Ubaydulloh ibn Abdullohdan, u otasidan, u Ammordan (deb rivoyat qildi). Abu Uvays ham az-Zuhriydan shunday dedi. Ibn Uyayna unda shubha qildi: bir marta «Ubaydullohdan, u otasidan» dedi, bir marta «Ubaydullohdan, u Ibn Abbosdan» dedi, bir marta «otasidan» dedi, bir marta «Ibn Abbosdan» dedi — Ibn Uyayna unda va uni az-Zuhriydan eshitganida chalkashib ketdi. Bu hadisda ikki urishni men nomini aytganlardan boshqa hech kim zikr qilmagan.Муҳаммад ибн Аҳмад ибн Абу Халаф ва Муҳаммад ибн Яҳё ан-Найсобурий — бошқалар қаторида — айтиб беришди: Яъқуб бизга айтиб берди: Отам бизга хабар берди: У Солиҳдан, у Ибн Шиҳобдан (ривоят қилди): Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ менга айтиб берди: У Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан, у Аммор ибн Ёсир (розияллоҳу анҳу)дан (ривоят қилди)ки, Расулуллоҳ ﷺ Улотул-Жайш деган жойда тунадилар, у зот билан бирга Оиша (розияллоҳу анҳо) ҳам бор эди. (Оишанинг) Зафор ақиқидан бўлган маржони узилиб (тушиб кетди). У маржонни қидириб топиш учун у зот одамларни то субҳ ёришгунча тўхтатиб қўйдилар, ҳолбуки одамлар ёнида сув йўқ эди. Шунда Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) унга ғазабланиб: «Одамларни тўхтатиб қўйдинг, ҳолбуки улар ёнида сув йўқ!» деди. Шунда Аллоҳ таоло ўз Расули ﷺга пок тупроқ билан тозаланиш рухсатини нозил қилди. Сўнг мусулмонлар Расулуллоҳ ﷺ билан бирга туриб, қўллари билан ерга урдилар, сўнг қўлларини кўтариб олдилар, аммо тупроқдан ҳеч нарса олмадилар. Сўнг у билан юзларини ва қўлларини то елкаларига қадар, кафтларининг ички томонидан эса қўлтиқларига қадар маш қилдилар. Ибн Яҳё ўз ҳадисида (шуни) қўшди: Ибн Шиҳоб ўз ҳадисида деди: «Одамлар бунга амал қилмайдилар». Абу Довуд айтди: Буни Ибн Ишоқ ҳам шундай ривоят қилган, унда Ибн Аббосдан деб, Юнус зикр қилгани каби икки уришни зикр қилган. Буни Маъмар ҳам аз-Зуҳрийдан икки уриш билан ривоят қилган. Молик эса аз-Зуҳрийдан, у Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳдан, у отасидан, у Аммордан (деб ривоят қилди). Абу Увайс ҳам аз-Зуҳрийдан шундай деди. Ибн Уяйна унда шубҳа қилди: бир марта «Убайдуллоҳдан, у отасидан» деди, бир марта «Убайдуллоҳдан, у Ибн Аббосдан» деди, бир марта «отасидан» деди, бир марта «Ибн Аббосдан» деди — Ибн Уяйна унда ва уни аз-Зуҳрийдан эшитганида чалкашиб кетди. Бу ҳадисда икки уришни мен номини айтганлардан бошқа ҳеч ким зикр қилмаган.

أَخْبَرَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ، فِي حَدِيثِهِ عَنِ ابْنِ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي أَنَسٍ، أَنَّ أَبَاهُ، حَدَّثَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا كَانَ رَمَضَانُ فُتِّحَتْ أَبْوَابُ الْجَنَّةِ وَغُلِّقَتْ أَبْوَابُ جَهَنَّمَ وَسُلْسِلَتِ الشَّيَاطِينُ ‏"‏ ‏.‏ رَوَاهُ ابْنُ إِسْحَاقَ عَنِ الزُّهْرِيِّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ramazon boʻlganda jannat eshiklari ochiladi, jahannam eshiklari yopiladi va shaytonlar zanjirlanadi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Рамазон бўлганда жаннат эшиклари очилади, жаҳаннам эшиклари ёпилади ва шайтонлар занжирланади», дедилар.

وَعَن الْبَراء قَالَ بَعَثَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَهْطًا إِلَى أَبِي رَافِعٍ فَدَخَلَ عَلَيْهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَتِيكٍ بَيْتَهُ لَيْلًا وَهُوَ نَائِمٌ فَقَتَلَهُ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَتِيكٍ: فَوَضَعْتُ السَّيْف فِي بَطْنه حَتَّى أَخذ فِي ظَهره فَعَرَفْتُ أَنِّي قَتَلْتُهُ فَجَعَلْتُ أَفْتَحُ الْأَبْوَابَ حَتَّى انْتَهَيْتُ إِلَى دَرَجَةٍ فَوَضَعْتُ رِجْلِي فَوَقَعْتُ فِي لَيْلَةٍ مُقْمِرَةٍ فَانْكَسَرَتْ سَاقِي فَعَصَبَتُهَا بِعِمَامَةٍ فَانْطَلَقْتُ إِلَى أَصْحَابِي فَانْتَهَيْتُ إِلَى النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَحَدَّثْتُهُ فَقَالَ: «ابْسُطْ رِجْلَكَ» . فَبَسَطْتُ رِجْلِي فَمَسَحَهَا فَكَأَنَّمَا لَمْ أَشْتَكِهَا قَطُّ. رَوَاهُ البُخَارِيّ

Rasululloh ﷺ bir guruh (kishi)ni Abu Rofiʼning oldiga yubordilar. Abdulloh ibn Atik uning uyiga kechasi — u uxlab yotgan holda — kirib, uni oʻldirdi.Расулуллоҳ ﷺ бир гуруҳ (киши)ни Абу Рофиънинг олдига юбордилар. Абдуллоҳ ибн Атик унинг уйига кечаси — у ухлаб ётган ҳолда — кириб, уни ўлдирди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ الْفَضْلِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، قَالَ عَبَّأَنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِبَدْرٍ لَيْلاً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَلَمْ يَعْرِفْهُ وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ سَمِعَ مِنْ عِكْرِمَةَ ‏.‏ وَحِينَ رَأَيْتُهُ كَانَ حَسَنَ الرَّأْىِ فِي مُحَمَّدِ بْنِ حُمَيْدٍ الرَّازِيِّ ثُمَّ ضَعَّفَهُ بَعْدُ ‏.‏

Abdurrahmon ibn Avf (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ bizni Badrda kechasi (jang uchun) saf-saf qilib joylashtirdilar». Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Ayyubdan ham (hadis) bor. Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻldangina bilamiz. Men bu hadis haqida Muhammad ibn Ismoildan soʻradim, u uni bilmadi va: «Muhammad ibn Ishoq Ikrimadan eshitgan», dedi. Men uni koʻrganimda, u Muhammad ibn Humayd ar-Roziy haqida yaxshi fikrda edi, soʻngra esa uni zaif sanadi.Абдурраҳмон ибн Авф (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ бизни Бадрда кечаси (жанг учун) саф-саф қилиб жойлаштирдилар». Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Айюбдан ҳам (ҳадис) бор. Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдангина биламиз. Мен бу ҳадис ҳақида Муҳаммад ибн Исмоилдан сўрадим, у уни билмади ва: «Муҳаммад ибн Ишоқ Икримадан эшитган», деди. Мен уни кўрганимда, у Муҳаммад ибн Ҳумайд ар-Розий ҳақида яхши фикрда эди, сўнгра эса уни заиф санади.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ، قَالَ فَإِنَّ نَافِعًا مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ حَدَّثَنِي عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى النِّسَاءَ فِي إِحْرَامِهِنَّ عَنِ الْقُفَّازَيْنِ وَالنِّقَابِ وَمَا مَسَّ الْوَرْسُ وَالزَّعْفَرَانُ مِنَ الثِّيَابِ وَلْتَلْبَسْ بَعْدَ ذَلِكَ مَا أَحَبَّتْ مِنْ أَلْوَانِ الثِّيَابِ مُعَصْفَرًا أَوْ خَزًّا أَوْ حُلِيًّا أَوْ سَرَاوِيلَ أَوْ قَمِيصًا أَوْ خُفًّا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ عَنْ نَافِعٍ عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ وَمُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ إِلَى قَوْلِهِ وَمَا مَسَّ الْوَرْسُ وَالزَّعْفَرَانُ مِنَ الثِّيَابِ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرَا مَا بَعْدَهُ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytadilar: U Rasulullohni ﷺ ayollarni ehromda boʻlganlarida qoʻlqop kiyishdan, yuzga niqob tutishdan va vars hamda zaʼfaron tekkan kiyimlardan qaytarayotganlarini eshitgan. Bundan keyin esa ayol istagan rangli kiyimlaridan — sariq boʻyalgan, ipak, taqinchoq, ishton, koʻylak yoki mahsi — kiysa boʻladi. Abu Dovud aytadi: Ushbu hadisni Ibn Ishoqdan, u Nofeʼdan deb Abda ibn Sulaymon va Muhammad ibn Salama: «Vars va zaʼfaron tekkan kiyimlar» soʻzigacha rivoyat qilganlar va undan keyingisini zikr qilmaganlar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтадилар: У Расулуллоҳни ﷺ аёлларни эҳромда бўлганларида қўлқоп кийишдан, юзга ниқоб тутишдан ва варс ҳамда заъфарон теккан кийимлардан қайтараётганларини эшитган. Бундан кейин эса аёл истаган рангли кийимларидан — сариқ бўялган, ипак, тақинчоқ, иштон, кўйлак ёки маҳси — кийса бўлади. Абу Довуд айтади: Ушбу ҳадисни Ибн Ишоқдан, у Нофеъдан деб Абда ибн Сулаймон ва Муҳаммад ибн Салама: «Варс ва заъфарон теккан кийимлар» сўзигача ривоят қилганлар ва ундан кейингисини зикр қилмаганлар.

أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعْدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَمِّي، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ ابْنِ أَبِي أَنَسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا دَخَلَ شَهْرُ رَمَضَانَ فُتِّحَتْ أَبْوَابُ الْجَنَّةِ وَغُلِّقَتْ أَبْوَابُ النَّارِ وَسُلْسِلَتِ الشَّيَاطِينُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ هَذَا - يَعْنِي حَدِيثَ ابْنِ إِسْحَاقَ - خَطَأٌ وَلَمْ يَسْمَعْهُ ابْنُ إِسْحَاقَ مِنَ الزُّهْرِيِّ وَالصَّوَابُ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُنَا لَهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Ramazon oyi kirganda jannat eshiklari ochiladi, doʻzax eshiklari yopiladi va shaytonlar zanjirlanadi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Рамазон ойи кирганда жаннат эшиклари очилади, дўзах эшиклари ёпилади ва шайтонлар занжирланади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنِ الزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ، قَالَ كَانَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم دِرْعَانِ يَوْمَ أُحُدٍ فَنَهَضَ إِلَى الصَّخْرَةِ فَلَمْ يَسْتَطِعْ فَأَقْعَدَ طَلْحَةَ تَحْتَهُ فَصَعِدَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَيْهِ حَتَّى اسْتَوَى عَلَى الصَّخْرَةِ فَقَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ أَوْجَبَ طَلْحَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ أُمَيَّةَ وَالسَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ‏.‏

Zubayr ibn al-Avvom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Uhud kuni Nabiy ﷺning ustlarida ikkita sovut bor edi. (U zot) qoyaga koʻtarilmoqchi boʻldilar, ammo (oʻzlari) qodir boʻlmadilar. Shunda Talhani ostlariga oʻtqazdilar va Nabiy ﷺ uning ustiga chiqib, qoya ustiga koʻtarildilar. (Zubayr) aytdi: Men Nabiy ﷺning: «Talha (jannatni) vojib qildi», deyayotganlarini eshitdim. Abu Iso aytdi: Bu bobda Safvon ibn Umayya va Soib ibn Yaziddan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat Muhammad ibn Ishoqning hadisidangina bilamiz.Зубайр ибн ал-Аввом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Уҳуд куни Набий ﷺнинг устларида иккита совут бор эди. (У зот) қояга кўтарилмоқчи бўлдилар, аммо (ўзлари) қодир бўлмадилар. Шунда Талҳани остларига ўтқаздилар ва Набий ﷺ унинг устига чиқиб, қоя устига кўтарилдилар. (Зубайр) айтди: Мен Набий ﷺнинг: «Талҳа (жаннатни) вожиб қилди», деяётганларини эшитдим. Абу Исо айтди: Бу бобда Сафвон ибн Умайя ва Соиб ибн Язиддан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Муҳаммад ибн Ишоқнинг ҳадисидангина биламиз.

حَدَّثَنَا مَخْلَدُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، قَالَ أَرْسَلَ مَرْوَانُ إِلَى فَاطِمَةَ فَسَأَلَهَا فَأَخْبَرَتْهُ أَنَّهَا كَانَتْ عِنْدَ أَبِي حَفْصٍ وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَمَّرَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ - يَعْنِي عَلَى بَعْضِ الْيَمَنِ - فَخَرَجَ مَعَهُ زَوْجُهَا فَبَعَثَ إِلَيْهَا بِتَطْلِيقَةٍ كَانَتْ بَقِيَتْ لَهَا وَأَمَرَ عَيَّاشَ بْنَ أَبِي رَبِيعَةَ وَالْحَارِثَ بْنَ هِشَامٍ أَنْ يُنْفِقَا عَلَيْهَا فَقَالاَ وَاللَّهِ مَا لَهَا نَفَقَةٌ إِلاَّ أَنْ تَكُونَ حَامِلاً ‏.‏ فَأَتَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ لاَ نَفَقَةَ لَكِ إِلاَّ أَنْ تَكُونِي حَامِلاً ‏"‏ ‏.‏ وَاسْتَأْذَنَتْهُ فِي الاِنْتِقَالِ فَأَذِنَ لَهَا فَقَالَتْ أَيْنَ أَنْتَقِلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ عِنْدَ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ ‏"‏ ‏.‏ وَكَانَ أَعْمَى تَضَعُ ثِيَابَهَا عِنْدَهُ وَلاَ يُبْصِرُهَا فَلَمْ تَزَلْ هُنَاكَ حَتَّى مَضَتْ عِدَّتُهَا فَأَنْكَحَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أُسَامَةَ فَرَجَعَ قَبِيصَةُ إِلَى مَرْوَانَ فَأَخْبَرَهُ بِذَلِكَ فَقَالَ مَرْوَانُ لَمْ نَسْمَعْ هَذَا الْحَدِيثَ إِلاَّ مِنَ امْرَأَةٍ فَسَنَأْخُذُ بِالْعِصْمَةِ الَّتِي وَجَدْنَا النَّاسَ عَلَيْهَا فَقَالَتْ فَاطِمَةُ حِينَ بَلَغَهَا ذَلِكَ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ كِتَابُ اللَّهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ‏{‏ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ ‏}‏ حَتَّى ‏{‏ لاَ تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذَلِكَ أَمْرًا ‏}‏ قَالَتْ فَأَىُّ أَمْرٍ يَحْدُثُ بَعْدَ الثَّلاَثِ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَذَلِكَ رَوَاهُ يُونُسُ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَأَمَّا الزُّبَيْدِيُّ فَرَوَى الْحَدِيثَيْنِ جَمِيعًا حَدِيثَ عُبَيْدِ اللَّهِ بِمَعْنَى مَعْمَرٍ وَحَدِيثَ أَبِي سَلَمَةَ بِمَعْنَى عُقَيْلٍ وَرَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَنَّ قَبِيصَةَ بْنَ ذُؤَيْبٍ حَدَّثَهُ بِمَعْنًى دَلَّ عَلَى خَبَرِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ حِينَ قَالَ فَرَجَعَ قَبِيصَةُ إِلَى مَرْوَانَ فَأَخْبَرَهُ بِذَلِكَ ‏.‏

Ubaydulloh (rahimahulloh) aytdi: Marvon Fotima(ning oldi)ga (Qabiysani) yuborib, undan (bu ish haqida) soʻradi. U (Marvonga) xabar berib, oʻzi Abu Hafsning nikohida boʻlganini aytdi. Nabiy ﷺ Ali ibn Abu Tolibni — yaʼni Yamanning baʼzi (qismi)ga — amir qilib tayinlagan edilar. Uning eri ham u bilan (birga) chiqib ketdi va (yoʻldan) unga oʻzida qolgan (oxirgi) bir taloqni yubordi hamda Ayyosh ibn Abu Rabiya va Horis ibn Hishomga unga nafaqa berishlarini buyurdi. Ular ikkovlari: «Ollohga qasamki, agar homilador boʻlmasa, unga nafaqa yoʻq», dedilar. Shunda u Nabiy ﷺ huzurlariga keldi. U zot: «Sen homilador boʻlmasang, senga nafaqa yoʻq», dedilar. U koʻchib oʻtishga (uydan chiqishga) izn soʻradi, u zot unga izn berdilar. U: «Qayerga koʻchib oʻtay, ey Rasululloh?» dedi. U zot: «Ibn Ummi Maktumning oldiga», dedilar. U koʻr edi, (Fotima) uning oldida kiyimlarini yechar, u esa uni koʻrmas edi. U iddasi tugaguncha oʻsha yerda turdi. Soʻngra Nabiy ﷺ uni Usomaga nikohlab berdilar. Qabiysa Marvonning oldiga qaytib, unga bu haqda xabar berdi. Marvon: «Biz bu hadisni faqat bir ayoldan eshitdik, shu sababli biz odamlar amal qilib turgan ishonchli (yoʻl)ni tutamiz», dedi. Fotimaga bu (gap) yetib borganda u: «Mening bilan sizlarning oraingizda Ollohning Kitobi (hakam) boʻlsin», dedi. Olloh taolo: {Ularni iddalarini (kuzatib) taloq qilinglar} deb, toki {(Ey Paygʻambar,) bilmaysan, ehtimol Olloh shundan keyin (yana) bir ishni paydo qilar} (degan oyatgacha aytdi. Soʻngra Fotima): «Uch (taloq)dan keyin yana qanday ish paydo boʻlardi?» dedi. Abu Dovud aytdi: Shuningdek, buni Yunus Zuhriydan rivoyat qilgan. Zubaydiy esa har ikkala hadisni — Ubaydullohning hadisini Maʼmarning maʼnosida, Abu Salamaning hadisini esa Uqaylning maʼnosida — rivoyat qilgan. Buni Muhammad ibn Ishoq Zuhriydan, Qabiysa ibn Zuʼayb unga hadis aytib bergani (haqida) rivoyat qilgan boʻlib, (bu rivoyat) Ubaydulloh ibn Abdulloh xabariga dalolat qiladi, chunki u: «Qabiysa Marvonning oldiga qaytib, unga bu haqda xabar berdi», degan.Убайдуллоҳ (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Марвон Фотима(нинг олди)га (Қабийсани) юбориб, ундан (бу иш ҳақида) сўради. У (Марвонга) хабар бериб, ўзи Абу Ҳафснинг никоҳида бўлганини айтди. Набий ﷺ Али ибн Абу Толибни — яъни Яманнинг баъзи (қисми)га — амир қилиб тайинлаган эдилар. Унинг эри ҳам у билан (бирга) чиқиб кетди ва (йўлдан) унга ўзида қолган (охирги) бир талоқни юборди ҳамда Айёш ибн Абу Рабия ва Ҳорис ибн Ҳишомга унга нафақа беришларини буюрди. Улар икковлари: «Оллоҳга қасамки, агар ҳомиладор бўлмаса, унга нафақа йўқ», дедилар. Шунда у Набий ﷺ ҳузурларига келди. У зот: «Сен ҳомиладор бўлмасанг, сенга нафақа йўқ», дедилар. У кўчиб ўтишга (уйдан чиқишга) изн сўради, у зот унга изн бердилар. У: «Қаерга кўчиб ўтай, эй Расулуллоҳ?» деди. У зот: «Ибн Умми Мактумнинг олдига», дедилар. У кўр эди, (Фотима) унинг олдида кийимларини ечар, у эса уни кўрмас эди. У иддаси тугагунча ўша ерда турди. Сўнгра Набий ﷺ уни Усомага никоҳлаб бердилар. Қабийса Марвоннинг олдига қайтиб, унга бу ҳақда хабар берди. Марвон: «Биз бу ҳадисни фақат бир аёлдан эшитдик, шу сабабли биз одамлар амал қилиб турган ишончли (йўл)ни тутамиз», деди. Фотимага бу (гап) етиб борганда у: «Менинг билан сизларнинг ораингизда Оллоҳнинг Китоби (ҳакам) бўлсин», деди. Оллоҳ таоло: {Уларни иддаларини (кузатиб) талоқ қилинглар} деб, токи {(Эй Пайғамбар,) билмайсан, эҳтимол Оллоҳ шундан кейин (яна) бир ишни пайдо қилар} (деган оятгача айтди. Сўнгра Фотима): «Уч (талоқ)дан кейин яна қандай иш пайдо бўларди?» деди. Абу Довуд айтди: Шунингдек, буни Юнус Зуҳрийдан ривоят қилган. Зубайдий эса ҳар иккала ҳадисни — Убайдуллоҳнинг ҳадисини Маъмарнинг маъносида, Абу Саламанинг ҳадисини эса Уқайлнинг маъносида — ривоят қилган. Буни Муҳаммад ибн Ишоқ Зуҳрийдан, Қабийса ибн Зуъайб унга ҳадис айтиб бергани (ҳақида) ривоят қилган бўлиб, (бу ривоят) Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ хабарига далолат қилади, чунки у: «Қабийса Марвоннинг олдига қайтиб, унга бу ҳақда хабар берди», деган.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا بِشْرٌ، - يَعْنِي ابْنَ الْمُفَضَّلِ - قَالَ أَنْبَأَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ رَأَيْتُ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ جَالِسًا فَجِئْتُ حَتَّى جَلَسْتُ إِلَيْهِ فَحَدَّثَنَا أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ حَدَّثَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أُنْزِلَ عَلَيْهِ لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏.‏ فَجَاءَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ وَهُوَ يُمِلُّهَا عَلَىَّ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْ أَسْتَطِيعُ الْجِهَادَ لَجَاهَدْتُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَفَخِذُهُ عَلَى فَخِذِي فَثَقُلَتْ عَلَىَّ حَتَّى ظَنَنْتُ أَنْ سَتُرَضُّ فَخِذِي ثُمَّ سُرِّيَ عَنْهُ ‏{‏ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ ‏}‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِسْحَاقَ هَذَا لَيْسَ بِهِ بَأْسٌ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِسْحَاقَ يَرْوِي عَنْهُ عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ وَأَبُو مُعَاوِيَةَ وَعَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ سَعْدٍ لَيْسَ بِثِقَةٍ ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺga: {Moʻminlardan uzrsiz uyda oʻtirib qoluvchilar bilan Alloh yoʻlida jon-mollari bilan jihod qiluvchilar teng emaslar} degan oyat nozil boʻldi. Men buni yozib olayotgan edim, shu payt Ibn Ummu Maktum keldi va: «Ey Rasululloh, agar jihodga qodir boʻlganimda, albatta jihod qilardim», dedi. Shunda Alloh azza va jalla — uning soni mening sonim ustida edi, shu qadar ogʻirlashdiki, sonim ezilib ketadi deb oʻyladim, soʻng u zotdan bu holat koʻtarildi — {uzrli boʻlganlaridan boshqa} degan oyatni nozil qildi.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺга: {Мўминлардан узрсиз уйда ўтириб қолувчилар билан Аллоҳ йўлида жон-моллари билан жиҳод қилувчилар тенг эмаслар} деган оят нозил бўлди. Мен буни ёзиб олаётган эдим, шу пайт Ибн Умму Мактум келди ва: «Эй Расулуллоҳ, агар жиҳодга қодир бўлганимда, албатта жиҳод қилардим», деди. Шунда Аллоҳ азза ва жалла — унинг сони менинг соним устида эди, шу қадар оғирлашдики, соним эзилиб кетади деб ўйладим, сўнг у зотдан бу ҳолат кўтарилди — {узрли бўлганларидан бошқа} деган оятни нозил қилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنِ الصَّلْتِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نَوْفَلٍ، قَالَ رَأَيْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ يَتَخَتَّمُ فِي يَمِينِهِ وَلاَ إِخَالُهُ إِلاَّ قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَتَخَتَّمُ فِي يَمِينِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدِيثُ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنِ الصَّلْتِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نَوْفَلٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

As-Salt ibn Abdulloh ibn Navfal (rahimahulloh) aytdi: Men Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)ni oʻng qoʻliga uzuk taqib yurganini koʻrdim. Va men uni (As-Saltni): «Men Rasululloh ﷺni oʻng qoʻllariga uzuk taqib yurganlarini koʻrdim», degan deb oʻylayman. Abu Iso aytdi: Muhammad ibn Ismoil (Buxoriy) aytdi: Muhammad ibn Ishoqning As-Salt ibn Abdulloh ibn Navfaldan (rivoyat qilgan) hadisi hasan sahih hadisdir.Ас-Салт ибн Абдуллоҳ ибн Навфал (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Мен Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)ни ўнг қўлига узук тақиб юрганини кўрдим. Ва мен уни (Ас-Салтни): «Мен Расулуллоҳ ﷺни ўнг қўлларига узук тақиб юрганларини кўрдим», деган деб ўйлайман. Абу Исо айтди: Муҳаммад ибн Исмоил (Бухорий) айтди: Муҳаммад ибн Ишоқнинг Ас-Салт ибн Абдуллоҳ ибн Навфалдан (ривоят қилган) ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، وَيَعْلَى بْنُ عُبَيْدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَمْرَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَرَادَ أَنْ يَعْتَكِفَ صَلَّى الْفَجْرَ ثُمَّ دَخَلَ مُعْتَكَفَهُ ‏.‏ قَالَتْ وَإِنَّهُ أَرَادَ مَرَّةً أَنْ يَعْتَكِفَ فِي الْعَشْرِ الأَوَاخِرِ مِنْ رَمَضَانَ ‏.‏ قَالَتْ فَأَمَرَ بِبِنَائِهِ فَضُرِبَ فَلَمَّا رَأَيْتُ ذَلِكَ أَمَرْتُ بِبِنَائِي فَضُرِبَ ‏.‏ قَالَتْ وَأَمَرَ غَيْرِي مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِبِنَائِهِ فَضُرِبَ فَلَمَّا صَلَّى الْفَجْرَ نَظَرَ إِلَى الأَبْنِيَةِ فَقَالَ ‏"‏ مَا هَذِهِ آلْبِرَّ تُرِدْنَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَأَمَرَ بِبِنَائِهِ فَقُوِّضَ وَأَمَرَ أَزْوَاجُهُ بِأَبْنِيَتِهِنَّ فَقُوِّضَتْ ثُمَّ أَخَّرَ الاِعْتِكَافَ إِلَى الْعَشْرِ الأُوَلِ يَعْنِي مِنْ شَوَّالٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ ابْنُ إِسْحَاقَ وَالأَوْزَاعِيُّ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ نَحْوَهُ وَرَوَاهُ مَالِكٌ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ قَالَ اعْتَكَفَ عِشْرِينَ مِنْ شَوَّالٍ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Rasululloh ﷺ eʼtikof oʻtirmoqchi boʻlganlarida, bomdod namozini oʻqirdilar, soʻng eʼtikof joylariga kirardilar. (Oisha) aytdi: Bir marta u zot Ramazonning oxirgi oʻn kunligida eʼtikof oʻtirmoqchi boʻldilar. (Oisha) aytdi: Shunda u zot oʻzlari uchun chodir tikishni buyurdilar va u tikildi. Men buni koʻrgach, oʻzim uchun chodir tikishni buyurdim, u ham tikildi. (Oisha) aytdi: Paygʻambar ﷺ ning men boshqa zavjalari ham oʻzlari uchun chodir tikishni buyurdilar, ular ham tikildi. U zot bomdod namozini oʻqigach, chodirlarga nazar soldilar va: «Bu nima? Sizlar yaxshilikni iroda qildingizlarmi?» dedilar. (Oisha) aytdi: Soʻng u zot oʻz chodirlarini buyurib, uni buzdirdilar, zavjalari ham oʻz chodirlarini buyurib, ular ham buzildi. Keyin u zot eʼtikofni oʻn kunlikning avvaliga — yaʼni Shavvoldan — kechiktirdilar. Abu Dovud aytdi: Buni Ibn Ishoq va Avzoiy Yahyo ibn Saiddan shunga oʻxshash rivoyat qilganlar. Molik esa uni Yahyo ibn Saiddan rivoyat qilib: «Shavvolda yigirma (kun) eʼtikof oʻtirdilar», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ эътикоф ўтирмоқчи бўлганларида, бомдод намозини ўқирдилар, сўнг эътикоф жойларига кирардилар. (Оиша) айтди: Бир марта у зот Рамазоннинг охирги ўн кунлигида эътикоф ўтирмоқчи бўлдилар. (Оиша) айтди: Шунда у зот ўзлари учун чодир тикишни буюрдилар ва у тикилди. Мен буни кўргач, ўзим учун чодир тикишни буюрдим, у ҳам тикилди. (Оиша) айтди: Пайғамбар ﷺ нинг мен бошқа завжалари ҳам ўзлари учун чодир тикишни буюрдилар, улар ҳам тикилди. У зот бомдод намозини ўқигач, чодирларга назар солдилар ва: «Бу нима? Сизлар яхшиликни ирода қилдингизларми?» дедилар. (Оиша) айтди: Сўнг у зот ўз чодирларини буюриб, уни буздирдилар, завжалари ҳам ўз чодирларини буюриб, улар ҳам бузилди. Кейин у зот эътикофни ўн кунликнинг аввалига — яъни Шавволдан — кечиктирдилар. Абу Довуд айтди: Буни Ибн Ишоқ ва Авзоий Яҳё ибн Саиддан шунга ўхшаш ривоят қилганлар. Молик эса уни Яҳё ибн Саиддан ривоят қилиб: «Шавволда йигирма (кун) эътикоф ўтирдилар», деди.

أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ حَمَّادٍ، زُغْبَةُ قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ عِرَاكِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ نَوْفَلَ بْنَ مُعَاوِيَةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مِنَ الصَّلاَةِ صَلاَةٌ مَنْ فَاتَتْهُ فَكَأَنَّمَا وُتِرَ أَهْلَهُ وَمَالَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عُمَرَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ هِيَ صَلاَةُ الْعَصْرِ ‏"‏ ‏.‏ خَالَفَهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺ: «Namozlar orasida shunday namoz borki, kimning u qazo boʻlsa, xuddi ahli va molidan mahrum boʻlgandek boʻladi. U asr namozidir», deganlarini eshitgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺ: «Намозлар орасида шундай намоз борки, кимнинг у қазо бўлса, худди аҳли ва молидан маҳрум бўлгандек бўлади. У аср намозидир», деганларини эшитган.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ سَعْدٍ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ شِعَارُ الْمُؤْمِنِ عَلَى الصِّرَاطِ رَبِّ سَلِّمْ سَلِّمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sirot ustida moʼminning shiori: ‹Robbi, sallim, sallim (Ey Robbim, omon saqla, omon saqla)›dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis Mugʻiyra ibn Shuʼbaning hadisi sifatida gʻaribdir, biz uni faqat Abdurrahmon ibn Ishoqning hadisidan bilamiz. Bu bobda Abu Hurayradan ham (rivoyat) bor.Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сирот устида мўминнинг шиори: ‹Робби, саллим, саллим (Эй Роббим, омон сақла, омон сақла)›дир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Муғийра ибн Шуъбанинг ҳадиси сифатида ғарибдир, биз уни фақат Абдурраҳмон ибн Ишоқнинг ҳадисидан биламиз. Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ، - هُوَ مُحَمَّدٌ - بِبَعْضِ هَذَا ح وَحَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ مَيْسَرَةَ، حَدَّثَنِي هُشَيْمٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، جَمِيعًا عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْمُسْلِمُونَ تَتَكَافَأُ دِمَاؤُهُمْ يَسْعَى بِذِمَّتِهِمْ أَدْنَاهُمْ وَيُجِيرُ عَلَيْهِمْ أَقْصَاهُمْ وَهُمْ يَدٌ عَلَى مَنْ سِوَاهُمْ يَرُدُّ مُشِدُّهُمْ عَلَى مُضْعِفِهِمْ وَمُتَسَرِّعُهُمْ عَلَى قَاعِدِهِمْ لاَ يُقْتَلُ مُؤْمِنٌ بِكَافِرٍ وَلاَ ذُو عَهْدٍ فِي عَهْدِهِ ‏"‏ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرِ ابْنُ إِسْحَاقَ الْقَوَدَ وَالتَّكَافُؤَ ‏.‏

Qutayba ibn Said bizga aytib berdi, Ibn Abu Adiy bizga Ibn Ishoq — u Muhammaddir — dan bu (hadis)ning baʼzisini aytib berdi. Yana Ubaydulloh ibn Umar ibn Maysara bizga aytib berdi, Hushaym menga Yahyo ibn Saiddan aytib berdi — ularning hammasi Amr ibn Shuaybdan, u otasidan, u bobosidan rivoyat qiladi. U dedi: Rasululloh ﷺ: «Musulmonlarning qonlari (qiymatda) tengdir. Ularning eng pasti (martabasi past boʻlgani) ham (boshqalar) nomidan zimma (omonlik) berishi mumkin, eng uzoqdagisi ham ular nomidan himoya (panoh) berishi mumkin. Ular oʻzlaridan boshqalarga qarshi yagona qoʻldirlar. Ularning kuchli (tez ulovli)si zaif (sekin ulovli)siga qaytadi, shoshib oldinga ketgani esa (orqada) qolib turganiga qaytadi. Moʻmin kofir uchun oʻldirilmaydi va ahd egasi ham oʻz ahdi (muddati) ichida (oʻldirilmaydi)», dedilar. Ibn Ishoq qasos va (qonlardagi) tenglikni zikr qilmadi.Қутайба ибн Саид бизга айтиб берди, Ибн Абу Адий бизга Ибн Ишоқ — у Муҳаммаддир — дан бу (ҳадис)нинг баъзисини айтиб берди. Яна Убайдуллоҳ ибн Умар ибн Майсара бизга айтиб берди, Ҳушайм менга Яҳё ибн Саиддан айтиб берди — уларнинг ҳаммаси Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан ривоят қилади. У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмонларнинг қонлари (қийматда) тенгдир. Уларнинг энг пасти (мартабаси паст бўлгани) ҳам (бошқалар) номидан зимма (омонлик) бериши мумкин, энг узоқдагиси ҳам улар номидан ҳимоя (паноҳ) бериши мумкин. Улар ўзларидан бошқаларга қарши ягона қўлдирлар. Уларнинг кучли (тез уловли)си заиф (секин уловли)сига қайтади, шошиб олдинга кетгани эса (орқада) қолиб турганига қайтади. Мўмин кофир учун ўлдирилмайди ва аҳд эгаси ҳам ўз аҳди (муддати) ичида (ўлдирилмайди)», дедилар. Ибн Ишоқ қасос ва (қонлардаги) тенгликни зикр қилмади.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، أَنَّ رَافِعَ بْنَ إِسْحَاقَ، أَخْبَرَهُ قَالَ دَخَلْتُ أَنَا وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ، عَلَى أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ نَعُودُهُ فَقَالَ أَبُو سَعِيدٍ أَخْبَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّ الْمَلاَئِكَةَ لاَ تَدْخُلُ بَيْتًا فِيهِ تَمَاثِيلُ أَوْ صُورَةٌ ‏.‏ شَكَّ إِسْحَاقُ لاَ يَدْرِي أَيُّهُمَا قَالَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bizga xabar berib: «Farishtalar ichida haykallar yoki surat boʻlgan uyga kirmaydilar», dedilar. (Rovi Ishoq: ‹Haykallar›mi yoki ‹surat›mi — qaysi birini aytganini bilmayman, deb shubha qildi). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бизга хабар бериб: «Фаришталар ичида ҳайкаллар ёки сурат бўлган уйга кирмайдилар», дедилар. (Рови Ишоқ: ‹Ҳайкаллар›ми ёки ‹сурат›ми — қайси бирини айтганини билмайман, деб шубҳа қилди). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبَانُ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، فِي هَذَا الْخَبَرِ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَحَوَّلُوا عَنْ مَكَانِكُمُ الَّذِي أَصَابَتْكُمْ فِيهِ الْغَفْلَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَمَرَ بِلاَلاً فَأَذَّنَ وَأَقَامَ وَصَلَّى ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ مَالِكٌ وَسُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ وَالأَوْزَاعِيُّ وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ وَابْنِ إِسْحَاقَ لَمْ يَذْكُرْ أَحَدٌ مِنْهُمُ الأَذَانَ فِي حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ هَذَا وَلَمْ يُسْنِدْهُ مِنْهُمُ إِلاَّ الأَوْزَاعِيُّ وَأَبَانُ الْعَطَّارُ عَنْ مَعْمَرٍ ‏.‏

Muso ibn Ismoil bizga Abondan, unga Maʼmar az-Zuhriydan, u Said ibnul-Musayyabdan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan shu xabar haqida hadis aytib berdi. U dedi: Rasululloh ﷺ: «Sizni gʻaflat bosgan bu joydan boshqa joyga koʻchinglar», dedilar. (Rovin) aytdi: Soʻng Bilolga buyurdilar, u azon aytdi, iqomat aytdi va (u zot) namoz oʻqitdilar. Abu Dovud aytdi: Buni Molik, Sufyon ibn Uyayna, al-Avzoiy va Abdurrazzoq Maʼmar hamda Ibn Ishoqdan rivoyat qilishdi. Ulardan birortasi az-Zuhriyning shu hadisida azonni zikr qilmadi, ulardan al-Avzoiy va Abon al-Attordan boshqasi uni (Maʼmardan rivoyat qilib) musnad qilib (yaʼni sanad bilan) keltirmadi.Мусо ибн Исмоил бизга Абондан, унга Маъмар аз-Зуҳрийдан, у Саид ибнул-Мусайябдан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан шу хабар ҳақида ҳадис айтиб берди. У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизни ғафлат босган бу жойдан бошқа жойга кўчинглар», дедилар. (Ровин) айтди: Сўнг Билолга буюрдилар, у азон айтди, иқомат айтди ва (у зот) намоз ўқитдилар. Абу Довуд айтди: Буни Молик, Суфён ибн Уяйна, ал-Авзоий ва Абдурраззоқ Маъмар ҳамда Ибн Ишоқдан ривоят қилишди. Улардан бирортаси аз-Зуҳрийнинг шу ҳадисида азонни зикр қилмади, улардан ал-Авзоий ва Абон ал-Аттордан бошқаси уни (Маъмардан ривоят қилиб) муснад қилиб (яъни санад билан) келтирмади.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ الْخُزَاعِيُّ الْمَرْوَزِيُّ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الْكَرِيمَ بْنَ الْكَرِيمِ بْنِ الْكَرِيمِ بْنِ الْكَرِيمِ يُوسُفُ بْنُ يَعْقُوبَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ قَالَ وَلَوْ لَبِثْتُ فِي السِّجْنِ مَا لَبِثَ ثُمَّ جَاءَنِي الرَّسُولُ أَجَبْتُ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأََ ‏:‏ ‏(‏ فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّسُولُ قَالَ ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللاَّتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ ‏)‏ قَالَ ‏:‏ وَرَحْمَةُ اللَّهِ عَلَى لُوطٍ إِنْ كَانَ لَيَأْوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ إِذْ قَالَ ‏:‏ ‏(‏ لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ ‏)‏ فَمَا بَعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ نَبِيًّا إِلاَّ فِي ذِرْوَةٍ مِنْ قَوْمِهِ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، وَعَبْدُ الرَّحِيمِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، نَحْوَ حَدِيثِ الْفَضْلِ بْنِ مُوسَى إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ مَا بَعَثَ اللَّهُ بَعْدَهُ نَبِيًّا إِلاَّ فِي ثَرْوَةٍ مِنْ قَوْمِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو الثَّرْوَةُ الْكَثْرَةُ وَالْمَنَعَةُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ رِوَايَةِ الْفَضْلِ بْنِ مُوسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, karim (saxiy)ning oʻgʻli, karimning oʻgʻli, karimning oʻgʻli, karimning oʻgʻli — Yusuf ibn Yaʼqub ibn Ishoq ibn Ibrohimdir», dedilar. U zot: «Agar men Yusuf qadar zindonda qolib, soʻng menga elchi kelganida, men (darhol) ijobat qilgan boʻlardim», dedilar. Soʻng u zot: {Bas, qachonki unga elchi kelganida, u: ‹Robbingga qaytib bor-da, undan soʻra: qoʻllarini kesib olgan ayollarning holi nima boʻldi?›, dedi} (Yusuf 50) oyatini oʻqidilar. (Yana) dedilar: «Lutga Allohning rahmati boʻlsin, u mustahkam tayanchga suyanib turardi-ku: ‹Qaniydi sizlarga (bas keladigan) kuchim boʻlsa yoki mustahkam tayanchga suyanolsam edi› (Hud 80) deganida. Bas, Alloh undan keyin oʻz qavmi orasida ulugʻlik (himoyada) boʻlmagan biror paygʻambarni yubormadi». (Boshqa sanad) Fazl ibn Muso hadisiga oʻxshash, faqat u: «Alloh undan keyin oʻz qavmi orasida saroat (koʻplik va himoya)da boʻlmagan biror paygʻambar yubormadi», dedi. Muhammad ibn Amr aytdi: ‹Saroat› — koʻplik va himoya (degani)dir. Abu Iso aytdi: Bu (rivoyat) Fazl ibn Muso rivoyatidan sahihroqdir va bu hadis hasandir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, карим (сахий)нинг ўғли, каримнинг ўғли, каримнинг ўғли, каримнинг ўғли — Юсуф ибн Яъқуб ибн Ишоқ ибн Иброҳимдир», дедилар. У зот: «Агар мен Юсуф қадар зиндонда қолиб, сўнг менга элчи келганида, мен (дарҳол) ижобат қилган бўлардим», дедилар. Сўнг у зот: {Бас, қачонки унга элчи келганида, у: ‹Роббингга қайтиб бор-да, ундан сўра: қўлларини кесиб олган аёлларнинг ҳоли нима бўлди?›, деди} (Юсуф 50) оятини ўқидилар. (Яна) дедилар: «Лутга Аллоҳнинг раҳмати бўлсин, у мустаҳкам таянчга суяниб турарди-ку: ‹Қанийди сизларга (бас келадиган) кучим бўлса ёки мустаҳкам таянчга суянолсам эди› (Ҳуд 80) деганида. Бас, Аллоҳ ундан кейин ўз қавми орасида улуғлик (ҳимояда) бўлмаган бирор пайғамбарни юбормади». (Бошқа санад) Фазл ибн Мусо ҳадисига ўхшаш, фақат у: «Аллоҳ ундан кейин ўз қавми орасида сароат (кўплик ва ҳимоя)да бўлмаган бирор пайғамбар юбормади», деди. Муҳаммад ибн Амр айтди: ‹Сароат› — кўплик ва ҳимоя (дегани)дир. Абу Исо айтди: Бу (ривоят) Фазл ибн Мусо ривоятидан саҳиҳроқдир ва бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ الطُّوسِيُّ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ التَّيْمِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ، قَالَ لَمَّا أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالنَّاقُوسِ يُعْمَلُ لِيُضْرَبَ بِهِ لِلنَّاسِ لِجَمْعِ الصَّلاَةِ طَافَ بِي وَأَنَا نَائِمٌ رَجُلٌ يَحْمِلُ نَاقُوسًا فِي يَدِهِ فَقُلْتُ يَا عَبْدَ اللَّهِ أَتَبِيعُ النَّاقُوسَ قَالَ وَمَا تَصْنَعُ بِهِ فَقُلْتُ نَدْعُو بِهِ إِلَى الصَّلاَةِ ‏.‏ قَالَ أَفَلاَ أَدُلُّكَ عَلَى مَا هُوَ خَيْرٌ مِنْ ذَلِكَ فَقُلْتُ لَهُ بَلَى ‏.‏ قَالَ فَقَالَ تَقُولُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ قَالَ ثُمَّ اسْتَأْخَرَ عَنِّي غَيْرَ بَعِيدٍ ثُمَّ قَالَ وَتَقُولُ إِذَا أَقَمْتَ الصَّلاَةَ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ قَدْ قَامَتِ الصَّلاَةُ قَدْ قَامَتِ الصَّلاَةُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ فَلَمَّا أَصْبَحْتُ أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرْتُهُ بِمَا رَأَيْتُ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّهَا لَرُؤْيَا حَقٌّ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَقُمْ مَعَ بِلاَلٍ فَأَلْقِ عَلَيْهِ مَا رَأَيْتَ فَلْيُؤَذِّنْ بِهِ فَإِنَّهُ أَنْدَى صَوْتًا مِنْكَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُمْتُ مَعَ بِلاَلٍ فَجَعَلْتُ أُلْقِيهِ عَلَيْهِ وَيُؤَذِّنُ بِهِ - قَالَ - فَسَمِعَ ذَلِكَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَهُوَ فِي بَيْتِهِ فَخَرَجَ يَجُرُّ رِدَاءَهُ وَيَقُولُ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَقَدْ رَأَيْتُ مِثْلَ مَا رَأَى ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَلِلَّهِ الْحَمْدُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ هَكَذَا رِوَايَةُ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ وَقَالَ فِيهِ ابْنُ إِسْحَاقَ عَنِ الزُّهْرِيِّ ‏"‏ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ مَعْمَرٌ وَيُونُسُ عَنِ الزُّهْرِيِّ فِيهِ ‏"‏ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ ‏"‏ ‏.‏ لَمْ يُثَنِّيَا ‏.‏

Muhammad ibn Mansur at-Tusiy bizga aytib berdi: Yaʼqub bizga aytib berdi: Otam bizga Muhammad ibn Ishoqdan aytib berdi: Menga Muhammad ibn Ibrohim ibn al-Horis at-Taymiy Muhammad ibn Abdulloh ibn Zayd ibn Abdu Rabbihidan aytib berdi. U: Menga otam Abdulloh ibn Zayd (roziyallohu anhu) aytib berdi, dedi. U (Abdulloh) aytdi: Rasululloh ﷺ odamlarni namozga yigʻish uchun qoʻngʻiroq yasalib, u bilan urilishini buyurganlarida, men uxlab yotgan paytimda qoʻlida qoʻngʻiroq koʻtargan bir kishi mening atrofimda aylanib yurdi. Shunda men: «Ey Abdulloh, qoʻngʻiroqni sotasanmi?» dedim. U: «Uni nima qilasan?» dedi. Men: «Uning bilan namozga chaqiramiz», dedim. U: «Senga bundan koʻra yaxshiroq narsani koʻrsatmaymi?» dedi. Men unga: «Ha (koʻrsat)», dedim. U aytdi: «Sen ‹Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar. Ashhadu an lo ilaha illalloh, ashhadu an lo ilaha illalloh. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh, ashhadu anna Muhammadan rasululloh. Hayya alas-salah, hayya alas-salah. Hayya alal-falah, hayya alal-falah. Allohu akbar, Allohu akbar. Lo ilaha illalloh›, deysan». (Abdulloh) aytdi: Soʻngra u mendan uzoq boʻlmagan masofada (bir oz) chetga oʻtdi-da, keyin: «Namozga iqomat aytganingda esa, ‹Allohu akbar, Allohu akbar. Ashhadu an lo ilaha illalloh. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh. Hayya alas-salah. Hayya alal-falah. Qad qomatis-salah, qad qomatis-salah. Allohu akbar, Allohu akbar. Lo ilaha illalloh›, deysan», dedi. Men tongga chiqqanimda Rasululloh ﷺning oldiga keldim va koʻrgan narsamni u zotga xabar berdim. Shunda u zot: «Albatta, bu — chin tush, inshaalloh. Bilol bilan tur-da, koʻrgan narsangni unga oʻrgat, u shuni azon qilib aytsin, chunki uning ovozi sendan jarangdorroqdir», dedilar. Men Bilol bilan turdim va men uni unga oʻrgata boshladim, u esa uni azon qilib aytar edi. (Abdulloh) aytdi: Buni uyida boʻlgan Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) eshitib qoldi-da, ridosini sudragan holda chiqib keldi va: «Seni haq (din) bilan yuborgan Zot bilan qasamki, ey Rasululloh, men ham u koʻrgan narsaga oʻxshashni koʻrgan edim», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Alloh uchun hamd boʻlsin», dedilar. Abu Dovud aytdi: Zuhriyning Said ibn al-Musayyabdan, uning Abdulloh ibn Zayddan (qilgan) rivoyati shu tarzdadir va Ibn Ishoq unda Zuhriydan (rivoyat qilib): «Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar», dedi. Maʼmar va Yunus esa Zuhriydan unda: «Allohu akbar, Allohu akbar», deb, ikki marta qaytarmadilar.Муҳаммад ибн Мансур ат-Тусий бизга айтиб берди: Яъқуб бизга айтиб берди: Отам бизга Муҳаммад ибн Ишоқдан айтиб берди: Менга Муҳаммад ибн Иброҳим ибн ал-Ҳорис ат-Таймий Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Зайд ибн Абду Раббиҳидан айтиб берди. У: Менга отам Абдуллоҳ ибн Зайд (розияллоҳу анҳу) айтиб берди, деди. У (Абдуллоҳ) айтди: Расулуллоҳ ﷺ одамларни намозга йиғиш учун қўнғироқ ясалиб, у билан урилишини буюрганларида, мен ухлаб ётган пайтимда қўлида қўнғироқ кўтарган бир киши менинг атрофимда айланиб юрди. Шунда мен: «Эй Абдуллоҳ, қўнғироқни сотасанми?» дедим. У: «Уни нима қиласан?» деди. Мен: «Унинг билан намозга чақирамиз», дедим. У: «Сенга бундан кўра яхшироқ нарсани кўрсатмайми?» деди. Мен унга: «Ҳа (кўрсат)», дедим. У айтди: «Сен ‹Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ, ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ, ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ. Ҳайя алас-салаҳ, ҳайя алас-салаҳ. Ҳайя алал-фалаҳ, ҳайя алал-фалаҳ. Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ло илаҳа иллаллоҳ›, дейсан». (Абдуллоҳ) айтди: Сўнгра у мендан узоқ бўлмаган масофада (бир оз) четга ўтди-да, кейин: «Намозга иқомат айтганингда эса, ‹Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ. Ҳайя алас-салаҳ. Ҳайя алал-фалаҳ. Қад қоматис-салаҳ, қад қоматис-салаҳ. Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ло илаҳа иллаллоҳ›, дейсан», деди. Мен тонгга чиққанимда Расулуллоҳ ﷺнинг олдига келдим ва кўрган нарсамни у зотга хабар бердим. Шунда у зот: «Албатта, бу — чин туш, иншааллоҳ. Билол билан тур-да, кўрган нарсангни унга ўргат, у шуни азон қилиб айтсин, чунки унинг овози сендан жарангдорроқдир», дедилар. Мен Билол билан турдим ва мен уни унга ўргата бошладим, у эса уни азон қилиб айтар эди. (Абдуллоҳ) айтди: Буни уйида бўлган Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) эшитиб қолди-да, ридосини судраган ҳолда чиқиб келди ва: «Сени ҳақ (дин) билан юборган Зот билан қасамки, эй Расулуллоҳ, мен ҳам у кўрган нарсага ўхшашни кўрган эдим», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ учун ҳамд бўлсин», дедилар. Абу Довуд айтди: Зуҳрийнинг Саид ибн ал-Мусайябдан, унинг Абдуллоҳ ибн Зайддан (қилган) ривояти шу тарздадир ва Ибн Ишоқ унда Зуҳрийдан (ривоят қилиб): «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», деди. Маъмар ва Юнус эса Зуҳрийдан унда: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», деб, икки марта қайтармадилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ إِسْحَاقَ، وَهُوَ ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كِنَانَةَ عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أَرْسَلَنِي الْوَلِيدُ بْنُ عُقْبَةَ وَهُوَ أَمِيرُ الْمَدِينَةِ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ أَسْأَلُهُ عَنِ اسْتِسْقَاءِ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَتَيْتُهُ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ مُتَبَذِّلاً مُتَوَاضِعًا مُتَضَرِّعًا حَتَّى أَتَى الْمُصَلَّى فَلَمْ يَخْطُبْ خُطْبَتَكُمْ هَذِهِ وَلَكِنْ لَمْ يَزَلْ فِي الدُّعَاءِ وَالتَّضَرُّعِ وَالتَّكْبِيرِ وَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ كَمَا كَانَ يُصَلِّي فِي الْعِيدِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ oddiy kiyimda, kamtarona, tazarru qilgan holda chiqdilar, toki namozgohga yetib bordilar. U zot sizning mana shu xutbangizdek xutba qilmadilar, balki tinmay duo, tazarru va takbir aytdilar va Iyd namozida oʻqiganlaridek ikki rakaat namoz oʻqidilar.» Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ оддий кийимда, камтарона, тазарру қилган ҳолда чиқдилар, токи намозгоҳга етиб бордилар. У зот сизнинг мана шу хутбангиздек хутба қилмадилар, балки тинмай дуо, тазарру ва такбир айтдилар ва Ийд намозида ўқиганларидек икки ракаат намоз ўқидилар.» Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُجَاهِدُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، - يَعْنِي ابْنَ دِينَارٍ - عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدٍ، بِهَذَا الْحَدِيثِ قَالَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، أَنَّهَا سَأَلَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَتُصَلِّي الْمَرْأَةُ فِي دِرْعٍ وَخِمَارٍ لَيْسَ عَلَيْهَا إِزَارٌ قَالَ ‏"‏ إِذَا كَانَ الدِّرْعُ سَابِغًا يُغَطِّي ظُهُورَ قَدَمَيْهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَبَكْرُ بْنُ مُضَرَ وَحَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ وَابْنُ أَبِي ذِئْبٍ وَابْنُ إِسْحَاقَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أُمِّهِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ لَمْ يَذْكُرْ أَحَدٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَصَرُوا بِهِ عَلَى أُمِّ سَلَمَةَ رضى الله عنها ‏.‏

Muhammad ibn Zayd shu hadisni rivoyat qildi va Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qildiki, u (Ummu Salama) Paygʻambar ﷺdan: «Ayol kishi belida izori boʻlmagan holda, koʻylak va x+imorda namoz oʻqiyveradimi?» deb soʻradi. U zot: «Agar koʻylak keng boʻlib, uning oyoqlari ustini (yuzasini) berkitsa (boʻladi)», dedilar. Abu Dovud aytdi: Bu hadisni Molik ibn Anas, Bakr ibn Muzar, Hafs ibn Gʻiyos, Ismoil ibn Jaʼfar, Ibn Abu Ziʼb va Ibn Ishoq Muhammad ibn Zayddan, u onasidan, u Ummu Salamadan rivoyat qilishgan. Ulardan hech biri Paygʻambar ﷺni zikr qilmagan; uni faqat Ummu Salama (roziyallohu anho)ga toʻxtatib (mavquf) qoldirishgan.Муҳаммад ибн Зайд шу ҳадисни ривоят қилди ва Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилдики, у (Умму Салама) Пайғамбар ﷺдан: «Аёл киши белида изори бўлмаган ҳолда, кўйлак ва х+иморда намоз ўқийверадими?» деб сўради. У зот: «Агар кўйлак кенг бўлиб, унинг оёқлари устини (юзасини) беркитса (бўлади)», дедилар. Абу Довуд айтди: Бу ҳадисни Молик ибн Анас, Бакр ибн Музар, Ҳафс ибн Ғиёс, Исмоил ибн Жаъфар, Ибн Абу Зиъб ва Ибн Ишоқ Муҳаммад ибн Зайддан, у онасидан, у Умму Саламадан ривоят қилишган. Улардан ҳеч бири Пайғамбар ﷺни зикр қилмаган; уни фақат Умму Салама (розияллоҳу анҳо)га тўхтатиб (мавқуф) қолдиришган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كِنَانَةَ، عَنْ أَبِيهِ، فَذَكَرَ نَحْوَهُ وَزَادَ فِيهِ مُتَخَشِّعًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ قَالَ يُصَلِّي صَلاَةَ الاِسْتِسْقَاءِ نَحْوَ صَلاَةِ الْعِيدَيْنِ يُكَبِّرُ فِي الرَّكْعَةِ الأُولَى سَبْعًا وَفِي الثَّانِيَةِ خَمْسًا وَاحْتَجَّ بِحَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرُوِيَ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ أَنَّهُ قَالَ لاَ يُكَبِّرُ فِي صَلاَةِ الاِسْتِسْقَاءِ كَمَا يُكَبِّرُ فِي صَلاَةِ الْعِيدَيْنِ ‏.‏ وَقَالَ النُّعْمَانُ أَبُو حَنِيفَةَ لاَ تُصَلَّى صَلاَةُ الاِسْتِسْقَاءِ وَلاَ آمُرُهُمْ بِتَحْوِيلِ الرِّدَاءِ وَلَكِنْ يَدْعُونَ وَيَرْجِعُونَ بِجُمْلَتِهِمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى خَالَفَ السُّنَّةَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan oldingisiga oʻxshash rivoyat qilinadi, faqat unda «kamtarlik bilan» degan ziyoda bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu Shofeiyning soʻzidir; u: «Istisqo namozini ikki Iyd namoziga oʻxshatib oʻqiydi, birinchi rakaatda yetti, ikkinchisida besh marta takbir aytadi» degan va Ibn Abbosning hadisini dalil qilgan. Abu Iso aytdi: Molik ibn Anasdan rivoyat qilinishicha, u: «Istisqo namozida ikki Iyd namozidagidek takbir aytilmaydi» degan. Numon Abu Hanifa esa: «Istisqo namozi oʻqilmaydi va men ularga ridoni aylantirishni buyurmayman, balki ular duo qiladilar va hammalari qaytadilar» degan. Abu Iso aytdi: U sunnatga xilof qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан олдингисига ўхшаш ривоят қилинади, фақат унда «камтарлик билан» деган зиёда бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу Шофеийнинг сўзидир; у: «Истисқо намозини икки Ийд намозига ўхшатиб ўқийди, биринчи ракаатда етти, иккинчисида беш марта такбир айтади» деган ва Ибн Аббоснинг ҳадисини далил қилган. Абу Исо айтди: Молик ибн Анасдан ривоят қилинишича, у: «Истисқо намозида икки Ийд намозидагидек такбир айтилмайди» деган. Нумон Абу Ҳанифа эса: «Истисқо намози ўқилмайди ва мен уларга ридони айлантиришни буюрмайман, балки улар дуо қиладилар ва ҳаммалари қайтадилар» деган. Абу Исо айтди: У суннатга хилоф қилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ خُبَيْبٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَعْنٍ، عَنْ بِنْتِ الْحَارِثِ بْنِ النُّعْمَانِ، قَالَتْ مَا حَفِظْتُ ق إِلاَّ مِنْ فِي رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَخْطُبُ بِهَا كُلَّ جُمُعَةٍ قَالَتْ وَكَانَ تَنُّورُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَتَنُّورُنَا وَاحِدًا قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ عَنْ شُعْبَةَ قَالَ بِنْتِ حَارِثَةَ بْنِ النُّعْمَانِ وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ أُمِّ هِشَامٍ بِنْتِ حَارِثَةَ بْنِ النُّعْمَانِ ‏.‏

Horis ibn Nuʼmonning qizi (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U ayol dediki, men «Qof» (surasi)ni faqat Rasululloh ﷺning ogʻizlaridan yodladim; u zot uni har jumada xutbada oʻqir edilar. U (yana) dedi: «Rasululloh ﷺning tandirlari bilan bizning tandirimiz bitta edi». Abu Dovud aytdi: Ravh ibn Uboda Shuʼbadan «Horisa ibn Nuʼmonning qizi» deb aytgan; Ibn Ishoq esa «Umm Hishom binti Horisa ibn Nuʼmon» deb aytgan.Ҳорис ибн Нуъмоннинг қизи (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У аёл дедики, мен «Қоф» (сураси)ни фақат Расулуллоҳ ﷺнинг оғизларидан ёдладим; у зот уни ҳар жумада хутбада ўқир эдилар. У (яна) деди: «Расулуллоҳ ﷺнинг тандирлари билан бизнинг тандиримиз битта эди». Абу Довуд айтди: Равҳ ибн Убода Шуъбадан «Ҳориса ибн Нуъмоннинг қизи» деб айтган; Ибн Ишоқ эса «Умм Ҳишом бинти Ҳориса ибн Нуъмон» деб айтган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الدَّارِمِيُّ، حَدَّثَنَا وَهْبٌ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ، بِإِسْنَادِهِ وَمَعْنَاهُ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ عِنْدَ قَوْلِهِ مَكَانَ الَّذِي حَدَّثَنِي هَذَا فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَكْثَرُ ظَنِّي أَنَّهُ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ فَأَنَا رَأَيْتُ الرَّجُلَ يَضْرِبُ فِي أُصُولِ النَّخْلِ ‏.‏

Yuqoridagi hadis Ibn Ishoqdan ham oʻz isnodi bilan, xuddi shu maʼnoda rivoyat qilingan. Faqat u (roviy) «menga buni gapirib bergan kishi» soʻzi oʻrniga: «Nabiy ﷺ ning sahobalaridan bir kishi — gumonimning koʻproq qismi shuki, u Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) edi — aytdi: Men oʻsha kishi xurmolarning tublariga urayotganini koʻrdim», deb keltirdi.Юқоридаги ҳадис Ибн Ишоқдан ҳам ўз исноди билан, худди шу маънода ривоят қилинган. Фақат у (ровий) «менга буни гапириб берган киши» сўзи ўрнига: «Набий ﷺ нинг саҳобаларидан бир киши — гумонимнинг кўпроқ қисми шуки, у Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) эди — айтди: Мен ўша киши хурмоларнинг тубларига ураётганини кўрдим», деб келтирди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي مَاجِدَةَ، قَالَ قَطَعْتُ مِنْ أُذُنِ غُلاَمٍ - أَوْ قُطِعَ مِنْ أُذُنِي - فَقَدِمَ عَلَيْنَا أَبُو بَكْرٍ حَاجًّا فَاجْتَمَعْنَا إِلَيْهِ فَرَفَعَنَا إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَقَالَ عُمَرُ إِنَّ هَذَا قَدْ بَلَغَ الْقِصَاصَ ادْعُوا لِي حَجَّامًا لِيَقْتَصَّ مِنْهُ فَلَمَّا دُعِيَ الْحَجَّامُ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنِّي وَهَبْتُ لِخَالَتِي غُلاَمًا وَأَنَا أَرْجُو أَنْ يُبَارَكَ لَهَا فِيهِ فَقُلْتُ لَهَا لاَ تُسَلِّمِيهِ حَجَّامًا وَلاَ صَائِغًا وَلاَ قَصَّابًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَى عَبْدُ الأَعْلَى عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ قَالَ ابْنُ مَاجِدَةَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَهْمٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ‏.‏

Abu Mojida (rahimahulloh) aytadi: «Men bir bolaning qulogʻini kesdim — yoki mening qulogʻim kesildi — soʻng Abu Bakr (roziyallohu anhu) hajga kelganlarida bizlar uning oldida toʻplandik. U bizni Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ga yubordi. Umar (roziyallohu anhu): ‹Bu qasos chegarasiga yetdi. Menga bir hajjom (qon oluvchi) chaqiringlar, undan qasos olsin›, dedi. Hajjom chaqirilganida, u (Umar): ‹Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitganman: Men xolamga bir bola hadya qildim va u bola tufayli unga baraka berilishini umid qildim. Men unga: ‹Bu bolani hajjomga ham, zargarga ham, qassobga ham topshirma›, dedim›, dedi.» Abu Dovud aytadi: Bu hadisni Abdulaʼlo Ibn Ishoqdan rivoyat qilib, «Ibn Mojida — Banu Sahmdan boʻlgan bir kishi — Umar ibn al-Xattobdan» degan.Абу Можида (раҳимаҳуллоҳ) айтади: «Мен бир боланинг қулоғини кесдим — ёки менинг қулоғим кесилди — сўнг Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) ҳажга келганларида бизлар унинг олдида тўпландик. У бизни Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)га юборди. Умар (розияллоҳу анҳу): ‹Бу қасос чегарасига етди. Менга бир ҳажжом (қон олувчи) чақиринглар, ундан қасос олсин›, деди. Ҳажжом чақирилганида, у (Умар): ‹Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитганман: Мен холамга бир бола ҳадя қилдим ва у бола туфайли унга барака берилишини умид қилдим. Мен унга: ‹Бу болани ҳажжомга ҳам, заргарга ҳам, қассобга ҳам топширма›, дедим›, деди.» Абу Довуд айтади: Бу ҳадисни Абдулаъло Ибн Ишоқдан ривоят қилиб, «Ибн Можида — Бану Саҳмдан бўлган бир киши — Умар ибн ал-Хаттобдан» деган.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا عِيسَى، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ ابْنُ إِسْحَاقَ وَأَيُّوبُ بْنُ مُوسَى عَنْ نَافِعٍ عَنْ صَفِيَّةَ ‏.‏

Umm Salama (roziyallohu anho)dan Nabiy ﷺ orqali yuqoridagi hadis (boshqa sanad bilan) rivoyat qilinadi. Abu Dovud aytadi: Buni Ibn Ishoq va Ayyub ibn Muso ham Nofeʼdan, u Safiyyadan rivoyat qilgan.Умм Салама (розияллоҳу анҳо)дан Набий ﷺ орқали юқоридаги ҳадис (бошқа санад билан) ривоят қилинади. Абу Довуд айтади: Буни Ибн Ишоқ ва Айюб ибн Мусо ҳам Нофеъдан, у Сафийядан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنِي أَبِي، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي رَوَّادٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَتَخَتَّمُ فِي يَسَارِهِ وَكَانَ فَصُّهُ فِي بَاطِنِ كَفِّهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَأُسَامَةَ - يَعْنِي ابْنَ زَيْدٍ - عَنْ نَافِعٍ بِإِسْنَادِهِ فِي يَمِينِهِ ‏.‏

Nasr ibn Ali, unga otasi, unga Abdulaziz ibn Abu Ravvod, unga Nofeʼ, unga Ibn Umar (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki, Nabiy ﷺ chap qoʻllariga uzuk taqar va uning koʻzini kaftlarining ichki tomoniga qaratar edilar. Abu Dovud aytdi: Ibn Ishoq va Usoma — yaʼni ibn Zayd — Nofeʼdan oʻz isnodi bilan: «Oʻng qoʻllariga», deb rivoyat qildilar.Наср ибн Али, унга отаси, унга Абдулазиз ибн Абу Раввод, унга Нофеъ, унга Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики, Набий ﷺ чап қўлларига узук тақар ва унинг кўзини кафтларининг ички томонига қаратар эдилар. Абу Довуд айтди: Ибн Ишоқ ва Усома — яъни ибн Зайд — Нофеъдан ўз исноди билан: «Ўнг қўлларига», деб ривоят қилдилар.

حَدَّثَنَا النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمَكَّةَ عَامَ الْفَتْحِ خَمْسَ عَشْرَةَ يَقْصُرُ الصَّلاَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ وَأَحْمَدُ بْنُ خَالِدٍ الْوَهْبِيُّ وَسَلَمَةُ بْنُ الْفَضْلِ عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ لَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ ابْنَ عَبَّاسٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: «Rasululloh ﷺ Fath (Makka fathi) yili Makkada oʻn besh (kun) turib, namozni qisqartirib oʻqidilar». Abu Dovud aytdi: Bu hadisni Abda ibn Sulaymon, Ahmad ibn Xolid al-Vahbiy va Salama ibn al-Fazl Ibn Ishoqdan rivoyat qilishgan, ammo ularda Ibn Abbosni zikr qilishmagan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: «Расулуллоҳ ﷺ Фатҳ (Макка фатҳи) йили Маккада ўн беш (кун) туриб, намозни қисқартириб ўқидилар». Абу Довуд айтди: Бу ҳадисни Абда ибн Сулаймон, Аҳмад ибн Холид ал-Ваҳбий ва Салама ибн ал-Фазл Ибн Ишоқдан ривоят қилишган, аммо уларда Ибн Аббосни зикр қилишмаган.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِي السَّرِيِّ الْعَسْقَلاَنِيُّ، - وَهَذَا لَفْظُهُ وَهُوَ أَتَمُّ - قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ مُوسَى عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَطَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَ رَجُلٍ فِي مِجَنٍّ قِيمَتُهُ دِينَارٌ أَوْ عَشْرَةُ دَرَاهِمَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ وَسَعْدَانُ بْنُ يَحْيَى عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ بِإِسْنَادِهِ ‏.‏

Usmon ibn Abu Shayba va Muhammad ibn Abus-Sariy al-Asqaloniy — bu (matn) uning lafzi boʻlib, toʻliqrogʻidir — ikkalasi bizga rivoyat qilib dedi: Bizga Ibn Numayr Muhammad ibn Ishoqdan, u Ayyub ibn Musodan, u Atodan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi. U dedi: Rasululloh ﷺ qiymati bir dinor yoki oʻn dirham boʻlgan qalqon uchun bir kishining qoʻlini kesdilar. Abu Dovud aytadi: Buni Muhammad ibn Salama va Saʼdon ibn Yahyo Ibn Ishoqdan uning isnodi bilan rivoyat qilishgan.Усмон ибн Абу Шайба ва Муҳаммад ибн Абус-Сарий ал-Асқалоний — бу (матн) унинг лафзи бўлиб, тўлиқроғидир — иккаласи бизга ривоят қилиб деди: Бизга Ибн Нумайр Муҳаммад ибн Ишоқдан, у Айюб ибн Мусодан, у Атодан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди. У деди: Расулуллоҳ ﷺ қиймати бир динор ёки ўн дирҳам бўлган қалқон учун бир кишининг қўлини кесдилар. Абу Довуд айтади: Буни Муҳаммад ибн Салама ва Саъдон ибн Яҳё Ибн Ишоқдан унинг исноди билан ривоят қилишган.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ مَيْسَرَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، قَالَ ذَكَرْتُ لِعَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ قِصَّةَ مَاعِزِ بْنِ مَالِكٍ فَقَالَ لِي حَدَّثَنِي حَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ حَدَّثَنِي ذَلِكَ، مِنْ قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَهَلاَّ تَرَكْتُمُوهُ ‏"‏ ‏.‏ مَنْ شِئْتُمْ مِنْ رِجَالِ أَسْلَمَ مِمَّنْ لاَ أَتَّهِمُ ‏.‏ قَالَ وَلَمْ أَعْرِفْ هَذَا الْحَدِيثَ قَالَ فَجِئْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ فَقُلْتُ إِنَّ رِجَالاً مِنْ أَسْلَمَ يُحَدِّثُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهُمْ حِينَ ذَكَرُوا لَهُ جَزَعَ مَاعِزٍ مِنَ الْحِجَارَةِ حِينَ أَصَابَتْهُ ‏"‏ أَلاَّ تَرَكْتُمُوهُ ‏"‏ ‏.‏ وَمَا أَعْرِفُ الْحَدِيثَ قَالَ يَا ابْنَ أَخِي أَنَا أَعْلَمُ النَّاسِ بِهَذَا الْحَدِيثِ كُنْتُ فِيمَنْ رَجَمَ الرَّجُلَ إِنَّا لَمَّا خَرَجْنَا بِهِ فَرَجَمْنَاهُ فَوَجَدَ مَسَّ الْحِجَارَةِ صَرَخَ بِنَا يَا قَوْمِ رُدُّونِي إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِنَّ قَوْمِي قَتَلُونِي وَغَرُّونِي مِنْ نَفْسِي وَأَخْبَرُونِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَيْرُ قَاتِلِي فَلَمْ نَنْزِعْ عَنْهُ حَتَّى قَتَلْنَاهُ فَلَمَّا رَجَعْنَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَخْبَرْنَاهُ قَالَ ‏"‏ فَهَلاَّ تَرَكْتُمُوهُ وَجِئْتُمُونِي بِهِ ‏"‏ ‏.‏ لِيَسْتَثْبِتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْهُ فَأَمَّا لِتَرْكِ حَدٍّ فَلاَ قَالَ فَعَرَفْتُ وَجْهَ الْحَدِيثِ ‏.‏

Muhammad ibn Ishoq aytadi: Men Moʼiz ibn Molikning qissasini Osim ibn Umar ibn Qatodaga eslatdim. U menga: «Menga Hasan ibn Muhammad ibn Ali ibn Abu Tolib aytib berdi», dedi-da: «U buni menga Rasululloh ﷺning ‹Uni qoʻyib yubormadingizmi?!› degan soʻzlaridan aytib berdi — Aslam qabilasidan men gumon qilmaydigan (ishonchli) kishilardan xohlaganingni (soʻra)», dedi. (Muhammad ibn Ishoq) aytadi: Men bu hadisni (yaxshi) bilmas edim. Shunday qilib, men Jobir ibn Abdullohning oldiga kelib: «Aslam qabilasidan baʼzi kishilar Rasululloh ﷺ Moʼizning toshlardan qiynalganini u zotga eslatishganda, u zot ularga: ‹Uni qoʻyib yubormadingizmi?!› deganlarini rivoyat qilishyapti, men esa bu hadisni bilmayman», dedim. U: «Ey jiyanim, men bu hadisni odamlarning eng bilguvchisiman. Men u kishini rajm qilganlar orasida edim. Biz uni (rajm qilish uchun) olib chiqib, rajm qila boshlaganimizda, u toshlarning taʼsirini sezib, bizga: ‹Ey qavmim, meni Rasululloh ﷺga qaytaringlar! Qavmim meni oʻldirdi, meni aldab qoʻyishdi va menga Rasululloh ﷺ meni oʻldirmaydilar, deb aytishgan edi›, deb baqirdi. Lekin biz uni oʻldirmagunimizcha undan toʻxtamadik. Biz Rasululloh ﷺning huzurlariga qaytib, u zotga buni aytganimizda, u zot: ‹Uni qoʻyib yuborib, oldimga olib kelmadingizmi?!› dedilar», dedi — buni Rasululloh ﷺ undan (haqiqatni) aniqlab olishlari uchun (aytgan edilar), hadni tark etish uchun emas. (Muhammad ibn Ishoq) aytadi: Shunda men hadisning maʼnosini angladim.Муҳаммад ибн Ишоқ айтади: Мен Мўиз ибн Моликнинг қиссасини Осим ибн Умар ибн Қатодага эслатдим. У менга: «Менга Ҳасан ибн Муҳаммад ибн Али ибн Абу Толиб айтиб берди», деди-да: «У буни менга Расулуллоҳ ﷺнинг ‹Уни қўйиб юбормадингизми?!› деган сўзларидан айтиб берди — Аслам қабиласидан мен гумон қилмайдиган (ишончли) кишилардан хоҳлаганингни (сўра)», деди. (Муҳаммад ибн Ишоқ) айтади: Мен бу ҳадисни (яхши) билмас эдим. Шундай қилиб, мен Жобир ибн Абдуллоҳнинг олдига келиб: «Аслам қабиласидан баъзи кишилар Расулуллоҳ ﷺ Мўизнинг тошлардан қийналганини у зотга эслатишганда, у зот уларга: ‹Уни қўйиб юбормадингизми?!› деганларини ривоят қилишяпти, мен эса бу ҳадисни билмайман», дедим. У: «Эй жияним, мен бу ҳадисни одамларнинг энг билгувчисиман. Мен у кишини ражм қилганлар орасида эдим. Биз уни (ражм қилиш учун) олиб чиқиб, ражм қила бошлаганимизда, у тошларнинг таъсирини сезиб, бизга: ‹Эй қавмим, мени Расулуллоҳ ﷺга қайтаринглар! Қавмим мени ўлдирди, мени алдаб қўйишди ва менга Расулуллоҳ ﷺ мени ўлдирмайдилар, деб айтишган эди›, деб бақирди. Лекин биз уни ўлдирмагунимизча ундан тўхтамадик. Биз Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига қайтиб, у зотга буни айтганимизда, у зот: ‹Уни қўйиб юбориб, олдимга олиб келмадингизми?!› дедилар», деди — буни Расулуллоҳ ﷺ ундан (ҳақиқатни) аниқлаб олишлари учун (айтган эдилар), ҳадни тарк этиш учун эмас. (Муҳаммад ибн Ишоқ) айтади: Шунда мен ҳадиснинг маъносини англадим.

حَدَّثَنَا النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، بِهَذَا الْحَدِيثِ لَمْ يَذْكُرْ عَائِشَةَ قَالَ فَأَمَرَ بِرَجُلَيْنِ وَامْرَأَةٍ مِمَّنْ تَكَلَّمَ بِالْفَاحِشَةِ حَسَّانَ بْنِ ثَابِتٍ وَمِسْطَحِ بْنِ أُثَاثَةَ ‏.‏ قَالَ النُّفَيْلِيُّ وَيَقُولُونَ الْمَرْأَةُ حَمْنَةُ بِنْتُ جَحْشٍ ‏.‏

Nufayliy bizga Muhammad ibn Salamadan, u Muhammad ibn Ishoqdan ushbu hadisni rivoyat qildi, ammo Oishani zikr qilmadi. (Bu rivoyatda) u dedi: (Rasululloh ﷺ) fahsh (yomon) gap aytganlardan boʻlmish ikki erkak va bir ayol haqida (had urishni) buyurdilar; (ular) Hasson ibn Sobit va Mistah ibn Usosa edilar. Nufayliy aytdi: Aytishlaricha, ayol esa Hamna binti Jahsh edi.Нуфайлий бизга Муҳаммад ибн Саламадан, у Муҳаммад ибн Ишоқдан ушбу ҳадисни ривоят қилди, аммо Оишани зикр қилмади. (Бу ривоятда) у деди: (Расулуллоҳ ﷺ) фаҳш (ёмон) гап айтганлардан бўлмиш икки эркак ва бир аёл ҳақида (ҳад уришни) буюрдилар; (улар) Ҳассон ибн Собит ва Мистаҳ ибн Усоса эдилар. Нуфайлий айтди: Айтишларича, аёл эса Ҳамна бинти Жаҳш эди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، فَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ سَمِعْتُ زِيَادَ بْنَ ضُمَيْرَةَ الضَّمْرِيَّ، ح وَحَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ بَيَانٍ، وَأَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الْهَمْدَانِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ، أَنَّهُ سَمِعَ زِيَادَ بْنَ سَعْدِ بْنِ ضُمَيْرَةَ السُّلَمِيَّ، - وَهَذَا حَدِيثُ وَهْبٍ وَهُوَ أَتَمُّ - يُحَدِّثُ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ عَنْ أَبِيهِ - قَالَ مُوسَى - وَجَدِّهِ وَكَانَا شَهِدَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حُنَيْنًا - ثُمَّ رَجَعْنَا إِلَى حَدِيثِ وَهْبٍ - أَنَّ مُحَلِّمَ بْنَ جَثَّامَةَ اللَّيْثِيَّ قَتَلَ رَجُلاً مِنْ أَشْجَعَ فِي الإِسْلاَمِ وَذَلِكَ أَوَّلُ غِيَرٍ قَضَى بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَتَكَلَّمَ عُيَيْنَةُ فِي قَتْلِ الأَشْجَعِيِّ لأَنَّهُ مِنْ غَطَفَانَ وَتَكَلَّمَ الأَقْرَعُ بْنُ حَابِسٍ دُونَ مُحَلِّمٍ لأَنَّهُ مِنْ خِنْدِفَ فَارْتَفَعَتِ الأَصْوَاتُ وَكَثُرَتِ الْخُصُومَةُ وَاللَّغَطُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا عُيَيْنَةُ أَلاَ تَقْبَلُ الْغِيَرَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ عُيَيْنَةُ لاَ وَاللَّهِ حَتَّى أُدْخِلَ عَلَى نِسَائِهِ مِنَ الْحَرْبِ وَالْحَزَنِ مَا أَدْخَلَ عَلَى نِسَائِي ‏.‏ قَالَ ثُمَّ ارْتَفَعَتِ الأَصْوَاتُ وَكَثُرَتِ الْخُصُومَةُ وَاللَّغَطُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا عُيَيْنَةُ أَلاَ تَقْبَلُ الْغِيَرَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ عُيَيْنَةُ مِثْلَ ذَلِكَ أَيْضًا إِلَى أَنْ قَامَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي لَيْثٍ يُقَالُ لَهُ مُكَيْتِلٌ عَلَيْهِ شِكَّةٌ وَفِي يَدِهِ دَرَقَةٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي لَمْ أَجِدْ لِمَا فَعَلَ هَذَا فِي غُرَّةِ الإِسْلاَمِ مَثَلاً إِلاَّ غَنَمًا وَرَدَتْ فَرُمِيَ أَوَّلُهَا فَنَفَرَ آخِرُهَا اسْنُنِ الْيَوْمَ وَغَيِّرْ غَدًا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خَمْسُونَ فِي فَوْرِنَا هَذَا وَخَمْسُونَ إِذَا رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ ‏"‏ ‏.‏ وَذَلِكَ فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ وَمُحَلِّمٌ رَجُلٌ طَوِيلٌ آدَمُ وَهُوَ فِي طَرَفِ النَّاسِ فَلَمْ يَزَالُوا حَتَّى تَخَلَّصَ فَجَلَسَ بَيْنَ يَدَىْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَعَيْنَاهُ تَدْمَعَانِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي قَدْ فَعَلْتُ الَّذِي بَلَغَكَ وَإِنِّي أَتُوبُ إِلَى اللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى فَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ لِي يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَقَتَلْتَهُ بِسِلاَحِكَ فِي غُرَّةِ الإِسْلاَمِ اللَّهُمَّ لاَ تَغْفِرْ لِمُحَلِّمٍ ‏"‏ ‏.‏ بِصَوْتٍ عَالٍ زَادَ أَبُو سَلَمَةَ فَقَامَ وَإِنَّهُ لَيَتَلَقَّى دُمُوعَهُ بِطَرَفِ رِدَائِهِ قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ فَزَعَمَ قَوْمُهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اسْتَغْفَرَ لَهُ بَعْدَ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ الْغِيَرُ الدِّيَةُ ‏.‏

Ziyod ibn Saʼd ibn Zumayra as-Sulamiy otasi (Saʼd) va bobosi (Zumayra)dan rivoyat qiladiki, ular ikkalasi Rasululloh ﷺ bilan birga Hunaynda hozir boʻlgan edilar: Islom (kelganidan) keyin Muhallim ibn Jassoma al-Laysiy Ashjaʼ qabilasidan boʻlgan bir kishini oʻldirdi. Bu Rasululloh ﷺ hukm qilgan birinchi diyat edi. Uyayna al-Ashjaʼiyning oʻldirilishi haqida gapirdi, chunki u (oʻldirilgan) Gʻatafondan edi; al-Aqraʼ ibn Hobis esa Muhallimni yoqlab gapirdi, chunki u Xindifdan edi. Ovozlar koʻtarilib, janjal va shovqin koʻpaydi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Ey Uyayna, diyatni qabul qilmaysanmi?» dedilar. Uyayna: «Yoʻq, Allohga qasamki, men ham uning ayollariga oʻzimning ayollarimga yetkazgan urush va qaygʻusini yetkazmagunimcha (qabul qilmayman)», dedi. (Rovi) aytadi: Soʻng ovozlar yana koʻtarilib, janjal va shovqin koʻpaydi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Ey Uyayna, diyatni qabul qilmaysanmi?» dedilar. Uyayna yana xuddi shunday javob qaytardi. Nihoyat Banu Laysdan Mukaytil deb ataladigan bir kishi turdi — uning ustida qurol-yarogʻ, qoʻlida qalqon bor edi. U: «Yo Rasululloh, Islomning boshlangʻichida bu kishi qilgan ishga faqat shunday misol topdim: suvga kelgan bir poda qoʻyning oldingisi otib tashlandi, shu sababli keyingisi hurkib qochdi. (Bugun shunday qil): bugun jazo (qisos) belgila, ertaga uni (diyatga) oʻzgartir», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Mana shu safarimizda ellik (tuya), Madinaga qaytganimizda yana ellik (tuya)», dedilar. Bu (voqea) u zotning baʼzi safarlarida boʻlgan edi. Muhallim novcha, qoramagʻiz bir kishi edi; u odamlarning chetida turardi. (Odamlar harakat qilaverdilar) toki u boʻshatildi va Rasululloh ﷺning oldilarida koʻzlari yoshga toʻlgan holda oʻtirdi. Soʻng: «Yo Rasululloh, men sizga yetib kelgan ishni qildim. Endi men Tabaraka va Taolo Allohga tavba qilaman; men uchun Aziz va Jalil Allohdan magʻfirat soʻrang, yo Rasululloh», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ baland ovoz bilan: «Islomning boshlangʻichida uni qurolingda oʻldirdingmi?! Ey Alloh, Muhallimni magʻfirat qilma!» dedilar. Abu Salama (rivoyatida) shuni qoʻshdi: Soʻng u (Muhallim) ridosining uchi bilan koʻz yoshlarini artgan holda turdi. Ibn Ishoq aytdi: Uning qavmi, Rasululloh ﷺ bundan keyin unga magʻfirat soʻraganlar deb daʼvo qildilar. Abu Dovud aytdi: an-Nazr ibn Shumayl aytdiki, al-gʻiyar — diyat (degani)dir.Зиёд ибн Саъд ибн Зумайра ас-Суламий отаси (Саъд) ва бобоси (Зумайра)дан ривоят қиладики, улар иккаласи Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Ҳунайнда ҳозир бўлган эдилар: Ислом (келганидан) кейин Муҳаллим ибн Жассома ал-Лайсий Ашжаъ қабиласидан бўлган бир кишини ўлдирди. Бу Расулуллоҳ ﷺ ҳукм қилган биринчи дият эди. Уяйна ал-Ашжаъийнинг ўлдирилиши ҳақида гапирди, чунки у (ўлдирилган) Ғатафондан эди; ал-Ақраъ ибн Ҳобис эса Муҳаллимни ёқлаб гапирди, чунки у Хиндифдан эди. Овозлар кўтарилиб, жанжал ва шовқин кўпайди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Уяйна, диятни қабул қилмайсанми?» дедилар. Уяйна: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, мен ҳам унинг аёлларига ўзимнинг аёлларимга етказган уруш ва қайғусини етказмагунимча (қабул қилмайман)», деди. (Рови) айтади: Сўнг овозлар яна кўтарилиб, жанжал ва шовқин кўпайди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Уяйна, диятни қабул қилмайсанми?» дедилар. Уяйна яна худди шундай жавоб қайтарди. Ниҳоят Бану Лайсдан Мукайтил деб аталадиган бир киши турди — унинг устида қурол-яроғ, қўлида қалқон бор эди. У: «Ё Расулуллоҳ, Исломнинг бошланғичида бу киши қилган ишга фақат шундай мисол топдим: сувга келган бир пода қўйнинг олдингиси отиб ташланди, шу сабабли кейингиси ҳуркиб қочди. (Бугун шундай қил): бугун жазо (қисос) белгила, эртага уни (диятга) ўзгартир», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Мана шу сафаримизда эллик (туя), Мадинага қайтганимизда яна эллик (туя)», дедилар. Бу (воқеа) у зотнинг баъзи сафарларида бўлган эди. Муҳаллим новча, қорамағиз бир киши эди; у одамларнинг четида турарди. (Одамлар ҳаракат қилавердилар) токи у бўшатилди ва Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларида кўзлари ёшга тўлган ҳолда ўтирди. Сўнг: «Ё Расулуллоҳ, мен сизга етиб келган ишни қилдим. Энди мен Табарака ва Таоло Аллоҳга тавба қиламан; мен учун Азиз ва Жалил Аллоҳдан мағфират сўранг, ё Расулуллоҳ», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ баланд овоз билан: «Исломнинг бошланғичида уни қуролингда ўлдирдингми?! Эй Аллоҳ, Муҳаллимни мағфират қилма!» дедилар. Абу Салама (ривоятида) шуни қўшди: Сўнг у (Муҳаллим) ридосининг учи билан кўз ёшларини артган ҳолда турди. Ибн Ишоқ айтди: Унинг қавми, Расулуллоҳ ﷺ бундан кейин унга мағфират сўраганлар деб даъво қилдилар. Абу Довуд айтди: ан-Назр ибн Шумайл айтдики, ал-ғияр — дият (дегани)дир.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضَى فِي الدِّيَةِ عَلَى أَهْلِ الإِبِلِ مِائَةً مِنَ الإِبِلِ وَعَلَى أَهْلِ الْبَقَرِ مِائَتَىْ بَقَرَةٍ وَعَلَى أَهْلِ الشَّاءِ أَلْفَىْ شَاةٍ وَعَلَى أَهْلِ الْحُلَلِ مِائَتَىْ حُلَّةٍ وَعَلَى أَهْلِ الْقَمْحِ شَيْئًا لَمْ يَحْفَظْهُ مُحَمَّدٌ ‏.‏

Ato ibn Abu Raboh (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ diyat haqida hukm qildilarki, tuya egalariga yuztta tuya, qoramol egalariga ikki yuz qoramol, qoʻy egalariga ikki ming qoʻy, kiyim egalariga ikki yuz sidra kiyim va bugʻdoy egalariga (roviy) Muhammad eslab qololmagan biror narsa (lozimdir).Ато ибн Абу Рабоҳ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ дият ҳақида ҳукм қилдиларки, туя эгаларига юзтта туя, қорамол эгаларига икки юз қорамол, қўй эгаларига икки минг қўй, кийим эгаларига икки юз сидра кийим ва буғдой эгаларига (ровий) Муҳаммад эслаб қололмаган бирор нарса (лозимдир).

حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ خَالِدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَوْهَبٍ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ أَبَا إِدْرِيسَ الْخَوْلاَنِيَّ، عَائِذَ اللَّهِ أَخْبَرَهُ أَنَّ يَزِيدَ بْنَ عُمَيْرَةَ وَكَانَ مِنْ أَصْحَابِ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ أَخْبَرَهُ قَالَ كَانَ لاَ يَجْلِسُ مَجْلِسًا لِلذِّكْرِ حِينَ يَجْلِسُ إِلاَّ قَالَ اللَّهُ حَكَمٌ قِسْطٌ هَلَكَ الْمُرْتَابُونَ فَقَالَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ يَوْمًا إِنَّ مِنْ وَرَائِكُمْ فِتَنًا يَكْثُرُ فِيهَا الْمَالُ وَيُفْتَحُ فِيهَا الْقُرْآنُ حَتَّى يَأْخُذَهُ الْمُؤْمِنُ وَالْمُنَافِقُ وَالرَّجُلُ وَالْمَرْأَةُ وَالصَّغِيرُ وَالْكَبِيرُ وَالْعَبْدُ وَالْحُرُّ فَيُوشِكُ قَائِلٌ أَنْ يَقُولَ مَا لِلنَّاسِ لاَ يَتَّبِعُونِي وَقَدْ قَرَأْتُ الْقُرْآنَ مَا هُمْ بِمُتَّبِعِيَّ حَتَّى أَبْتَدِعَ لَهُمْ غَيْرَهُ فَإِيَّاكُمْ وَمَا ابْتُدِعَ فَإِنَّ مَا ابْتُدِعَ ضَلاَلَةٌ وَأُحَذِّرُكُمْ زَيْغَةَ الْحَكِيمِ فَإِنَّ الشَّيْطَانَ قَدْ يَقُولُ كَلِمَةَ الضَّلاَلَةِ عَلَى لِسَانِ الْحَكِيمِ وَقَدْ يَقُولُ الْمُنَافِقُ كَلِمَةَ الْحَقِّ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ لِمُعَاذٍ مَا يُدْرِينِي رَحِمَكَ اللَّهُ أَنَّ الْحَكِيمَ قَدْ يَقُولُ كَلِمَةَ الضَّلاَلَةِ وَأَنَّ الْمُنَافِقَ قَدْ يَقُولُ كَلِمَةَ الْحَقِّ قَالَ بَلَى اجْتَنِبْ مِنْ كَلاَمِ الْحَكِيمِ الْمُشْتَهِرَاتِ الَّتِي يُقَالُ لَهَا مَا هَذِهِ وَلاَ يُثْنِيَنَّكَ ذَلِكَ عَنْهُ فَإِنَّهُ لَعَلَّهُ أَنْ يُرَاجِعَ وَتَلَقَّ الْحَقَّ إِذَا سَمِعْتَهُ فَإِنَّ عَلَى الْحَقِّ نُورًا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ فِي هَذَا وَلاَ يُنْئِيَنَّكَ ذَلِكَ عَنْهُ مَكَانَ يُثْنِيَنَّكَ ‏.‏ وَقَالَ صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ عَنِ الزُّهْرِيِّ فِي هَذَا الْمُشَبَّهَاتِ مَكَانَ الْمُشْتَهِرَاتِ وَقَالَ لاَ يُثْنِيَنَّكَ كَمَا قَالَ عُقَيْلٌ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ بَلَى مَا تَشَابَهَ عَلَيْكَ مِنْ قَوْلِ الْحَكِيمِ حَتَّى تَقُولَ مَا أَرَادَ بِهَذِهِ الْكَلِمَةِ ‏.‏

Yazid ibn Xolid ibn Abdulloh ibn Mavhab al-Hamdoniy bizga, Lays Uqayldan, u Ibn Shihobdan (rivoyat qilib aytdiki): Abu Idris al-Xavloniy — Oizulloh — unga xabar berishicha, Yazid ibn Umayra — u Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)ning sheriklaridan edi — unga xabar berib aytdi: «(Muoz roziyallohu anhu) zikr majlisida oʻtirsa, har gal: ‹Alloh adolatli hakamdir; shubha qiluvchilar halok boʻldilar›, deb aytar edi. Bir kuni Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu): ‹Albatta, sizlardan keyin fitnalar boʻladiki, ularda mol koʻpayadi va ularda Qurʼon ochiladi — hatto uni moʻmin ham, munofiq ham, erkak ham, ayol ham, kichik ham, katta ham, qul ham, ozod ham olib (oʻqiydi). Shunda bir soʻzlovchi: ‹Men Qurʼon oʻqiganim holda, odamlarga nima boʻldiki, menga ergashmaydilar?› deyishi yaqindir. ‹Men ularga undan boshqa bir narsani bidʼat qilib chiqarmagunimcha ular menga ergashuvchi emaslar›. Bas, bidʼat qilib chiqarilgan narsadan hazir boʻlinglar, chunki bidʼat qilib chiqarilgan narsa zalolatdir. Men sizlarni hakimning (haqdan) ogʻishidan ogohlantiraman, zero shayton baʼzan hakimning tili orqali zalolat soʻzini aytadi, munofiq esa baʼzan haq soʻzni aytadi›, dedi›, dedi. (Yazid) aytdi: ‹Men Muozga: ‹Alloh sizga rahm qilsin, hakim baʼzan zalolat soʻzini aytishini va munofiq baʼzan haq soʻzni aytishini menga nima bildiradi (qanday bilaman)?› dedim. U: ‹Ha, hakimning soʻzidan ‹Bu nima?› deyiladigan mashhur (gʻalati) soʻzlaridan saqlangin, lekin bu seni undan (uning ilmidan) qaytarmasin, chunki shoyad u (oʻsha soʻzidan) qaytsa ajab emas. Haqni eshitganingda uni qabul qilgin, zero haqning ustida nur boʻladi›, dedi›. Abu Dovud aytdi: Maʼmar bu hadisda az-Zuhriydan ‹yusniyannaka› oʻrniga ‹yunʼiyannaka› deb aytdi (maʼnosi bir — ‹seni qaytarmasin›). Solih ibn Kayson az-Zuhriydan bu hadisda ‹al-mushtaharot› oʻrniga ‹al-mushabbahot› (shubhali narsalar) deb aytdi va Uqayl aytganidek ‹la yusniyannaka› dedi. Ibn Ishoq az-Zuhriydan: ‹Ha, hakimning soʻzidan senga shubhali boʻlgan narsadan — ‹U bu soʻz bilan nimani iroda qildi?› deguningcha (saqlangin)›, deb aytdi.Язид ибн Холид ибн Абдуллоҳ ибн Мавҳаб ал-Ҳамдоний бизга, Лайс Уқайлдан, у Ибн Шиҳобдан (ривоят қилиб айтдики): Абу Идрис ал-Хавлоний — Оизуллоҳ — унга хабар беришича, Язид ибн Умайра — у Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)нинг шерикларидан эди — унга хабар бериб айтди: «(Муоз розияллоҳу анҳу) зикр мажлисида ўтирса, ҳар гал: ‹Аллоҳ адолатли ҳакамдир; шубҳа қилувчилар ҳалок бўлдилар›, деб айтар эди. Бир куни Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу): ‹Албатта, сизлардан кейин фитналар бўладики, уларда мол кўпаяди ва уларда Қуръон очилади — ҳатто уни мўмин ҳам, мунофиқ ҳам, эркак ҳам, аёл ҳам, кичик ҳам, катта ҳам, қул ҳам, озод ҳам олиб (ўқийди). Шунда бир сўзловчи: ‹Мен Қуръон ўқиганим ҳолда, одамларга нима бўлдики, менга эргашмайдилар?› дейиши яқиндир. ‹Мен уларга ундан бошқа бир нарсани бидъат қилиб чиқармагунимча улар менга эргашувчи эмаслар›. Бас, бидъат қилиб чиқарилган нарсадан ҳазир бўлинглар, чунки бидъат қилиб чиқарилган нарса залолатдир. Мен сизларни ҳакимнинг (ҳақдан) оғишидан огоҳлантираман, зеро шайтон баъзан ҳакимнинг тили орқали залолат сўзини айтади, мунофиқ эса баъзан ҳақ сўзни айтади›, деди›, деди. (Язид) айтди: ‹Мен Муозга: ‹Аллоҳ сизга раҳм қилсин, ҳаким баъзан залолат сўзини айтишини ва мунофиқ баъзан ҳақ сўзни айтишини менга нима билдиради (қандай биламан)?› дедим. У: ‹Ҳа, ҳакимнинг сўзидан ‹Бу нима?› дейиладиган машҳур (ғалати) сўзларидан сақлангин, лекин бу сени ундан (унинг илмидан) қайтармасин, чунки шояд у (ўша сўзидан) қайтса ажаб эмас. Ҳақни эшитганингда уни қабул қилгин, зеро ҳақнинг устида нур бўлади›, деди›. Абу Довуд айтди: Маъмар бу ҳадисда аз-Зуҳрийдан ‹юснияннака› ўрнига ‹юнъияннака› деб айтди (маъноси бир — ‹сени қайтармасин›). Солиҳ ибн Кайсон аз-Зуҳрийдан бу ҳадисда ‹ал-муштаҳарот› ўрнига ‹ал-мушаббаҳот› (шубҳали нарсалар) деб айтди ва Уқайл айтганидек ‹ла юснияннака› деди. Ибн Ишоқ аз-Зуҳрийдан: ‹Ҳа, ҳакимнинг сўзидан сенга шубҳали бўлган нарсадан — ‹У бу сўз билан нимани ирода қилди?› дегунингча (сақлангин)›, деб айтди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ حَمَّادٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَأَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الرِّبَاطِيُّ، قَالُوا حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، - قَالَ أَحْمَدُ كَتَبْنَاهُ مِنْ نُسْخَتِهِ وَهَذَا لَفْظُهُ - قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْحَاقَ يُحَدِّثُ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ عُتْبَةَ عَنْ جُبَيْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ أَتَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَعْرَابِيٌّ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ جُهِدَتِ الأَنْفُسُ وَضَاعَتِ الْعِيَالُ وَنُهِكَتِ الأَمْوَالُ وَهَلَكَتِ الأَنْعَامُ فَاسْتَسْقِ اللَّهَ لَنَا فَإِنَّا نَسْتَشْفِعُ بِكَ عَلَى اللَّهِ وَنَسْتَشْفِعُ بِاللَّهِ عَلَيْكَ ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَيْحَكَ أَتَدْرِي مَا تَقُولُ ‏"‏ وَسَبَّحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَمَا زَالَ يُسَبِّحُ حَتَّى عُرِفَ ذَلِكَ فِي وُجُوهِ أَصْحَابِهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ وَيْحَكَ إِنَّهُ لاَ يُسْتَشْفَعُ بِاللَّهِ عَلَى أَحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ شَأْنُ اللَّهِ أَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ وَيْحَكَ أَتَدْرِي مَا اللَّهُ إِنَّ عَرْشَهُ عَلَى سَمَوَاتِهِ لَهَكَذَا ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ بِأَصَابِعِهِ مِثْلَ الْقُبَّةِ عَلَيْهِ ‏"‏ وَإِنَّهُ لَيَئِطُّ بِهِ أَطِيطَ الرَّحْلِ بِالرَّاكِبِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ بَشَّارٍ فِي حَدِيثِهِ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ فَوْقَ عَرْشِهِ وَعَرْشُهُ فَوْقَ سَمَوَاتِهِ ‏"‏ ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ وَقَالَ عَبْدُ الأَعْلَى وَابْنُ الْمُثَنَّى وَابْنُ بَشَّارٍ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ عُتْبَةَ وَجُبَيْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَالْحَدِيثُ بِإِسْنَادِ أَحْمَدَ بْنِ سَعِيدٍ هُوَ الصَّحِيحُ وَافَقَهُ عَلَيْهِ جَمَاعَةٌ مِنْهُمْ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ وَعَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ وَرَوَاهُ جَمَاعَةٌ عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ كَمَا قَالَ أَحْمَدُ أَيْضًا وَكَانَ سَمَاعُ عَبْدِ الأَعْلَى وَابْنِ الْمُثَنَّى وَابْنِ بَشَّارٍ مِنْ نُسْخَةٍ وَاحِدَةٍ فِيمَا بَلَغَنِي ‏.‏

Muhammad ibn Jubayr ibn Mutʼim otasidan, u esa bobosi (Jubayr ibn Mutʼim — roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi. U dedi: Rasululloh ﷺ ning huzurlariga bir aʼrobiy (badaviy) kelib: «Yo Rasululloh, jonlar tashvishga tushdi, oilalar och qoldi, mol-mulklar tugadi, chorvalar halok boʻldi. Biz uchun Allohdan yomgʻir soʻrang, zero biz Allohga (yetishish uchun) sizni shafoatchi qilamiz va sizga (yetishish uchun) Allohni shafoatchi qilamiz» dedi. Rasululloh ﷺ: «Shoʻring qursin, nima deyotganingni bilasanmi?» dedilar va Rasululloh ﷺ Allohni poklab tasbeh aytdilar va shu darajada tasbeh aytishda davom etdilarki, hatto buning (alomati) sahobalarining yuzlarida bilinib qoldi. Soʻng dedilar: «Shoʻring qursin, Allohni Uning maxluqotlaridan birortasiga shafoatchi qilib boʻlmaydi. Allohning shaʼni bundan ulugʻroqdir. Shoʻring qursin, Alloh kimligini bilasanmi? Albatta, Uning Arshi osmonlari ustida mana shunaqadir», — deb barmoqlari bilan uning ustidagi gumbazga oʻxshatib koʻrsatdilar, — «Va albatta, u (Arsh) ot egari uning ustidagi suvori sababli gʻijirlaganidek, U sababli gʻijirlaydi.» Ibn Bashshor oʻz rivoyatida: «Albatta, Alloh Arshining ustidadir, Arshi esa osmonlarining ustidadir» dedi va hadisni davom ettirdi. Abdulaʼlo, Ibn Musanno va Ibn Bashshor (buni) Yaʼqub ibn Utba va Jubayr ibn Muhammad ibn Jubayrdan, u otasidan, u bobosidan (deb) rivoyat qildilar. Abu Dovud aytdi: bu hadis Ahmad ibn Saidning isnodi bilan rivoyat qilingani sahihdir. Unga (bu fikrda) bir jamoa muvofiq boʻlgan, ular orasida Yahyo ibn Maʼin va Ali ibn al-Madiniy bor. Uni Ibn Ishoqdan bir jamoa ham, Ahmad aytganidek, rivoyat qilgan. Menga yetishicha, Abdulaʼlo, Ibn Musanno va Ibn Bashshor (buni) bitta nusxadan eshitgan edilar.Муҳаммад ибн Жубайр ибн Мутъим отасидан, у эса бобоси (Жубайр ибн Мутъим — розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади. У деди: Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳузурларига бир аъробий (бадавий) келиб: «Ё Расулуллоҳ, жонлар ташвишга тушди, оилалар оч қолди, мол-мулклар тугади, чорвалар ҳалок бўлди. Биз учун Аллоҳдан ёмғир сўранг, зеро биз Аллоҳга (етишиш учун) сизни шафоатчи қиламиз ва сизга (етишиш учун) Аллоҳни шафоатчи қиламиз» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Шўринг қурсин, нима деётганингни биласанми?» дедилар ва Расулуллоҳ ﷺ Аллоҳни поклаб тасбеҳ айтдилар ва шу даражада тасбеҳ айтишда давом этдиларки, ҳатто бунинг (аломати) саҳобаларининг юзларида билиниб қолди. Сўнг дедилар: «Шўринг қурсин, Аллоҳни Унинг махлуқотларидан бирортасига шафоатчи қилиб бўлмайди. Аллоҳнинг шаъни бундан улуғроқдир. Шўринг қурсин, Аллоҳ кимлигини биласанми? Албатта, Унинг Арши осмонлари устида мана шунақадир», — деб бармоқлари билан унинг устидаги гумбазга ўхшатиб кўрсатдилар, — «Ва албатта, у (Арш) от эгари унинг устидаги сувори сабабли ғижирлаганидек, У сабабли ғижирлайди.» Ибн Башшор ўз ривоятида: «Албатта, Аллоҳ Аршининг устидадир, Арши эса осмонларининг устидадир» деди ва ҳадисни давом эттирди. Абдулаъло, Ибн Мусанно ва Ибн Башшор (буни) Яъқуб ибн Утба ва Жубайр ибн Муҳаммад ибн Жубайрдан, у отасидан, у бобосидан (деб) ривоят қилдилар. Абу Довуд айтди: бу ҳадис Аҳмад ибн Саиднинг исноди билан ривоят қилингани саҳиҳдир. Унга (бу фикрда) бир жамоа мувофиқ бўлган, улар орасида Яҳё ибн Маъин ва Али ибн ал-Мадиний бор. Уни Ибн Ишоқдан бир жамоа ҳам, Аҳмад айтганидек, ривоят қилган. Менга етишича, Абдулаъло, Ибн Мусанно ва Ибн Башшор (буни) битта нусхадан эшитган эдилар.