Muoviya ibn Abu Sufyon

حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ فَضَالَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنِي عِيسَى بْنُ طَلْحَةَ، أَنَّهُ سَمِعَ مُعَاوِيَةَ، يَوْمًا فَقَالَ مِثْلَهُ إِلَى قَوْلِهِ ‏"‏ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ، قَالَ حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ يَحْيَى، نَحْوَهُ‏.‏

Iso ibn Talha (Muoviyadan) rivoyat qiladi: U Muoviyaning azon kalimalarini ‹Va ashhadu anna Muhammadan rasululloh (Va men Muhammad — Allohning Rasuli ekanligiga guvohlik beraman)›gacha takrorlaganini eshitdi.Исо ибн Талҳа (Муовиядан) ривоят қилади: У Муовиянинг азон калималарини ‹Ва ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ (Ва мен Муҳаммад — Аллоҳнинг Расули эканлигига гувоҳлик бераман)›гача такрорлаганини эшитди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ بْنُ هَمَّامٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ كُهَيْلٍ، حَدَّثَنِي زَيْدُ بْنُ وَهْبٍ الْجُهَنِيُّ، أَنَّهُ كَانَ فِي الْجَيْشِ الَّذِينَ كَانُوا مَعَ عَلِيٍّ - رضى الله عنه - الَّذِينَ سَارُوا إِلَى الْخَوَارِجِ فَقَالَ عَلِيٌّ رضى الله عنه أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ يَخْرُجُ قَوْمٌ مِنْ أُمَّتِي يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ لَيْسَ قِرَاءَتُكُمْ إِلَى قِرَاءَتِهِمْ بِشَىْءٍ وَلاَ صَلاَتُكُمْ إِلَى صَلاَتِهِمْ بِشَىْءٍ وَلاَ صِيَامُكُمْ إِلَى صِيَامِهِمْ بِشَىْءٍ يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ يَحْسِبُونَ أَنَّهُ لَهُمْ وَهُوَ عَلَيْهِمْ لاَ تُجَاوِزُ صَلاَتُهُمْ تَرَاقِيَهُمْ يَمْرُقُونَ مِنَ الإِسْلاَمِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ ‏"‏ ‏.‏ لَوْ يَعْلَمُ الْجَيْشُ الَّذِينَ يُصِيبُونَهُمْ مَا قُضِيَ لَهُمْ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِمْ صلى الله عليه وسلم لاَتَّكَلُوا عَنِ الْعَمَلِ وَآيَةُ ذَلِكَ أَنَّ فِيهِمْ رَجُلاً لَهُ عَضُدٌ وَلَيْسَ لَهُ ذِرَاعٌ عَلَى رَأْسِ عَضُدِهِ مِثْلُ حَلَمَةِ الثَّدْىِ عَلَيْهِ شَعَرَاتٌ بِيضٌ فَتَذْهَبُونَ إِلَى مُعَاوِيَةَ وَأَهْلِ الشَّامِ وَتَتْرُكُونَ هَؤُلاَءِ يَخْلُفُونَكُمْ فِي ذَرَارِيِّكُمْ وَأَمْوَالِكُمْ وَاللَّهِ إِنِّي لأَرْجُو أَنْ يَكُونُوا هَؤُلاَءِ الْقَوْمَ فَإِنَّهُمْ قَدْ سَفَكُوا الدَّمَ الْحَرَامَ وَأَغَارُوا فِي سَرْحِ النَّاسِ فَسِيرُوا عَلَى اسْمِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ سَلَمَةُ بْنُ كُهَيْلٍ فَنَزَّلَنِي زَيْدُ بْنُ وَهْبٍ مَنْزِلاً حَتَّى قَالَ مَرَرْنَا عَلَى قَنْطَرَةٍ فَلَمَّا الْتَقَيْنَا وَعَلَى الْخَوَارِجِ يَوْمَئِذٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ الرَّاسِبِيُّ فَقَالَ لَهُمْ أَلْقُوا الرِّمَاحَ وَسُلُّوا سُيُوفَكُمْ مِنْ جُفُونِهَا فَإِنِّي أَخَافُ أَنْ يُنَاشِدُوكُمْ كَمَا نَاشَدُوكُمْ يَوْمَ حَرُورَاءَ ‏.‏ فَرَجَعُوا فَوَحَّشُوا بِرِمَاحِهِمْ وَسَلُّوا السُّيُوفَ وَشَجَرَهُمُ النَّاسُ بِرِمَاحِهِمْ - قَالَ - وَقُتِلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَمَا أُصِيبَ مِنَ النَّاسِ يَوْمَئِذٍ إِلاَّ رَجُلاَنِ فَقَالَ عَلِيٌّ رضى الله عنه الْتَمِسُوا فِيهِمُ الْمُخْدَجَ ‏.‏ فَالْتَمَسُوهُ فَلَمْ يَجِدُوهُ فَقَامَ عَلِيٌّ - رضى الله عنه - بِنَفْسِهِ حَتَّى أَتَى نَاسًا قَدْ قُتِلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ قَالَ أَخِّرُوهُمْ ‏.‏ فَوَجَدُوهُ مِمَّا يَلِي الأَرْضَ فَكَبَّرَ ثُمَّ قَالَ صَدَقَ اللَّهُ وَبَلَّغَ رَسُولُهُ - قَالَ - فَقَامَ إِلَيْهِ عَبِيدَةُ السَّلْمَانِيُّ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اللَّهَ الَّذِي لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ لَسَمِعْتَ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِي وَاللَّهِ الَّذِي لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ ‏.‏ حَتَّى اسْتَحْلَفَهُ ثَلاَثًا وَهُوَ يَحْلِفُ لَهُ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Ey odamlar! Men Rasululloh ﷺ ning shunday deganlarini eshitdim: ‹Mening ummatimdan bir qavm chiqadiki, ular Qurʼon oʻqiydilar — sizlarning oʻqishingiz ularning oʻqishi oldida hech narsa emas, namozingiz ularning namozi oldida hech narsa emas, roʻzangiz ularning roʻzasi oldida hech narsa emas. Ular Qurʼon oʻqiydilar, uni oʻzlari (foydasiga) deb hisoblaydilar, holbuki u ularning ziyoniga. Ularning namozi tomoqlaridan oshib oʻtmaydi. Ular oʻq ovdan oʻtib ketganidek Islomdan chiqib ketadilar›. Ularga duch keladigan lashkar, oʻz Paygʻambari ﷺ ning tili orqali ular uchun hukm qilingan (savob)ni bilganlarida edi, (boshqa) amallarga suyanib qolardilar (yaʼni boshqa amalni tark etardilar). Bunga belgi shuki, ular orasida bilakli, lekin tirsagi (panjasi) yoʻq bir kishi bor; bilagining uchida koʻkrak emchagiga oʻxshash (oʻsma) boʻlib, unda oqargan tuklar bor. Sizlar Muoviya va Shom ahliga qarab borasizu, bularni bola-chaqangiz va mol-mulkingiz orasida ortingizda qoldirib ketasizmi?! Allohga qasamki, men bular oʻsha qavm boʻlishini umid qilaman, chunki ular harom qonni toʻkdilar va odamlarning chorvalariga (yaylovlariga) bostirib kirdilar. Bas, Allohning ismi bilan (ularga qarshi) yuringlar!›» Salama ibn Kuhayl dedi: Zayd ibn Vahb menga (yoʻldagi) har bir manzilni (toʻxtagan joyni) bayon qilib bordi, hatto u dediki: «Biz bir koʻprik ustidan oʻtdik. Biz (Xavorij bilan) toʻqnashganimizda, oʻsha kuni Xavorijning boshligʻi Abdulloh ibn Vahb ar-Rosibiy edi. U ularga: ‹Nayzalarni tashlanglar, qilichlaringizni qinlaridan tortib oling! Chunki men ular Haruro kunidagidek sizlarni (sulhga) chaqirib qolishlaridan qoʻrqaman›, — dedi. Shunda ular qaytib, nayzalarini uloqtirdilar, qilichlarini tortib oldilar. Odamlar (Alining lashkari) nayzalari bilan ularga sanchildilar». (Roviy) dedi: «Ular bir-birining ustiga (yiqilib) oʻldirildilar. Oʻsha kuni odamlardan (Alining lashkaridan) faqat ikki kishi shahid boʻldi». Ali dedi: «Ular orasidan haligi nuqsonli (qoʻlli) kishini izlanglar!» Ular izladilaru, uni topa olmadilar. Shunda Alining oʻzi turib bordi, hatto bir-birining ustiga (yiqilib) oʻldirilgan odamlar (joyiga) keldi. U: «Ularni nari suringlar!» — dedi. Bas, ular uni yerga yopishib (yotgan) holatda topdilar. Shunda u takbir aytdi, soʻng: «Alloh rost dedi va Uning Rasuli (xabarni) yetkazdi», — dedi. (Roviy) dedi: Shunda Abida as-Salmoniy unga turib (yaqinlashib) keldi va: «Ey moʻminlar amiri! Undan boshqa iloh boʻlmagan Alloh haqqi, bu hadisni Rasululloh ﷺ dan haqiqatan eshitdingizmi?» — dedi. U: «Ha, Undan boshqa iloh boʻlmagan Alloh haqqi!» — dedi. Hatto (Abida) undan uch marta qasam soʻradi, u ham unga qasam ichdi.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Эй одамлар! Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганларини эшитдим: ‹Менинг умматимдан бир қавм чиқадики, улар Қуръон ўқийдилар — сизларнинг ўқишингиз уларнинг ўқиши олдида ҳеч нарса эмас, намозингиз уларнинг намози олдида ҳеч нарса эмас, рўзангиз уларнинг рўзаси олдида ҳеч нарса эмас. Улар Қуръон ўқийдилар, уни ўзлари (фойдасига) деб ҳисоблайдилар, ҳолбуки у уларнинг зиёнига. Уларнинг намози томоқларидан ошиб ўтмайди. Улар ўқ овдан ўтиб кетганидек Исломдан чиқиб кетадилар›. Уларга дуч келадиган лашкар, ўз Пайғамбари ﷺ нинг тили орқали улар учун ҳукм қилинган (савоб)ни билганларида эди, (бошқа) амалларга суяниб қолардилар (яъни бошқа амални тарк этардилар). Бунга белги шуки, улар орасида билакли, лекин тирсаги (панжаси) йўқ бир киши бор; билагининг учида кўкрак эмчагига ўхшаш (ўсма) бўлиб, унда оқарган туклар бор. Сизлар Муовия ва Шом аҳлига қараб борасизу, буларни бола-чақангиз ва мол-мулкингиз орасида ортингизда қолдириб кетасизми?! Аллоҳга қасамки, мен булар ўша қавм бўлишини умид қиламан, чунки улар ҳаром қонни тўкдилар ва одамларнинг чорваларига (яйловларига) бостириб кирдилар. Бас, Аллоҳнинг исми билан (уларга қарши) юринглар!›» Салама ибн Куҳайл деди: Зайд ибн Ваҳб менга (йўлдаги) ҳар бир манзилни (тўхтаган жойни) баён қилиб борди, ҳатто у дедики: «Биз бир кўприк устидан ўтдик. Биз (Хавориж билан) тўқнашганимизда, ўша куни Хаворижнинг бошлиғи Абдуллоҳ ибн Ваҳб ар-Росибий эди. У уларга: ‹Найзаларни ташланглар, қиличларингизни қинларидан тортиб олинг! Чунки мен улар Ҳаруро кунидагидек сизларни (сулҳга) чақириб қолишларидан қўрқаман›, — деди. Шунда улар қайтиб, найзаларини улоқтирдилар, қиличларини тортиб олдилар. Одамлар (Алининг лашкари) найзалари билан уларга санчилдилар». (Ровий) деди: «Улар бир-бирининг устига (йиқилиб) ўлдирилдилар. Ўша куни одамлардан (Алининг лашкаридан) фақат икки киши шаҳид бўлди». Али деди: «Улар орасидан ҳалиги нуқсонли (қўлли) кишини изланглар!» Улар изладилару, уни топа олмадилар. Шунда Алининг ўзи туриб борди, ҳатто бир-бирининг устига (йиқилиб) ўлдирилган одамлар (жойига) келди. У: «Уларни нари суринглар!» — деди. Бас, улар уни ерга ёпишиб (ётган) ҳолатда топдилар. Шунда у такбир айтди, сўнг: «Аллоҳ рост деди ва Унинг Расули (хабарни) етказди», — деди. (Ровий) деди: Шунда Абида ас-Салмоний унга туриб (яқинлашиб) келди ва: «Эй мўминлар амири! Ундан бошқа илоҳ бўлмаган Аллоҳ ҳаққи, бу ҳадисни Расулуллоҳ ﷺ дан ҳақиқатан эшитдингизми?» — деди. У: «Ҳа, Ундан бошқа илоҳ бўлмаган Аллоҳ ҳаққи!» — деди. Ҳатто (Абида) ундан уч марта қасам сўради, у ҳам унга қасам ичди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ، عَنْ سُفْيَانَ، قَالَ سَمِعْتُهُ مِنْ، عَبْدَةَ بْنِ أَبِي لُبَابَةَ وَسَمِعْتُهُ مِنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، كِلاَهُمَا سَمِعَهُ مِنْ، وَرَّادٍ، كَاتِبِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ قَالَ كَتَبَ مُعَاوِيَةُ إِلَى الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ أَخْبِرْنِي بِشَىْءٍ، سَمِعْتَهُ مِنْ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَقَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا قَضَى الصَّلاَةَ قَالَ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ اللَّهُمَّ لاَ مَانِعَ لِمَا أَعْطَيْتَ وَلاَ مُعْطِيَ لِمَا مَنَعْتَ وَلاَ يَنْفَعُ ذَا الْجَدِّ مِنْكَ الْجَدُّ ‏"‏ ‏.‏

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Muoviya unga xat yozib: «Menga Rasululloh ﷺdan eshitgan biror narsani xabar qil», dedi. U shunday dedi: Rasululloh ﷺ namozni ado qilib boʻlganlarida: «Lo ilaha illalloh vahdahu la sharika lah, lahul-mulku va lahul-hamdu va huva ala kulli shayin qodir, allohumma la mania lima aʼtayta va la muʼtiya lima manaʼta va la yanfau zal-jaddi minkal-jadd (Yolgʻiz Allohdan boshqa haq maʼbud yoʻq, Uning sherigi yoʻq, mulk Unikidir, hamd Unikidir, U har narsaga qodirdir, ey Alloh, Sen bergan narsani toʻsuvchi yoʻq, Sen toʻsgan narsani beruvchi yoʻq, boylik egasiga uning boyligi Sendan hech naf bermas)», derdilar.Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Муовия унга хат ёзиб: «Менга Расулуллоҳ ﷺдан эшитган бирор нарсани хабар қил», деди. У шундай деди: Расулуллоҳ ﷺ намозни адо қилиб бўлганларида: «Ло илаҳа иллаллоҳ ваҳдаҳу ла шарика лаҳ, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамду ва ҳува ала кулли шайин қодир, аллоҳумма ла маниа лима аътайта ва ла муътия лима манаъта ва ла янфау зал-жадди минкал-жадд (Ёлғиз Аллоҳдан бошқа ҳақ маъбуд йўқ, Унинг шериги йўқ, мулк Уникидир, ҳамд Уникидир, У ҳар нарсага қодирдир, эй Аллоҳ, Сен берган нарсани тўсувчи йўқ, Сен тўсган нарсани берувчи йўқ, бойлик эгасига унинг бойлиги Сендан ҳеч наф бермас)», дердилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي الْجَهْمِ بْنِ صُخَيْرٍ الْعَدَوِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ فَاطِمَةَ بِنْتَ قَيْسٍ، تَقُولُ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ إِذَا حَلَلْتِ فَآذِنِينِي ‏"‏ ‏.‏ فَآذَنَتْهُ فَخَطَبَهَا مُعَاوِيَةُ وَأَبُو الْجَهْمِ بْنُ صُخَيْرٍ وَأُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ أَمَّا مُعَاوِيَةُ فَرَجُلٌ تَرِبٌ لاَ مَالَ لَهُ وَأَمَّا أَبُو الْجَهْمِ فَرَجُلٌ ضَرَّابٌ لِلنِّسَاءِ وَلَكِنْ أُسَامَةُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ بِيَدِهَا هَكَذَا أُسَامَةُ أُسَامَةُ ‏.‏ فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ طَاعَةُ اللَّهِ وَطَاعَةُ رَسُولِهِ خَيْرٌ لَكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَتَزَوَّجْتُهُ فَاغْتَبَطْتُ بِهِ ‏.‏

Fotima bint Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ menga: «Iddang tugab, senga (turmush qurish) halol boʻlsa, menga bildir», dedilar. Men u zotga bildirdim. Shunda Muoviya, Abul Jahm ibn Suxayr va Usoma ibn Zayd menga sovchi qoʻydilar. Rasululloh ﷺ: «Muoviyaga kelsak, u kambagʻal, mol-mulki yoʻq kishi. Abul Jahmga kelsak, u ayollarni koʻp uradigan kishi. Balki Usoma (yaxshiroq)», dedilar. Men qoʻlim bilan: «Usoma-ya, Usoma-ya!?», deb ishora qildim. Rasululloh ﷺ menga: «Allohga va Uning Rasuliga itoat qilish sen uchun yaxshiroqdir», dedilar. U (ayol): «Men unga uylandim va u bilan baxtli boʻldim», dedi.Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ менга: «Идданг тугаб, сенга (турмуш қуриш) ҳалол бўлса, менга билдир», дедилар. Мен у зотга билдирдим. Шунда Муовия, Абул Жаҳм ибн Сухайр ва Усома ибн Зайд менга совчи қўйдилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Муовияга келсак, у камбағал, мол-мулки йўқ киши. Абул Жаҳмга келсак, у аёлларни кўп урадиган киши. Балки Усома (яхшироқ)», дедилар. Мен қўлим билан: «Усома-я, Усома-я!?», деб ишора қилдим. Расулуллоҳ ﷺ менга: «Аллоҳга ва Унинг Расулига итоат қилиш сен учун яхшироқдир», дедилар. У (аёл): «Мен унга уйландим ва у билан бахтли бўлдим», деди.

- وعن فاطمة بنت قيس رضي الله عنها قالت‏:‏ أتيت النبي صلى الله عليه وسلم، فقلت‏:‏ إن أبا الجهم ومعاوية خطباني‏؟‏ فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم‏:‏‏"‏أما معاوية، فصعلوك لا مال له ، وأما أبوالجهم، فلا يضع العصا عن عاتقه‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏ ‏.‏ وفي رواية لمسلم ‏:‏ ‏"‏وأما أبو الجهم فضراب للنساء‏"‏ وهو تفسير لرواية‏:‏ ‏"‏ لا يضع العصا عن عاتقه‏"‏ وقيل‏:‏ معناه‏:‏ كثير الأسفار‏.‏

Fotima bint Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ huzurlariga keldim va: «Abul-Jahm bilan Muoviya menga sovchi qoʻydi», dedim. Rasululloh ﷺ: «Muoviyaga kelsak, u kambagʻal, molu mulki yoʻq; Abul-Jahmga kelsak, u tayogʻini yelkasidan qoʻymaydi», dedilar. Muslimning rivoyatida: «Abul-Jahm esa ayollarni koʻp uradi», deyilgan.Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ ҳузурларига келдим ва: «Абул-Жаҳм билан Муовия менга совчи қўйди», дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Муовияга келсак, у камбағал, молу мулки йўқ; Абул-Жаҳмга келсак, у таёғини елкасидан қўймайди», дедилар. Муслимнинг ривоятида: «Абул-Жаҳм эса аёлларни кўп уради», дейилган.

قَالَ يَحْيَى وَحَدَّثَنِي بَعْضُ، إِخْوَانِنَا أَنَّهُ قَالَ لَمَّا قَالَ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ‏.‏ قَالَ لاَ حَوْلَ وَلاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ‏.‏ وَقَالَ هَكَذَا سَمِعْنَا نَبِيَّكُمْ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ‏.‏

Yahyo (yuqoridagidek; Muoviyadan) rivoyat qiladi va qoʻshimcha qildi: «Baʼzi hamrohlarim menga aytdiki, Hishom: ‹Muazzin: Hayya alas-salah (namozga kelinglar) — degach, Muoviya: La havla va la quvvata illa billah (Allohdan boshqa na quvvat, na qudrat bor) — dedi va: Biz Paygʻambaringizning ham xuddi shunday deganini eshitdik, — dedi›, — dedi».Яҳё (юқоридагидек; Муовиядан) ривоят қилади ва қўшимча қилди: «Баъзи ҳамроҳларим менга айтдики, Ҳишом: ‹Муаззин: Ҳайя алас-салаҳ (намозга келинглар) — дегач, Муовия: Ла ҳавла ва ла қуввата илла биллаҳ (Аллоҳдан бошқа на қувват, на қудрат бор) — деди ва: Биз Пайғамбарингизнинг ҳам худди шундай деганини эшитдик, — деди›, — деди».

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ عَطَاءٍ، قَالَ لَمَّا احْتَرَقَ الْبَيْتُ زَمَنَ يَزِيدَ بْنِ مُعَاوِيَةَ حِينَ غَزَاهَا أَهْلُ الشَّامِ فَكَانَ مِنْ أَمْرِهِ مَا كَانَ تَرَكَهُ ابْنُ الزُّبَيْرِ حَتَّى قَدِمَ النَّاسُ الْمَوْسِمَ يُرِيدُ أَنْ يُجَرِّئَهُمْ - أَوْ يُحَرِّبَهُمْ - عَلَى أَهْلِ الشَّامِ فَلَمَّا صَدَرَ النَّاسُ قَالَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَشِيرُوا عَلَىَّ فِي الْكَعْبَةِ أَنْقُضُهَا ثُمَّ أَبْنِي بِنَاءَهَا أَوْ أُصْلِحُ مَا وَهَى مِنْهَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَإِنِّي قَدْ فُرِقَ لِي رَأْىٌ فِيهَا أَرَى أَنْ تُصْلِحَ مَا وَهَى مِنْهَا وَتَدَعَ بَيْتًا أَسْلَمَ النَّاسُ عَلَيْهِ وَأَحْجَارًا أَسْلَمَ النَّاسُ عَلَيْهَا وَبُعِثَ عَلَيْهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَقَالَ ابْنُ الزُّبَيْرِ لَوْ كَانَ أَحَدُكُمُ احْتَرَقَ بَيْتُهُ مَا رَضِيَ حَتَّى يُجِدَّهُ فَكَيْفَ بَيْتُ رَبِّكُمْ إِنِّي مُسْتَخِيرٌ رَبِّي ثَلاَثًا ثُمَّ عَازِمٌ عَلَى أَمْرِي فَلَمَّا مَضَى الثَّلاَثُ أَجْمَعَ رَأْيَهُ عَلَى أَنْ يَنْقُضَهَا فَتَحَامَاهُ النَّاسُ أَنْ يَنْزِلَ بِأَوَّلِ النَّاسِ يَصْعَدُ فِيهِ أَمْرٌ مِنَ السَّمَاءِ حَتَّى صَعِدَهُ رَجُلٌ فَأَلْقَى مِنْهُ حِجَارَةً فَلَمَّا لَمْ يَرَهُ النَّاسُ أَصَابَهُ شَىْءٌ تَتَابَعُوا فَنَقَضُوهُ حَتَّى بَلَغُوا بِهِ الأَرْضَ فَجَعَلَ ابْنُ الزُّبَيْرِ أَعْمِدَةً فَسَتَّرَ عَلَيْهَا السُّتُورَ حَتَّى ارْتَفَعَ بِنَاؤُهُ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ الزُّبَيْرِ إِنِّي سَمِعْتُ عَائِشَةَ تَقُولُ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَوْلاَ أَنَّ النَّاسَ حَدِيثٌ عَهْدُهُمْ بِكُفْرٍ وَلَيْسَ عِنْدِي مِنَ النَّفَقَةِ مَا يُقَوِّي عَلَى بِنَائِهِ لَكُنْتُ أَدْخَلْتُ فِيهِ مِنَ الْحِجْرِ خَمْسَ أَذْرُعٍ وَلَجَعَلْتُ لَهَا بَابًا يَدْخُلُ النَّاسُ مِنْهُ وَبَابًا يَخْرُجُونَ مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَنَا الْيَوْمَ أَجِدُ مَا أُنْفِقُ وَلَسْتُ أَخَافُ النَّاسَ - قَالَ - فَزَادَ فِيهِ خَمْسَ أَذْرُعٍ مِنَ الْحِجْرِ حَتَّى أَبْدَى أُسًّا نَظَرَ النَّاسُ إِلَيْهِ فَبَنَى عَلَيْهِ الْبِنَاءَ وَكَانَ طُولُ الْكَعْبَةِ ثَمَانِيَ عَشْرَةَ ذِرَاعًا فَلَمَّا زَادَ فِيهِ اسْتَقْصَرَهُ فَزَادَ فِي طُولِهِ عَشَرَ أَذْرُعٍ وَجَعَلَ لَهُ بَابَيْنِ أَحَدُهُمَا يُدْخَلُ مِنْهُ وَالآخَرُ يُخْرَجُ مِنْهُ ‏.‏ فَلَمَّا قُتِلَ ابْنُ الزُّبَيْرِ كَتَبَ الْحَجَّاجُ إِلَى عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مَرْوَانَ يُخْبِرُهُ بِذَلِكَ وَيُخْبِرُهُ أَنَّ ابْنَ الزُّبَيْرِ قَدْ وَضَعَ الْبِنَاءَ عَلَى أُسٍّ نَظَرَ إِلَيْهِ الْعُدُولُ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ ‏.‏ فَكَتَبَ إِلَيْهِ عَبْدُ الْمَلِكِ إِنَّا لَسْنَا مِنْ تَلْطِيخِ ابْنِ الزُّبَيْرِ فِي شَىْءٍ أَمَّا مَا زَادَ فِي طُولِهِ فَأَقِرَّهُ وَأَمَّا مَا زَادَ فِيهِ مِنَ الْحِجْرِ فَرُدَّهُ إِلَى بِنَائِهِ وَسُدَّ الْبَابَ الَّذِي فَتَحَهُ ‏.‏ فَنَقَضَهُ وَأَعَادَهُ إِلَى بِنَائِهِ ‏.‏

Ato (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Yazid ibn Muoviya zamonida shomliklar (Makkaga) bostirib kirib (urush qilganlarida) Bayt (Kaʼba) yonib ketdi. Uning ishi (yaʼni Ibn Zubayr bilan bogʻliq voqealar) qanday boʻlsa shunday kechdi. Ibn Zubayr odamlar hajga (mavsumga) kelgunlariga qadar uni (oʻsha holida) tark etib qoʻydi — u (kelganlarni) shomliklarga qarshi botir qilmoqchi yoki urushga undamoqchi edi. Odamlar (hajdan) qaytayotganlarida u dedi: «Ey odamlar! Kaʼba haqida menga maslahat beringlar: uni buzib, qaytadan qurayinmi yoki vayron boʻlgan joylarini taʼmirlay qoʻyayinmi?» Ibn Abbos dedi: «Men bu haqda bir fikrga keldim: vayron boʻlgan joylarini taʼmirlab, odamlar Islom (qabul qilgan) holidagi Baytni hamda odamlar Islom (qabul qilgan) holidagi toshlarini — Nabiy ﷺ uning ustida (paygʻambar qilib) yuborilgan (oʻsha toshlarni) oʻz holida qoldirishingni maʼqul koʻraman», dedi. Shunda Ibn Zubayr dedi: «Birortangizning uyi yonib ketsa, uni yangilamaguncha koʻngli toʻlmaydi-ku, Robbingizning Bayti qanday qilib (shundayligicha qoldirilsin)? Men Robbimdan uch marta xayr soʻrayman (istixora qilaman), soʻng oʻz ishimga qatʼiy qaror qilaman», dedi. Uch (kun) oʻtgach, u uni buzishga qatʼiy qaror qildi. Odamlar esa (Kaʼba ustiga) birinchi boʻlib chiqqan kishiga osmondan bir balo tushishidan qoʻrqib, undan oʻzlarini tortdilar — toki bir kishi (uning) ustiga chiqib, undan bir toshni (yerga) tashladi. Odamlar unga hech narsa boʻlmaganini koʻrishgach, ketma-ket (kirishib) uni buzishdi, hatto yerga tekkizishdi. Soʻng Ibn Zubayr ustunlar oʻrnatib, ustiga pardalar tortdi — toki uning binosi koʻtarilgunga qadar. Ibn Zubayr dedi: «Men Oishadan eshitganman, u shunday derdi: Nabiy ﷺ: ‹Agar odamlar yaqindagina kufrdan (chiqqan) boʻlmaganlarida va menda uni qurishga yetadigan mablagʻ boʻlganida edi, men albatta Hijrdan besh tirsak (joyni) unga qoʻshgan, hamda uning bir eshigini odamlar kiradigan, bir eshigini chiqadigan (qilib) qoʻygan boʻlardim›, dedilar». (Ibn Zubayr) dedi: «Men bugun sarflashga mablagʻ topyapman va odamlardan ham qoʻrqmayman», dedi. Shunday qilib, u Hijrdan besh tirsak (joyni) unga qoʻshdi, hatto (Ibrohim qurgan) eski poydevorni ochib koʻrsatdi va odamlar unga qarashdi, soʻng uning ustiga binoni qurdi. Kaʼbaning boʻyi oʻn sakkiz tirsak edi. (Ibn Zubayr) unga (kenglikka) qoʻshgach, uni (boʻyiga nisbatan) past koʻrdi va boʻyiga oʻn tirsak qoʻshdi hamda unga ikkita eshik qildi: biridan kiriladi, ikkinchisidan chiqiladi. Ibn Zubayr oʻldirilgach, Hajjoj Abdulmalik ibn Marvonga (xat) yozib, bu haqda xabar berdi va Ibn Zubayr binoni Makka ahlining odil kishilari koʻrgan (oʻsha) poydevor ustiga qurganini bildirdi. Abdulmalik unga (javoban) yozdi: «Biz Ibn Zubayrni ayblash (uni harom qonga botirish)dan hech narsada (foydalanmaymiz). Boʻyiga qoʻshgan (qism)ni oʻz holida qoldir, Hijrdan qoʻshgan (qism)ni esa avvalgi binosiga qaytar va u ochgan eshikni berkit», (dedi). Shunday qilib, u (Hajjoj) uni buzib, avvalgi binosiga qaytardi.Ато (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Язид ибн Муовия замонида шомликлар (Маккага) бостириб кириб (уруш қилганларида) Байт (Каъба) ёниб кетди. Унинг иши (яъни Ибн Зубайр билан боғлиқ воқеалар) қандай бўлса шундай кечди. Ибн Зубайр одамлар ҳажга (мавсумга) келгунларига қадар уни (ўша ҳолида) тарк этиб қўйди — у (келганларни) шомликларга қарши ботир қилмоқчи ёки урушга ундамоқчи эди. Одамлар (ҳаждан) қайтаётганларида у деди: «Эй одамлар! Каъба ҳақида менга маслаҳат беринглар: уни бузиб, қайтадан қурайинми ёки вайрон бўлган жойларини таъмирлай қўяйинми?» Ибн Аббос деди: «Мен бу ҳақда бир фикрга келдим: вайрон бўлган жойларини таъмирлаб, одамлар Ислом (қабул қилган) ҳолидаги Байтни ҳамда одамлар Ислом (қабул қилган) ҳолидаги тошларини — Набий ﷺ унинг устида (пайғамбар қилиб) юборилган (ўша тошларни) ўз ҳолида қолдиришингни маъқул кўраман», деди. Шунда Ибн Зубайр деди: «Бирортангизнинг уйи ёниб кетса, уни янгиламагунча кўнгли тўлмайди-ку, Роббингизнинг Байти қандай қилиб (шундайлигича қолдирилсин)? Мен Роббимдан уч марта хайр сўрайман (истихора қиламан), сўнг ўз ишимга қатъий қарор қиламан», деди. Уч (кун) ўтгач, у уни бузишга қатъий қарор қилди. Одамлар эса (Каъба устига) биринчи бўлиб чиққан кишига осмондан бир бало тушишидан қўрқиб, ундан ўзларини тортдилар — токи бир киши (унинг) устига чиқиб, ундан бир тошни (ерга) ташлади. Одамлар унга ҳеч нарса бўлмаганини кўришгач, кетма-кет (киришиб) уни бузишди, ҳатто ерга теккизишди. Сўнг Ибн Зубайр устунлар ўрнатиб, устига пардалар тортди — токи унинг биноси кўтарилгунга қадар. Ибн Зубайр деди: «Мен Оишадан эшитганман, у шундай дерди: Набий ﷺ: ‹Агар одамлар яқиндагина куфрдан (чиққан) бўлмаганларида ва менда уни қуришга етадиган маблағ бўлганида эди, мен албатта Ҳижрдан беш тирсак (жойни) унга қўшган, ҳамда унинг бир эшигини одамлар кирадиган, бир эшигини чиқадиган (қилиб) қўйган бўлардим›, дедилар». (Ибн Зубайр) деди: «Мен бугун сарфлашга маблағ топяпман ва одамлардан ҳам қўрқмайман», деди. Шундай қилиб, у Ҳижрдан беш тирсак (жойни) унга қўшди, ҳатто (Иброҳим қурган) эски пойдеворни очиб кўрсатди ва одамлар унга қарашди, сўнг унинг устига бинони қурди. Каъбанинг бўйи ўн саккиз тирсак эди. (Ибн Зубайр) унга (кенгликка) қўшгач, уни (бўйига нисбатан) паст кўрди ва бўйига ўн тирсак қўшди ҳамда унга иккита эшик қилди: биридан кирилади, иккинчисидан чиқилади. Ибн Зубайр ўлдирилгач, Ҳажжож Абдулмалик ибн Марвонга (хат) ёзиб, бу ҳақда хабар берди ва Ибн Зубайр бинони Макка аҳлининг одил кишилари кўрган (ўша) пойдевор устига қурганини билдирди. Абдулмалик унга (жавобан) ёзди: «Биз Ибн Зубайрни айблаш (уни ҳаром қонга ботириш)дан ҳеч нарсада (фойдаланмаймиз). Бўйига қўшган (қисм)ни ўз ҳолида қолдир, Ҳижрдан қўшган (қисм)ни эса аввалги биносига қайтар ва у очган эшикни беркит», (деди). Шундай қилиб, у (Ҳажжож) уни бузиб, аввалги биносига қайтарди.

أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، - وَهُوَ ابْنُ أَبِي حَرْمَلَةَ - قَالَ أَخْبَرَنِي كُرَيْبٌ، أَنَّ أُمَّ الْفَضْلِ، بَعَثَتْهُ إِلَى مُعَاوِيَةَ بِالشَّامِ - قَالَ - فَقَدِمْتُ الشَّامَ فَقَضَيْتُ حَاجَتَهَا وَاسْتَهَلَّ عَلَىَّ هِلاَلُ رَمَضَانَ وَأَنَا بِالشَّامِ فَرَأَيْتُ الْهِلاَلَ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ ثُمَّ قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ فِي آخِرِ الشَّهْرِ فَسَأَلَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ ثُمَّ ذَكَرَ الْهِلاَلَ فَقَالَ مَتَى رَأَيْتُمْ فَقُلْتُ رَأَيْنَاهُ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ ‏.‏ قَالَ أَنْتَ رَأَيْتَهُ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ قُلْتُ نَعَمْ وَرَآهُ النَّاسُ فَصَامُوا وَصَامَ مُعَاوِيَةُ ‏.‏ قَالَ لَكِنْ رَأَيْنَاهُ لَيْلَةَ السَّبْتِ فَلاَ نَزَالُ نَصُومُ حَتَّى نُكْمِلَ ثَلاَثِينَ يَوْمًا أَوْ نَرَاهُ ‏.‏ فَقُلْتُ أَوَلاَ تَكْتَفِي بِرُؤْيَةِ مُعَاوِيَةَ وَأَصْحَابِهِ قَالَ لاَ هَكَذَا أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Kurayb (rahimahulloh) aytadi: Ummul Fazl uni Shomga, Muoviyaning oldiga yubordi. U dedi: Men Shomga bordim va uning ishini bajardim. Men Shomda ekanimda Ramazon hiloli koʻrindi va men hilolni juma kechasi koʻrdim. Soʻng oyning oxirida Madinaga keldim. Abdulloh ibn Abbos mendan (hol-ahvol) soʻradi, keyin hilolni zikr qilib: «Uni qachon koʻrdingiz?» dedi. Men: «Uni juma kechasi koʻrdik», dedim. U: «Uni oʻzing juma kechasi koʻrdingmi?» dedi. Men: «Ha, odamlar ham uni koʻrdi va roʻza tutdi, Muoviya ham roʻza tutdi», dedim. U: «Lekin biz uni shanba kechasi koʻrdik, shu bois oʻttiz kunni toʻldirmagunimizcha yoki uni koʻrmagunimizcha roʻza tutaveramiz», dedi. Men: «Muoviya va uning ashoblarining koʻrgani senga kifoya qilmaydimi?» dedim. U: «Yoʻq, Rasululloh ﷺ bizni shunday buyurganlar», dedi.Курайб (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Уммул Фазл уни Шомга, Муовиянинг олдига юборди. У деди: Мен Шомга бордим ва унинг ишини бажардим. Мен Шомда эканимда Рамазон ҳилоли кўринди ва мен ҳилолни жума кечаси кўрдим. Сўнг ойнинг охирида Мадинага келдим. Абдуллоҳ ибн Аббос мендан (ҳол-аҳвол) сўради, кейин ҳилолни зикр қилиб: «Уни қачон кўрдингиз?» деди. Мен: «Уни жума кечаси кўрдик», дедим. У: «Уни ўзинг жума кечаси кўрдингми?» деди. Мен: «Ҳа, одамлар ҳам уни кўрди ва рўза тутди, Муовия ҳам рўза тутди», дедим. У: «Лекин биз уни шанба кечаси кўрдик, шу боис ўттиз кунни тўлдирмагунимизча ёки уни кўрмагунимизча рўза тутаверамиз», деди. Мен: «Муовия ва унинг ашобларининг кўргани сенга кифоя қилмайдими?» дедим. У: «Йўқ, Расулуллоҳ ﷺ бизни шундай буюрганлар», деди.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ الأَسْوَدُ قَالَ كُنَّا عِنْدَ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ فَذَكَرْنَا الْمُوَاظَبَةَ عَلَى الصَّلاَةِ وَالتَّعْظِيمَ لَهَا، قَالَتْ لَمَّا مَرِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَضَهُ الَّذِي مَاتَ فِيهِ، فَحَضَرَتِ الصَّلاَةُ فَأُذِّنَ، فَقَالَ ‏"‏ مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ ‏"‏‏.‏ فَقِيلَ لَهُ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ رَجُلٌ أَسِيفٌ، إِذَا قَامَ فِي مَقَامِكَ لَمْ يَسْتَطِعْ أَنْ يُصَلِّيَ بِالنَّاسِ، وَأَعَادَ فَأَعَادُوا لَهُ، فَأَعَادَ الثَّالِثَةَ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّكُنَّ صَوَاحِبُ يُوسُفَ، مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ ‏"‏‏.‏ فَخَرَجَ أَبُو بَكْرٍ فَصَلَّى، فَوَجَدَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنْ نَفْسِهِ خِفَّةً، فَخَرَجَ يُهَادَى بَيْنَ رَجُلَيْنِ كَأَنِّي أَنْظُرُ رِجْلَيْهِ تَخُطَّانِ مِنَ الْوَجَعِ، فَأَرَادَ أَبُو بَكْرٍ أَنْ يَتَأَخَّرَ، فَأَوْمَأَ إِلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ مَكَانَكَ، ثُمَّ أُتِيَ بِهِ حَتَّى جَلَسَ إِلَى جَنْبِهِ‏.‏ قِيلَ لِلأَعْمَشِ وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي وَأَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي بِصَلاَتِهِ، وَالنَّاسُ يُصَلُّونَ بِصَلاَةِ أَبِي بَكْرٍ فَقَالَ بِرَأْسِهِ نَعَمْ‏.‏ رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ عَنْ شُعْبَةَ عَنِ الأَعْمَشِ بَعْضَهُ‏.‏ وَزَادَ أَبُو مُعَاوِيَةَ جَلَسَ عَنْ يَسَارِ أَبِي بَكْرٍ فَكَانَ أَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي قَائِمًا‏.‏

Asvad (Oishadan) rivoyat qiladi: «Biz Oisha bilan namozni muntazam oʻqish va uni ulugʻlash haqida soʻzlashayotgan edik. U dedi: ‹Rasululloh ﷺ vafotlariga sabab boʻlgan kasallik bilan ogʻrigan paytda, namoz vaqti kirib azon aytilganida, u zot: Abu Bakrga aytinglar, odamlarga imomlik qilsin, — dedilar. U zotga: Abu Bakr yumshoq koʻngilli kishi, sizning oʻrningizda imomlik qila olmaydi, — deyildi. Paygʻambar ﷺ yana shu buyruqni berdilar, lekin yana shu javob berildi. U zot uchinchi marta buyurib: Sizlar (ayollar) Yusuf (haqida)gi ayollarsizlar (yaʼni ichingizda boshqa, tilingizda boshqa). Abu Bakrga aytinglar, imomlik qilsin, — dedilar. Bas, Abu Bakr imomlik uchun chiqdi. Shu orada Paygʻambar ﷺ ning ahvoli biroz yengillashdi va u zot ikki kishiga — har ikki yonidan bittadan — suyangan holda chiqdilar. Goʻyo men hozir ham u zotning kasallik tufayli oyoqlari yerda sudralayotganini koʻrayapman. Abu Bakr orqaga chekinmoqchi boʻldi, lekin Paygʻambar ﷺ unga joyida qolishni ishora qildilar; u zot keltirilib, Abu Bakrning yonida oʻtirdilar›». Aʼmashdan: «Paygʻambar ﷺ namoz oʻqir, Abu Bakr u zotga ergashar, odamlar esa oʻsha namozda Abu Bakrga ergashar midi?» — deb soʻraldi. Aʼmash boshini qimirlatib (ha deb) javob berdi. Abu Muoviya: «Paygʻambar ﷺ Abu Bakrning chap tomonida oʻtirgan edilar, Abu Bakr esa tik turib namoz oʻqir edi», — dedi.Асвад (Оишадан) ривоят қилади: «Биз Оиша билан намозни мунтазам ўқиш ва уни улуғлаш ҳақида сўзлашаётган эдик. У деди: ‹Расулуллоҳ ﷺ вафотларига сабаб бўлган касаллик билан оғриган пайтда, намоз вақти кириб азон айтилганида, у зот: Абу Бакрга айтинглар, одамларга имомлик қилсин, — дедилар. У зотга: Абу Бакр юмшоқ кўнгилли киши, сизнинг ўрнингизда имомлик қила олмайди, — дейилди. Пайғамбар ﷺ яна шу буйруқни бердилар, лекин яна шу жавоб берилди. У зот учинчи марта буюриб: Сизлар (аёллар) Юсуф (ҳақида)ги аёлларсизлар (яъни ичингизда бошқа, тилингизда бошқа). Абу Бакрга айтинглар, имомлик қилсин, — дедилар. Бас, Абу Бакр имомлик учун чиқди. Шу орада Пайғамбар ﷺ нинг аҳволи бироз енгиллашди ва у зот икки кишига — ҳар икки ёнидан биттадан — суянган ҳолда чиқдилар. Гўё мен ҳозир ҳам у зотнинг касаллик туфайли оёқлари ерда судралаётганини кўраяпман. Абу Бакр орқага чекинмоқчи бўлди, лекин Пайғамбар ﷺ унга жойида қолишни ишора қилдилар; у зот келтирилиб, Абу Бакрнинг ёнида ўтирдилар›». Аъмашдан: «Пайғамбар ﷺ намоз ўқир, Абу Бакр у зотга эргашар, одамлар эса ўша намозда Абу Бакрга эргашар миди?» — деб сўралди. Аъмаш бошини қимирлатиб (ҳа деб) жавоб берди. Абу Муовия: «Пайғамбар ﷺ Абу Бакрнинг чап томонида ўтирган эдилар, Абу Бакр эса тик туриб намоз ўқир эди», — деди.

وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ، كَانَ يُكْرِي مَزَارِعَهُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَفِي إِمَارَةِ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَصَدْرًا مِنْ خِلاَفَةِ مُعَاوِيَةَ حَتَّى بَلَغَهُ فِي آخِرِ خِلاَفَةِ مُعَاوِيَةَ أَنَّ رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ يُحَدِّثُ فِيهَا بِنَهْىٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَدَخَلَ عَلَيْهِ وَأَنَا مَعَهُ فَسَأَلَهُ فَقَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَنْهَى عَنْ كِرَاءِ الْمَزَارِعِ ‏.‏ فَتَرَكَهَا ابْنُ عُمَرَ بَعْدُ ‏.‏ وَكَانَ إِذَا سُئِلَ عَنْهَا بَعْدُ قَالَ زَعَمَ رَافِعُ بْنُ خَدِيجٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْهَا ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Ibn Umar oʻz ekinzorlarini Rasululloh ﷺ zamonlarida, Abu Bakr, Umar va Usmonning amirligi davrida hamda Muoviya xalifaligining boshlarida ijaraga berib turar edi, toki Muoviya xalifaligining oxirida unga Rofeʼ ibn Xadij bu haqda Nabiy ﷺ dan (rivoyat qilib) qaytariq aytayotgani xabari yetdi. Shunda u (Rofeʼning) oldiga kirdi va undan soʻradi. U: «Rasululloh ﷺ ekinzorlarni ijaraga berishdan qaytarar edilar», — dedi. Shundan keyin Ibn Umar uni tark etdi. Keyinchalik undan bu haqda soʻralsa: «Rofeʼ ibn Xadij Rasululloh ﷺ undan qaytarganlarini bildirdi», — der edi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ибн Умар ўз экинзорларини Расулуллоҳ ﷺ замонларида, Абу Бакр, Умар ва Усмоннинг амирлиги даврида ҳамда Муовия халифалигининг бошларида ижарага бериб турар эди, токи Муовия халифалигининг охирида унга Рофеъ ибн Хадиж бу ҳақда Набий ﷺ дан (ривоят қилиб) қайтариқ айтаётгани хабари етди. Шунда у (Рофеънинг) олдига кирди ва ундан сўради. У: «Расулуллоҳ ﷺ экинзорларни ижарага беришдан қайтарар эдилар», — деди. Шундан кейин Ибн Умар уни тарк этди. Кейинчалик ундан бу ҳақда сўралса: «Рофеъ ибн Хадиж Расулуллоҳ ﷺ ундан қайтарганларини билдирди», — дер эди.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عُثْمَانَ بْنِ حَكِيمٍ الأَوْدِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ صَالِحٍ، عَنْ مَيْسَرَةَ بْنِ حَبِيبٍ، عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ كُنْتُ مَعَ ابْنِ عَبَّاسٍ بِعَرَفَاتٍ فَقَالَ مَا لِي لاَ أَسْمَعُ النَّاسَ يُلَبُّونَ قُلْتُ يَخَافُونَ مِنْ مُعَاوِيَةَ ‏.‏ فَخَرَجَ ابْنُ عَبَّاسٍ مِنْ فُسْطَاطِهِ فَقَالَ لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ فَإِنَّهُمْ قَدْ تَرَكُوا السُّنَّةَ مِنْ بُغْضِ عَلِيٍّ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Said ibn Jubayr aytadi: Men Ibn Abbos bilan Arafada edim. U: «Nega odamlarning talbiya aytayotganini eshitmayapman?» dedi. Men: «Ular Muoviyadan qoʻrqishyapti», dedim. Shunda Ibn Abbos chodiridan chiqib: «Labbayka Allohumma labbayk, labbayk! Ular Alini yomon koʻrgani uchun sunnatni tark etishibdi», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Саид ибн Жубайр айтади: Мен Ибн Аббос билан Арафада эдим. У: «Нега одамларнинг талбия айтаётганини эшитмаяпман?» деди. Мен: «Улар Муовиядан қўрқишяпти», дедим. Шунда Ибн Аббос чодиридан чиқиб: «Лаббайка Аллоҳумма лаббайк, лаббайк! Улар Алини ёмон кўргани учун суннатни тарк этишибди», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ وَرَّادٍ، كَاتِبِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ قَالَ أَمْلَى عَلَىَّ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ فِي كِتَابٍ إِلَى مُعَاوِيَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلاَةٍ مَكْتُوبَةٍ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ، وَلَهُ الْحَمْدُ، وَهْوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ، اللَّهُمَّ لاَ مَانِعَ لِمَا أَعْطَيْتَ، وَلاَ مُعْطِيَ لِمَا مَنَعْتَ، وَلاَ يَنْفَعُ ذَا الْجَدِّ مِنْكَ الْجَدُّ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ شُعْبَةُ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بِهَذَا، وَعَنِ الْحَكَمِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُخَيْمِرَةَ عَنْ وَرَّادٍ بِهَذَا‏.‏ وَقَالَ الْحَسَنُ الْجَدُّ غِنًى‏.‏

Varrod (Mugʻira ibn Shuʼbadan — u Mugʻira ibn Shuʼbaning kotibi edi) rivoyat qiladi: Bir kuni Mugʻira menga Muoviyaga (yoziladigan) maktubda yozdirdiki, Paygʻambar ﷺ har farz namozdan keyin: «Laa ilaaha illalloohu vahdahu laa shariika lah, lahul-mulku va lahul-hamd, va huva alaa kulli shayʼin qodiir. Allohumma laa moniʼa limaa aʼtoyt, va laa muʼtiya limaa manaʼt, va laa yanfaʼu zal-jaddi minkal-jadd (Allohdan boshqa haq maʼbud yoʻq; U yagonadir, Uning sherigi yoʻq; mulk Unga xos va hamd Unga xos; U har narsaga qodirdir. Allohim, Sen bergan narsani toʻsuvchi yoʻq; Sen toʻsgan narsani beruvchi yoʻq; (mol-davlat) egasining davlati Sening (olding)da unga naf bermaydi)», — der edilar. Hasan: «‹al-Jadd› — boylik (degani)dir», — dedi.Варрод (Муғира ибн Шуъбадан — у Муғира ибн Шуъбанинг котиби эди) ривоят қилади: Бир куни Муғира менга Муовияга (ёзиладиган) мактубда ёздирдики, Пайғамбар ﷺ ҳар фарз намоздан кейин: «Лаа илааҳа иллаллооҳу ваҳдаҳу лаа шариика лаҳ, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамд, ва ҳува алаа кулли шайъин қодиир. Аллоҳумма лаа мониъа лимаа аътойт, ва лаа муътия лимаа манаът, ва лаа янфаъу зал-жадди минкал-жадд (Аллоҳдан бошқа ҳақ маъбуд йўқ; У ягонадир, Унинг шериги йўқ; мулк Унга хос ва ҳамд Унга хос; У ҳар нарсага қодирдир. Аллоҳим, Сен берган нарсани тўсувчи йўқ; Сен тўсган нарсани берувчи йўқ; (мол-давлат) эгасининг давлати Сенинг (олдинг)да унга наф бермайди)», — дер эдилар. Ҳасан: «‹ал-Жадд› — бойлик (дегани)дир», — деди.

وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، ح وَحَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَإِسْحَاقُ، بْنُ إِبْرَاهِيمَ جَمِيعًا عَنْ أَبِي مُعَاوِيَةَ، ح وَحَدَّثَنَا عَمْرٌو النَّاقِدُ، حَدَّثَنَا عَمَّارُ بْنُ مُحَمَّدٍ، ح وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ، كُلُّ هَؤُلاَءِ عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ، عَنْ جَابِرٍ، ‏.‏ زَادَ عَمْرٌو فِي رِوَايَتِهِ عَنْ عَمَّارٍ، وَأَبُو كُرَيْبٍ فِي رِوَايَتِهِ عَنْ أَبِي مُعَاوِيَةَ، فَقَالاَ عَنْ أُمِّ مُبَشِّرٍ، وَفَى رِوَايَةِ ابْنِ فُضَيْلٍ عَنِ امْرَأَةِ، زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ وَفِي رِوَايَةِ إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي مُعَاوِيَةَ، قَالَ رُبَّمَا قَالَ عَنْ أُمِّ مُبَشِّرٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرُبَّمَا لَمْ يَقُلْ وَكُلُّهُمْ قَالُوا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِنَحْوِ حَدِيثِ عَطَاءٍ وَأَبِي الزُّبَيْرِ وَعَمْرِو بْنِ دِينَارٍ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan Nabiy ﷺ dan, Ato, Abuz-Zubayr va Amr ibn Dinor hadisiga oʻxshash (hadis) rivoyat qilinadi. Amr oʻzining Ammordan (rivoyatida) va Abu Kurayb oʻzining Abu Muoviyadan (rivoyatida) shuni ziyoda qilib, ikkovi: «Ummu Mubashshirdan», dedilar. Ibn Fuzaylning rivoyatida esa: «Zayd ibn Horisaning ayolidan» (deyilgan). Isʼhoqning Abu Muoviyadan (rivoyatida) u dedi: «Baʼzan ‹Ummu Mubashshirdan, u Nabiy ﷺ dan› derdi, baʼzan esa demasdi».Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан Набий ﷺ дан, Ато, Абуз-Зубайр ва Амр ибн Динор ҳадисига ўхшаш (ҳадис) ривоят қилинади. Амр ўзининг Аммордан (ривоятида) ва Абу Курайб ўзининг Абу Муовиядан (ривоятида) шуни зиёда қилиб, иккови: «Умму Мубашширдан», дедилар. Ибн Фузайлнинг ривоятида эса: «Зайд ибн Ҳорисанинг аёлидан» (дейилган). Исъҳоқнинг Абу Муовиядан (ривоятида) у деди: «Баъзан ‹Умму Мубашширдан, у Набий ﷺ дан› дерди, баъзан эса демасди».

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ، قَالَ حَدَّثَنَا سَلَمَةُ، - وَهُوَ ابْنُ عَلْقَمَةَ - عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ مُسْلِمِ بْنِ يَسَارٍ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَتِيكٍ، قَالاَ جَمَعَ الْمَنْزِلُ بَيْنَ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ وَمُعَاوِيَةَ حَدَّثَهُمْ عُبَادَةُ، قَالَ نَهَانَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ بَيْعِ الذَّهَبِ بِالذَّهَبِ وَالْوَرِقِ بِالْوَرِقِ وَالْبُرِّ بِالْبُرِّ وَالشَّعِيرِ بِالشَّعِيرِ وَالتَّمْرِ بِالتَّمْرِ - قَالَ أَحَدُهُمَا وَالْمِلْحِ بِالْمِلْحِ وَلَمْ يَقُلْهُ الآخَرُ - إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ يَدًا بِيَدٍ وَأَمَرَنَا أَنْ نَبِيعَ الذَّهَبَ بِالْوَرِقِ وَالْوَرِقَ بِالذَّهَبِ وَالْبُرَّ بِالشِّعِيرِ وَالشَّعِيرَ بِالْبُرِّ يَدًا بِيَدٍ كَيْفَ شِئْنَا قَالَ أَحَدُهُمَا فَمَنْ زَادَ أَوِ ازْدَادَ فَقَدْ أَرْبَى ‏.‏

Uboda ibn Somit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bizni oltinni oltinga, kumushni kumushga, bugʻdoyni bugʻdoyga, arpani arpaga, xurmoni xurmoga — roviylardan biri «va tuzni tuzga» dedi, boshqasi buni aytmadi — teng miqdorda qoʻlma-qoʻl boʻlmasa sotishdan qaytardilar. Va bizga oltinni kumushga, kumushni oltinga, bugʻdoyni arpaga, arpani bugʻdoyga qoʻlma-qoʻl, xohlaganimizcha sotishga amr qildilar. Roviylardan biri: «Kim ziyoda bersa yoki ziyoda olsa, ribo qilibdi», dedi.Убода ибн Сомит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бизни олтинни олтинга, кумушни кумушга, буғдойни буғдойга, арпани арпага, хурмони хурмога — ровийлардан бири «ва тузни тузга» деди, бошқаси буни айтмади — тенг миқдорда қўлма-қўл бўлмаса сотишдан қайтардилар. Ва бизга олтинни кумушга, кумушни олтинга, буғдойни арпага, арпани буғдойга қўлма-қўл, хоҳлаганимизча сотишга амр қилдилар. Ровийлардан бири: «Ким зиёда берса ёки зиёда олса, рибо қилибди», деди.

حَدَّثَنَا ابْنُ مُقَاتِلٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عُثْمَانَ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ، قَالَ سَمِعْتُ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ،، وَهُوَ جَالِسٌ عَلَى الْمِنْبَرِ، أَذَّنَ الْمُؤَذِّنُ قَالَ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ‏.‏ قَالَ مُعَاوِيَةُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ‏.‏ قَالَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ‏.‏ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ وَأَنَا‏.‏ فَقَالَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ‏.‏ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ وَأَنَا‏.‏ فَلَمَّا أَنْ قَضَى التَّأْذِينَ قَالَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى هَذَا الْمَجْلِسِ حِينَ أَذَّنَ الْمُؤَذِّنُ يَقُولُ مَا سَمِعْتُمْ مِنِّي مِنْ مَقَالَتِي‏.‏

Abu Umoma ibn Sahl ibn Hunayf (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Muoviya ibn Abu Sufyonni — u minbarda oʻtirgan holda — (azon soʻzlarini takrorlayotganini) eshitdim. Muazzin: «Allohu akbar, Allohu akbar», — deganda, Muoviya: «Allohu akbar, Allohu akbar», — dedi. Muazzin: «Ashhadu allaa ilaaha illalloh (Men Allohdan boshqa haq maʼbud yoʻqligiga guvohlik beraman)», — deganda, Muoviya: «Men ham (guvohlik beraman)», — dedi. U: «Ashhadu anna Muhammadan Rasululloh (Men Muhammad Allohning Rasuli ekanligiga guvohlik beraman)», — deganda, Muoviya: «Men ham (guvohlik beraman)», — dedi. Azon tugagach, Muoviya: «Ey odamlar, muazzin azon aytganda, men Rasululloh ﷺ ni — xuddi shu minbarda — siz hozir mendan eshitgan narsani aytayotgan holda eshitgan edim», — dedi.Абу Умома ибн Саҳл ибн Ҳунайф (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Муовия ибн Абу Суфённи — у минбарда ўтирган ҳолда — (азон сўзларини такрорлаётганини) эшитдим. Муаззин: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», — деганда, Муовия: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», — деди. Муаззин: «Ашҳаду аллаа илааҳа иллаллоҳ (Мен Аллоҳдан бошқа ҳақ маъбуд йўқлигига гувоҳлик бераман)», — деганда, Муовия: «Мен ҳам (гувоҳлик бераман)», — деди. У: «Ашҳаду анна Муҳаммадан Расулуллоҳ (Мен Муҳаммад Аллоҳнинг Расули эканлигига гувоҳлик бераман)», — деганда, Муовия: «Мен ҳам (гувоҳлик бераман)», — деди. Азон тугагач, Муовия: «Эй одамлар, муаззин азон айтганда, мен Расулуллоҳ ﷺ ни — худди шу минбарда — сиз ҳозир мендан эшитган нарсани айтаётган ҳолда эшитган эдим», — деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبَّادٍ، - وَتَقَارَبَا فِي اللَّفْظِ - قَالاَ حَدَّثَنَا حَاتِمٌ، - وَهُوَ ابْنُ إِسْمَاعِيلَ - عَنْ بُكَيْرِ بْنِ مِسْمَارٍ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أَمَرَ مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ سَعْدًا فَقَالَ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسُبَّ أَبَا التُّرَابِ فَقَالَ أَمَّا مَا ذَكَرْتُ ثَلاَثًا قَالَهُنَّ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَنْ أَسُبَّهُ لأَنْ تَكُونَ لِي وَاحِدَةٌ مِنْهُنَّ أَحَبُّ إِلَىَّ مِنْ حُمْرِ النَّعَمِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ لَهُ خَلَّفَهُ فِي بَعْضِ مَغَازِيهِ فَقَالَ لَهُ عَلِيٌّ يَا رَسُولَ اللَّهِ خَلَّفْتَنِي مَعَ النِّسَاءِ وَالصِّبْيَانِ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَا تَرْضَى أَنْ تَكُونَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى إِلاَّ أَنَّهُ لاَ نُبُوَّةَ بَعْدِي ‏"‏ ‏.‏ وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ يَوْمَ خَيْبَرَ ‏"‏ لأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ رَجُلاً يُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيُحِبُّهُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَتَطَاوَلْنَا لَهَا فَقَالَ ‏"‏ ادْعُوا لِي عَلِيًّا ‏"‏ ‏.‏ فَأُتِيَ بِهِ أَرْمَدَ فَبَصَقَ فِي عَيْنِهِ وَدَفَعَ الرَّايَةَ إِلَيْهِ فَفَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏{‏ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ‏}‏ دَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلِيًّا وَفَاطِمَةَ وَحَسَنًا وَحُسَيْنًا فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ هَؤُلاَءِ أَهْلِي ‏"‏ ‏.‏

Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Muoviya ibn Abu Sufyon Saʼdga (biror narsa) buyurdi va: «Seni Abu Turobni soʻkishdan nima toʻsdi?» dedi. (Saʼd) dedi: «Rasululloh ﷺ unga aytgan uchta (soʻz)ni eslaganim sababli, men uni hech qachon soʻkmayman. Ulardan birortasi menda boʻlishi mening uchun qizil tuyalardan ham mahbubroqdir. Men Rasululloh ﷺ ni — U zot Alini baʼzi gʻazotlarining birida ortda qoldirgan paytlarida — unga shunday deganlarini eshitganman: Ali U zotga: ‹Yo Rasululloh! Meni ayollar va bolalar bilan birga ortda qoldiryapsizmi?› dedi. Shunda Rasululloh ﷺ unga: ‹Sen menga nisbatan xuddi Horunning Musoga nisbatan boʻlganidek mavqeda boʻlishingga rozi boʻlmaysanmi? Faqat mendan keyin paygʻambarlik boʻlmaydi›, dedilar. Yana men U zotning Xaybar kuni: ‹Bu bayroqni albatta Allohni va Uning Rasulini sevadigan, Alloh va Uning Rasuli ham uni sevadigan bir kishiga beraman›, deganlarini eshitganman». (Saʼd) dedi: Biz unga (bayroqqa) intilib (boʻyin) choʻzdik. Shunda U zot: «Menga Alini chaqiringlar», dedilar. Soʻng u koʻzi ogʻrib turgan holda olib kelindi. U zot uning koʻziga (tupuk) sukdilar va bayroqni unga berdilar, Alloh esa uning (qoʻli) bilan (Xaybarni) fath qildi. Yana {Ayt: ‹Kelinglar, bizning oʻgʻillarimiz va sizning oʻgʻillaringizni... chaqiraylik›} degan oyat nozil boʻlganida Rasululloh ﷺ Alini, Fotimani, Hasanni va Husaynni chaqirdilar va: «Allohim, mana shular mening ahlimdir», dedilar.Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Муовия ибн Абу Суфён Саъдга (бирор нарса) буюрди ва: «Сени Абу Туробни сўкишдан нима тўсди?» деди. (Саъд) деди: «Расулуллоҳ ﷺ унга айтган учта (сўз)ни эслаганим сабабли, мен уни ҳеч қачон сўкмайман. Улардан бирортаси менда бўлиши менинг учун қизил туялардан ҳам маҳбуброқдир. Мен Расулуллоҳ ﷺ ни — У зот Алини баъзи ғазотларининг бирида ортда қолдирган пайтларида — унга шундай деганларини эшитганман: Али У зотга: ‹Ё Расулуллоҳ! Мени аёллар ва болалар билан бирга ортда қолдиряпсизми?› деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: ‹Сен менга нисбатан худди Ҳоруннинг Мусога нисбатан бўлганидек мавқеда бўлишингга рози бўлмайсанми? Фақат мендан кейин пайғамбарлик бўлмайди›, дедилар. Яна мен У зотнинг Хайбар куни: ‹Бу байроқни албатта Аллоҳни ва Унинг Расулини севадиган, Аллоҳ ва Унинг Расули ҳам уни севадиган бир кишига бераман›, деганларини эшитганман». (Саъд) деди: Биз унга (байроққа) интилиб (бўйин) чўздик. Шунда У зот: «Менга Алини чақиринглар», дедилар. Сўнг у кўзи оғриб турган ҳолда олиб келинди. У зот унинг кўзига (тупук) сукдилар ва байроқни унга бердилар, Аллоҳ эса унинг (қўли) билан (Хайбарни) фатҳ қилди. Яна {Айт: ‹Келинглар, бизнинг ўғилларимиз ва сизнинг ўғилларингизни... чақирайлик›} деган оят нозил бўлганида Расулуллоҳ ﷺ Алини, Фотимани, Ҳасанни ва Ҳусайнни чақирдилар ва: «Аллоҳим, мана шулар менинг аҳлимдир», дедилар.

أَخْبَرَنَا الْمُؤَمَّلُ بْنُ هِشَامٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، - وَهُوَ ابْنُ عُلَيَّةَ - عَنْ سَلَمَةَ بْنِ عَلْقَمَةَ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، قَالَ حَدَّثَنِي مُسْلِمُ بْنُ يَسَارٍ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُبَيْدٍ، - وَقَدْ كَانَ يُدْعَى ابْنَ هُرْمُزَ - قَالَ جَمَعَ الْمَنْزِلُ بَيْنَ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ وَبَيْنَ مُعَاوِيَةَ حَدَّثَهُمْ عُبَادَةُ، قَالَ نَهَانَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ بَيْعِ الذَّهَبِ بِالذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ بِالْفِضَّةِ وَالتَّمْرِ بِالتَّمْرِ وَالْبُرِّ بِالْبُرِّ وَالشَّعِيرِ بِالشَّعِيرِ - قَالَ أَحَدُهُمَا وَالْمِلْحِ بِالْمِلْحِ وَلَمْ يَقُلْهُ الآخَرُ - إِلاَّ سَوَاءً بِسَوَاءٍ مِثْلاً بِمِثْلٍ - قَالَ أَحَدُهُمَا مَنْ زَادَ أَوِ ازْدَادَ فَقَدْ أَرْبَى وَلَمْ يَقُلْهُ الآخَرُ - وَأَمَرَنَا أَنْ نَبِيعَ الذَّهَبَ بِالْفِضَّةِ وَالْفِضَّةَ بِالذَّهَبِ وَالْبُرَّ بِالشَّعِيرِ وَالشَّعِيرَ بِالْبُرِّ يَدًا بِيَدٍ كَيْفَ شِئْنَا ‏.‏

Ubodat ibn Somit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bizni oltinni oltinga, kumushni kumushga, xurmoni xurmoga, bugʻdoyni bugʻdoyga, arpani arpaga (roviylardan biri: «tuzni tuzga» dedi, boshqasi buni aytmadi) sotishdan qaytardilar, magar teng-bab, misli-misliga boʻlsa (mustasno). (Ulardan biri: «Kim ziyoda qilsa yoki ziyoda olsa, batahqiq ribo qildi», dedi, boshqasi buni aytmadi.) Va bizga oltinni kumushga, kumushni oltinga, bugʻdoyni arpaga, arpani bugʻdoyga qoʻlma-qoʻl, xohlaganimizcha sotishni buyurdilar.Убодат ибн Сомит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бизни олтинни олтинга, кумушни кумушга, хурмони хурмога, буғдойни буғдойга, арпани арпага (ровийлардан бири: «тузни тузга» деди, бошқаси буни айтмади) сотишдан қайтардилар, магар тенг-баб, мисли-мислига бўлса (мустасно). (Улардан бири: «Ким зиёда қилса ёки зиёда олса, батаҳқиқ рибо қилди», деди, бошқаси буни айтмади.) Ва бизга олтинни кумушга, кумушни олтинга, буғдойни арпага, арпани буғдойга қўлма-қўл, хоҳлаганимизча сотишни буюрдилар.

حَدَّثَنَا عَلِيٌّ، سَمِعَ هُشَيْمًا، أَخْبَرَنَا حُصَيْنٌ، عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ، قَالَ مَرَرْتُ بِالرَّبَذَةِ فَإِذَا أَنَا بِأَبِي، ذَرٍّ ـ رضى الله عنه ـ فَقُلْتُ لَهُ مَا أَنْزَلَكَ مَنْزِلَكَ هَذَا قَالَ كُنْتُ بِالشَّأْمِ، فَاخْتَلَفْتُ أَنَا وَمُعَاوِيَةُ فِي الَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلاَ يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ‏.‏ قَالَ مُعَاوِيَةُ نَزَلَتْ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ‏.‏ فَقُلْتُ نَزَلَتْ فِينَا وَفِيهِمْ‏.‏ فَكَانَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ فِي ذَاكَ، وَكَتَبَ إِلَى عُثْمَانَ ـ رضى الله عنه ـ يَشْكُونِي، فَكَتَبَ إِلَىَّ عُثْمَانُ أَنِ اقْدَمِ الْمَدِينَةَ‏.‏ فَقَدِمْتُهَا فَكَثُرَ عَلَىَّ النَّاسُ حَتَّى كَأَنَّهُمْ لَمْ يَرَوْنِي قَبْلَ ذَلِكَ، فَذَكَرْتُ ذَاكَ لِعُثْمَانَ فَقَالَ لِي إِنْ شِئْتَ تَنَحَّيْتَ فَكُنْتَ قَرِيبًا‏.‏ فَذَاكَ الَّذِي أَنْزَلَنِي هَذَا الْمَنْزِلَ، وَلَوْ أَمَّرُوا عَلَىَّ حَبَشِيًّا لَسَمِعْتُ وَأَطَعْتُ‏.‏

Zayd ibn Vahb (Abu Zardan) rivoyat qiladi: Men Rabaza degan joydan oʻtdim va tasodifan Abu Zar bilan uchrashib, undan: «Seni bu joyga nima keltirdi?» — deb soʻradim. U: «Men Shomda edim va Muoviya bilan (quyidagi Qurʼon oyatlarining maʼnosi borasida) ixtilof qildim: ‹Oltin va kumushni toʻplab-yashirib, ularni Alloh yoʻlida sarflamaydiganlar...› (Tavba, 34). Muoviya: ‹Bu oyat ahli kitob (yahudiy va nasroniylar) haqida nozil boʻlgan›, — dedi. Men: ‹U biz haqimizda ham, ahli kitob haqida ham nozil boʻlgan›, — dedim. Bas, biz janjallashdik va Muoviya men haqimda Usmonga shikoyat yoʻlladi. Usmon menga — Madinaga kelishni — yozdi va men Madinaga keldim. Koʻp odamlar mening oldimga — goʻyo meni ilgari koʻrmagandek — keldi. Men buni Usmonga aytdim; u menga: ‹Xohlasang, (Madinadan) chiqib, (uning) yaqinida yashab turishing mumkin›, — dedi. Mening bu yerda (Rabazada) boʻlishimning sababi — shu; (lekin) menga bir habash (qora tanli) kishi amir (hokim) qilib tayinlansa ham, men unga itoat qilar edim», — dedi.Зайд ибн Ваҳб (Абу Зардан) ривоят қилади: Мен Рабаза деган жойдан ўтдим ва тасодифан Абу Зар билан учрашиб, ундан: «Сени бу жойга нима келтирди?» — деб сўрадим. У: «Мен Шомда эдим ва Муовия билан (қуйидаги Қуръон оятларининг маъноси борасида) ихтилоф қилдим: ‹Олтин ва кумушни тўплаб-яшириб, уларни Аллоҳ йўлида сарфламайдиганлар...› (Тавба, 34). Муовия: ‹Бу оят аҳли китоб (яҳудий ва насронийлар) ҳақида нозил бўлган›, — деди. Мен: ‹У биз ҳақимизда ҳам, аҳли китоб ҳақида ҳам нозил бўлган›, — дедим. Бас, биз жанжаллашдик ва Муовия мен ҳақимда Усмонга шикоят йўллади. Усмон менга — Мадинага келишни — ёзди ва мен Мадинага келдим. Кўп одамлар менинг олдимга — гўё мени илгари кўрмагандек — келди. Мен буни Усмонга айтдим; у менга: ‹Хоҳласанг, (Мадинадан) чиқиб, (унинг) яқинида яшаб туришинг мумкин›, — деди. Менинг бу ерда (Рабазада) бўлишимнинг сабаби — шу; (лекин) менга бир ҳабаш (қора танли) киши амир (ҳоким) қилиб тайинланса ҳам, мен унга итоат қилар эдим», — деди.

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، قَالَ حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ عَلْقَمَةَ، عَنْ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي مُسْلِمُ بْنُ يَسَارٍ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُبَيْدٍ، قَالاَ جَمَعَ الْمَنْزِلُ بَيْنَ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ وَبَيْنَ مُعَاوِيَةَ فَقَالَ عُبَادَةُ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ نَبِيعَ الذَّهَبَ بِالذَّهَبِ وَالْوَرِقَ بِالْوَرِقِ وَالْبُرَّ بِالْبُرِّ وَالشَّعِيرَ بِالشَّعِيرِ وَالتَّمْرَ بِالتَّمْرِ - قَالَ أَحَدُهُمَا وَالْمِلْحَ بِالْمِلْحِ وَلَمْ يَقُلِ الآخَرُ - إِلاَّ سَوَاءً بِسَوَاءٍ مِثْلاً بِمِثْلٍ - قَالَ أَحَدُهُمَا مَنْ زَادَ أَوِ ازْدَادَ فَقَدْ أَرْبَى وَلَمْ يَقُلِ الآخَرُ - وَأَمَرَنَا أَنْ نَبِيعَ الذَّهَبَ بِالْوَرِقِ وَالْوَرِقَ بِالذَّهَبِ وَالْبُرَّ بِالشَّعِيرِ وَالشَّعِيرَ بِالْبُرِّ يَدًا بِيَدٍ كَيْفَ شِئْنَا فَبَلَغَ هَذَا الْحَدِيثُ مُعَاوِيَةَ فَقَامَ فَقَالَ مَا بَالُ رِجَالٍ يُحَدِّثُونَ أَحَادِيثَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ صَحِبْنَاهُ وَلَمْ نَسْمَعْهُ مِنْهُ ‏.‏ فَبَلَغَ ذَلِكَ عُبَادَةَ بْنَ الصَّامِتِ فَقَامَ فَأَعَادَ الْحَدِيثَ فَقَالَ لَنُحَدِّثَنَّ بِمَا سَمِعْنَاهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَإِنْ رُغِمَ مُعَاوِيَةُ ‏.‏ خَالَفَهُ قَتَادَةُ رَوَاهُ عَنْ مُسْلِمِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي الأَشْعَثِ عَنْ عُبَادَةَ ‏.‏

Ubodat ibn Somit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bizni oltinni oltinga, kumushni kumushga, bugʻdoyni bugʻdoyga, arpani arpaga, xurmoni xurmoga (roviylardan biri: «tuzni tuzga» dedi, boshqasi aytmadi) sotishdan qaytardilar, magar teng-bab, misli-misliga boʻlsa (mustasno). (Ulardan biri: «Kim ziyoda qilsa yoki ziyoda olsa, batahqiq ribo qildi», dedi, boshqasi aytmadi.) Va bizga oltinni kumushga, kumushni oltinga, bugʻdoyni arpaga, arpani bugʻdoyga qoʻlma-qoʻl, xohlaganimizcha sotishni buyurdilar. Bu hadis Muoviyaga yetganida, u oʻrnidan turib: «Kishilarga nima boʻldiki, ular Rasululloh ﷺ dan hadislar aytadilar? Biz u zotga hamroh boʻlgan edik, ammo undan buni eshitmaganmiz», dedi. Bu esa Ubodat ibn Somitga yetganida, u oʻrnidan turib hadisni qaytadan aytdi va: «Rasululloh ﷺ dan eshitgan narsamizni, Muoviyaning burniga zil boʻlsa ham, albatta aytamiz», dedi.Убодат ибн Сомит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бизни олтинни олтинга, кумушни кумушга, буғдойни буғдойга, арпани арпага, хурмони хурмога (ровийлардан бири: «тузни тузга» деди, бошқаси айтмади) сотишдан қайтардилар, магар тенг-баб, мисли-мислига бўлса (мустасно). (Улардан бири: «Ким зиёда қилса ёки зиёда олса, батаҳқиқ рибо қилди», деди, бошқаси айтмади.) Ва бизга олтинни кумушга, кумушни олтинга, буғдойни арпага, арпани буғдойга қўлма-қўл, хоҳлаганимизча сотишни буюрдилар. Бу ҳадис Муовияга етганида, у ўрнидан туриб: «Кишиларга нима бўлдики, улар Расулуллоҳ ﷺ дан ҳадислар айтадилар? Биз у зотга ҳамроҳ бўлган эдик, аммо ундан буни эшитмаганмиз», деди. Бу эса Убодат ибн Сомитга етганида, у ўрнидан туриб ҳадисни қайтадан айтди ва: «Расулуллоҳ ﷺ дан эшитган нарсамизни, Муовиянинг бурнига зил бўлса ҳам, албатта айтамиз», деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ فِرَاسٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها أَنَّ بَعْضَ، أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قُلْنَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَيُّنَا أَسْرَعُ بِكَ لُحُوقًا قَالَ ‏"‏ أَطْوَلُكُنَّ يَدًا ‏"‏‏.‏ فَأَخَذُوا قَصَبَةً يَذْرَعُونَهَا، فَكَانَتْ سَوْدَةُ أَطْوَلَهُنَّ يَدًا، فَعَلِمْنَا بَعْدُ أَنَّمَا كَانَتْ طُولَ يَدِهَا الصَّدَقَةُ، وَكَانَتْ أَسْرَعَنَا لُحُوقًا بِهِ وَكَانَتْ تُحِبُّ الصَّدَقَةَ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ ning baʼzi zavjalari u zotdan: «Bizdan qaysibirimiz sizga birinchi boʻlib (ergashib) yetib boramiz (yaʼni sizdan keyin birinchi boʻlib vafot etamiz)?» — deb soʻradi. U zot: «Qoʻli eng uzun (boʻlgan)ingiz», — dedilar. Bas, ular qoʻllarini tayoq bilan oʻlchay boshladi va Savdaning qoʻli eng uzun chiqdi. (Zaynab bint Jahsh Umar xilofati paytida hammadan birinchi boʻlib vafot etganda,) biz — uzun qoʻl sadaqa qilishning ramzi ekanini — bildik; bas, u (Zaynab) Paygʻambar ﷺ ga birinchi boʻlib (ergashib) yetib bordi va u sadaqa qilishni sevar edi. (Savda keyinroq, Muoviya xilofati paytida vafot etdi.)Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ нинг баъзи завжалари у зотдан: «Биздан қайсибиримиз сизга биринчи бўлиб (эргашиб) етиб борамиз (яъни сиздан кейин биринчи бўлиб вафот этамиз)?» — деб сўради. У зот: «Қўли энг узун (бўлган)ингиз», — дедилар. Бас, улар қўлларини таёқ билан ўлчай бошлади ва Савданинг қўли энг узун чиқди. (Зайнаб бинт Жаҳш Умар хилофати пайтида ҳаммадан биринчи бўлиб вафот этганда,) биз — узун қўл садақа қилишнинг рамзи эканини — билдик; бас, у (Зайнаб) Пайғамбар ﷺ га биринчи бўлиб (эргашиб) етиб борди ва у садақа қилишни севар эди. (Савда кейинроқ, Муовия хилофати пайтида вафот этди.)

أَخْبَرَنِي هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، قَالَ قَالَ إِسْمَاعِيلُ حَدَّثَنَا حَكِيمُ بْنُ جَابِرٍ، ح وَأَنْبَأَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ حَدَّثَنَا حَكِيمُ بْنُ جَابِرٍ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ الذَّهَبُ الْكِفَّةُ بِالْكِفَّةِ ‏"‏ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرْ يَعْقُوبُ ‏"‏ الْكِفَّةُ بِالْكِفَّةِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ إِنَّ هَذَا لاَ يَقُولُ شَيْئًا ‏.‏ قَالَ عُبَادَةُ إِنِّي وَاللَّهِ مَا أُبَالِي أَنْ لاَ أَكُونَ بِأَرْضٍ يَكُونُ بِهَا مُعَاوِيَةُ إِنِّي أَشْهَدُ أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ذَلِكَ ‏.‏

Ubodat ibn Somit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: men Rasululloh ﷺ ni: «Oltin tarozida taroziga (teng boʻladi)», deb aytayotganlarini eshitdim. Shunda Muoviya: «Bu (kishi) hech narsa demayapti», dedi. Uboda esa: «Alloh haqqi, men Muoviya turgan yerda boʻlmasligimga parvo qilmayman. Men Rasululloh ﷺ ning shuni aytganlarini eshitganimga guvohlik beraman», dedi.Убодат ибн Сомит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: мен Расулуллоҳ ﷺ ни: «Олтин тарозида тарозига (тенг бўлади)», деб айтаётганларини эшитдим. Шунда Муовия: «Бу (киши) ҳеч нарса демаяпти», деди. Убода эса: «Аллоҳ ҳаққи, мен Муовия турган ерда бўлмаслигимга парво қилмайман. Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шуни айтганларини эшитганимга гувоҳлик бераман», деди.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ، عَنِ ابْنِ أَشْوَعَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، حَدَّثَنِي كَاتِبُ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، قَالَ كَتَبَ مُعَاوِيَةُ إِلَى الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ أَنِ اكْتُبْ، إِلَىَّ بِشَىْءٍ سَمِعْتَهُ مِنَ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَكَتَبَ إِلَيْهِ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ كَرِهَ لَكُمْ ثَلاَثًا قِيلَ وَقَالَ، وَإِضَاعَةَ الْمَالِ، وَكَثْرَةَ السُّؤَالِ ‏"‏‏.‏

Shaʼbiy (Mugʻira ibn Shuʼba kotibidan) rivoyat qiladi: Muoviya Mugʻira ibn Shuʼbaga: «Menga — Paygʻambar ﷺ dan eshitgan biror narsangni — yoz», — deb (xat) yozdi. Bas, Mugʻira yozdi: Men Paygʻambar ﷺ ning shunday deganini eshitdim: «Alloh sizlar uchun uch narsani yomon koʻrdi: birinchisi — behuda (foydasiz) gap-soʻz (yaʼni koʻp gapirish yoki birovlar haqida gapirish); ikkinchisi — molni (isrofgarchilik bilan) zoye qilish; uchinchisi — koʻp savol berish (nizoli diniy masalalarda) yoki (juda muhtoj boʻlmay turib) odamlardan (biror narsa) soʻrash».Шаъбий (Муғира ибн Шуъба котибидан) ривоят қилади: Муовия Муғира ибн Шуъбага: «Менга — Пайғамбар ﷺ дан эшитган бирор нарсангни — ёз», — деб (хат) ёзди. Бас, Муғира ёзди: Мен Пайғамбар ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: «Аллоҳ сизлар учун уч нарсани ёмон кўрди: биринчиси — беҳуда (фойдасиз) гап-сўз (яъни кўп гапириш ёки бировлар ҳақида гапириш); иккинчиси — молни (исрофгарчилик билан) зое қилиш; учинчиси — кўп савол бериш (низоли диний масалаларда) ёки (жуда муҳтож бўлмай туриб) одамлардан (бирор нарса) сўраш».

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّ مُعَاوِيَةَ، بَاعَ سِقَايَةً مِنْ ذَهَبٍ أَوْ وَرِقٍ بِأَكْثَرَ مِنْ وَزْنِهَا فَقَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَنْهَى عَنْ مِثْلِ هَذَا إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ ‏.‏

Abu Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Muoviya oltin yoki kumushdan boʻlgan bir idishni vaznidan koʻproqqa sotdi. Shunda Abu Dardo: «Men Rasululloh ﷺ ning shunga oʻxshash (savdo)dan qaytarganlarini eshitganman, magar misli-misliga boʻlsa (mustasno)», dedi.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Муовия олтин ёки кумушдан бўлган бир идишни вазнидан кўпроққа сотди. Шунда Абу Дардо: «Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шунга ўхшаш (савдо)дан қайтарганларини эшитганман, магар мисли-мислига бўлса (мустасно)», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُنِيرٍ، سَمِعَ يَزِيدَ الْعَدَنِيَّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، قَالَ حَدَّثَنِي عِيَاضُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كُنَّا نُعْطِيهَا فِي زَمَانِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم صَاعًا مِنْ طَعَامٍ، أَوْ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ، أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ، أَوْ صَاعًا مِنْ زَبِيبٍ، فَلَمَّا جَاءَ مُعَاوِيَةُ وَجَاءَتِ السَّمْرَاءُ قَالَ أُرَى مُدًّا مِنْ هَذَا يَعْدِلُ مُدَّيْنِ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ hayotlik paytlarida biz zakotul-fitr sifatida bir soʼ taom, yoki bir soʼ xurmo, yoki bir soʼ arpa, yoki bir soʼ mayiz (quruq uzum) berar edik. Muoviya xalifa boʻlib, bugʻdoy (moʻl) boʻlganda, u: «Menimcha (kuzatishimcha), bir mudd (bugʻdoy) — (yuqorida zikr qilingan narsalardan) ikki muddga teng», — dedi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ ҳаётлик пайтларида биз закотул-фитр сифатида бир сў таом, ёки бир сў хурмо, ёки бир сў арпа, ёки бир сў майиз (қуруқ узум) берар эдик. Муовия халифа бўлиб, буғдой (мўл) бўлганда, у: «Менимча (кузатишимча), бир мудд (буғдой) — (юқорида зикр қилинган нарсалардан) икки муддга тенг», — деди.

أَخْبَرَنَا مُجَاهِدُ بْنُ مُوسَى، وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ الْحَسَنِ الْمِقْسَمِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ، قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ يَحْيَى، أَنَّ عِيسَى بْنَ عُمَرَ، أَخْبَرَهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَلْقَمَةَ بْنِ وَقَّاصٍ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَقَّاصٍ، قَالَ إِنِّي عِنْدَ مُعَاوِيَةَ إِذْ أَذَّنَ مُؤَذِّنُهُ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ كَمَا قَالَ الْمُؤَذِّنُ حَتَّى إِذَا قَالَ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ قَالَ لاَ حَوْلَ وَلاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ فَلَمَّا قَالَ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ قَالَ لاَ حَوْلَ وَلاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ وَقَالَ بَعْدَ ذَلِكَ مَا قَالَ الْمُؤَذِّنُ ثُمَّ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ مِثْلَ ذَلِكَ ‏.‏

Muoviya ibn Abu Sufyon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Muazzin azon aytganida, u muazzin aytganidek aytar edi. «Hayya alas-salah» deganida esa, «Lo havla va lo quvvata illa billah» der edi. «Hayya alal-falah» deganida ham, «Lo havla va lo quvvata illa billah» der edi. Undan keyin muazzin aytganidek aytar edi. Soʻng: «Rasululloh ﷺni ana shunday deb aytayotganlarini eshitganman», dedi.Муовия ибн Абу Суфён (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Муаззин азон айтганида, у муаззин айтганидек айтар эди. «Ҳайя алас-салаҳ» деганида эса, «Ло ҳавла ва ло қуввата илла биллаҳ» дер эди. «Ҳайя алал-фалаҳ» деганида ҳам, «Ло ҳавла ва ло қуввата илла биллаҳ» дер эди. Ундан кейин муаззин айтганидек айтар эди. Сўнг: «Расулуллоҳ ﷺни ана шундай деб айтаётганларини эшитганман», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ نَوْفَلٍ الْقُرَشِيِّ، أَنَّهُ سَأَلَ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ فَقَالَ قَدْ حَجَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَتْنِي عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّهُ أَوَّلُ شَىْءٍ بَدَأَ بِهِ حِينَ قَدِمَ أَنَّهُ تَوَضَّأَ ثُمَّ طَافَ بِالْبَيْتِ ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةً، ثُمَّ حَجَّ أَبُو بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ فَكَانَ أَوَّلَ شَىْءٍ بَدَأَ بِهِ الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةً‏.‏ ثُمَّ عُمَرُ ـ رضى الله عنه ـ مِثْلُ ذَلِكَ‏.‏ ثُمَّ حَجَّ عُثْمَانُ ـ رضى الله عنه ـ فَرَأَيْتُهُ أَوَّلُ شَىْءٍ بَدَأَ بِهِ الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةٌ، ثُمَّ مُعَاوِيَةُ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، ثُمَّ حَجَجْتُ مَعَ أَبِي الزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ، فَكَانَ أَوَّلَ شَىْءٍ بَدَأَ بِهِ الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ، ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةٌ، ثُمَّ رَأَيْتُ الْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارَ يَفْعَلُونَ ذَلِكَ، ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةٌ، ثُمَّ آخِرُ مَنْ رَأَيْتُ فَعَلَ ذَلِكَ ابْنُ عُمَرَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُضْهَا عُمْرَةً، وَهَذَا ابْنُ عُمَرَ عِنْدَهُمْ فَلاَ يَسْأَلُونَهُ، وَلاَ أَحَدٌ مِمَّنْ مَضَى، مَا كَانُوا يَبْدَءُونَ بِشَىْءٍ حَتَّى يَضَعُوا أَقْدَامَهُمْ مِنَ الطَّوَافِ بِالْبَيْتِ، ثُمَّ لاَ يَحِلُّونَ، وَقَدْ رَأَيْتُ أُمِّي وَخَالَتِي، حِينَ تَقْدَمَانِ لاَ تَبْتَدِئَانِ بِشَىْءٍ أَوَّلَ مِنَ الْبَيْتِ، تَطُوفَانِ بِهِ، ثُمَّ لاَ تَحِلاَّنِ‏.‏ وَقَدْ أَخْبَرَتْنِي أُمِّي، أَنَّهَا أَهَلَّتْ هِيَ وَأُخْتُهَا وَالزُّبَيْرُ وَفُلاَنٌ وَفُلاَنٌ بِعُمْرَةٍ، فَلَمَّا مَسَحُوا الرُّكْنَ حَلُّوا‏.‏

Muhammad ibn Abdurrahmon ibn Navfal al-Qurashiy (Urvadan) rivoyat qiladi: Men Urva ibn Zubayrdan (Paygʻambar ﷺ ning haji haqida) soʻradim. Urva: «Oisha rivoyat qildi: ‹Paygʻambar ﷺ Makkaga yetib kelganda birinchi boshlagan ishi — tahorat, soʻng Kaʼbani tavof qilish edi va uning niyati (yolgʻiz) umra emas edi (balki haj va umra birga)›», — dedi. Keyin Abu Bakr haj qildi va u birinchi boshlagan ishi — Kaʼbani tavof qilish edi va bu (yolgʻiz) umra emas edi (balki haj va umra birga). Soʻng Umar ham shunday qildi. Soʻng Usmon haj qildi va u birinchi boshlagan ishi — Kaʼbani tavof qilish edi va bu (yolgʻiz) umra emas edi. Soʻng Muoviya va Abdulloh ibn Umar ham shunday qildi. Men Ibn Zubayr bilan haj qildim va u birinchi boshlagan ishi — Kaʼbani tavof qilish edi va bu (yolgʻiz) umra emas edi (balki haj va umra birga). Soʻng men muhojirlar va ansorlarning ham shunday qilganini koʻrdim va bu (yolgʻiz) umra emas edi. Men shunday qilganini koʻrgan soʻnggi kishi — Ibn Umar edi va u birinchisini (hajni) tugatgach, boshqa umra qilmadi. Mana, Ibn Umar odamlar orasida hozir (turibdi)! Ular na undan, na avvalgi (zikr qilinganlar)dan birortasidan soʻraydi. Bu odamlarning hammasi Makkaga kirganda, Kaʼbani tavof qilmaguncha hech narsa bilan boshlamas va ehromdan chiqmas edi. Shubhasiz, men onam va xolam (Oisha)ni ham Makkaga kirganda, Kaʼbani tavof qilmasdan oldin hech narsa qilmaganini va ehromdan chiqmaganini koʻrdim. Onam menga — u, opasi (Oisha), Zubayr va falon-falonchi (kishilar) umra uchun ehrom bogʻlagani va ular (Hajarul-Asvad) burchagiga qoʻllarini surgach (yaʼni umrani tugatgach) ehromdan chiqganini — aytdi.Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Навфал ал-Қураший (Урвадан) ривоят қилади: Мен Урва ибн Зубайрдан (Пайғамбар ﷺ нинг ҳажи ҳақида) сўрадим. Урва: «Оиша ривоят қилди: ‹Пайғамбар ﷺ Маккага етиб келганда биринчи бошлаган иши — таҳорат, сўнг Каъбани тавоф қилиш эди ва унинг нияти (ёлғиз) умра эмас эди (балки ҳаж ва умра бирга)›», — деди. Кейин Абу Бакр ҳаж қилди ва у биринчи бошлаган иши — Каъбани тавоф қилиш эди ва бу (ёлғиз) умра эмас эди (балки ҳаж ва умра бирга). Сўнг Умар ҳам шундай қилди. Сўнг Усмон ҳаж қилди ва у биринчи бошлаган иши — Каъбани тавоф қилиш эди ва бу (ёлғиз) умра эмас эди. Сўнг Муовия ва Абдуллоҳ ибн Умар ҳам шундай қилди. Мен Ибн Зубайр билан ҳаж қилдим ва у биринчи бошлаган иши — Каъбани тавоф қилиш эди ва бу (ёлғиз) умра эмас эди (балки ҳаж ва умра бирга). Сўнг мен муҳожирлар ва ансорларнинг ҳам шундай қилганини кўрдим ва бу (ёлғиз) умра эмас эди. Мен шундай қилганини кўрган сўнгги киши — Ибн Умар эди ва у биринчисини (ҳажни) тугатгач, бошқа умра қилмади. Мана, Ибн Умар одамлар орасида ҳозир (турибди)! Улар на ундан, на аввалги (зикр қилинганлар)дан бирортасидан сўрайди. Бу одамларнинг ҳаммаси Маккага кирганда, Каъбани тавоф қилмагунча ҳеч нарса билан бошламас ва эҳромдан чиқмас эди. Шубҳасиз, мен онам ва холам (Оиша)ни ҳам Маккага кирганда, Каъбани тавоф қилмасдан олдин ҳеч нарса қилмаганини ва эҳромдан чиқмаганини кўрдим. Онам менга — у, опаси (Оиша), Зубайр ва фалон-фалончи (кишилар) умра учун эҳром боғлагани ва улар (Ҳажарул-Асвад) бурчагига қўлларини сургач (яъни умрани тугатгач) эҳромдан чиқганини — айтди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ قُلْتُ لِعَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا يَوْمَئِذٍ حَدِيثُ السِّنِّ أَرَأَيْتِ قَوْلَ اللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى ‏[quran sura="2" aya_start="158" aya_end="158"]{‏إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا‏}‏ فَلاَ أُرَى عَلَى أَحَدٍ شَيْئًا أَنْ لاَ يَطَّوَّفَ بِهِمَا‏.‏ فَقَالَتْ عَائِشَةُ كَلاَّ، لَوْ كَانَتْ كَمَا تَقُولُ كَانَتْ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ لاَ يَطَّوَّفَ بِهِمَا‏.‏ إِنَّمَا أُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَةُ فِي الأَنْصَارِ كَانُوا يُهِلُّونَ لِمَنَاةَ، وَكَانَتْ مَنَاةُ حَذْوَ قُدَيْدٍ، وَكَانُوا يَتَحَرَّجُونَ أَنْ يَطُوفُوا بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَلَمَّا جَاءَ الإِسْلاَمُ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="2" aya_start="158" aya_end="158"]{‏إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا‏}‏‏.‏ زَادَ سُفْيَانُ وَأَبُو مُعَاوِيَةَ عَنْ هِشَامٍ مَا أَتَمَّ اللَّهُ حَجَّ امْرِئٍ وَلاَ عُمْرَتَهُ لَمْ يَطُفْ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ‏.‏

Hishom ibn Urva (otasidan) rivoyat qiladi: Otam dedi: «Men yosh boʻlganimda, Paygʻambar ﷺ ning zavjasi Oishadan soʻradim: ‹Allohning: «Albatta, Safo va Marva — Allohning shiorlaridandir; bas, kim (Kaʼbani) haj qilsa yoki umra qilsa, ularning orasida tavof qilishi uning uchun gunoh emas» (Baqara, 158) — degan soʻzini qanday tushunasiz? Men (bundan) — kishi ularning orasida tavof qilmasa ham, hech zarar yoʻqligini (tushunaman)›. Oisha: ‹Yoʻq, agar sen aytgandek boʻlganda, (oyat): «Ularning orasida tavof qilmasa, gunoh emas», — boʻlishi kerak edi. Bu oyat — ansorlar haqida nozil boʻldi: ular Qudayd yaqiniga qoʻyilgan «Manot» (degan but) uchun ehrom bogʻlar va Safo hamda Marva tavofini (oʻziga) nomaʼqul deb bilar edi. Islom kelganda, ular bu haqda Allohning Rasuli ﷺ dan soʻradi; bas, Alloh: «Albatta, Safo va Marva — Allohning shiorlaridandir; bas, kim (Kaʼbani) haj qilsa yoki umra qilsa, ularning orasida tavof qilishi uning uchun gunoh emas» (Baqara, 158), — degan (oyatni) nozil qildi›, — dedi». Sufyon va Abu Muoviya Hishomdan (Oishadan) qoʻshdi: «Safo bilan Marva orasida tavof qilmagan kishining haji yoki umrasi — Alloh nazarida — toʻliq emas».Ҳишом ибн Урва (отасидан) ривоят қилади: Отам деди: «Мен ёш бўлганимда, Пайғамбар ﷺ нинг завжаси Оишадан сўрадим: ‹Аллоҳнинг: «Албатта, Сафо ва Марва — Аллоҳнинг шиорларидандир; бас, ким (Каъбани) ҳаж қилса ёки умра қилса, уларнинг орасида тавоф қилиши унинг учун гуноҳ эмас» (Бақара, 158) — деган сўзини қандай тушунасиз? Мен (бундан) — киши уларнинг орасида тавоф қилмаса ҳам, ҳеч зарар йўқлигини (тушунаман)›. Оиша: ‹Йўқ, агар сен айтгандек бўлганда, (оят): «Уларнинг орасида тавоф қилмаса, гуноҳ эмас», — бўлиши керак эди. Бу оят — ансорлар ҳақида нозил бўлди: улар Қудайд яқинига қўйилган «Манот» (деган бут) учун эҳром боғлар ва Сафо ҳамда Марва тавофини (ўзига) номаъқул деб билар эди. Ислом келганда, улар бу ҳақда Аллоҳнинг Расули ﷺ дан сўради; бас, Аллоҳ: «Албатта, Сафо ва Марва — Аллоҳнинг шиорларидандир; бас, ким (Каъбани) ҳаж қилса ёки умра қилса, уларнинг орасида тавоф қилиши унинг учун гуноҳ эмас» (Бақара, 158), — деган (оятни) нозил қилди›, — деди». Суфён ва Абу Муовия Ҳишомдан (Оишадан) қўшди: «Сафо билан Марва орасида тавоф қилмаган кишининг ҳажи ёки умраси — Аллоҳ назарида — тўлиқ эмас».

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّهُ سَمِعَ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ ـ رضى الله عنهما ـ يَوْمَ عَاشُورَاءَ عَامَ حَجَّ عَلَى الْمِنْبَرِ يَقُولُ يَا أَهْلَ الْمَدِينَةِ، أَيْنَ عُلَمَاؤُكُمْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ هَذَا يَوْمُ عَاشُورَاءَ، وَلَمْ يُكْتَبْ عَلَيْكُمْ صِيَامُهُ، وَأَنَا صَائِمٌ، فَمَنْ شَاءَ فَلْيَصُمْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيُفْطِرْ ‏"‏‏.‏

Humayd ibn Abdurrahmon (Muoviyadan) rivoyat qiladi: U Muoviya ibn Abu Sufyonning — haj qilgan yilida, Ashuro kuni, minbar ustida — shunday deganini eshitdi: «Ey Madina ahli! Ulamolaringiz qayerda? Men Allohning Rasuli ﷺ ning shunday deganini eshitdim: ‹Bu — Ashuro kuni. Alloh uning roʻzasini sizlarga farz qilmagan, lekin men uni roʻza tutyapman. Kim xohlasa, (bu kunda) roʻza tutsin; kim xohlamasa, roʻza tutmasin›».Ҳумайд ибн Абдурраҳмон (Муовиядан) ривоят қилади: У Муовия ибн Абу Суфённинг — ҳаж қилган йилида, Ашуро куни, минбар устида — шундай деганини эшитди: «Эй Мадина аҳли! Уламоларингиз қаерда? Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: ‹Бу — Ашуро куни. Аллоҳ унинг рўзасини сизларга фарз қилмаган, лекин мен уни рўза тутяпман. Ким хоҳласа, (бу кунда) рўза туцин; ким хоҳламаса, рўза тутмасин›».

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ كَانَ يُكْرِي مَزَارِعَهُ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَصَدْرًا مِنْ إِمَارَةِ مُعَاوِيَةَ‏.‏ ثُمَّ حُدِّثَ عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ كِرَاءِ الْمَزَارِعِ، فَذَهَبَ ابْنُ عُمَرَ إِلَى رَافِعٍ فَذَهَبْتُ مَعَهُ، فَسَأَلَهُ فَقَالَ نَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ كِرَاءِ الْمَزَارِعِ‏.‏ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ قَدْ عَلِمْتَ أَنَّا كُنَّا نُكْرِي مَزَارِعَنَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمَا عَلَى الأَرْبِعَاءِ وَبِشَىْءٍ مِنَ التِّبْنِ‏.‏

Nofiʼ (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Ibn Umar Abu Bakr, Umar, Usmon davrida va Muoviya (xalifaligi)ning dastlabki kunlarida oʻz dalalarini ijaraga berar edi. Soʻng unga — Paygʻambar ﷺ dalalarni ijaraga berishdan qaytargan, degan — Rofeʼ ibn Xadijning rivoyati aytildi. Ibn Umar Rofeʼning oldiga bordi va men unga hamroh boʻldim. U Rofeʼdan soʻradi va u — Paygʻambar ﷺ dalalarni ijaraga berishdan qaytargan, — deb javob berdi. Ibn Umar: «Sen bilasanki, biz dalalarimizni Allohning Rasuli ﷺ davrida — suv (ariq, daryo) boʻylaridagi hosilga va bir miqdor anjirga — ijaraga berar edik», — dedi.Нофиъ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Ибн Умар Абу Бакр, Умар, Усмон даврида ва Муовия (халифалиги)нинг дастлабки кунларида ўз далаларини ижарага берар эди. Сўнг унга — Пайғамбар ﷺ далаларни ижарага беришдан қайтарган, деган — Рофеъ ибн Хадижнинг ривояти айтилди. Ибн Умар Рофеънинг олдига борди ва мен унга ҳамроҳ бўлдим. У Рофеъдан сўради ва у — Пайғамбар ﷺ далаларни ижарага беришдан қайтарган, — деб жавоб берди. Ибн Умар: «Сен биласанки, биз далаларимизни Аллоҳнинг Расули ﷺ даврида — сув (ариқ, дарё) бўйларидаги ҳосилга ва бир миқдор анжирга — ижарага берар эдик», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ سَمِعْتُ الْحَسَنَ، يَقُولُ اسْتَقْبَلَ وَاللَّهِ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ مُعَاوِيَةَ بِكَتَائِبَ أَمْثَالِ الْجِبَالِ فَقَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ إِنِّي لأَرَى كَتَائِبَ لاَ تُوَلِّي حَتَّى تَقْتُلَ أَقْرَانَهَا‏.‏ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ ـ وَكَانَ وَاللَّهِ خَيْرَ الرَّجُلَيْنِ ـ أَىْ عَمْرُو إِنْ قَتَلَ هَؤُلاَءِ هَؤُلاَءِ وَهَؤُلاَءِ هَؤُلاَءِ مَنْ لِي بِأُمُورِ النَّاسِ مَنْ لِي بِنِسَائِهِمْ، مَنْ لِي بِضَيْعَتِهِمْ فَبَعَثَ إِلَيْهِ رَجُلَيْنِ مِنْ قُرَيْشٍ مِنْ بَنِي عَبْدِ شَمْسٍ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ سَمُرَةَ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَامِرِ بْنِ كُرَيْزٍ، فَقَالَ اذْهَبَا إِلَى هَذَا الرَّجُلِ فَاعْرِضَا عَلَيْهِ، وَقُولاَ لَهُ، وَاطْلُبَا إِلَيْهِ‏.‏ فَأَتَيَاهُ، فَدَخَلاَ عَلَيْهِ فَتَكَلَّمَا، وَقَالاَ لَهُ، فَطَلَبَا إِلَيْهِ، فَقَالَ لَهُمَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ إِنَّا بَنُو عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، قَدْ أَصَبْنَا مِنْ هَذَا الْمَالِ، وَإِنَّ هَذِهِ الأُمَّةَ قَدْ عَاثَتْ فِي دِمَائِهَا‏.‏ قَالاَ فَإِنَّهُ يَعْرِضُ عَلَيْكَ كَذَا وَكَذَا وَيَطْلُبُ إِلَيْكَ وَيَسْأَلُكَ‏.‏ قَالَ فَمَنْ لِي بِهَذَا قَالاَ نَحْنُ لَكَ بِهِ‏.‏ فَمَا سَأَلَهُمَا شَيْئًا إِلاَّ قَالاَ نَحْنُ لَكَ بِهِ‏.‏ فَصَالَحَهُ، فَقَالَ الْحَسَنُ وَلَقَدْ سَمِعْتُ أَبَا بَكْرَةَ يَقُولُ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْمِنْبَرِ وَالْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ إِلَى جَنْبِهِ، وَهْوَ يُقْبِلُ عَلَى النَّاسِ مَرَّةً وَعَلَيْهِ أُخْرَى وَيَقُولُ ‏"‏ إِنَّ ابْنِي هَذَا سَيِّدٌ، وَلَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يُصْلِحَ بِهِ بَيْنَ فِئَتَيْنِ عَظِيمَتَيْنِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ ‏"‏‏.‏ قَالَ لِي عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ إِنَّمَا ثَبَتَ لَنَا سَمَاعُ الْحَسَنِ مِنْ أَبِي بَكْرَةَ بِهَذَا الْحَدِيثِ‏.‏

Hasan al-Basriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Allohga qasamki, Hasan ibn Ali Muoviyaga qarshi — togʻlardek (ulkan) katta qoʻshinlarni boshlab chiqdi. Amr ibn Os (Muoviyaga): «Men, albatta, shunday qoʻshinlarni koʻryapmanki, ular oʻz raqiblarini oʻldirmay orqaga qaytmaydi», — dedi. Muoviya — u ikkovidan (haqiqatan) yaxshiroq edi — unga: «Ey Amr! Agar bular ularni oʻldirsa va ular bularni oʻldirsa, jamoat ishlari (boshqaruvi) uchun men bilan kim qoladi, ularning ayollari uchun men bilan kim qoladi, ularning bolalari uchun men bilan kim qoladi?» — dedi. Soʻng Muoviya — Abdi Shams (qabilasi)dan boʻlgan Abdurrahmon ibn Sumura va Abdulloh ibn Omir ibn Kurayz (degan) ikki qurayshlik kishini — Hasanning oldiga: «Mana shu kishining (Hasanning) oldiga boringlar, u bilan sulh muzokarasini olib boringlar, gaplashinglar va unga murojaat qilinglar», — deb yubordi. Bas, ular Hasanning oldiga borib, u bilan gaplashdi va undan — sulhni qabul qilishni — soʻradi. Hasan: «Biz — Abdulmuttalib avlodi — molu boylikka ega boʻldik va odamlar oʻldirish hamda buzgʻunchilikka berildi (faqat pul ularni tinchlantiradi)», — dedi. Ular Hasanga: «Muoviya senga shunday-shunday (narsa) taklif qiladi va senga murojaat qilib, sulhni qabul qilishni iltimos qiladi», — dedi. Hasan ularga: «Lekin sizlar aytgan (narsaga) kim javobgar (kafil) boʻladi?» — dedi. Ular: «Biz unga javobgar boʻlamiz», — dedi. Bas, Hasan nima soʻrasa, ular: «Biz buni sen uchun (kafil boʻlib) bajaramiz», — dedi. Shunday qilib, Hasan Muoviya bilan sulh tuzdi. Hasan (al-Basriy): «Men Abu Bakra (Nufayʼ)ning shunday deganini eshitdim: ‹Men Allohning Rasuli ﷺ ni minbarda koʻrdim va Hasan ibn Ali uning yonida edi. Paygʻambar ﷺ goh odamlarga, goh Hasan ibn Aliga qarab: «Mening mana shu oʻgʻlim — sayyid (ulugʻ)(dir) va Alloh u orqali musulmonlarning ikki katta guruhini yarashtirishi mumkin», — der edi›», — dedi.Ҳасан ал-Басрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Аллоҳга қасамки, Ҳасан ибн Али Муовияга қарши — тоғлардек (улкан) катта қўшинларни бошлаб чиқди. Амр ибн Ос (Муовияга): «Мен, албатта, шундай қўшинларни кўряпманки, улар ўз рақибларини ўлдирмай орқага қайтмайди», — деди. Муовия — у икковидан (ҳақиқатан) яхшироқ эди — унга: «Эй Амр! Агар булар уларни ўлдирса ва улар буларни ўлдирса, жамоат ишлари (бошқаруви) учун мен билан ким қолади, уларнинг аёллари учун мен билан ким қолади, уларнинг болалари учун мен билан ким қолади?» — деди. Сўнг Муовия — Абди Шамс (қабиласи)дан бўлган Абдурраҳмон ибн Сумура ва Абдуллоҳ ибн Омир ибн Курайз (деган) икки қурайшлик кишини — Ҳасаннинг олдига: «Мана шу кишининг (Ҳасаннинг) олдига боринглар, у билан сулҳ музокарасини олиб боринглар, гаплашинглар ва унга мурожаат қилинглар», — деб юборди. Бас, улар Ҳасаннинг олдига бориб, у билан гаплашди ва ундан — сулҳни қабул қилишни — сўради. Ҳасан: «Биз — Абдулмутталиб авлоди — молу бойликка эга бўлдик ва одамлар ўлдириш ҳамда бузғунчиликка берилди (фақат пул уларни тинчлантиради)», — деди. Улар Ҳасанга: «Муовия сенга шундай-шундай (нарса) таклиф қилади ва сенга мурожаат қилиб, сулҳни қабул қилишни илтимос қилади», — деди. Ҳасан уларга: «Лекин сизлар айтган (нарсага) ким жавобгар (кафил) бўлади?» — деди. Улар: «Биз унга жавобгар бўламиз», — деди. Бас, Ҳасан нима сўраса, улар: «Биз буни сен учун (кафил бўлиб) бажарамиз», — деди. Шундай қилиб, Ҳасан Муовия билан сулҳ тузди. Ҳасан (ал-Басрий): «Мен Абу Бакра (Нуфайъ)нинг шундай деганини эшитдим: ‹Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ ни минбарда кўрдим ва Ҳасан ибн Али унинг ёнида эди. Пайғамбар ﷺ гоҳ одамларга, гоҳ Ҳасан ибн Алига қараб: «Менинг мана шу ўғлим — саййид (улуғ)(дир) ва Аллоҳ у орқали мусулмонларнинг икки катта гуруҳини яраштириши мумкин», — дер эди›», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ حُذَيْفَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اكْتُبُوا لِي مَنْ تَلَفَّظَ بِالإِسْلاَمِ مِنَ النَّاسِ ‏"‏‏.‏ فَكَتَبْنَا لَهُ أَلْفًا وَخَمْسَمِائَةِ رَجُلٍ، فَقُلْنَا نَخَافُ وَنَحْنُ أَلْفٌ وَخَمْسُمِائَةٍ فَلَقَدْ رَأَيْتُنَا ابْتُلِينَا حَتَّى إِنَّ الرَّجُلَ لَيُصَلِّي وَحْدَهُ وَهْوَ خَائِفٌ‏.‏ حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، فَوَجَدْنَاهُمْ خَمْسَمِائَةٍ‏.‏ قَالَ أَبُو مُعَاوِيَةَ مَا بَيْنَ سِتِّمِائَةٍ إِلَى سَبْعِمِائَةٍ‏.‏

Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ (bizga): «Oʻzlarini musulmon deb eʼlon qilgan kishilarning ismlarini (roʻyxatga) yozinglar», — dedi. Bas, biz bir ming besh yuz kishini (roʻyxatga) yozdik. Soʻng biz: «Biz bir ming besh yuz (kishi) boʻla turib, (kofirlardan) qoʻrqamizmi?» — deb hayron boʻldik. Shubhasiz, biz oʻzimizning shunday ogʻir sinovlarga duch kelganimizni koʻrdikki, (oʻshanda) kishi qoʻrquv (xavf) tufayli namozni yolgʻiz oʻqishga (majbur boʻlardi). Aʼmash (rahimahulloh): «Biz (musulmonlarni roʻyxatga olib) ularni besh yuz (kishi) topdik», — dedi. Abu Muoviya esa: «Olti yuzdan yetti yuzgacha», — dedi.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ (бизга): «Ўзларини мусулмон деб эълон қилган кишиларнинг исмларини (рўйхатга) ёзинглар», — деди. Бас, биз бир минг беш юз кишини (рўйхатга) ёздик. Сўнг биз: «Биз бир минг беш юз (киши) бўла туриб, (кофирлардан) қўрқамизми?» — деб ҳайрон бўлдик. Шубҳасиз, биз ўзимизнинг шундай оғир синовларга дуч келганимизни кўрдикки, (ўшанда) киши қўрқув (хавф) туфайли намозни ёлғиз ўқишга (мажбур бўларди). Аъмаш (раҳимаҳуллоҳ): «Биз (мусулмонларни рўйхатга олиб) уларни беш юз (киши) топдик», — деди. Абу Муовия эса: «Олти юздан етти юзгача», — деди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ قُلْتُ لأَبِي أُسَامَةَ أَحَدَّثَكُمْ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ لَمَّا وَقَفَ الزُّبَيْرُ يَوْمَ الْجَمَلِ دَعَانِي، فَقُمْتُ إِلَى جَنْبِهِ فَقَالَ يَا بُنَىِّ، إِنَّهُ لاَ يُقْتَلُ الْيَوْمَ إِلاَّ ظَالِمٌ أَوْ مَظْلُومٌ، وَإِنِّي لاَ أُرَانِي إِلاَّ سَأُقْتَلُ الْيَوْمَ مَظْلُومًا، وَإِنَّ مِنْ أَكْبَرِ هَمِّي لَدَيْنِي، أَفَتُرَى يُبْقِي دَيْنُنَا مِنْ مَالِنَا شَيْئًا فَقَالَ يَا بُنَىِّ بِعْ مَالَنَا فَاقْضِ دَيْنِي‏.‏ وَأَوْصَى بِالثُّلُثِ، وَثُلُثِهِ لِبَنِيهِ، يَعْنِي عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ يَقُولُ ثُلُثُ الثُّلُثِ، فَإِنْ فَضَلَ مِنْ مَالِنَا فَضْلٌ بَعْدَ قَضَاءِ الدَّيْنِ شَىْءٌ فَثُلُثُهُ لِوَلَدِكَ‏.‏ قَالَ هِشَامٌ وَكَانَ بَعْضُ وَلَدِ عَبْدِ اللَّهِ قَدْ وَازَى بَعْضَ بَنِي الزُّبَيْرِ خُبَيْبٌ وَعَبَّادٌ، وَلَهُ يَوْمَئِذٍ تِسْعَةُ بَنِينَ وَتِسْعُ بَنَاتٍ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فَجَعَلَ يُوصِينِي بِدَيْنِهِ وَيَقُولُ يَا بُنَىِّ، إِنْ عَجَزْتَ عَنْهُ فِي شَىْءٍ فَاسْتَعِنْ عَلَيْهِ مَوْلاَىَ‏.‏ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا دَرَيْتُ مَا أَرَادَ حَتَّى قُلْتُ يَا أَبَتِ مَنْ مَوْلاَكَ قَالَ اللَّهُ‏.‏ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا وَقَعْتُ فِي كُرْبَةٍ مِنْ دَيْنِهِ إِلاَّ قُلْتُ يَا مَوْلَى الزُّبَيْرِ، اقْضِ عَنْهُ دَيْنَهُ‏.‏ فَيَقْضِيهِ، فَقُتِلَ الزُّبَيْرُ ـ رضى الله عنه ـ وَلَمْ يَدَعْ دِينَارًا وَلاَ دِرْهَمًا، إِلاَّ أَرَضِينَ مِنْهَا الْغَابَةُ، وَإِحْدَى عَشْرَةَ دَارًا بِالْمَدِينَةِ، وَدَارَيْنِ بِالْبَصْرَةِ، وَدَارًا بِالْكُوفَةِ، وَدَارًا بِمِصْرَ‏.‏ قَالَ وَإِنَّمَا كَانَ دَيْنُهُ الَّذِي عَلَيْهِ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ يَأْتِيهِ بِالْمَالِ فَيَسْتَوْدِعُهُ إِيَّاهُ فَيَقُولُ الزُّبَيْرُ لاَ وَلَكِنَّهُ سَلَفٌ، فَإِنِّي أَخْشَى عَلَيْهِ الضَّيْعَةَ، وَمَا وَلِيَ إِمَارَةً قَطُّ وَلاَ جِبَايَةَ خَرَاجٍ وَلاَ شَيْئًا، إِلاَّ أَنْ يَكُونَ فِي غَزْوَةٍ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَوْ مَعَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ ـ رضى الله عنهم ـ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ فَحَسَبْتُ مَا عَلَيْهِ مِنَ الدَّيْنِ فَوَجَدْتُهُ أَلْفَىْ أَلْفٍ وَمِائَتَىْ أَلْفٍ قَالَ فَلَقِيَ حَكِيمُ بْنُ حِزَامٍ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ فَقَالَ يَا ابْنَ أَخِي، كَمْ عَلَى أَخِي مِنَ الدَّيْنِ فَكَتَمَهُ‏.‏ فَقَالَ مِائَةُ أَلْفٍ‏.‏ فَقَالَ حَكِيمٌ وَاللَّهِ مَا أُرَى أَمْوَالَكُمْ تَسَعُ لِهَذِهِ‏.‏ فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ أَفَرَأَيْتَكَ إِنْ كَانَتْ أَلْفَىْ أَلْفٍ وَمِائَتَىْ أَلْفٍ قَالَ مَا أُرَاكُمْ تُطِيقُونَ هَذَا، فَإِنْ عَجَزْتُمْ عَنْ شَىْءٍ مِنْهُ فَاسْتَعِينُوا بِي‏.‏ قَالَ وَكَانَ الزُّبَيْرُ اشْتَرَى الْغَابَةَ بِسَبْعِينَ وَمِائَةِ أَلْفٍ، فَبَاعَهَا عَبْدُ اللَّهِ بِأَلْفِ أَلْفٍ وَسِتِّمِائَةِ أَلْفٍ ثُمَّ قَامَ فَقَالَ مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ حَقٌّ فَلْيُوَافِنَا بِالْغَابَةِ، فَأَتَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ، وَكَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ أَرْبَعُمِائَةِ أَلْفٍ فَقَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ إِنْ شِئْتُمْ تَرَكْتُهَا لَكُمْ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ لاَ‏.‏ قَالَ فَإِنْ شِئْتُمْ جَعَلْتُمُوهَا فِيمَا تُؤَخِّرُونَ إِنْ أَخَّرْتُمْ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لاَ‏.‏ قَالَ قَالَ فَاقْطَعُوا لِي قِطْعَةً‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَكَ مِنْ هَا هُنَا إِلَى هَا هُنَا‏.‏ قَالَ فَبَاعَ مِنْهَا فَقَضَى دَيْنَهُ فَأَوْفَاهُ، وَبَقِيَ مِنْهَا أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَنِصْفٌ، فَقَدِمَ عَلَى مُعَاوِيَةَ وَعِنْدَهُ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ وَالْمُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيْرِ وَابْنُ زَمْعَةَ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ كَمْ قُوِّمَتِ الْغَابَةُ قَالَ كُلُّ سَهْمٍ مِائَةَ أَلْفٍ‏.‏ قَالَ كَمْ بَقِيَ قَالَ أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَنِصْفٌ‏.‏ قَالَ الْمُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيْرِ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ‏.‏ قَالَ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ زَمْعَةَ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ‏.‏ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ كَمْ بَقِيَ فَقَالَ سَهْمٌ وَنِصْفٌ‏.‏ قَالَ أَخَذْتُهُ بِخَمْسِينَ وَمِائَةِ أَلْفٍ‏.‏ قَالَ وَبَاعَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ نَصِيبَهُ مِنْ مُعَاوِيَةَ بِسِتِّمِائَةِ أَلْفٍ، فَلَمَّا فَرَغَ ابْنُ الزُّبَيْرِ مِنْ قَضَاءِ دَيْنِهِ قَالَ بَنُو الزُّبَيْرِ اقْسِمْ بَيْنَنَا مِيرَاثَنَا‏.‏ قَالَ لاَ، وَاللَّهِ لاَ أَقْسِمُ بَيْنَكُمْ حَتَّى أُنَادِيَ بِالْمَوْسِمِ أَرْبَعَ سِنِينَ أَلاَ مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ دَيْنٌ فَلْيَأْتِنَا فَلْنَقْضِهِ‏.‏ قَالَ فَجَعَلَ كَلَّ سَنَةٍ يُنَادِي بِالْمَوْسِمِ، فَلَمَّا مَضَى أَرْبَعُ سِنِينَ قَسَمَ بَيْنَهُمْ قَالَ فَكَانَ لِلزُّبَيْرِ أَرْبَعُ نِسْوَةٍ، وَرَفَعَ الثُّلُثَ، فَأَصَابَ كُلَّ امْرَأَةٍ أَلْفُ أَلْفٍ وَمِائَتَا أَلْفٍ، فَجَمِيعُ مَالِهِ خَمْسُونَ أَلْفَ أَلْفٍ وَمِائَتَا أَلْفٍ‏.‏

Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Zubayr Jamal jangida (oʻrnidan) turganda, u meni chaqirdi va men uning yonida turdim; u menga: «Ey oʻgʻlim! Bugun (kimdir) — yo zolim, yo mazlum sifatida — oʻldiriladi. Men oʻzimni mazlum sifatida oʻldirilaman deb koʻraman. Eng katta tashvishim — qarzlarim. Sen nima deb oʻylaysan, agar qarzlarni toʻlasak, pulimizdan bizga biror narsa qoladimi?» — dedi. Zubayr qoʻshdi: «Ey oʻgʻlim! Mulkimizni sotib, qarzlarimni toʻla». Soʻng Zubayr mulkining uchdan birini vasiyat qildi va oʻsha (uchdan bir) qismning uchdan birini oʻgʻillariga — yaʼni Abdullohning oʻgʻillariga — vasiyat qildi. U: «Uchdan birning uchdan biri. Agar qarzlar toʻlangandan keyin biror mulk qolsa, (qolganning uchdan birining) uchdan biri sening oʻgʻillaringga berilsin», — dedi (Rivoyatchi Hishom qoʻshdi: «Abdullohning baʼzi oʻgʻillari Zubayrning oʻgʻillari bilan tengdosh edi — masalan, Xubayb va Abbos. Abdullohning oʻshanda toʻqqiz oʻgʻli va toʻqqiz qizi bor edi»). (Rivoyatchi Abdulloh qoʻshdi:) Otam (Zubayr) — qarzlariga eʼtiborimni qaratib: «Agar sen qarzlarning bir qismini toʻlay olmasang, mening Xojam (Mavlom)dan yordam soʻra», — der edi. Allohga qasamki! Men — ‹Otajon! Sizning Xojangiz kim?› — deb soʻragunimcha, u nimani nazarda tutganini tushunmadim. U: «Alloh (mening Xojam)», — dedi. Allohga qasamki, qachon men uning qarzlari borasida biror qiyinchilikka duch kelsam, ‹Ey Zubayrning Xojasi! Uning qarzini uning nomidan toʻla›, — der edim va Alloh (menga) uni toʻlashga (yordam berardi). Zubayr — na dinor, na dirham qoldirib (vafot etdi); faqat ikki parcha yer — biri Gʻoba (deb atalardi), Madinada oʻn bitta uy, Basrada ikkita, Kufada bitta va Misrda bitta (uy) qoldirdi. Aslida, uning zimmasidagi qarzning manbai shuki — agar kimdir unga biror pulni omonat (sifatida saqlash) uchun keltirsa, Zubayr: ‹Yoʻq, (men uni omonat sifatida saqlamayman), balki uni qarz sifatida olaman — chunki men uning yoʻqolib qolishidan qoʻrqaman›, — der edi. Zubayr hech qachon hokim yoki xiroj (soliq) yigʻuvchi yoki shunga oʻxshash biror (lavozimga) tayinlanmagan edi; balki u oʻz molini — Paygʻambar ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon bilan birga ishtirok etgan muqaddas janglarda (qoʻlga kiritgan oʻljadan) — toʻplagan edi. (Abdulloh ibn Zubayr qoʻshdi:) Men uning qarzini sanaganimda, u ikki million ikki yuz ming (dirham) boʻlib chiqdi. (Rivoyatchi qoʻshdi:) Hakim ibn Hizom Abdulloh ibn Zubayrni uchratib: «Ey jiyanim! Akamning qarzi qancha?» — deb soʻradi. Abdulloh uni sir saqlab: «Yuz ming», — dedi. Hakim: «Allohga qasamki! Menimcha, mulking buni qoplamaydi», — dedi. Shunda Abdulloh unga: «Agar u ikki million ikki yuz ming boʻlsachi?» — dedi. Hakim: «Menimcha, sen buni toʻlay olmaysan; bas, agar uning hammasini toʻlay olmasang, men senga yordam beraman», — dedi. Zubayr Gʻobani allaqachon bir yuz yetmish mingga sotib olgan edi. Abdulloh uni bir million olti yuz mingga sotdi. Soʻng u odamlarni chaqirib: «Zubayrda biror pul haqqi (talabi) boʻlgan har bir kishi bizning oldimizga — Gʻobaga kelsin», — dedi. Uning oldiga Abdulloh ibn Jaʼfar keldi — Zubayr unga toʻrt yuz ming qarzdor edi. U Abdulloh ibn Zubayrga: «Agar xohlasang, men senga qarzni kechaman», — dedi. Abdulloh (ibn Zubayr): «Yoʻq», — dedi. Soʻng Ibn Jaʼfar: «Agar xohlasang, (toʻlovni) keyinga qoldirishing mumkin», — dedi. Ibn Zubayr: «Yoʻq», — dedi. Abdulloh ibn Jaʼfar: «Unday boʻlsa, menga bir parcha yer ber», — dedi. Abdulloh ibn Zubayr (unga): «Mana shu joydan mana shu joygacha boʻlgan yer — seniki», — dedi. Bas, Abdulloh ibn Zubayr mulkning (jumladan uylarning) baʼzilarini sotib, qarzini toʻliq toʻladi va yerdan (yaʼni Gʻobadan) toʻrt yarim ulushni saqlab qoldi. Soʻng u Muoviyaning oldiga bordi — Amr ibn Usmon, Munzir ibn Zubayr va Ibn Zamʼa u bilan oʻtirgan edi. Muoviya: «Gʻobani qancha narxga baholading?» — dedi. U: «Har bir ulushni yuz mingga», — dedi. Muoviya: «Necha ulush qolgan?» — dedi. Abdulloh: «Toʻrt yarim ulush», — dedi. Munzir ibn Zubayr: «Men bir ulushni yuz mingga sotib olmoqchiman», — dedi. Amr ibn Usmon: «Men bir ulushni yuz mingga sotib olmoqchiman», — dedi. Ibn Zamʼa: «Men bir ulushni yuz mingga sotib olmoqchiman», — dedi. Muoviya: «Endi qancha qoldi?» — dedi. Abdulloh: «Bir yarim ulush», — dedi. Muoviya: «Men uni bir yuz ellik mingga sotib olmoqchiman», — dedi. Abdulloh oʻz ulushini (ham) Muoviyaga olti yuz mingga sotdi. Ibn Zubayr barcha qarzlarni toʻlab boʻlganda, Zubayrning oʻgʻillari unga: «Merosimizni biz orasida taqsimla», — dedi. U: «Yoʻq, Allohga qasamki, men — toʻrtta ketma-ket haj mavsumida: ‹Zubayrda pul haqqi boʻlganlar kelsin — biz ularga qarzini toʻlaylik›, — deb eʼlon qilmagunimcha — uni sizlar orasida taqsimlamayman», — dedi. Bas, u har haj mavsumida buni ommaga eʼlon qila boshladi va toʻrt yil oʻtganda, merosni vorislar orasida taqsimladi. Zubayrning toʻrtta xotini bor edi va mulkning uchdan biri (vasiyat boʻyicha) chiqarib tashlangandan keyin, uning har bir xotini bir million ikki yuz ming (dirham) oldi. Demak, uning mulkining umumiy miqdori ellik million ikki yuz ming (dirham) edi.Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Зубайр Жамал жангида (ўрнидан) турганда, у мени чақирди ва мен унинг ёнида турдим; у менга: «Эй ўғлим! Бугун (кимдир) — ё золим, ё мазлум сифатида — ўлдирилади. Мен ўзимни мазлум сифатида ўлдириламан деб кўраман. Энг катта ташвишим — қарзларим. Сен нима деб ўйлайсан, агар қарзларни тўласак, пулимиздан бизга бирор нарса қоладими?» — деди. Зубайр қўшди: «Эй ўғлим! Мулкимизни сотиб, қарзларимни тўла». Сўнг Зубайр мулкининг учдан бирини васият қилди ва ўша (учдан бир) қисмнинг учдан бирини ўғилларига — яъни Абдуллоҳнинг ўғилларига — васият қилди. У: «Учдан бирнинг учдан бири. Агар қарзлар тўлангандан кейин бирор мулк қолса, (қолганнинг учдан бирининг) учдан бири сенинг ўғилларингга берилсин», — деди (Ривоятчи Ҳишом қўшди: «Абдуллоҳнинг баъзи ўғиллари Зубайрнинг ўғиллари билан тенгдош эди — масалан, Хубайб ва Аббос. Абдуллоҳнинг ўшанда тўққиз ўғли ва тўққиз қизи бор эди»). (Ривоятчи Абдуллоҳ қўшди:) Отам (Зубайр) — қарзларига эътиборимни қаратиб: «Агар сен қарзларнинг бир қисмини тўлай олмасанг, менинг Хожам (Мавлом)дан ёрдам сўра», — дер эди. Аллоҳга қасамки! Мен — ‹Отажон! Сизнинг Хожангиз ким?› — деб сўрагунимча, у нимани назарда тутганини тушунмадим. У: «Аллоҳ (менинг Хожам)», — деди. Аллоҳга қасамки, қачон мен унинг қарзлари борасида бирор қийинчиликка дуч келсам, ‹Эй Зубайрнинг Хожаси! Унинг қарзини унинг номидан тўла›, — дер эдим ва Аллоҳ (менга) уни тўлашга (ёрдам берарди). Зубайр — на динор, на дирҳам қолдириб (вафот этди); фақат икки парча ер — бири Ғоба (деб аталарди), Мадинада ўн битта уй, Басрада иккита, Куфада битта ва Мисрда битта (уй) қолдирди. Аслида, унинг зиммасидаги қарзнинг манбаи шуки — агар кимдир унга бирор пулни омонат (сифатида сақлаш) учун келтирса, Зубайр: ‹Йўқ, (мен уни омонат сифатида сақламайман), балки уни қарз сифатида оламан — чунки мен унинг йўқолиб қолишидан қўрқаман›, — дер эди. Зубайр ҳеч қачон ҳоким ёки хирож (солиқ) йиғувчи ёки шунга ўхшаш бирор (лавозимга) тайинланмаган эди; балки у ўз молини — Пайғамбар ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон билан бирга иштирок этган муқаддас жангларда (қўлга киритган ўлжадан) — тўплаган эди. (Абдуллоҳ ибн Зубайр қўшди:) Мен унинг қарзини санаганимда, у икки миллион икки юз минг (дирҳам) бўлиб чиқди. (Ривоятчи қўшди:) Ҳаким ибн Ҳизом Абдуллоҳ ибн Зубайрни учратиб: «Эй жияним! Акамнинг қарзи қанча?» — деб сўради. Абдуллоҳ уни сир сақлаб: «Юз минг», — деди. Ҳаким: «Аллоҳга қасамки! Менимча, мулкинг буни қопламайди», — деди. Шунда Абдуллоҳ унга: «Агар у икки миллион икки юз минг бўлсачи?» — деди. Ҳаким: «Менимча, сен буни тўлай олмайсан; бас, агар унинг ҳаммасини тўлай олмасанг, мен сенга ёрдам бераман», — деди. Зубайр Ғобани аллақачон бир юз етмиш мингга сотиб олган эди. Абдуллоҳ уни бир миллион олти юз мингга сотди. Сўнг у одамларни чақириб: «Зубайрда бирор пул ҳаққи (талаби) бўлган ҳар бир киши бизнинг олдимизга — Ғобага келсин», — деди. Унинг олдига Абдуллоҳ ибн Жаъфар келди — Зубайр унга тўрт юз минг қарздор эди. У Абдуллоҳ ибн Зубайрга: «Агар хоҳласанг, мен сенга қарзни кечаман», — деди. Абдуллоҳ (ибн Зубайр): «Йўқ», — деди. Сўнг Ибн Жаъфар: «Агар хоҳласанг, (тўловни) кейинга қолдиришинг мумкин», — деди. Ибн Зубайр: «Йўқ», — деди. Абдуллоҳ ибн Жаъфар: «Ундай бўлса, менга бир парча ер бер», — деди. Абдуллоҳ ибн Зубайр (унга): «Мана шу жойдан мана шу жойгача бўлган ер — сеники», — деди. Бас, Абдуллоҳ ибн Зубайр мулкнинг (жумладан уйларнинг) баъзиларини сотиб, қарзини тўлиқ тўлади ва ердан (яъни Ғобадан) тўрт ярим улушни сақлаб қолди. Сўнг у Муовиянинг олдига борди — Амр ибн Усмон, Мунзир ибн Зубайр ва Ибн Замъа у билан ўтирган эди. Муовия: «Ғобани қанча нархга баҳоладинг?» — деди. У: «Ҳар бир улушни юз мингга», — деди. Муовия: «Неча улуш қолган?» — деди. Абдуллоҳ: «Тўрт ярим улуш», — деди. Мунзир ибн Зубайр: «Мен бир улушни юз мингга сотиб олмоқчиман», — деди. Амр ибн Усмон: «Мен бир улушни юз мингга сотиб олмоқчиман», — деди. Ибн Замъа: «Мен бир улушни юз мингга сотиб олмоқчиман», — деди. Муовия: «Энди қанча қолди?» — деди. Абдуллоҳ: «Бир ярим улуш», — деди. Муовия: «Мен уни бир юз эллик мингга сотиб олмоқчиман», — деди. Абдуллоҳ ўз улушини (ҳам) Муовияга олти юз мингга сотди. Ибн Зубайр барча қарзларни тўлаб бўлганда, Зубайрнинг ўғиллари унга: «Меросимизни биз орасида тақсимла», — деди. У: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, мен — тўртта кетма-кет ҳаж мавсумида: ‹Зубайрда пул ҳаққи бўлганлар келсин — биз уларга қарзини тўлайлик›, — деб эълон қилмагунимча — уни сизлар орасида тақсимламайман», — деди. Бас, у ҳар ҳаж мавсумида буни оммага эълон қила бошлади ва тўрт йил ўтганда, меросни ворислар орасида тақсимлади. Зубайрнинг тўртта хотини бор эди ва мулкнинг учдан бири (васият бўйича) чиқариб ташлангандан кейин, унинг ҳар бир хотини бир миллион икки юз минг (дирҳам) олди. Демак, унинг мулкининг умумий миқдори эллик миллион икки юз минг (дирҳам) эди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ سَمِعْتُ عَمْرًا، قَالَ كُنْتُ جَالِسًا مَعَ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ وَعَمْرِو بْنِ أَوْسٍ، فَحَدَّثَهُمَا بَجَالَةُ، سَنَةَ سَبْعِينَ ـ عَامَ حَجَّ مُصْعَبُ بْنُ الزُّبَيْرِ بِأَهْلِ الْبَصْرَةِ ـ عِنْدَ دَرَجِ زَمْزَمَ قَالَ كُنْتُ كَاتِبًا لِجَزْءِ بْنِ مُعَاوِيَةَ عَمِّ الأَحْنَفِ، فَأَتَانَا كِتَابُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَبْلَ مَوْتِهِ بِسَنَةٍ فَرِّقُوا بَيْنَ كُلِّ ذِي مَحْرَمٍ مِنَ الْمَجُوسِ‏.‏ وَلَمْ يَكُنْ عُمَرُ أَخَذَ الْجِزْيَةَ مِنَ الْمَجُوسِ‏.‏ حَتَّى شَهِدَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَخَذَهَا مِنْ مَجُوسِ هَجَرٍ‏.‏

Amr ibn Dinor (Bajala orqali) rivoyat qiladi: Men Jobir ibn Zayd va Amr ibn Avs bilan oʻtirgan edim va Bajala — hijriy 70-yilda, Musʼab ibn Zubayr Basra hojilarining boshligʻi boʻlgan yilda — ularga rivoyat qilardi. Biz Zamzam (qudugʻi) zinapoyalarida oʻtirgan edik va Bajala: «Men — Ahnafning amakisi Juz ibn Muoviyaning kotibi edim. Umar ibn Xattobdan — uning vafotidan bir yil oldin — bir maktub keldi va u oʻqildi: ‹Majusiylar orasidagi yaqin qarindoshlar oʻrtasida tuzilgan har bir nikohni bekor qilinglar (Islomda harom hisoblangan nikohlar; bunday qarindosh — zu-mahram deb ataladi)›. Umar — to Abdurrahmon ibn Avf: ‹Allohning Rasuli ﷺ Hajar majusiylaridan jizya olgan›, — deb guvohlik berguncha — majusiy kofirlardan jizya olmagan edi», — dedi.Амр ибн Динор (Бажала орқали) ривоят қилади: Мен Жобир ибн Зайд ва Амр ибн Авс билан ўтирган эдим ва Бажала — ҳижрий 70-йилда, Мусъаб ибн Зубайр Басра ҳожиларининг бошлиғи бўлган йилда — уларга ривоят қиларди. Биз Замзам (қудуғи) зинапояларида ўтирган эдик ва Бажала: «Мен — Аҳнафнинг амакиси Жуз ибн Муовиянинг котиби эдим. Умар ибн Хаттобдан — унинг вафотидан бир йил олдин — бир мактуб келди ва у ўқилди: ‹Мажусийлар орасидаги яқин қариндошлар ўртасида тузилган ҳар бир никоҳни бекор қилинглар (Исломда ҳаром ҳисобланган никоҳлар; бундай қариндош — зу-маҳрам деб аталади)›. Умар — то Абдурраҳмон ибн Авф: ‹Аллоҳнинг Расули ﷺ Ҳажар мажусийларидан жизя олган›, — деб гувоҳлик бергунча — мажусий кофирлардан жизя олмаган эди», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّهُ سَمِعَ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ،، عَامَ حَجَّ عَلَى الْمِنْبَرِ، فَتَنَاوَلَ قُصَّةً مِنْ شَعَرٍ وَكَانَتْ فِي يَدَىْ حَرَسِيٍّ فَقَالَ يَا أَهْلَ الْمَدِينَةِ، أَيْنَ عُلَمَاؤُكُمْ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَنْهَى عَنْ مِثْلِ هَذِهِ، وَيَقُولُ ‏"‏ إِنَّمَا هَلَكَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ حِينَ اتَّخَذَهَا نِسَاؤُهُمْ ‏"‏‏.‏

Humayd ibn Abdurrahmon (Muoviyadan) rivoyat qiladi: U — Muoviya ibn Abu Sufyonning, oʻzi haj qilgan yili, minbarda (gapirayotganini) eshitdi. U bir mulozim qoʻlidagi bir tutam (yasama) sochni olib: «Ey Madina ahli! Sizning olimlaringiz qani? Men Paygʻambar ﷺ ning — mana shunday narsani (yaʼni yasama soch ishlatishni) man qilayotganini — eshitdim; va u zot: ‹Bani Isroil — ularning ayollari mana shu odatni (yaʼni sochni uzaytirish uchun yasama soch ishlatishni) qilganda — halok boʻldi›, — derdi», — dedi.Ҳумайд ибн Абдурраҳмон (Муовиядан) ривоят қилади: У — Муовия ибн Абу Суфённинг, ўзи ҳаж қилган йили, минбарда (гапираётганини) эшитди. У бир мулозим қўлидаги бир тутам (ясама) сочни олиб: «Эй Мадина аҳли! Сизнинг олимларингиз қани? Мен Пайғамбар ﷺ нинг — мана шундай нарсани (яъни ясама соч ишлатишни) ман қилаётганини — эшитдим; ва у зот: ‹Бани Исроил — уларнинг аёллари мана шу одатни (яъни сочни узайтириш учун ясама соч ишлатишни) қилганда — ҳалок бўлди›, — дерди», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ كَانَ مُحَمَّدُ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ يُحَدِّثُ أَنَّهُ بَلَغَ مُعَاوِيَةَ وَهْوَ عِنْدَهُ فِي وَفْدٍ مِنْ قُرَيْشٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ يُحَدِّثُ أَنَّهُ سَيَكُونُ مَلِكٌ مِنْ قَحْطَانَ، فَغَضِبَ مُعَاوِيَةُ، فَقَامَ فَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ، ثُمَّ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّهُ بَلَغَنِي أَنَّ رِجَالاً مِنْكُمْ يَتَحَدَّثُونَ أَحَادِيثَ لَيْسَتْ فِي كِتَابِ اللَّهِ، وَلاَ تُؤْثَرُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَأُولَئِكَ جُهَّالُكُمْ، فَإِيَّاكُمْ وَالأَمَانِيَّ الَّتِي تُضِلُّ أَهْلَهَا، فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ هَذَا الأَمْرَ فِي قُرَيْشٍ، لاَ يُعَادِيهِمْ أَحَدٌ إِلاَّ كَبَّهُ اللَّهُ عَلَى وَجْهِهِ، مَا أَقَامُوا الدِّينَ ‏"‏‏.‏

Muhammad ibn Jubayr ibn Mutʼim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Qurayshdan (boʻlgan) bir delegatsiya bilan Muoviyaning oldida boʻlganda, Muoviya — Abdulloh ibn Amr ibn al-Os: ‹Qahton qabilasidan bir podshoh (chiqadi)›, — deb aytgani xabarini eshitdi. Shunda Muoviya gʻazablanib, oʻrnidan turdi va Allohga loyiq (hamd) bilan hamd aytib: «Endi soʻzga kelsak: men eshitdimki, sizlardan baʼzi kishilar — na muqaddas Kitobda boʻlgan, na Allohning Rasuli aytgan — narsalarni rivoyat qilmoqda. Mana shular — sizlardan (boʻlgan) johillardir. Odamlarni adashtiradigan bunday umidlardan (yaʼni asossiz daʼvolardan) ehtiyot boʻlinglar — chunki men Allohning Rasuli ﷺ ning shunday deganini eshitdim: ‹Hukmronlik Qurayshda qoladi; va kim ularga dushmanlik qilsa, Alloh uni halok qiladi — toki ular dinning (qonun-)qoidalariga rioya qilar ekan›», — dedi.Муҳаммад ибн Жубайр ибн Мутъим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Қурайшдан (бўлган) бир делегация билан Муовиянинг олдида бўлганда, Муовия — Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос: ‹Қаҳтон қабиласидан бир подшоҳ (чиқади)›, — деб айтгани хабарини эшитди. Шунда Муовия ғазабланиб, ўрнидан турди ва Аллоҳга лойиқ (ҳамд) билан ҳамд айтиб: «Энди сўзга келсак: мен эшитдимки, сизлардан баъзи кишилар — на муқаддас Китобда бўлган, на Аллоҳнинг Расули айтган — нарсаларни ривоят қилмоқда. Мана шулар — сизлардан (бўлган) жоҳиллардир. Одамларни адаштирадиган бундай умидлардан (яъни асоссиз даъволардан) эҳтиёт бўлинглар — чунки мен Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: ‹Ҳукмронлик Қурайшда қолади; ва ким уларга душманлик қилса, Аллоҳ уни ҳалок қилади — токи улар диннинг (қонун-)қоидаларига риоя қилар экан›», — деди.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ بِشْرٍ، حَدَّثَنَا الْمُعَافَى، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ الأَسْوَدِ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، قَالَ أَوْتَرَ مُعَاوِيَةُ بَعْدَ الْعِشَاءِ بِرَكْعَةٍ وَعِنْدَهُ مَوْلًى لاِبْنِ عَبَّاسٍ، فَأَتَى ابْنَ عَبَّاسٍ فَقَالَ دَعْهُ، فَإِنَّهُ صَحِبَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Muoviya xufton (namozi)dan keyin bir rakat vitr oʻqidi, uning yonida Ibn Abbosning bir quli (xizmatkori) bor edi. U Ibn Abbosning oldiga kelib (buni aytdi). Shunda (Ibn Abbos): «Uni qoʻy, chunki u Rasululloh ﷺga hamrohlik qilgan», dedi.Муовия хуфтон (намози)дан кейин бир ракат витр ўқиди, унинг ёнида Ибн Аббоснинг бир қули (хизматкори) бор эди. У Ибн Аббоснинг олдига келиб (буни айтди). Шунда (Ибн Аббос): «Уни қўй, чунки у Расулуллоҳ ﷺга ҳамроҳлик қилган», деди.

حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ عَبَّاسٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي التَّيَّاحِ، قَالَ سَمِعْتُ حُمْرَانَ بْنَ أَبَانَ، عَنْ مُعَاوِيَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ إِنَّكُمْ لَتُصَلُّونَ صَلاَةً لَقَدْ صَحِبْنَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَمَا رَأَيْنَاهُ يُصَلِّيهَا، وَلَقَدْ نَهَى عَنْهُمَا، يَعْنِي الرَّكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْعَصْرِ‏.‏

Muoviya (roziyallohu anhu): «Sizlar shunday bir namozni oʻqiyapsizki, biz Paygʻambar ﷺga hamrohlik qildik, ammo u zotning uni oʻqiganlarini koʻrmadik. U zot uni qaytarganlar (taqiqlaganlar)», dedi — yaʼni asrdan keyingi ikki rakatni (nazarda tutib).Муовия (розияллоҳу анҳу): «Сизлар шундай бир намозни ўқияпсизки, биз Пайғамбар ﷺга ҳамроҳлик қилдик, аммо у зотнинг уни ўқиганларини кўрмадик. У зот уни қайтарганлар (тақиқлаганлар)», деди — яъни асрдан кейинги икки ракатни (назарда тутиб).

حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ وَأَخْبَرَنِي ابْنُ طَاوُسٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ خَالِدٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ وَنَسْوَاتُهَا تَنْطُفُ، قُلْتُ قَدْ كَانَ مِنْ أَمْرِ النَّاسِ مَا تَرَيْنَ، فَلَمْ يُجْعَلْ لِي مِنَ الأَمْرِ شَىْءٌ‏.‏ فَقَالَتِ الْحَقْ فَإِنَّهُمْ يَنْتَظِرُونَكَ، وَأَخْشَى أَنْ يَكُونَ فِي احْتِبَاسِكَ عَنْهُمْ فُرْقَةٌ‏.‏ فَلَمْ تَدَعْهُ حَتَّى ذَهَبَ، فَلَمَّا تَفَرَّقَ النَّاسُ خَطَبَ مُعَاوِيَةُ قَالَ مَنْ كَانَ يُرِيدُ أَنْ يَتَكَلَّمَ فِي هَذَا الأَمْرِ فَلْيُطْلِعْ لَنَا قَرْنَهُ، فَلَنَحْنُ أَحَقُّ بِهِ مِنْهُ وَمِنْ أَبِيهِ‏.‏ قَالَ حَبِيبُ بْنُ مَسْلَمَةَ فَهَلاَّ أَجَبْتَهُ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فَحَلَلْتُ حُبْوَتِي وَهَمَمْتُ أَنْ أَقُولَ أَحَقُّ بِهَذَا الأَمْرِ مِنْكَ مَنْ قَاتَلَكَ وَأَبَاكَ عَلَى الإِسْلاَمِ‏.‏ فَخَشِيتُ أَنْ أَقُولَ كَلِمَةً تُفَرِّقُ بَيْنَ الْجَمْعِ، وَتَسْفِكُ الدَّمَ، وَيُحْمَلُ عَنِّي غَيْرُ ذَلِكَ، فَذَكَرْتُ مَا أَعَدَّ اللَّهُ فِي الْجِنَانِ‏.‏ قَالَ حَبِيبٌ حُفِظْتَ وَعُصِمْتَ‏.‏ قَالَ مَحْمُودٌ عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ وَنَوْسَاتُهَا‏.‏

Men Hafsaning oldiga kirdim — uning soch oʻrimlaridan suv tomib turardi. Men: «Odamlarning ishi sen koʻrayotgandek boʻ ldi (xalifalik masalasi hal boʻldi), menga (bu) ishdan hech narsa berilmadi (men chetda qoldim)», dedim. U: «(Ularga) yetib bor, chunki ular seni kutmoqdalar; men sening ulardan ortda qolishingda (bir) tafriqa (boʻlinish) boʻlishidan qoʻrqaman», dedi. U uni (Ibn Umarni) qoʻ ymadi, to u (ularga) bordi. Odamlar tarqalganda, Muoviya xutba qilib: «Kim bu ish (xalifalik) haqida gapirmoqchi boʻlsa, bizga boshini koʻtarsin (chiqsin); albatta biz unga undan va uning otasidan koʻ ra haqliroqmiz», dedi. Habib ibn Maslama: «Nega unga javob bermading?» dedi. Abdulloh: «Men (toʻn) etagimni yechib, ‹bu ishga sendan koʻra haqliroq — seni va otangni islom (qabul qilishi) ustiga jang qilgan kishidir› deyishni niyat qildim. Ammo men jamoa orasini boʻladigan va qon toʻkadigan bir soʻz aytishimdan hamda mendan boshqa (maʼno) tushunilishidan qoʻrqdim, va Alloh jannatlarda tayyorlab qoʻygan narsani esladim (shuning uchun jim qoldim)», dedi. Habib: «(Allohdan) saqlanding va (yomonlikdan) himoyalanding», dedi. Mahmud Abdurrazzoqdan (rivoyatda): «‹navsotuho› (soch tutamlari)» (deb keltirdi).Мен Ҳафсанинг олдига кирдим — унинг соч ўримларидан сув томиб турарди. Мен: «Одамларнинг иши сен кўраётгандек бў лди (халифалик масаласи ҳал бўлди), менга (бу) ишдан ҳеч нарса берилмади (мен четда қолдим)», дедим. У: «(Уларга) етиб бор, чунки улар сени кутмоқдалар; мен сенинг улардан ортда қолишингда (бир) тафриқа (бўлиниш) бўлишидан қўрқаман», деди. У уни (Ибн Умарни) қў ймади, то у (уларга) борди. Одамлар тарқалганда, Муовия хутба қилиб: «Ким бу иш (халифалик) ҳақида гапирмоқчи бўлса, бизга бошини кўтарсин (чиқсин); албатта биз унга ундан ва унинг отасидан кў ра ҳақлироқмиз», деди. Ҳабиб ибн Маслама: «Нега унга жавоб бермадинг?» деди. Абдуллоҳ: «Мен (тўн) этагимни ечиб, ‹бу ишга сендан кўра ҳақлироқ — сени ва отангни ислом (қабул қилиши) устига жанг қилган кишидир› дейишни ният қилдим. Аммо мен жамоа орасини бўладиган ва қон тўкадиган бир сўз айтишимдан ҳамда мендан бошқа (маъно) тушунилишидан қўрқдим, ва Аллоҳ жаннатларда тайёрлаб қўйган нарсани эсладим (шунинг учун жим қолдим)», деди. Ҳабиб: «(Аллоҳдан) сақландинг ва (ёмонликдан) ҳимояландинг», деди. Маҳмуд Абдурраззоқдан (ривоятда): «‹навсотуҳо› (соч тутамлари)» (деб келтирди).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ، قَالَ مَرَرْتُ عَلَى أَبِي ذَرٍّ بِالرَّبَذَةِ فَقُلْتُ مَا أَنْزَلَكَ بِهَذِهِ الأَرْضِ قَالَ كُنَّا بِالشَّأْمِ فَقَرَأْتُ ‏[quran sura="9" aya_start="34" aya_end="34"]{‏وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلاَ يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ‏}‏ قَالَ مُعَاوِيَةُ مَا هَذِهِ فِينَا، مَا هَذِهِ إِلاَّ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ‏.‏ قَالَ قُلْتُ إِنَّهَا لَفِينَا وَفِيهِمْ‏.‏

(Zayd ibn Vahb aytdi:) Men Robazada Abu Zarning yonidan oʻ tdim va: «Seni bu yerga (choʻ lga) nima tushirdi?» dedim. U: «Biz Shomda edik; men ‹Oltin va kumushni xazina qilib, ularni Alloh yoʻ lida sarflamaydiganlar — ularga alamli azob bilan xushxabar ber› (Tavba surasi, 34) (oyatini) oʻqidim. Muoviya: ‹Bu (oyat) biz (musulmonlar) haqida emas; bu faqat ahli kitob haqida› dedi. Men: ‹Albatta u — biz haqimizda ham, ular haqida ham› dedim», dedi.(Зайд ибн Ваҳб айтди:) Мен Робазада Абу Зарнинг ёнидан ў тдим ва: «Сени бу ерга (чў лга) нима туширди?» дедим. У: «Биз Шомда эдик; мен ‹Олтин ва кумушни хазина қилиб, уларни Аллоҳ йў лида сарфламайдиганлар — уларга аламли азоб билан хушхабар бер› (Тавба сураси, 34) (оятини) ўқидим. Муовия: ‹Бу (оят) биз (мусулмонлар) ҳақида эмас; бу фақат аҳли китоб ҳақида› деди. Мен: ‹Албатта у — биз ҳақимизда ҳам, улар ҳақида ҳам› дедим», деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ مَاهَكَ، قَالَ كَانَ مَرْوَانُ عَلَى الْحِجَازِ اسْتَعْمَلَهُ مُعَاوِيَةُ، فَخَطَبَ فَجَعَلَ يَذْكُرُ يَزِيدَ بْنَ مُعَاوِيَةَ، لِكَىْ يُبَايِعَ لَهُ بَعْدَ أَبِيهِ، فَقَالَ لَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ شَيْئًا، فَقَالَ خُذُوهُ‏.‏ فَدَخَلَ بَيْتَ عَائِشَةَ فَلَمْ يَقْدِرُوا ‏{‏عَلَيْهِ‏}‏ فَقَالَ مَرْوَانُ إِنَّ هَذَا الَّذِي أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ ‏[quran sura="46" aya_start="17" aya_end="17"]{‏وَالَّذِي قَالَ لِوَالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُمَا أَتَعِدَانِنِي‏}‏‏.‏ فَقَالَتْ عَائِشَةُ مِنْ وَرَاءِ الْحِجَابِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِينَا شَيْئًا مِنَ الْقُرْآنِ إِلاَّ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ عُذْرِي‏.‏

(Yusuf ibn Mohak aytdi:) Marvon Hijozga (hokim) edi — uni Muoviya (hokim qilib) tayinlagan edi. U xutba qilib, Yazid ibn Muoviyani — otasidan keyin unga bayʼat oldirish uchun — zikr qila boshladi. Shunda Abdurrahmon ibn Abu Bakr unga bir (gap) aytdi. (Marvon): «Uni ushlanglar!» dedi. (Abdurrahmon) Oishaning uyiga kirib ketdi, ular uni ushlab (olo)medi. Marvon: «Bu — Alloh u haqda ‹Va ota-onasiga: ‹Uf sizlarga!...› degan (kishi)› (Ahqof surasi, 17) (oyatini) nozil qilgan (kishi)dir», dedi. Shunda Oisha — hijob (parda) ortidan: «Alloh biz haqimizda — mening uzrimni (pokligimni) nozil qilganidan boshqa — Qurʼondan hech narsa nozil qilmadi (yaʼni bu oyat Abdurrahmon haqida emas)», dedi.(Юсуф ибн Моҳак айтди:) Марвон Ҳижозга (ҳоким) эди — уни Муовия (ҳоким қилиб) тайинлаган эди. У хутба қилиб, Язид ибн Муовияни — отасидан кейин унга байъат олдириш учун — зикр қила бошлади. Шунда Абдурраҳмон ибн Абу Бакр унга бир (гап) айтди. (Марвон): «Уни ушланглар!» деди. (Абдурраҳмон) Оишанинг уйига кириб кетди, улар уни ушлаб (оло)меди. Марвон: «Бу — Аллоҳ у ҳақда ‹Ва ота-онасига: ‹Уф сизларга!...› деган (киши)› (Аҳқоф сураси, 17) (оятини) нозил қилган (киши)дир», деди. Шунда Оиша — ҳижоб (парда) ортидан: «Аллоҳ биз ҳақимизда — менинг узримни (поклигимни) нозил қилганидан бошқа — Қуръондан ҳеч нарса нозил қилмади (яъни бу оят Абдурраҳмон ҳақида эмас)», деди.