حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا يَعْدِلُ الْجِهَادَ قَالَ ‏"‏ لاَ تَسْتَطِيعُونَهُ ‏"‏ ‏.‏ فَرَدُّوا عَلَيْهِ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا كُلُّ ذَلِكَ يَقُولُ ‏"‏ لاَ تَسْتَطِيعُونَهُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ فِي الثَّالِثَةِ ‏"‏ مَثَلُ الْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَثَلُ الْقَائِمِ الصَّائِمِ الَّذِي لاَ يَفْتُرُ مِنْ صَلاَةٍ وَلاَ صِيَامٍ حَتَّى يَرْجِعَ الْمُجَاهِدُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ الشَّفَاءِ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُبْشِيٍّ وَأَبِي مُوسَى وَأَبِي سَعِيدٍ وَأُمِّ مَالِكٍ الْبَهْزِيَّةِ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Ey Allohning Rasuli, jihodga nima teng keladi?» — deyildi. U zot: «Sizlar unga qodir boʻla olmaysizlar», dedilar. Ular ikki yoki uch marta qaytarib soʻradilar, har gal u zot: «Sizlar unga qodir boʻla olmaysizlar», dedilar. Soʻng uchinchisida: «Alloh yoʻlidagi mujohidning misoli — Alloh yoʻlida jihod qilgan mujohid qaytib kelguniga qadar namoz va roʻzadan toʻxtamasdan, doimo (namozda) tik turuvchi, (kunduzi) roʻza tutuvchi kishining misolidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Shifo, Abdulloh ibn Hubshiy, Abu Musa, Abu Said, Umm Molik al-Bahziyya va Anas ibn Molikdan ham (rivoyatlar) bor. Bu hadis hasan sahihdir. U Abu Hurayradan, Nabiy ﷺdan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Эй Аллоҳнинг Расули, жиҳодга нима тенг келади?» — дейилди. У зот: «Сизлар унга қодир бўла олмайсизлар», дедилар. Улар икки ёки уч марта қайтариб сўрадилар, ҳар гал у зот: «Сизлар унга қодир бўла олмайсизлар», дедилар. Сўнг учинчисида: «Аллоҳ йўлидаги мужоҳиднинг мисоли — Аллоҳ йўлида жиҳод қилган мужоҳид қайтиб келгунига қадар намоз ва рўзадан тўхтамасдан, доимо (намозда) тик турувчи, (кундузи) рўза тутувчи кишининг мисолидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Шифо, Абдуллоҳ ибн Ҳубший, Абу Муса, Абу Саид, Умм Молик ал-Баҳзийя ва Анас ибн Моликдан ҳам (ривоятлар) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. У Абу Ҳурайрадан, Набий ﷺдан бир неча йўл билан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيعٍ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنِي مَرْزُوقٌ أَبُو بَكْرٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعْنِي ‏"‏ يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ الْمُجَاهِدُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ هُوَ عَلَىَّ ضَامِنٌ إِنْ قَبَضْتُهُ أَوْرَثْتُهُ الْجَنَّةَ وَإِنْ رَجَعْتُهُ رَجَعْتُهُ بِأَجْرٍ أَوْ غَنِيمَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هُوَ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh azza va jalla aytadi: ‹Alloh yoʻlidagi mujohid Mening zimmamdadir. Agar uning jonini olsam, uni jannatga voris qildim; agar uni qaytarsam, ajr yoki gʻanimat bilan qaytardim›», dedilar. (U) aytdi: Bu (hadis) bu yoʻldan sahih gʻaribdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ азза ва жалла айтади: ‹Аллоҳ йўлидаги мужоҳид Менинг зиммамдадир. Агар унинг жонини олсам, уни жаннатга ворис қилдим; агар уни қайтарсам, ажр ёки ғанимат билан қайтардим›», дедилар. (У) айтди: Бу (ҳадис) бу йўлдан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا حَيْوَةُ بْنُ شُرَيْحٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو هَانِئٍ الْخَوْلاَنِيُّ، أَنَّ عَمْرَو بْنَ مَالِكٍ الْجَنْبِيَّ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ فَضَالَةَ بْنَ عُبَيْدٍ، يُحَدِّثُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ كُلُّ مَيِّتٍ يُخْتَمُ عَلَى عَمَلِهِ إِلاَّ الَّذِي مَاتَ مُرَابِطًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنَّهُ يُنْمَى لَهُ عَمَلُهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَيَأْمَنُ مِنْ فِتْنَةِ الْقَبْرِ ‏"‏ ‏.‏ وَسَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ الْمُجَاهِدُ مَنْ جَاهَدَ نَفْسَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَجَابِرٍ ‏.‏ وَحَدِيثُ فَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Fazola ibn Ubayd (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Har bir oʻlganning ameli (oʻlimi bilan) muhrlanadi, faqat Alloh yoʻlida sarhadni qoʻriqlab (murobit holida) oʻlgan kishidan boshqa; chunki uning ameli qiyomat kunigacha koʻpaytirilib boriladi va u qabr fitnasidan omon boʻladi», dedilar. Yana men Rasululloh ﷺni: «(Asl) mujohid — oʻz nafsiga qarshi jihod qilgan kishidir», deganlarini eshitdim. Abu Iso aytdi: Bu bobda Uqba ibn Omir va Jobirdan ham (rivoyatlar) bor. Fazola ibn Ubaydning hadisi hasan sahih hadisdir.Фазола ибн Убайд (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ҳар бир ўлганнинг амели (ўлими билан) муҳрланади, фақат Аллоҳ йўлида сарҳадни қўриқлаб (муробит ҳолида) ўлган кишидан бошқа; чунки унинг амели қиёмат кунигача кўпайтирилиб борилади ва у қабр фитнасидан омон бўлади», дедилар. Яна мен Расулуллоҳ ﷺни: «(Асл) мужоҳид — ўз нафсига қарши жиҳод қилган кишидир», деганларини эшитдим. Абу Исо айтди: Бу бобда Уқба ибн Омир ва Жобирдан ҳам (ривоятлар) бор. Фазола ибн Убайднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ أَبِي الأَسْوَدِ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، وَسُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّهُمَا حَدَّثَاهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ صَامَ يَوْمًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ زَحْزَحَهُ اللَّهُ عَنِ النَّارِ سَبْعِينَ خَرِيفًا ‏"‏ ‏.‏ أَحَدُهُمَا يَقُولُ سَبْعِينَ وَالآخَرُ يَقُولُ أَرْبَعِينَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَأَبُو الأَسْوَدِ اسْمُهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ نَوْفَلٍ الأَسَدِيُّ الْمَدَنِيُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَأَنَسٍ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَأَبِي أُمَامَةَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim Alloh yoʻlida bir kun roʻza tutsa, Alloh uni doʻzaxdan yetmish kuzlik (masofaga) uzoqlashtiradi», dedilar. (Rivoyat qiluvchilarning) biri «yetmish», ikkinchisi «qirq» deydi. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan gʻaribdir. Abul-Asvadning ismi — Muhammad ibn Abdurrahmon ibn Navfal al-Asadiy al-Madaniydir. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Said, Anas, Uqba ibn Omir va Abu Umomadan ham (rivoyatlar) bor.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким Аллоҳ йўлида бир кун рўза тутса, Аллоҳ уни дўзахдан етмиш кузлик (масофага) узоқлаштиради», дедилар. (Ривоят қилувчиларнинг) бири «етмиш», иккинчиси «қирқ» дейди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ғарибдир. Абул-Асваднинг исми — Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Навфал ал-Асадий ал-Маданийдир. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Саид, Анас, Уқба ибн Омир ва Абу Умомадан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْوَلِيدِ الْعَدَنِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، قَالَ وَحَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ أَبِي عَيَّاشٍ الزُّرَقِيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَصُومُ عَبْدٌ يَوْمًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ إِلاَّ بَاعَدَ ذَلِكَ الْيَوْمُ النَّارَ عَنْ وَجْهِهِ سَبْعِينَ خَرِيفًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Banda Alloh yoʻlida bir kun roʻza tutsa, oʻsha kun (roʻzasi) doʻzaxni uning yuzidan yetmish kuzlik (masofaga) uzoqlashtirmasdan qolmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Банда Аллоҳ йўлида бир кун рўза тутса, ўша кун (рўзаси) дўзахни унинг юзидан етмиш кузлик (масофага) узоқлаштирмасдан қолмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا الْوَلِيدُ بْنُ جَمِيلٍ، عَنِ الْقَاسِمِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ الْبَاهِلِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ صَامَ يَوْمًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ جَعَلَ اللَّهُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ النَّارِ خَنْدَقًا كَمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَبِي أُمَامَةَ ‏.‏

Abu Umoma al-Bohiliy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim Alloh yoʻlida bir kun roʻza tutsa, Alloh uning bilan doʻzax orasiga osmon bilan yer orasidagidek (uzoqlikda) bir xandaq qiladi», dedilar. Bu hadis Abu Umoma hadisidan gʻaribdir.Абу Умома ал-Боҳилий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким Аллоҳ йўлида бир кун рўза тутса, Аллоҳ унинг билан дўзах орасига осмон билан ер орасидагидек (узоқликда) бир хандақ қилади», дедилар. Бу ҳадис Абу Умома ҳадисидан ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ الْجُعْفِيُّ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنِ الرُّكَيْنِ بْنِ الرَّبِيعِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ يُسَيْرِ بْنِ عَمِيلَةَ، عَنْ خُرَيْمِ بْنِ فَاتِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَنْفَقَ نَفَقَةً فِي سَبِيلِ اللَّهِ كُتِبَتْ لَهُ بِسَبْعِمِائَةِ ضِعْفٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ الرُّكَيْنِ بْنِ الرَّبِيعِ ‏.‏

Xuraym ibn Fotik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim Alloh yoʻlida biror narsa infoq qilsa, unga yetti yuz barobar (savob) yoziladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Hurayradan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasandir, biz uni faqat Rukayn ibn ar-Rabiʼ hadisidan bilamiz.Хурайм ибн Фотик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Аллоҳ йўлида бирор нарса инфоқ қилса, унга етти юз баробар (савоб) ёзилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасандир, биз уни фақат Рукайн ибн ар-Рабиъ ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنِ الْقَاسِمِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ الطَّائِيِّ، أَنَّهُ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَىُّ الصَّدَقَةِ أَفْضَلُ قَالَ ‏"‏ خِدْمَةُ عَبْدٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ ظِلُّ فُسْطَاطٍ أَوْ طَرُوقَةُ فَحْلٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ هَذَا الْحَدِيثُ مُرْسَلاً وَخُولِفَ زَيْدٌ فِي بَعْضِ إِسْنَادِهِ ‏.‏ قَالَ وَرَوَى الْوَلِيدُ بْنُ جَمِيلٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الْقَاسِمِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Adiy ibn Hotim at-Toiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺdan: «Qaysi sadaqa afzalroq?» — deb soʻradi. U zot: «Alloh yoʻlida (jihod qiluvchi) bandaga xizmat qilish, yoki Alloh yoʻlida (mujohidga) chodir soyasini (berish), yoki (urugʻlanishi uchun) erkak tuyani (berish)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis Muoviya ibn Solihdan mursal shaklda ham rivoyat qilingan, va Zayd uning isnodining baʼzi (qismi)da (boshqalarga) muxolif boʻlgan. (U) aytdi: Bu hadisni Valid ibn Jamil al-Qosim Abu Abdurrahmondan, u Abu Umomadan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan.Адий ибн Ҳотим ат-Тоий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺдан: «Қайси садақа афзалроқ?» — деб сўради. У зот: «Аллоҳ йўлида (жиҳод қилувчи) бандага хизмат қилиш, ёки Аллоҳ йўлида (мужоҳидга) чодир соясини (бериш), ёки (уруғланиши учун) эркак туяни (бериш)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Муовия ибн Солиҳдан мурсал шаклда ҳам ривоят қилинган, ва Зайд унинг иснодининг баъзи (қисми)да (бошқаларга) мухолиф бўлган. (У) айтди: Бу ҳадисни Валид ибн Жамил ал-Қосим Абу Абдурраҳмондан, у Абу Умомадан, у Набий ﷺдан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا بِذَلِكَ، زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا الْوَلِيدُ بْنُ جَمِيلٍ، عَنِ الْقَاسِمِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَفْضَلُ الصَّدَقَاتِ ظِلُّ فُسْطَاطٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَمَنِيحَةُ خَادِمٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ طَرُوقَةُ فَحْلٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ وَهُوَ أَصَحُّ عِنْدِي مِنْ حَدِيثِ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ ‏.‏

Abu Umoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sadaqalarning afzali — Alloh yoʻlidagi chodir soyasi, Alloh yoʻlida xizmatkorni (vaqtincha foydalanishga) berish, yoki Alloh yoʻlida (urugʻlantirish uchun) erkak tuyani (berish)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir, va u mening nazdimda Muoviya ibn Solih hadisidan sahihroqdir.Абу Умома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Садақаларнинг афзали — Аллоҳ йўлидаги чодир сояси, Аллоҳ йўлида хизматкорни (вақтинча фойдаланишга) бериш, ёки Аллоҳ йўлида (уруғлантириш учун) эркак туяни (бериш)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир, ва у менинг наздимда Муовия ибн Солиҳ ҳадисидан саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا أَبُو زَكَرِيَّا، يَحْيَى بْنُ دُرُسْتَ الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا أَبُو إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ جَهَّزَ غَازِيًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَقَدْ غَزَا وَمَنْ خَلَفَ غَازِيًا فِي أَهْلِهِ فَقَدْ غَزَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Zayd ibn Xolid al-Juhaniy (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kim Alloh yoʻlidagi bir gʻoziyni jihozlasa, demak u (oʻzi) gʻazot qilibdi; kim gʻoziyning ahli (oilasi)da unga oʻrinbosar boʻlsa, demak u (oʻzi) gʻazot qilibdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir, va u bundan boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilingan.Зайд ибн Холид ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ким Аллоҳ йўлидаги бир ғозийни жиҳозласа, демак у (ўзи) ғазот қилибди; ким ғозийнинг аҳли (оиласи)да унга ўринбосар бўлса, демак у (ўзи) ғазот қилибди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, ва у бундан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ جَهَّزَ غَازِيًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ خَلَفَهُ فِي أَهْلِهِ فَقَدْ غَزَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Zayd ibn Xolid al-Juhaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim Alloh yoʻlidagi gʻoziyni jihozlasa, yoki uning ahli (oilasi)da unga oʻrinbosar boʻlsa, demak u (oʻzi) gʻazot qilibdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Зайд ибн Холид ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Аллоҳ йўлидаги ғозийни жиҳозласа, ёки унинг аҳли (оиласи)да унга ўринбосар бўлса, демак у (ўзи) ғазот қилибди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Zayd ibn Xolid al-Juhaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash (hadis rivoyat qilingan).Зайд ибн Холид ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺдан шунга ўхшаш (ҳадис ривоят қилинган).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا حَرْبُ بْنُ شَدَّادٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ جَهَّزَ غَازِيًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَقَدْ غَزَا وَمَنْ خَلَفَ غَازِيًا فِي أَهْلِهِ فَقَدْ غَزَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Zayd ibn Xolid al-Juhaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim Alloh yoʻlidagi bir gʻoziyni jihozlasa, demak u (oʻzi) gʻazot qilibdi; kim gʻoziyning ahli (oilasi)da unga oʻrinbosar boʻlsa, demak u (oʻzi) gʻazot qilibdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Зайд ибн Холид ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Аллоҳ йўлидаги бир ғозийни жиҳозласа, демак у (ўзи) ғазот қилибди; ким ғозийнинг аҳли (оиласи)да унга ўринбосар бўлса, демак у (ўзи) ғазот қилибди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ، قَالَ لَحِقَنِي عَبَايَةُ بْنُ رِفَاعَةَ بْنِ رَافِعٍ وَأَنَا مَاشٍ، إِلَى الْجُمُعَةِ فَقَالَ أَبْشِرْ فَإِنَّ خُطَاكَ هَذِهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ سَمِعْتُ أَبَا عَبْسٍ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنِ اغْبَرَّتْ قَدَمَاهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَهُمَا حَرَامٌ عَلَى النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو عَبْسٍ اسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ جَبْرٍ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَرَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى يَزِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ هُوَ رَجُلٌ شَامِيٌّ رَوَى عَنْهُ الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ وَيَحْيَى بْنُ حَمْزَةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ وَبُرَيْدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ كُوفِيٌّ أَبُوهُ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَاسْمُهُ مَالِكُ بْنُ رَبِيعَةَ وَبُرَيْدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ سَمِعَ مِنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَرَوَى عَنْ بُرَيْدِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ أَبُو إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ وَعَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ وَيُونُسُ بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَشُعْبَةُ أَحَادِيثَ ‏.‏

Abu Abs (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimning ikki oyogʻi Alloh yoʻlida changga belansa, u (oyoq)lar doʻzaxga harom boʻladi», dedilar. (Yazid ibn Abu Maryam aytdi: Men juma (namoz)iga piyoda ketayotganimda Abaya ibn Rifoʼa ibn Rofiʼ menga yetib kelib: «Suyunchi boʻlsin, zero sening bu qadamlaring Alloh yoʻlidadir», dedi, soʻng yuqoridagini eshitganini aytdi.) Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻarib sahihdir. Abu Absning ismi — Abdurrahmon ibn Jabrdir. Bu bobda Abu Bakr va Nabiy ﷺning ashoblaridan boʻlgan bir kishidan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Yazid ibn Abu Maryam shomlik bir kishi boʻlib, undan Valid ibn Muslim, Yahyo ibn Hamza va Shom ahlidan bir nechtasi rivoyat qilgan; Burayd ibn Abu Maryam esa kufalik boʻlib, otasi Nabiy ﷺning ashoblaridandir, uning ismi Molik ibn Robiʼadir. Burayd ibn Abu Maryam Anas ibn Molikdan eshitgan, Burayd ibn Abu Maryamdan esa Abu Ishoq al-Hamdoniy, Ato ibn as-Soib, Yunus ibn Abu Ishoq va Shuʼba (baʼzi) hadislar rivoyat qilgan.Абу Абс (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимнинг икки оёғи Аллоҳ йўлида чангга беланса, у (оёқ)лар дўзахга ҳаром бўлади», дедилар. (Язид ибн Абу Марям айтди: Мен жума (намоз)ига пиёда кетаётганимда Абая ибн Рифўа ибн Рофиъ менга етиб келиб: «Суюнчи бўлсин, зеро сенинг бу қадамларинг Аллоҳ йўлидадир», деди, сўнг юқоридагини эшитганини айтди.) Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир. Абу Абснинг исми — Абдурраҳмон ибн Жабрдир. Бу бобда Абу Бакр ва Набий ﷺнинг ашобларидан бўлган бир кишидан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Язид ибн Абу Марям шомлик бир киши бўлиб, ундан Валид ибн Муслим, Яҳё ибн Ҳамза ва Шом аҳлидан бир нечтаси ривоят қилган; Бурайд ибн Абу Марям эса куфалик бўлиб, отаси Набий ﷺнинг ашобларидандир, унинг исми Молик ибн Робиъадир. Бурайд ибн Абу Марям Анас ибн Моликдан эшитган, Бурайд ибн Абу Марямдан эса Абу Ишоқ ал-Ҳамдоний, Ато ибн ас-Соиб, Юнус ибн Абу Ишоқ ва Шуъба (баъзи) ҳадислар ривоят қилган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمَسْعُودِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عِيسَى بْنِ طَلْحَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَلِجُ النَّارَ رَجُلٌ بَكَى مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ حَتَّى يَعُودَ اللَّبَنُ فِي الضَّرْعِ وَلاَ يَجْتَمِعُ غُبَارٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَدُخَانُ جَهَنَّمَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ هُوَ مَوْلَى أَبِي طَلْحَةَ مَدَنِيٌّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Allohdan qoʻrqib yigʻlagan kishi sut yelinga qaytmaguncha doʻzaxga kirmaydi. Alloh yoʻlidagi chang bilan jahannam tutuni (bir kishida) jamlanmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳдан қўрқиб йиғлаган киши сут елинга қайтмагунча дўзахга кирмайди. Аллоҳ йўлидаги чанг билан жаҳаннам тутуни (бир кишида) жамланмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، أَنَّ شُرَحْبِيلَ بْنَ السِّمْطِ، قَالَ يَا كَعْبُ بْنَ مُرَّةَ حَدِّثْنَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاحْذَرْ ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ شَابَ شَيْبَةً فِي الإِسْلاَمِ كَانَتْ لَهُ نُورًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ وَحَدِيثُ كَعْبِ بْنِ مُرَّةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ هَكَذَا رَوَاهُ الأَعْمَشُ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ وَأَدْخَلَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ كَعْبِ بْنِ مُرَّةَ فِي الإِسْنَادِ رَجُلاً ‏.‏ وَيُقَالُ كَعْبُ بْنُ مُرَّةَ وَيُقَالُ مُرَّةُ بْنُ كَعْبٍ الْبَهْزِيُّ وَالْمَعْرُوفُ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرَّةُ بْنُ كَعْبٍ الْبَهْزِيُّ وَقَدْ رَوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَحَادِيثَ ‏.‏

Kaʼb ibn Murra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning: «Kim Islomda biror tola sochi oqarsa (qarisa), bu unga qiyomat kuni nur boʻladi», deganlarini eshitdim. Abu Iso aytdi: Bu bobda Fazola ibn Ubayd va Abdulloh ibn Amrdan ham (rivoyatlar) bor. Kaʼb ibn Murraning hadisi hasan hadisdir.Каъб ибн Мурра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Ким Исломда бирор тола сочи оқарса (қариса), бу унга қиёмат куни нур бўлади», деганларини эшитдим. Абу Исо айтди: Бу бобда Фазола ибн Убайд ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоятлар) бор. Каъб ибн Мурранинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ الْمَرْوَزِيُّ، أَخْبَرَنَا حَيْوَةُ بْنُ شُرَيْحٍ الْحِمْصِيُّ، عَنْ بَقِيَّةَ، عَنْ بَحِيرِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ مُرَّةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ عَبَسَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ شَابَ شَيْبَةً فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَانَتْ لَهُ نُورًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَحَيْوَةُ بْنُ شُرَيْحِ ابْنُ يَزِيدَ الْحِمْصِيُّ ‏.‏

Amr ibn Abasa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim Alloh yoʻlida biror tola sochi oqarsa (qarisa), bu unga qiyomat kuni nur boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Амр ибн Абаса (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Аллоҳ йўлида бирор тола сочи оқарса (қариса), бу унга қиёмат куни нур бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْخَيْلُ مَعْقُودٌ فِي نَوَاصِيهَا الْخَيْرُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ الْخَيْلُ لِثَلاَثَةٍ هِيَ لِرَجُلٍ أَجْرٌ وَهِيَ لِرَجُلٍ سِتْرٌ وَهِيَ عَلَى رَجُلٍ وِزْرٌ فَأَمَّا الَّذِي لَهُ أَجْرٌ فَالَّذِي يَتَّخِذُهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُعِدُّهَا لَهُ هِيَ لَهُ أَجْرٌ لاَ يَغِيبُ فِي بُطُونِهَا شَيْءٌ إِلاَّ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ أَجْرًا ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Otlarning peshonalariga qiyomat kunigacha yaxshilik tugib qoʻyilgan. Ot uch (toifa) kishi uchundir: u bir kishi uchun ajr, bir kishi uchun (faqirlikdan) toʻsiq, yana bir kishi uchun esa gunohdir. Ajr boʻladiganiga kelsak, u — otni Alloh yoʻlida tutib, uni shu maqsadda tayyorlaydigan kishidir. Bunday otning qorniga kirgan har bir narsa uchun Alloh unga ajr yozadi», dedilar. Hadisda (uzun) qissa bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Отларнинг пешоналарига қиёмат кунигача яхшилик тугиб қўйилган. От уч (тоифа) киши учундир: у бир киши учун ажр, бир киши учун (фақирликдан) тўсиқ, яна бир киши учун эса гуноҳдир. Ажр бўладиганига келсак, у — отни Аллоҳ йўлида тутиб, уни шу мақсадда тайёрлайдиган кишидир. Бундай отнинг қорнига кирган ҳар бир нарса учун Аллоҳ унга ажр ёзади», дедилар. Ҳадисда (узун) қисса бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي حُسَيْنٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ لَيُدْخِلُ بِالسَّهْمِ الْوَاحِدِ ثَلاَثَةً الْجَنَّةَ صَانِعَهُ يَحْتَسِبُ فِي صَنْعَتِهِ الْخَيْرَ وَالرَّامِيَ بِهِ وَالْمُمِدَّ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ ‏"‏ ارْمُوا وَارْكَبُوا وَلأَنْ تَرْمُوا أَحَبُّ إِلَىَّ مِنْ أَنْ تَرْكَبُوا كُلُّ مَا يَلْهُو بِهِ الرَّجُلُ الْمُسْلِمُ بَاطِلٌ إِلاَّ رَمْيَهُ بِقَوْسِهِ وَتَأْدِيبَهُ فَرَسَهُ وَمُلاَعَبَتَهُ أَهْلَهُ فَإِنَّهُنَّ مِنَ الْحَقِّ ‏"‏ ‏.‏

Uqba ibn Omir al-Juhaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash (hadis) rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Kaʼb ibn Murra, Amr ibn Abasa va Abdulloh ibn Amrdan ham (rivoyatlar) bor. Bu hadis hasandir.Уқба ибн Омир ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺдан шунга ўхшаш (ҳадис) ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Бу бобда Каъб ибн Мурра, Амр ибн Абаса ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоятлар) бор. Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلاَّمٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَزْرَقِ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ الْجُهَنِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ كَعْبِ بْنِ مُرَّةَ وَعَمْرِو بْنِ عَبَسَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Uqba ibn Omir al-Juhaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash (hadis) rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Kaʼb ibn Murra, Amr ibn Abasa va Abdulloh ibn Amrdan ham (rivoyatlar) bor. Bu hadis hasandir.Уқба ибн Омир ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺдан шунга ўхшаш (ҳадис) ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Бу бобда Каъб ибн Мурра, Амр ибн Абаса ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоятлар) бор. Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، عَنْ مَعْدَانَ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ أَبِي نَجِيحٍ السُّلَمِيِّ، رضى الله عنه قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ رَمَى بِسَهْمٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَهُوَ لَهُ عَدْلُ مُحَرَّرٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو نَجِيحٍ هُوَ عَمْرُو بْنُ عَبَسَةَ السُّلَمِيُّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الأَزْرَقِ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ ‏.‏

Abu Najih as-Sulamiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning: «Kim Alloh yoʻlida bir oʻq otsa, bu unga bir qul ozod qilganchalik (savob) boʻladi», deganlarini eshitdim. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir. Abu Najih — Amr ibn Abasa as-Sulamiydir, Abdulloh ibn al-Azraq esa Abdulloh ibn Zayddir.Абу Нажиҳ ас-Суламий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Ким Аллоҳ йўлида бир ўқ отса, бу унга бир қул озод қилганчалик (савоб) бўлади», деганларини эшитдим. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир. Абу Нажиҳ — Амр ибн Абаса ас-Суламийдир, Абдуллоҳ ибн ал-Азрақ эса Абдуллоҳ ибн Зайддир.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعَيْبُ بْنُ رُزَيْقٍ أَبُو شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ عَيْنَانِ لاَ تَمَسُّهُمَا النَّارُ عَيْنٌ بَكَتْ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَعَيْنٌ بَاتَتْ تَحْرُسُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُثْمَانَ وَأَبِي رَيْحَانَةَ ‏.‏ وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ شُعَيْبِ بْنِ رُزَيْقٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning: «Ikki koʻzga doʻzax tegmaydi: Allohdan qoʻrqib yigʻlagan koʻz va Alloh yoʻlida (dushmandan) qoʻriqlab tunni bedor oʻtkazgan koʻz», deganlarini eshitdim. Abu Iso aytdi: Bu bobda Usmon va Abu Rayhonadan ham (rivoyatlar) bor. Ibn Abbosning hadisi hasan gʻarib hadisdir, biz uni faqat Shuayb ibn Ruzayqning hadisi orqaligina bilamiz.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Икки кўзга дўзах тегмайди: Аллоҳдан қўрқиб йиғлаган кўз ва Аллоҳ йўлида (душмандан) қўриқлаб тунни бедор ўтказган кўз», деганларини эшитдим. Абу Исо айтди: Бу бобда Усмон ва Абу Райҳонадан ҳам (ривоятлар) бор. Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир, биз уни фақат Шуайб ибн Рузайқнинг ҳадиси орқалигина биламиз.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ طَلْحَةَ الْيَرْبُوعِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْقَتْلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُكَفِّرُ كُلَّ خَطِيئَةٍ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ جِبْرِيلُ إِلاَّ الدَّيْنَ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِلاَّ الدَّيْنَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ وَجَابِرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي قَتَادَةَ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي بَكْرٍ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ هَذَا الشَّيْخِ ‏.‏ قَالَ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَلَمْ يَعْرِفْهُ وَقَالَ أُرَى أَنَّهُ أَرَادَ حَدِيثَ حُمَيْدٍ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ لَيْسَ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ يَسُرُّهُ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى الدُّنْيَا إِلاَّ الشَّهِيدُ ‏"‏ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh yoʻlida oʻldirilish har bir xatoni kechiradi», dedilar. Shunda Jibril: «Qarzdan boshqasini», dedi. Nabiy ﷺ ham: «Qarzdan boshqasini», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Kaʼb ibn Ujra, Jobir, Abu Hurayra va Abu Qatodadan ham (rivoyatlar) bor. Bu hadis gʻaribdir, biz uni Abu Bakr (rivoyatchi)ning hadisi sifatida faqat shu shayx (Yahyo ibn Talha) orqaligina bilamiz. (Abu Iso) aytdi: Men Muhammad ibn Ismoildan bu hadis haqida soʻradim, u uni bilmadi va: «Menimcha, u Humaydning Anasdan, uning Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan ‹Jannat ahlidan biror kishi dunyoga qaytishni xohlamaydi, faqat shahiddan boshqasi› degan hadisini nazarda tutgan», dedi.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ йўлида ўлдирилиш ҳар бир хатони кечиради», дедилар. Шунда Жибрил: «Қарздан бошқасини», деди. Набий ﷺ ҳам: «Қарздан бошқасини», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Каъб ибн Ужра, Жобир, Абу Ҳурайра ва Абу Қатодадан ҳам (ривоятлар) бор. Бу ҳадис ғарибдир, биз уни Абу Бакр (ривоятчи)нинг ҳадиси сифатида фақат шу шайх (Яҳё ибн Талҳа) орқалигина биламиз. (Абу Исо) айтди: Мен Муҳаммад ибн Исмоилдан бу ҳадис ҳақида сўрадим, у уни билмади ва: «Менимча, у Ҳумайднинг Анасдан, унинг Набий ﷺдан ривоят қилган ‹Жаннат аҳлидан бирор киши дунёга қайтишни хоҳламайди, фақат шаҳиддан бошқаси› деган ҳадисини назарда тутган», деди.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ ابْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ أَرْوَاحَ الشُّهَدَاءِ فِي طَيْرٍ خُضْرٍ تَعْلُقُ مِنْ ثَمَرَةِ الْجَنَّةِ أَوْ شَجَرِ الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Shahidlarning ruhlari yashil qushlar ichida boʻlib, jannat mevasidan yoki jannat daraxtlaridan terib yeydilar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Шаҳидларнинг руҳлари яшил қушлар ичида бўлиб, жаннат мевасидан ёки жаннат дарахтларидан териб ейдилар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ عَامِرٍ الْعُقَيْلِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ عُرِضَ عَلَىَّ أَوَّلُ ثَلاَثَةٍ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ شَهِيدٌ وَعَفِيفٌ مُتَعَفِّفٌ وَعَبْدٌ أَحْسَنَ عِبَادَةَ اللَّهِ وَنَصَحَ لِمَوَالِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Menga jannatga birinchi kiradigan uch kishi koʻrsatildi: shahid, iffatli boʻlib (tilanchilikdan) saqlangan kishi va Allohga ibodatni chiroyli ado etib, xojalariga nasihatgoʻy boʻlgan qul», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Менга жаннатга биринчи кирадиган уч киши кўрсатилди: шаҳид, иффатли бўлиб (тиланчиликдан) сақланган киши ва Аллоҳга ибодатни чиройли адо этиб, хожаларига насиҳатгўй бўлган қул», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ مَا مِنْ عَبْدٍ يَمُوتُ لَهُ عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ يُحِبُّ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى الدُّنْيَا وَأَنَّ لَهُ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا إِلاَّ الشَّهِيدُ لِمَا يَرَى مِنْ فَضْلِ الشَّهَادَةِ فَإِنَّهُ يُحِبُّ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى الدُّنْيَا فَيُقْتَلَ مَرَّةً أُخْرَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ كَانَ عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ أَسَنَّ مِنَ الزُّهْرِيِّ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Allohning huzurida yaxshilik (savob) topadigan biror banda oʻlsa, agar unga dunyo va undagi barcha narsa berilsa ham, dunyoga qaytishni xohlamaydi, faqat shahid bundan mustasno. U shahidlik fazlini koʻrgani uchun, dunyoga qaytib yana bir bor oʻldirilishni xohlaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ibn Abu Umar aytdi: Sufyon ibn Uyayna: ‹Amr ibn Dinor az-Zuhriydan yoshroq edi›, dedi.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Аллоҳнинг ҳузурида яхшилик (савоб) топадиган бирор банда ўлса, агар унга дунё ва ундаги барча нарса берилса ҳам, дунёга қайтишни хоҳламайди, фақат шаҳид бундан мустасно. У шаҳидлик фазлини кўргани учун, дунёга қайтиб яна бир бор ўлдирилишни хоҳлайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Ибн Абу Умар айтди: Суфён ибн Уяйна: ‹Амр ибн Динор аз-Зуҳрийдан ёшроқ эди›, деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ أَبِي يَزِيدَ الْخَوْلاَنِيِّ، أَنَّهُ سَمِعَ فَضَالَةَ بْنَ عُبَيْدٍ، يَقُولُ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ الشُّهَدَاءُ أَرْبَعَةٌ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ جَيِّدُ الإِيمَانِ لَقِيَ الْعَدُوَّ فَصَدَقَ اللَّهَ حَتَّى قُتِلَ فَذَلِكَ الَّذِي يَرْفَعُ النَّاسُ إِلَيْهِ أَعْيُنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ هَكَذَا ‏"‏ ‏.‏ وَرَفَعَ رَأْسَهُ حَتَّى وَقَعَتْ قَلَنْسُوَتُهُ ‏.‏ قَالَ فَمَا أَدْرِي أَقَلَنْسُوَةَ عُمَرَ أَرَادَ أَمْ قَلَنْسُوَةَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ وَرَجُلٌ مُؤْمِنٌ جَيِّدُ الإِيمَانِ لَقِيَ الْعَدُوَّ فَكَأَنَّمَا ضُرِبَ جِلْدُهُ بِشَوْكِ طَلْحٍ مِنَ الْجُبْنِ أَتَاهُ سَهْمٌ غَرْبٌ فَقَتَلَهُ فَهُوَ فِي الدَّرَجَةِ الثَّانِيَةِ وَرَجُلٌ مُؤْمِنٌ خَلَطَ عَمَلاً صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا لَقِيَ الْعَدُوَّ فَصَدَقَ اللَّهَ حَتَّى قُتِلَ فَذَلِكَ فِي الدَّرَجَةِ الثَّالِثَةِ وَرَجُلٌ مُؤْمِنٌ أَسْرَفَ عَلَى نَفْسِهِ لَقِيَ الْعَدُوَّ فَصَدَقَ اللَّهَ حَتَّى قُتِلَ فَذَلِكَ فِي الدَّرَجَةِ الرَّابِعَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَطَاءِ بْنِ دِينَارٍ ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ قَدْ رَوَى سَعِيدُ بْنُ أَبِي أَيُّوبَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ دِينَارٍ وَقَالَ عَنْ أَشْيَاخٍ مِنْ خَوْلاَنَ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ أَبِي يَزِيدَ ‏.‏ وَقَالَ عَطَاءُ بْنُ دِينَارٍ لَيْسَ بِهِ بَأْسٌ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Shahidlar toʻrt (toifa)dir: Imoni yaxshi boʻlgan moʻmin kishi dushmanga roʻpara kelib, oʻldirilgunicha Allohga sodiq qoladi. Ana shu kishiga odamlar qiyomat kuni mana shunday koʻzlarini koʻtarib (qarab) turadilar», dedilar va boshlarini koʻtardilar, hattoki qalpoqlari tushib ketdi. (Rivoyatchi) aytdi: Bilmadim, u Umarning qalpogʻini nazarda tutdimi yoki Nabiy ﷺning qalpoqlarinimi. (Soʻng) u zot: «Yana imoni yaxshi boʻlgan moʻmin kishi dushmanga roʻpara keladi, qoʻrquvdan badaniga (xuddi) tikan sanchilgandek boʻladi, shunda unga adashgan bir oʻq kelib uni oʻldiradi. Bu ikkinchi darajadadir. Yana solih amal bilan boshqa yomon amalni aralashtirgan moʻmin kishi dushmanga roʻpara kelib, oʻldirilgunicha Allohga sodiq qoladi. Bu uchinchi darajadadir. Yana oʻz joniga isrof qilgan (gunohga botgan) moʻmin kishi dushmanga roʻpara kelib, oʻldirilgunicha Allohga sodiq qoladi. Bu toʻrtinchi darajadadir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat Ato ibn Dinorning hadisi orqaligina bilamiz.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Шаҳидлар тўрт (тоифа)дир: Имони яхши бўлган мўмин киши душманга рўпара келиб, ўлдирилгунича Аллоҳга содиқ қолади. Ана шу кишига одамлар қиёмат куни мана шундай кўзларини кўтариб (қараб) турадилар», дедилар ва бошларини кўтардилар, ҳаттоки қалпоқлари тушиб кетди. (Ривоятчи) айтди: Билмадим, у Умарнинг қалпоғини назарда тутдими ёки Набий ﷺнинг қалпоқлариними. (Сўнг) у зот: «Яна имони яхши бўлган мўмин киши душманга рўпара келади, қўрқувдан баданига (худди) тикан санчилгандек бўлади, шунда унга адашган бир ўқ келиб уни ўлдиради. Бу иккинчи даражададир. Яна солиҳ амал билан бошқа ёмон амални аралаштирган мўмин киши душманга рўпара келиб, ўлдирилгунича Аллоҳга содиқ қолади. Бу учинчи даражададир. Яна ўз жонига исроф қилган (гуноҳга ботган) мўмин киши душманга рўпара келиб, ўлдирилгунича Аллоҳга содиқ қолади. Бу тўртинчи даражададир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Ато ибн Динорнинг ҳадиси орқалигина биламиз.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّهُ سَمِعَهُ يَقُولُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدْخُلُ عَلَى أُمِّ حَرَامٍ بِنْتِ مِلْحَانَ فَتُطْعِمُهُ وَكَانَتْ أُمُّ حَرَامٍ تَحْتَ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ فَدَخَلَ عَلَيْهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمًا فَأَطْعَمَتْهُ وَجَلَسَتْ تَفْلِي رَأْسَهُ فَنَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ اسْتَيْقَظَ وَهُوَ يَضْحَكُ قَالَتْ فَقُلْتُ مَا يُضْحِكُكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ نَاسٌ مِنْ أُمَّتِي عُرِضُوا عَلَىَّ غُزَاةً فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَرْكَبُونَ ثَبَجَ هَذَا الْبَحْرِ مُلُوكٌ عَلَى الأَسِرَّةِ أَوْ مِثْلُ الْمُلُوكِ عَلَى الأَسِرَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَنِي مِنْهُمْ ‏.‏ فَدَعَا لَهَا ثُمَّ وَضَعَ رَأْسَهُ فَنَامَ ثُمَّ اسْتَيْقَظَ وَهُوَ يَضْحَكُ قَالَتْ فَقُلْتُ لَهُ مَا يُضْحِكُكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ نَاسٌ مِنْ أُمَّتِي عُرِضُوا عَلَىَّ غُزَاةً فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ نَحْوَ مَا قَالَ فِي الأَوَّلِ قَالَتْ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَنِي مِنْهُمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَنْتِ مِنَ الأَوَّلِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَرَكِبَتْ أُمُّ حَرَامٍ الْبَحْرَ فِي زَمَانِ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ فَصُرِعَتْ عَنْ دَابَّتِهَا حِينَ خَرَجَتْ مِنَ الْبَحْرِ فَهَلَكَتْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأُمُّ حَرَامٍ بِنْتُ مِلْحَانَ هِيَ أُخْتُ أُمِّ سُلَيْمٍ وَهِيَ خَالَةُ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏

Ummu Harom binti Milhon (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Ummu Harom binti Milhonning oldiga kirib turardilar, u (zotni) taomlantirardi. Ummu Harom Uboda ibn as-Somitning (nikohi) ostida edi. Bir kuni Rasululloh ﷺ uning oldiga kirdilar, u (zotni) taomlantirdi va boshlarini titib oʻtirdi. Rasululloh ﷺ uxlab qoldilar, soʻng kulib uygʻondilar. (Ummu Harom) aytdi: Men: «Sizni nima kuldirmoqda, ey Allohning Rasuli?» dedim. U zot: «Ummatimdan bir qancha kishilar Alloh yoʻlida gʻazot qiluvchilar boʻlib menga koʻrsatildi, ular bu dengizning oʻrtasiga (kemada) minib boradilar, taxtlar ustidagi shohlardek yoxud taxtlar ustidagi shohlarga oʻxshab», dedilar. Men: «Ey Allohning Rasuli, Allohga duo qiling, meni ulardan qilsin», dedim. U zot unga duo qildilar, soʻng boshlarini qoʻyib uxladilar, keyin yana kulib uygʻondilar. Men: «Sizni nima kuldirmoqda, ey Allohning Rasuli?» dedim. U zot avvalgidek: «Ummatimdan bir qancha kishilar Alloh yoʻlida gʻazot qiluvchilar boʻlib menga koʻrsatildi», dedilar. Men: «Ey Allohning Rasuli, Allohga duo qiling, meni ulardan qilsin», dedim. U zot: «Sen avvalgilardansan», dedilar. (Rivoyatchi) aytdi: Ummu Harom Muoviya ibn Abu Sufyon zamonida dengizga (gʻazotga) chiqdi va dengizdan chiqqach, ulovidan yiqilib halok boʻldi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ummu Harom binti Milhon — Ummu Sulaymning singlisi va Anas ibn Molikning xolasidir.Умму Ҳаром бинти Милҳон (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Умму Ҳаром бинти Милҳоннинг олдига кириб турардилар, у (зотни) таомлантирарди. Умму Ҳаром Убода ибн ас-Сомитнинг (никоҳи) остида эди. Бир куни Расулуллоҳ ﷺ унинг олдига кирдилар, у (зотни) таомлантирди ва бошларини титиб ўтирди. Расулуллоҳ ﷺ ухлаб қолдилар, сўнг кулиб уйғондилар. (Умму Ҳаром) айтди: Мен: «Сизни нима кулдирмоқда, эй Аллоҳнинг Расули?» дедим. У зот: «Умматимдан бир қанча кишилар Аллоҳ йўлида ғазот қилувчилар бўлиб менга кўрсатилди, улар бу денгизнинг ўртасига (кемада) миниб борадилар, тахтлар устидаги шоҳлардек ёхуд тахтлар устидаги шоҳларга ўхшаб», дедилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, Аллоҳга дуо қилинг, мени улардан қилсин», дедим. У зот унга дуо қилдилар, сўнг бошларини қўйиб ухладилар, кейин яна кулиб уйғондилар. Мен: «Сизни нима кулдирмоқда, эй Аллоҳнинг Расули?» дедим. У зот аввалгидек: «Умматимдан бир қанча кишилар Аллоҳ йўлида ғазот қилувчилар бўлиб менга кўрсатилди», дедилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, Аллоҳга дуо қилинг, мени улардан қилсин», дедим. У зот: «Сен аввалгилардансан», дедилар. (Ривоятчи) айтди: Умму Ҳаром Муовия ибн Абу Суфён замонида денгизга (ғазотга) чиқди ва денгиздан чиққач, уловидан йиқилиб ҳалок бўлди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Умму Ҳаром бинти Милҳон — Умму Сулаймнинг синглиси ва Анас ибн Моликнинг холасидир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الرَّجُلِ يُقَاتِلُ شَجَاعَةً وَيُقَاتِلُ حَمِيَّةً وَيُقَاتِلُ رِيَاءً فَأَىُّ ذَلِكَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ مَنْ قَاتَلَ لِتَكُونَ كَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا فَهُوَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺdan bir kishi haqida soʻraldi: u botirligini koʻrsatish uchun jang qiladi, gʻayrat-asabiyat uchun jang qiladi, riyo uchun jang qiladi — bularning qaysi biri Alloh yoʻlida boʻladi? U zot: «Kim Allohning kalimasi oliy boʻlsin deb jang qilsa, ana oʻsha Alloh yoʻlidadir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Umardan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan sahihdir.Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺдан бир киши ҳақида сўралди: у ботирлигини кўрсатиш учун жанг қилади, ғайрат-асабият учун жанг қилади, риё учун жанг қилади — буларнинг қайси бири Аллоҳ йўлида бўлади? У зот: «Ким Аллоҳнинг калимаси олий бўлсин деб жанг қилса, ана ўша Аллоҳ йўлидадир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Умардан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَقَّاصٍ اللَّيْثِيِّ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّمَا الأَعْمَالُ بِالنِّيَّةِ وَإِنَّمَا لاِمْرِئٍ مَا نَوَى فَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِهِ فَهِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى دُنْيَا يُصِيبُهَا أَوِ امْرَأَةٍ يَتَزَوَّجُهَا فَهِجْرَتُهُ إِلَى مَا هَاجَرَ إِلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الأَئِمَّةِ هَذَا عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ وَلاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيِّ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ يَنْبَغِي أَنْ نَضَعَ هَذَا الْحَدِيثَ فِي كُلِّ بَابٍ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Amallar faqat niyatlarga bogʻliqdir va har bir kishiga faqat niyat qilgani (nasiba boʻladi). Bas, kimning hijrati Alloh va Uning Rasuliga boʻlsa, uning hijrati Alloh va Rasuligadir. Kimning hijrati erishadigan biror dunyosi yoki uylanadigan ayoli uchun boʻlsa, uning hijrati oʻzi (maqsad qilib) hijrat qilgan narsasigadir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu (hadis)ni Molik ibn Anas, Sufyon as-Savriy va imomlardan koʻplari Yahyo ibn Saiddan rivoyat qilganlar. Biz uni faqat Yahyo ibn Said al-Ansoriyning hadisi orqaligina bilamiz. Abdurrahmon ibn Mahdiy: «Bu hadisni har bir bobning boshiga qoʻyishimiz lozim», degan.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Амаллар фақат ниятларга боғлиқдир ва ҳар бир кишига фақат ният қилгани (насиба бўлади). Бас, кимнинг ҳижрати Аллоҳ ва Унинг Расулига бўлса, унинг ҳижрати Аллоҳ ва Расулигадир. Кимнинг ҳижрати эришадиган бирор дунёси ёки уйланадиган аёли учун бўлса, унинг ҳижрати ўзи (мақсад қилиб) ҳижрат қилган нарсасигадир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу (ҳадис)ни Молик ибн Анас, Суфён ас-Саврий ва имомлардан кўплари Яҳё ибн Саиддан ривоят қилганлар. Биз уни фақат Яҳё ибн Саид ал-Ансорийнинг ҳадиси орқалигина биламиз. Абдурраҳмон ибн Маҳдий: «Бу ҳадисни ҳар бир бобнинг бошига қўйишимиз лозим», деган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا الْعَطَّافُ بْنُ خَالِدٍ الْمَخْزُومِيُّ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ غَدْوَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا وَمَوْضِعُ سَوْطٍ فِي الْجَنَّةِ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي أَيُّوبَ وَأَنَسٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Sahl ibn Saʼd as-Soidiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh yoʻlida ertalab (bir bor) chiqish dunyo va undagi narsalardan yaxshiroqdir. Jannatdagi bir qamchi joyi dunyo va undagi narsalardan yaxshiroqdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Hurayra, Ibn Abbos, Abu Ayyub va Anasdan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan sahihdir.Саҳл ибн Саъд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ йўлида эрталаб (бир бор) чиқиш дунё ва ундаги нарсалардан яхшироқдир. Жаннатдаги бир қамчи жойи дунё ва ундаги нарсалардан яхшироқдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра, Ибн Аббос, Абу Айюб ва Анасдан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالْحَجَّاجُ عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ غَدْوَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ رَوْحَةٌ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو حَازِمٍ الَّذِي رَوَى عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ هُوَ أَبُو حَازِمٍ الزَّاهِدُ وَهُوَ مَدَنِيٌّ وَاسْمُهُ سَلَمَةُ بْنُ دِينَارٍ ‏.‏ وَأَبُو حَازِمٍ هَذَا الَّذِي رَوَى عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ هُوَ أَبُو حَازِمٍ الأَشْجَعِيُّ الْكُوفِيُّ وَاسْمُهُ سَلْمَانُ وَهُوَ مَوْلَى عَزَّةَ الأَشْجَعِيَّةِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Alloh yoʻlida ertalab yoki kechqurun (bir bor) chiqish dunyo va undagi narsalardan yaxshiroqdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Sahl ibn Saʼddan rivoyat qilgan Abu Hozim — Abu Hozim az-Zohiddir, u madinalik boʻlib, ismi Salama ibn Dinordir. Abu Hurayradan rivoyat qilgan ushbu Abu Hozim esa Abu Hozim al-Ashjaʼiy al-Kufiy boʻlib, ismi Salmondir, u Azza al-Ashjaʼiyaning ozod qilingan qulidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Аллоҳ йўлида эрталаб ёки кечқурун (бир бор) чиқиш дунё ва ундаги нарсалардан яхшироқдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Саҳл ибн Саъддан ривоят қилган Абу Ҳозим — Абу Ҳозим аз-Зоҳиддир, у мадиналик бўлиб, исми Салама ибн Динордир. Абу Ҳурайрадан ривоят қилган ушбу Абу Ҳозим эса Абу Ҳозим ал-Ашжаъий ал-Куфий бўлиб, исми Салмондир, у Азза ал-Ашжаъиянинг озод қилинган қулидир.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ أَسْبَاطِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقُرَشِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِلاَلٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذُبَابٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ مَرَّ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِشِعْبٍ فِيهِ عُيَيْنَةٌ مِنْ مَاءٍ عَذْبَةٌ فَأَعْجَبَتْهُ لِطِيبِهَا فَقَالَ لَوِ اعْتَزَلْتُ النَّاسَ فَأَقَمْتُ فِي هَذَا الشِّعْبِ وَلَنْ أَفْعَلَ حَتَّى أَسْتَأْذِنَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَذَكَرَ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ لاَ تَفْعَلْ فَإِنَّ مَقَامَ أَحَدِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَفْضَلُ مِنْ صَلاَتِهِ فِي بَيْتِهِ سَبْعِينَ عَامًا أَلاَ تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ وَيُدْخِلَكُمُ الْجَنَّةَ اغْزُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ قَاتَلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فُوَاقَ نَاقَةٍ وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺning sahobalaridan bir kishi ichida chuchuk suvli kichik buloq boʻlgan bir soylikdan oʻtdi va suvning shirinligi unga maʼqul kelib: «Agar odamlardan chetlanib, shu soylikda turib qolsam (qani edi). Lekin Rasululloh ﷺdan izn soʻramagunimcha bunday qilmayman», dedi. Soʻng buni Rasululloh ﷺga aytdi. Shunda u zot: «Bunday qilma! Chunki sizlardan biringizning Alloh yoʻlida turishi uyida yetmish yil namoz oʻqishidan afzaldir. Alloh sizlarni magʻfirat qilib, jannatga kiritishini istamaysizlarmi?! Alloh yoʻlida jang qilinglar! Kim Alloh yoʻlida tuya sogʻib boʻlguncha (qisqa fursat) jang qilsa, unga jannat vojib boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаларидан бир киши ичида чучук сувли кичик булоқ бўлган бир сойликдан ўтди ва сувнинг ширинлиги унга маъқул келиб: «Агар одамлардан четланиб, шу сойликда туриб қолсам (қани эди). Лекин Расулуллоҳ ﷺдан изн сўрамагунимча бундай қилмайман», деди. Сўнг буни Расулуллоҳ ﷺга айтди. Шунда у зот: «Бундай қилма! Чунки сизлардан бирингизнинг Аллоҳ йўлида туриши уйида етмиш йил намоз ўқишидан афзалдир. Аллоҳ сизларни мағфират қилиб, жаннатга киритишини истамайсизларми?! Аллоҳ йўлида жанг қилинглар! Ким Аллоҳ йўлида туя соғиб бўлгунча (қисқа фурсат) жанг қилса, унга жаннат вожиб бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَغَدْوَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ رَوْحَةٌ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا وَلَقَابُ قَوْسِ أَحَدِكُمْ أَوْ مَوْضِعُ يَدِهِ فِي الْجَنَّةِ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا وَلَوْ أَنَّ امْرَأَةً مِنْ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ اطَّلَعَتْ إِلَى الأَرْضِ لأَضَاءَتْ مَا بَيْنَهُمَا وَلَمَلأَتْ مَا بَيْنَهُمَا رِيحًا وَلَنَصِيفُهَا عَلَى رَأْسِهَا خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh yoʻlida ertalab yoki kechqurun (bir bor) chiqish dunyo va undagi narsalardan yaxshiroqdir. Jannatda sizlardan biringizning kamoni qadar yoki qoʻli turadigan joy dunyo va undagi narsalardan yaxshiroqdir. Agar jannat ahli ayollaridan bir ayol yer (ahli)ga moʻralasa, osmon bilan yer orasini yoritib yuborardi va u (joy)ni xushboʻylikka toʻldirib yuborardi. Uning boshidagi roʻmol dunyo va undagi narsalardan yaxshiroqdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ йўлида эрталаб ёки кечқурун (бир бор) чиқиш дунё ва ундаги нарсалардан яхшироқдир. Жаннатда сизлардан бирингизнинг камони қадар ёки қўли турадиган жой дунё ва ундаги нарсалардан яхшироқдир. Агар жаннат аҳли аёлларидан бир аёл ер (аҳли)га мўраласа, осмон билан ер орасини ёритиб юборарди ва у (жой)ни хушбўйликка тўлдириб юборарди. Унинг бошидаги рўмол дунё ва ундаги нарсалардан яхшироқдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَشَجِّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِخَيْرِ النَّاسِ رَجُلٌ مُمْسِكٌ بِعِنَانِ فَرَسِهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِالَّذِي يَتْلُوهُ رَجُلٌ مُعْتَزِلٌ فِي غُنَيْمَةٍ لَهُ يُؤَدِّي حَقَّ اللَّهِ فِيهَا أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِشَرِّ النَّاسِ رَجُلٌ يُسْأَلُ بِاللَّهِ وَلاَ يُعْطِي بِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَيُرْوَى هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Sizlarga odamlarning eng yaxshisini xabar bermaymi? — Alloh yoʻlida otining jilovini ushlab turgan kishi. Sizlarga undan keyingisini xabar bermaymi? — oʻz qoʻylari bilan (xilvatga) chetlangan, ulardagi Allohning haqqini ado etadigan kishi. Sizlarga odamlarning eng yomonini xabar bermaymi? — Allohning (nomi) bilan soʻralib, Uning (nomi) bilan (hech narsa) bermaydigan kishi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan hasan gʻaribdir. Bu hadis Ibn Abbosdan Paygʻambar ﷺdan boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilinadi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Сизларга одамларнинг энг яхшисини хабар бермайми? — Аллоҳ йўлида отининг жиловини ушлаб турган киши. Сизларга ундан кейингисини хабар бермайми? — ўз қўйлари билан (хилватга) четланган, улардаги Аллоҳнинг ҳаққини адо этадиган киши. Сизларга одамларнинг энг ёмонини хабар бермайми? — Аллоҳнинг (номи) билан сўралиб, Унинг (номи) билан (ҳеч нарса) бермайдиган киши», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ҳасан ғарибдир. Бу ҳадис Ибн Аббосдан Пайғамбар ﷺдан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَهْلِ بْنِ عَسْكَرٍ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ كَثِيرٍ الْمِصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ شُرَيْحٍ، أَنَّهُ سَمِعَ سَهْلَ بْنَ أَبِي أُمَامَةَ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ سَأَلَ اللَّهَ الشَّهَادَةَ مِنْ قَلْبِهِ صَادِقًا بَلَّغَهُ اللَّهُ مَنَازِلَ الشُّهَدَاءِ وَإِنْ مَاتَ عَلَى فِرَاشِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ شُرَيْحٍ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ شُرَيْحٍ ‏.‏ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ شُرَيْحٍ يُكْنَى أَبَا شُرَيْحٍ وَهُوَ إِسْكَنْدَرَانِيٌّ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ ‏.‏

Sahl ibn Hunayf (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kim Allohdan qalbidan rost (niyat bilan) shahidlikni soʻrasa, garchi oʻrnida (toʻshagida) vafot etsa ham, Alloh uni shahidlar martabasiga yetkazadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Sahl ibn Hunayning hadisi hasan gʻaribdir, biz uni faqat Abdurrahmon ibn Shurayhning hadisi orqaligina bilamiz. Buni Abdulloh ibn Solih ham Abdurrahmon ibn Shurayhdan rivoyat qilgan. Abdurrahmon ibn Shurayhning kunyasi Abu Shurayh boʻlib, u iskandariyalikdir. Bu bobda Muoz ibn Jabaldan ham (rivoyat) bor.Саҳл ибн Ҳунайф (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ким Аллоҳдан қалбидан рост (ният билан) шаҳидликни сўраса, гарчи ўрнида (тўшагида) вафот этса ҳам, Аллоҳ уни шаҳидлар мартабасига етказади», дедилар. Абу Исо айтди: Саҳл ибн Ҳунайнинг ҳадиси ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Абдурраҳмон ибн Шурайҳнинг ҳадиси орқалигина биламиз. Буни Абдуллоҳ ибн Солиҳ ҳам Абдурраҳмон ибн Шурайҳдан ривоят қилган. Абдурраҳмон ибн Шурайҳнинг куняси Абу Шурайҳ бўлиб, у искандарияликдир. Бу бобда Муоз ибн Жабалдан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى، عَنْ مَالِكِ بْنِ يُخَامِرَ السَّكْسَكِيِّ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ سَأَلَ اللَّهَ الْقَتْلَ فِي سَبِيلِهِ صَادِقًا مِنْ قَلْبِهِ أَعْطَاهُ اللَّهُ أَجْرَ الشَّهِيدِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kim Allohdan qalbidan rost (niyat bilan) Uning yoʻlida oʻldirilishni soʻrasa, Alloh unga shahidning ajrini beradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ким Аллоҳдан қалбидан рост (ният билан) Унинг йўлида ўлдирилишни сўраса, Аллоҳ унга шаҳиднинг ажрини беради», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ثَلاَثَةٌ حَقٌّ عَلَى اللَّهِ عَوْنُهُمُ الْمُجَاهِدُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُكَاتَبُ الَّذِي يُرِيدُ الأَدَاءَ وَالنَّاكِحُ الَّذِي يُرِيدُ الْعَفَافَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Uch (toifa kishi)ga yordam berish Allohning zimmasidagi haqdir: Alloh yoʻlidagi mujohid, (toʻlovni) ado etishni istagan mukotab (ozodlik shartnomasini tuzgan qul) va iffatni istab uylanuvchi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Уч (тоифа киши)га ёрдам бериш Аллоҳнинг зиммасидаги ҳақдир: Аллоҳ йўлидаги мужоҳид, (тўловни) адо этишни истаган мукотаб (озодлик шартномасини тузган қул) ва иффатни истаб уйланувчи», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يُكْلَمُ أَحَدٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَنْ يُكْلَمُ فِي سَبِيلِهِ إِلاَّ جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ اللَّوْنُ لَوْنُ الدَّمِ وَالرِّيحُ رِيحُ الْمِسْكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh yoʻlida jarohatlangan har bir kishi — Alloh Oʻz yoʻlida kim jarohatlanganini yaxshi biluvchidir — qiyomat kuni kelganida, (jarohatining) rangi qon rangida, hidi esa miskning hidida boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu (hadis) Abu Hurayradan Paygʻambar ﷺdan boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ йўлида жароҳатланган ҳар бир киши — Аллоҳ Ўз йўлида ким жароҳатланганини яхши билувчидир — қиёмат куни келганида, (жароҳатининг) ранги қон рангида, ҳиди эса мискнинг ҳидида бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу (ҳадис) Абу Ҳурайрадан Пайғамбар ﷺдан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى، عَنْ مَالِكِ بْنِ يُخَامِرَ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ قَاتَلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مِنْ رَجُلٍ مُسْلِمٍ فُوَاقَ نَاقَةٍ وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ وَمَنْ جُرِحَ جُرْحًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ نُكِبَ نَكْبَةً فَإِنَّهَا تَجِئُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَأَغْزَرِ مَا كَانَتْ لَوْنُهَا الزَّعْفَرَانُ وَرِيحُهَا كَالْمِسْكِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Musulmon kishilardan kim Alloh yoʻlida tuya sogʻib boʻlguncha (qisqa fursat) jang qilsa, unga jannat vojib boʻladi. Kim Alloh yoʻlida bir jarohat olsa yoki biror zarba yesa, u (jarohat) qiyomat kuni eng koʻp oqqan holidagidek kelib, rangi zaʼfaron, hidi misk kabi boʻladi», dedilar. Bu hadis sahihdir.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Мусулмон кишилардан ким Аллоҳ йўлида туя соғиб бўлгунча (қисқа фурсат) жанг қилса, унга жаннат вожиб бўлади. Ким Аллоҳ йўлида бир жароҳат олса ёки бирор зарба еса, у (жароҳат) қиёмат куни энг кўп оққан ҳолидагидек келиб, ранги заъфарон, ҳиди миск каби бўлади», дедилар. Бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَىُّ الأَعْمَالِ أَفْضَلُ أَوْ أَىُّ الأَعْمَالِ خَيْرٌ قَالَ ‏"‏ إِيمَانٌ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ ثُمَّ أَىُّ شَيْءٍ قَالَ ‏"‏ الْجِهَادُ سَنَامُ الْعَمَلِ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ ثُمَّ أَىُّ شَيْءٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ ثُمَّ حَجٌّ مَبْرُورٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺdan: «Qaysi amal afzal?» yoki «Qaysi amal yaxshiroq?» deb soʻraldi. U zot: «Alloh va Uning Rasuliga iymon keltirish», dedilar. «Soʻng nima?» deyildi. U zot: «Jihod — amalning choʻqqisidir», dedilar. «Soʻng nima, ey Rasululloh?» deyildi. U zot: «Soʻng — maqbul haj», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu (hadis) Abu Hurayradan Paygʻambar ﷺdan boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺдан: «Қайси амал афзал?» ёки «Қайси амал яхшироқ?» деб сўралди. У зот: «Аллоҳ ва Унинг Расулига иймон келтириш», дедилар. «Сўнг нима?» дейилди. У зот: «Жиҳод — амалнинг чўққисидир», дедилар. «Сўнг нима, эй Расулуллоҳ?» дейилди. У зот: «Сўнг — мақбул ҳаж», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу (ҳадис) Абу Ҳурайрадан Пайғамбар ﷺдан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ الضُّبَعِيُّ، عَنْ أَبِي عِمْرَانَ الْجَوْنِيِّ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي بِحَضْرَةِ الْعَدُوِّ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ أَبْوَابَ الْجَنَّةِ تَحْتَ ظِلاَلِ السُّيُوفِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ رَثُّ الْهَيْئَةِ أَأَنْتَ سَمِعْتَ هَذَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَذْكُرُهُ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ فَرَجَعَ إِلَى أَصْحَابِهِ فَقَالَ أَقْرَأُ عَلَيْكُمُ السَّلاَمَ ‏.‏ وَكَسَرَ جَفْنَ سَيْفِهِ فَضَرَبَ بِهِ حَتَّى قُتِلَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ جَعْفَرِ بْنِ سُلَيْمَانَ الضُّبَعِيِّ ‏.‏ وَأَبُو عِمْرَانَ الْجَوْنِيُّ اسْمُهُ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ حَبِيبٍ وَأَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي مُوسَى قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ هُوَ اسْمُهُ ‏.‏

Abu Bakr ibn Abu Muso al-Ashʼariy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Otam (Abu Muso al-Ashʼariy roziyallohu anhu)ning dushman roʻparasida turib shunday deganini eshitdim: Rasululloh ﷺ: «Albatta, jannat eshiklari qilichlar soyasi ostidadir», dedilar. Shunda qavmdan kiyimi juldur bir kishi: «Sen buni Rasululloh ﷺdan oʻzlari aytayotganliklarini eshitdingmi?» dedi. U: «Ha», dedi. Soʻng u oʻz hamrohlari oldiga qaytib: «Sizlarga salom yoʻllayman», dedi-da, qilichining qinini sindirib, u bilan oʻldirilgunicha jang qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat Jaʼfar ibn Sulaymon az-Zubaʼiyning hadisi orqaligina bilamiz. Abu Imron al-Javniyning ismi Abdulmalik ibn Habibdir. Abu Bakr ibn Abu Muso haqida Ahmad ibn Hanbal: «Bu uning ismidir», degan.Абу Бакр ибн Абу Мусо ал-Ашъарий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Отам (Абу Мусо ал-Ашъарий розияллоҳу анҳу)нинг душман рўпарасида туриб шундай деганини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, жаннат эшиклари қиличлар сояси остидадир», дедилар. Шунда қавмдан кийими жулдур бир киши: «Сен буни Расулуллоҳ ﷺдан ўзлари айтаётганликларини эшитдингми?» деди. У: «Ҳа», деди. Сўнг у ўз ҳамроҳлари олдига қайтиб: «Сизларга салом йўллайман», деди-да, қиличининг қинини синдириб, у билан ўлдирилгунича жанг қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Жаъфар ибн Сулаймон аз-Зубаъийнинг ҳадиси орқалигина биламиз. Абу Имрон ал-Жавнийнинг исми Абдулмалик ибн Ҳабибдир. Абу Бакр ибн Абу Мусо ҳақида Аҳмад ибн Ҳанбал: «Бу унинг исмидир», деган.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ اللَّيْثِيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَىُّ النَّاسِ أَفْضَلُ قَالَ ‏"‏ رَجُلٌ يُجَاهِدُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا ثُمَّ مَنْ قَالَ ‏"‏ ثُمَّ مُؤْمِنٌ فِي شِعْبٍ مِنَ الشِّعَابِ يَتَّقِي رَبَّهُ وَيَدَعُ النَّاسَ مِنْ شَرِّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺdan: «Odamlarning qaysi biri afzalroq?» — deb soʻraldi. U zot: «Alloh yoʻlida jihod qiladigan kishi», dedilar. Ular: «Soʻng kim?» — deyishdi. U zot: «Soʻng togʻ darralaridan biridagi darrada Robbisidan qoʻrqib, odamlarni oʻz yomonligidan saqlab yashaydigan moʻmin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺдан: «Одамларнинг қайси бири афзалроқ?» — деб сўралди. У зот: «Аллоҳ йўлида жиҳод қиладиган киши», дедилар. Улар: «Сўнг ким?» — дейишди. У зот: «Сўнг тоғ дарраларидан биридаги даррада Роббисидан қўрқиб, одамларни ўз ёмонлигидан сақлаб яшайдиган мўмин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ يَسُرُّهُ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى الدُّنْيَا غَيْرُ الشَّهِيدِ فَإِنَّهُ يُحِبُّ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى الدُّنْيَا يَقُولُ حَتَّى أُقْتَلَ عَشْرَ مَرَّاتٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مِمَّا يَرَى مِمَّا أَعْطَاهُ اللَّهُ مِنَ الْكَرَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Jannat ahlidan biror kishi shahiddan boshqa dunyoga qaytishni xush koʻrmaydi. Albatta u, Alloh oʻziga bergan ulugʻvorlik (karomat)ni koʻrgani sababli, Alloh yoʻlida oʻn marta oʻldirilgunimcha dunyoga qaytishni orzu qiladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жаннат аҳлидан бирор киши шаҳиддан бошқа дунёга қайтишни хуш кўрмайди. Албатта у, Аллоҳ ўзига берган улуғворлик (каромат)ни кўргани сабабли, Аллоҳ йўлида ўн марта ўлдирилгунимча дунёга қайтишни орзу қилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan, Paygʻambar ﷺdan shunga oʻxshash maʼnoda rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас (розияллоҳу анҳу)дан, Пайғамбар ﷺдан шунга ўхшаш маънода ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا نُعَيْمُ بْنُ حَمَّادٍ، حَدَّثَنَا بَقِيَّةُ بْنُ الْوَلِيدِ، عَنْ بَحِيرِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ، عَنِ الْمِقْدَامِ بْنِ مَعْدِيكَرِبَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لِلشَّهِيدِ عِنْدَ اللَّهِ سِتُّ خِصَالٍ يُغْفَرُ لَهُ فِي أَوَّلِ دَفْعَةٍ وَيَرَى مَقْعَدَهُ مِنَ الْجَنَّةِ وَيُجَارُ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ وَيَأْمَنُ مِنَ الْفَزَعِ الأَكْبَرِ وَيُوضَعُ عَلَى رَأْسِهِ تَاجُ الْوَقَارِ الْيَاقُوتَةُ مِنْهَا خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا وَيُزَوَّجُ اثْنَتَيْنِ وَسَبْعِينَ زَوْجَةً مِنَ الْحُورِ الْعِينِ وَيُشَفَّعُ فِي سَبْعِينَ مِنْ أَقَارِبِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Miqdom ibn Maʼdiykarib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Shahid uchun Alloh huzurida olti xislat bor: birinchi qoni toʻkilishidayoq u kechiriladi, jannatdagi oʻrnini koʻradi, qabr azobidan asraladi, eng katta dahshatdan omonda boʻladi, boshiga viqor toji kiydiriladi — uning bir yoquti dunyo va undagi narsalardan yaxshiroqdir, hurul-ayndan yetmish ikki juftga uylantiriladi va yaqinlaridan yetmish kishiga shafoat qila oladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahih gʻaribdir.Миқдом ибн Маъдийкариб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Шаҳид учун Аллоҳ ҳузурида олти хислат бор: биринчи қони тўкилишидаёқ у кечирилади, жаннатдаги ўрнини кўради, қабр азобидан асралади, энг катта даҳшатдан омонда бўлади, бошига виқор тожи кийдирилади — унинг бир ёқути дунё ва ундаги нарсалардан яхшироқдир, ҳурул-айндан етмиш икки жуфтга уйлантирилади ва яқинларидан етмиш кишига шафоат қила олади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي النَّضْرِ، حَدَّثَنَا أَبُو النَّضْرِ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ رِبَاطُ يَوْمٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا وَمَوْضِعُ سَوْطِ أَحَدِكُمْ فِي الْجَنَّةِ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا وَلَرَوْحَةٌ يَرُوحُهَا الْعَبْدُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ لَغَدْوَةٌ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Alloh yoʻlida bir kun (ribot) chegara qoʻriqlash dunyo va undagi narsalardan yaxshiroqdir. Sizlardan biringizning jannatdagi qamchisi (egallagan) joyi dunyo va undagi narsalardan yaxshiroqdir. Bandaning Alloh yoʻlida chiqadigan bir kechki yoki bir ertalabki yurishi dunyo va undagi narsalardan yaxshiroqdir», dedilar. Bu hadis hasan sahihdir.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ йўлида бир кун (рибот) чегара қўриқлаш дунё ва ундаги нарсалардан яхшироқдир. Сизлардан бирингизнинг жаннатдаги қамчиси (эгаллаган) жойи дунё ва ундаги нарсалардан яхшироқдир. Банданинг Аллоҳ йўлида чиқадиган бир кечки ёки бир эрталабки юриши дунё ва ундаги нарсалардан яхшироқдир», дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ، قَالَ مَرَّ سَلْمَانُ الْفَارِسِيُّ بِشُرَحْبِيلَ بْنِ السِّمْطِ وَهُوَ فِي مُرَابَطٍ لَهُ وَقَدْ شَقَّ عَلَيْهِ وَعَلَى أَصْحَابِهِ قَالَ أَلاَ أُحَدِّثُكَ يَا ابْنَ السِّمْطِ بِحَدِيثٍ سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ بَلَى ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ رِبَاطُ يَوْمٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَفْضَلُ وَرُبَّمَا قَالَ خَيْرٌ مِنْ صِيَامِ شَهْرٍ وَقِيَامِهِ وَمَنْ مَاتَ فِيهِ وُقِيَ فِتْنَةَ الْقَبْرِ وَنُمِّيَ لَهُ عَمَلُهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Muhammad ibn al-Munkadir (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Salmon al-Forisiy Shurahbil ibn as-Simt yonidan oʻtdi, u oʻz qoʻriqxonasida (murobat) edi va unga hamda hamrohlariga (xizmat) ogʻir kelgan edi. Salmon: «Ey Ibn as-Simt, senga Rasululloh ﷺdan eshitgan bir hadisni aytib bermayinmi?» — dedi. U: «Albatta (ayt)», dedi. Salmon: «Men Rasululloh ﷺning: ‹Alloh yoʻlida bir kun (ribot) chegara qoʻriqlash bir oy roʻza tutib, uni (kechalari) namoz bilan tiklashdan afzalroqdir› — baʼzan ‹yaxshiroqdir› ham degan edilar — ‹Kim u (qoʻriqlash)da vafot etsa, qabr fitnasidan saqlanadi va uning amali qiyomat kunigacha (oʻsib) koʻpaytirilib boriladi›, deganlarini eshitdim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Муҳаммад ибн ал-Мункадир (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Салмон ал-Форисий Шураҳбил ибн ас-Симт ёнидан ўтди, у ўз қўриқхонасида (муробат) эди ва унга ҳамда ҳамроҳларига (хизмат) оғир келган эди. Салмон: «Эй Ибн ас-Симт, сенга Расулуллоҳ ﷺдан эшитган бир ҳадисни айтиб бермайинми?» — деди. У: «Албатта (айт)», деди. Салмон: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Аллоҳ йўлида бир кун (рибот) чегара қўриқлаш бир ой рўза тутиб, уни (кечалари) намоз билан тиклашдан афзалроқдир› — баъзан ‹яхшироқдир› ҳам деган эдилар — ‹Ким у (қўриқлаш)да вафот этса, қабр фитнасидан сақланади ва унинг амали қиёмат кунигача (ўсиб) кўпайтирилиб борилади›, деганларини эшитдим», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ رَافِعٍ، عَنْ سُمَىٍّ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ لَقِيَ اللَّهَ بِغَيْرِ أَثَرٍ مِنْ جِهَادٍ لَقِيَ اللَّهَ وَفِيهِ ثُلْمَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ الْوَلِيدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ رَافِعٍ ‏.‏ وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ رَافِعٍ قَدْ ضَعَّفَهُ بَعْضُ أَصْحَابِ الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ هُوَ ثِقَةٌ مُقَارِبُ الْحَدِيثِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَحَدِيثُ سَلْمَانَ إِسْنَادُهُ لَيْسَ بِمُتَّصِلٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ لَمْ يُدْرِكْ سَلْمَانَ الْفَارِسِيَّ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ مُوسَى عَنْ مَكْحُولٍ عَنْ شُرَحْبِيلَ بْنِ السِّمْطِ عَنْ سَلْمَانَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim Allohga jihoddan biror asar (nishon)siz roʻbaroʻ kelsa, Allohga (diniy) nuqson bilan roʻbaroʻ keladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis al-Valid ibn Muslimning Ismoil ibn Rofiʼdan (qilgan) rivoyati boʻyicha gʻaribdir. Ismoil ibn Rofiʼni hadis ahlidan baʼzilari zaif sanagan. (Abu Iso) dedi: Men Muhammad (al-Buxoriy)ning: «U ishonchli, hadisi oʻrtacha (muqorib)dir», deganini eshitdim. Bu hadis Abu Hurayradan, Paygʻambar ﷺdan boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilingan. Salmonning hadisiga kelsak, uning isnodi uzluksiz emas; Muhammad ibn al-Munkadir Salmon al-Forisiyga yetishmagan. Bu hadis Ayyub ibn Musodan, u Makhuldan, u Shurahbil ibn as-Simtdan, u Salmondan, u Paygʻambar ﷺdan shunga oʻxshash (maʼnoda) ham rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Аллоҳга жиҳоддан бирор асар (нишон)сиз рўбарў келса, Аллоҳга (диний) нуқсон билан рўбарў келади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ал-Валид ибн Муслимнинг Исмоил ибн Рофиъдан (қилган) ривояти бўйича ғарибдир. Исмоил ибн Рофиъни ҳадис аҳлидан баъзилари заиф санаган. (Абу Исо) деди: Мен Муҳаммад (ал-Бухорий)нинг: «У ишончли, ҳадиси ўртача (муқориб)дир», деганини эшитдим. Бу ҳадис Абу Ҳурайрадан, Пайғамбар ﷺдан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган. Салмоннинг ҳадисига келсак, унинг исноди узлуксиз эмас; Муҳаммад ибн ал-Мункадир Салмон ал-Форисийга етишмаган. Бу ҳадис Айюб ибн Мусодан, у Макҳулдан, у Шураҳбил ибн ас-Симтдан, у Салмондан, у Пайғамбар ﷺдан шунга ўхшаш (маънода) ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، حَدَّثَنِي أَبُو عَقِيلٍ، زُهْرَةُ بْنُ مَعْبَدٍ عَنْ أَبِي صَالِحٍ، مَوْلَى عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ قَالَ سَمِعْتُ عُثْمَانَ، وَهُوَ عَلَى الْمِنْبَرِ يَقُولُ إِنِّي كَتَمْتُكُمْ حَدِيثًا سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَرَاهِيَةَ تَفَرُّقِكُمْ عَنِّي ثُمَّ بَدَا لِي أَنْ أُحَدِّثَكُمُوهُ لِيَخْتَارَ امْرُؤٌ لِنَفْسِهِ مَا بَدَا لَهُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ رِبَاطُ يَوْمٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ يَوْمٍ فِيمَا سِوَاهُ مِنَ الْمَنَازِلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَبُو صَالِحٍ مَوْلَى عُثْمَانَ اسْمُهُ تُرْكَانُ ‏.‏

Usmonning ozod qilgan quli Abu Solih (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Usmon (roziyallohu anhu) minbarda turib shunday deganini eshitdim: «Men sizlarning mendan tarqab ketishingizni xush koʻrmaganim uchun Rasululloh ﷺdan eshitgan bir hadisni sizlardan yashirgan edim. Soʻng kishi oʻzi uchun koʻrgan narsani ixtiyor qilsin deb, uni sizlarga aytib berishni maʼqul koʻrdim. Rasululloh ﷺning: ‹Alloh yoʻlida bir kun (ribot) chegara qoʻriqlash boshqa manzillarda turilgan ming kundan yaxshiroqdir› — deganlarini eshitdim». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir. Muhammad ibn Ismoil (al-Buxoriy) aytdi: Usmonning ozod qilgan quli Abu Solihning ismi Turkondir.Усмоннинг озод қилган қули Абу Солиҳ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Усмон (розияллоҳу анҳу) минбарда туриб шундай деганини эшитдим: «Мен сизларнинг мендан тарқаб кетишингизни хуш кўрмаганим учун Расулуллоҳ ﷺдан эшитган бир ҳадисни сизлардан яширган эдим. Сўнг киши ўзи учун кўрган нарсани ихтиёр қилсин деб, уни сизларга айтиб беришни маъқул кўрдим. Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Аллоҳ йўлида бир кун (рибот) чегара қўриқлаш бошқа манзилларда турилган минг кундан яхшироқдир› — деганларини эшитдим». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Муҳаммад ибн Исмоил (ал-Бухорий) айтди: Усмоннинг озод қилган қули Абу Солиҳнинг исми Туркондир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَأَحْمَدُ بْنُ نَصْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا صَفْوَانُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَجْلاَنَ، عَنِ الْقَعْقَاعِ بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا يَجِدُ الشَّهِيدُ مِنْ مَسِّ الْقَتْلِ إِلاَّ كَمَا يَجِدُ أَحَدُكُمْ مِنْ مَسِّ الْقَرْصَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Shahid oʻldirilish (ogʻrigʻi)dan, sizlardan biringiz chimchilash ogʻrigʻini sezgani qadargina sezadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Шаҳид ўлдирилиш (оғриғи)дан, сизлардан бирингиз чимчилаш оғриғини сезгани қадаргина сезади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَنْبَأَنَا الْوَلِيدُ بْنُ جَمِيلٍ الْفِلَسْطِينِيُّ، عَنِ الْقَاسِمِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيْسَ شَيْءٌ أَحَبَّ إِلَى اللَّهِ مِنْ قَطْرَتَيْنِ وَأَثَرَيْنِ قَطْرَةٌ مِنْ دُمُوعٍ فِي خَشْيَةِ اللَّهِ وَقَطْرَةُ دَمٍ تُهَرَاقُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏.‏ وَأَمَّا الأَثَرَانِ فَأَثَرٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأَثَرٌ فِي فَرِيضَةٍ مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ ‏

Abu Umoma (roziyallohu anhu)dan, Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilinadi: U zot: «Allohga ikki tomchi va ikki asardan koʻ koʻra mahbubroq narsa yoʻq: Alloh qoʻrquvidan toʻkilgan koʻzyoshi tomchisi va Alloh yoʻlida toʻkilgan qon tomchisi. Ikki asarga kelsak: biri Alloh yoʻlidagi asar, ikkinchisi Allohning farzlaridan bir farzni (ado etishdagi) asardir», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Абу Умома (розияллоҳу анҳу)дан, Пайғамбар ﷺдан ривоят қилинади: У зот: «Аллоҳга икки томчи ва икки асардан кў кўра маҳбуброқ нарса йўқ: Аллоҳ қўрқувидан тўкилган кўзёши томчиси ва Аллоҳ йўлида тўкилган қон томчиси. Икки асарга келсак: бири Аллоҳ йўлидаги асар, иккинчиси Аллоҳнинг фарзларидан бир фарзни (адо этишдаги) асардир», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.