حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ، أَنَّ جَيْشًا، مِنْ جُيُوشِ الْمُسْلِمِينَ كَانَ أَمِيرَهُمْ سَلْمَانُ الْفَارِسِيُّ حَاصَرُوا قَصْرًا مِنْ قُصُورِ فَارِسَ فَقَالُوا يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ أَلاَ نَنْهَدُ إِلَيْهِمْ قَالَ دَعُونِي أَدْعُهُمْ كَمَا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدْعُوهُمْ ‏.‏ فَأَتَاهُمْ سَلْمَانُ فَقَالَ لَهُمْ إِنَّمَا أَنَا رَجُلٌ مِنْكُمْ فَارِسِيٌّ تَرَوْنَ الْعَرَبَ يُطِيعُونَنِي فَإِنْ أَسْلَمْتُمْ فَلَكُمْ مِثْلُ الَّذِي لَنَا وَعَلَيْكُمْ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْنَا وَإِنْ أَبَيْتُمْ إِلاَّ دِينَكُمْ تَرَكْنَاكُمْ عَلَيْهِ وَأَعْطُونَا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَأَنْتُمْ صَاغِرُونَ ‏.‏ قَالَ وَرَطَنَ إِلَيْهِمْ بِالْفَارِسِيَّةِ وَأَنْتُمْ غَيْرُ مَحْمُودِينَ ‏.‏ وَإِنْ أَبَيْتُمْ نَابَذْنَاكُمْ عَلَى سَوَاءٍ ‏.‏ قَالُوا مَا نَحْنُ بِالَّذِي نُعْطِي الْجِزْيَةَ وَلَكِنَّا نُقَاتِلُكُمْ ‏.‏ فَقَالُوا يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ أَلاَ نَنْهَدُ إِلَيْهِمْ قَالَ لاَ ‏.‏ فَدَعَاهُمْ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ إِلَى مِثْلِ هَذَا ثُمَّ قَالَ انْهَدُوا إِلَيْهِمْ ‏.‏ قَالَ فَنَهَدْنَا إِلَيْهِمْ فَفَتَحْنَا ذَلِكَ الْقَصْرَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ بُرَيْدَةَ وَالنُّعْمَانِ بْنِ مُقَرِّنٍ وَابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَحَدِيثُ سَلْمَانَ حَدِيثٌ حَسَنٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ ‏.‏ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ أَبُو الْبَخْتَرِيِّ لَمْ يُدْرِكْ سَلْمَانَ لأَنَّهُ لَمْ يُدْرِكْ عَلِيًّا وَسَلْمَانُ مَاتَ قَبْلَ عَلِيٍّ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى هَذَا وَرَأَوْا أَنْ يُدْعَوْا قَبْلَ الْقِتَالِ وَهُوَ قَوْلُ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ قَالَ إِنْ تُقُدِّمَ إِلَيْهِمْ فِي الدَّعْوَةِ فَحَسَنٌ يَكُونُ ذَلِكَ أَهْيَبَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ دِعْوَةَ الْيَوْمَ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ لاَ أَعْرِفُ الْيَوْمَ أَحَدًا يُدْعَى ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ لاَ يُقَاتَلُ الْعَدُوُّ حَتَّى يُدْعَوْا إِلاَّ أَنْ يَعْجَلُوا عَنْ ذَلِكَ فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ فَقَدْ بَلَغَتْهُمُ الدَّعْوَةُ ‏.‏

Abu Baxtariy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Musulmonlar qoʻshinlaridan biri — ularning amiri Salmon Forsiy (roziyallohu anhu) edi — Fors qasrlaridan birini qamal qildilar. Ular: «Ey Abu Abdulloh, ularga hujum qilmaymizmi?» dedilar. U: «Meni qoʻyinglar, Rasululloh ﷺni ularni (Islomga) chaqirganlarini eshitganimdek, men ularni chaqiray», dedi. Soʻng Salmon ularning oldiga keldi va ularga dedi: «Men ham sizlardan bir kishi, forsiyman. Arablar menga itoat qilayotganini koʻrib turibsizlar. Agar musulmon boʻlsangizlar, bizga tegishli narsalar sizlarga ham tegishli boʻladi, bizga lozim boʻlgan narsalar sizlarga ham lozim boʻladi. Agar dininglardan boshqasiga koʻnmasangizlar, sizlarni unda qoldiramiz, ammo qoʻl ostida xor boʻlib jizya beringlar.» Roviy aytdi: U ularga forscha gapirdi (yaʼni: sizlar maqtalmagan holatda boʻlasizlar). «Agar bunga ham koʻnmasangizlar, sizlarga teng holatda (urush eʼlon qilib) hujum qilamiz.» Ular: «Biz jizya beradiganlardan emasmiz, balki siz bilan jang qilamiz», dedilar. Soʻng (musulmonlar): «Ey Abu Abdulloh, ularga hujum qilmaymizmi?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. Soʻng uch kun davomida shunga oʻxshash (soʻzlar) bilan ularni chaqirdi, keyin: «Endi ularga hujum qilinglar», dedi. Roviy aytdi: Biz ularga hujum qildik va oʻsha qasrni fath etdik. Abu Iso aytdi: Bu bobda Burayda, Nuʼmon ibn Muqarrin, Ibn Umar va Ibn Abbosdan ham (rivoyatlar) bor. Salmonning hadisi hasan hadisdir, biz uni faqat Ato ibn Soibning hadisidan bilamiz. Men Muhammad (Buxoriy)ning shunday deganini eshitdim: Abu Baxtariy Salmonga yetishmagan, chunki u Aliga yetishmagan, Salmon esa Alidan oldin vafot etgan. Paygʻambar ﷺning sahobalaridan baʼzi ilm ahli shu (rivoyatga) amal qilib, jangdan oldin (Islomga) chaqirishni lozim koʻrganlar. Bu Ishoq ibn Ibrohimning soʻzidir, u: «Agar ularga daʼvat yetkazilsa, yaxshi boʻladi, bu (dushman uchun) yanada qoʻrqinchli boʻladi», dedi. Baʼzi ilm ahli: «Bugun daʼvat (yetkazish shart) emas», dedilar. Ahmad: «Men bugun chaqiriladigan birovni bilmayman», dedi. Shofiʼiy: «Dushman daʼvat etilmaguncha u bilan jang qilinmaydi, lekin ular shoshilib (hujum qilsa, bundan mustasno). Agar (daʼvat) qilinmasa ham, ularga daʼvat allaqachon yetib boʻlgan», dedi.Абу Бахтарий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мусулмонлар қўшинларидан бири — уларнинг амири Салмон Форсий (розияллоҳу анҳу) эди — Форс қасрларидан бирини қамал қилдилар. Улар: «Эй Абу Абдуллоҳ, уларга ҳужум қилмаймизми?» дедилар. У: «Мени қўйинглар, Расулуллоҳ ﷺни уларни (Исломга) чақирганларини эшитганимдек, мен уларни чақирай», деди. Сўнг Салмон уларнинг олдига келди ва уларга деди: «Мен ҳам сизлардан бир киши, форсийман. Араблар менга итоат қилаётганини кўриб турибсизлар. Агар мусулмон бўлсангизлар, бизга тегишли нарсалар сизларга ҳам тегишли бўлади, бизга лозим бўлган нарсалар сизларга ҳам лозим бўлади. Агар дининглардан бошқасига кўнмасангизлар, сизларни унда қолдирамиз, аммо қўл остида хор бўлиб жизя беринглар.» Ровий айтди: У уларга форсча гапирди (яъни: сизлар мақталмаган ҳолатда бўласизлар). «Агар бунга ҳам кўнмасангизлар, сизларга тенг ҳолатда (уруш эълон қилиб) ҳужум қиламиз.» Улар: «Биз жизя берадиганлардан эмасмиз, балки сиз билан жанг қиламиз», дедилар. Сўнг (мусулмонлар): «Эй Абу Абдуллоҳ, уларга ҳужум қилмаймизми?» дедилар. У: «Йўқ», деди. Сўнг уч кун давомида шунга ўхшаш (сўзлар) билан уларни чақирди, кейин: «Энди уларга ҳужум қилинглар», деди. Ровий айтди: Биз уларга ҳужум қилдик ва ўша қасрни фатҳ этдик. Абу Исо айтди: Бу бобда Бурайда, Нуъмон ибн Муқаррин, Ибн Умар ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоятлар) бор. Салмоннинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир, биз уни фақат Ато ибн Соибнинг ҳадисидан биламиз. Мен Муҳаммад (Бухорий)нинг шундай деганини эшитдим: Абу Бахтарий Салмонга етишмаган, чунки у Алига етишмаган, Салмон эса Алидан олдин вафот этган. Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан баъзи илм аҳли шу (ривоятга) амал қилиб, жангдан олдин (Исломга) чақиришни лозим кўрганлар. Бу Ишоқ ибн Иброҳимнинг сўзидир, у: «Агар уларга даъват етказилса, яхши бўлади, бу (душман учун) янада қўрқинчли бўлади», деди. Баъзи илм аҳли: «Бугун даъват (етказиш шарт) эмас», дедилар. Аҳмад: «Мен бугун чақириладиган бировни билмайман», деди. Шофиъий: «Душман даъват этилмагунча у билан жанг қилинмайди, лекин улар шошилиб (ҳужум қилса, бундан мустасно). Агар (даъват) қилинмаса ҳам, уларга даъват аллақачон етиб бўлган», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْعَدَنِيُّ الْمَكِّيُّ، - وَيُكْنَى بِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ الرَّجُلُ الصَّالِحُ هُوَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ نَوْفَلِ بْنِ مُسَاحِقٍ عَنِ ابْنِ عِصَامٍ الْمُزَنِيِّ عَنْ أَبِيهِ وَكَانَتْ لَهُ صُحْبَةٌ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا بَعَثَ جَيْشًا أَوْ سَرِيَّةً يَقُولُ لَهُمْ ‏"‏ إِذَا رَأَيْتُمْ مَسْجِدًا أَوْ سَمِعْتُمْ مُؤَذِّنًا فَلاَ تَقْتُلُوا أَحَدًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَهُوَ حَدِيثُ ابْنِ عُيَيْنَةَ ‏.‏

Ibn Isom Muzaniy (roziyallohu anhu) otasidan rivoyat qiladi — uning (otasining) suhbati bor edi —, u aytdi: Rasululloh ﷺ qachon biror qoʻshin yoki sariya (kichik otryad) joʻnatsalar, ularga: «Agar bir masjidni koʻrsangizlar yoki muazzinni eshitsangizlar, hech kimni oʻldirmanglar», derdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, u Ibn Uyaynaning hadisidir.Ибн Исом Музаний (розияллоҳу анҳу) отасидан ривоят қилади — унинг (отасининг) суҳбати бор эди —, у айтди: Расулуллоҳ ﷺ қачон бирор қўшин ёки сария (кичик отряд) жўнатсалар, уларга: «Агар бир масжидни кўрсангизлар ёки муаззинни эшитсангизлар, ҳеч кимни ўлдирманглар», дердилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, у Ибн Уяйнанинг ҳадисидир.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنِي مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ خَرَجَ إِلَى خَيْبَرَ أَتَاهَا لَيْلاً وَكَانَ إِذَا جَاءَ قَوْمًا بِلَيْلٍ لَمْ يُغِرْ عَلَيْهِمْ حَتَّى يُصْبِحَ فَلَمَّا أَصْبَحَ خَرَجَتْ يَهُودُ بِمَسَاحِيهِمْ وَمَكَاتِلِهِمْ فَلَمَّا رَأَوْهُ قَالُوا مُحَمَّدٌ وَافَقَ وَاللَّهِ مُحَمَّدٌ الْخَمِيسَ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اللَّهُ أَكْبَرُ خَرِبَتْ خَيْبَرُ إِنَّا إِذَا نَزَلْنَا بِسَاحَةِ قَوْمٍ فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ ‏"‏ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Xaybarga chiqqanlarida, u yerga kechasi yetib bordilar. U zot bir qavmga kechasi kelsalar, tonggacha ularga hujum qilmas edilar. Tong otgach, yahudiylar belkurak va savatlari bilan chiqdilar. Ular u zotni koʻrishlari bilanoq: «Muhammad! Vallohi, Muhammad qoʻshin bilan keldi!» dedilar. Shunda Rasululloh ﷺ: «Allohu akbar! Xaybar vayron boʻldi! Biz bir qavmning maydoniga tushsak, ogohlantirilganlarning tongi naqadar yomon boʻladi!» dedilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Хайбарга чиққанларида, у ерга кечаси етиб бордилар. У зот бир қавмга кечаси келсалар, тонггача уларга ҳужум қилмас эдилар. Тонг отгач, яҳудийлар белкурак ва саватлари билан чиқдилар. Улар у зотни кўришлари биланоқ: «Муҳаммад! Валлоҳи, Муҳаммад қўшин билан келди!» дедилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳу акбар! Хайбар вайрон бўлди! Биз бир қавмнинг майдонига тушсак, огоҳлантирилганларнинг тонги нақадар ёмон бўлади!» дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ مُعَاذٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي طَلْحَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا ظَهَرَ عَلَى قَوْمٍ أَقَامَ بِعَرْصَتِهِمْ ثَلاَثًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَحَدِيثُ حُمَيْدٍ عَنْ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْغَارَةِ بِاللَّيْلِ وَأَنْ يَبِيتُوا وَكَرِهَهُ بَعْضُهُمْ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ لاَ بَأْسَ أَنْ يُبَيَّتَ الْعَدُوُّ لَيْلاً ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ وَافَقَ مُحَمَّدٌ الْخَمِيسَ يَعْنِي بِهِ الْجَيْشَ ‏.‏

Abu Talha (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ bir qavm ustidan gʻalaba qozonsalar, ularning maydonida uch kun turardilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir, Humaydning Anasdan (rivoyat qilgan) hadisi ham hasan sahihdir. Baʼzi ilm ahli tunda hujum qilishga va tunashga ruxsat berganlar, baʼzilari esa buni makruh sanaganlar. Ahmad va Ishoq: «Dushmanga tunda hujum qilishda zarar yoʻq», dedilar. «Muhammad qoʻshin bilan kelibdi» degan soʻzning maʼnosi — qoʻshin demakdir.Абу Талҳа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ бир қавм устидан ғалаба қозонсалар, уларнинг майдонида уч кун турардилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, Ҳумайднинг Анасдан (ривоят қилган) ҳадиси ҳам ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли тунда ҳужум қилишга ва тунашга рухсат берганлар, баъзилари эса буни макруҳ санаганлар. Аҳмад ва Ишоқ: «Душманга тунда ҳужум қилишда зарар йўқ», дедилар. «Муҳаммад қўшин билан келибди» деган сўзнинг маъноси — қўшин демакдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَرَّقَ نَخْلَ بَنِي النَّضِيرِ وَقَطَعَ وَهِيَ الْبُوَيْرَةُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ مَا قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ أَوْ تَرَكْتُمُوهَا قَائِمَةً عَلَى أُصُولِهَا فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيُخْزِيَ الْفَاسِقِينَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا وَلَمْ يَرَوْا بَأْسًا بِقَطْعِ الأَشْجَارِ وَتَخْرِيبِ الْحُصُونِ ‏.‏ وَكَرِهَ بَعْضُهُمْ ذَلِكَ وَهُوَ قَوْلُ الأَوْزَاعِيِّ ‏.‏ قَالَ الأَوْزَاعِيُّ وَنَهَى أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ يَزِيدَ أَنْ يَقْطَعَ شَجَرًا مُثْمِرًا أَوْ يُخَرِّبَ عَامِرًا وَعَمِلَ بِذَلِكَ الْمُسْلِمُونَ بَعْدَهُ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ لاَ بَأْسَ بِالتَّحْرِيقِ فِي أَرْضِ الْعَدُوِّ وَقَطْعِ الأَشْجَارِ وَالثِّمَارِ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ وَقَدْ تَكُونُ فِي مَوَاضِعَ لاَ يَجِدُونَ مِنْهُ بُدًّا فَأَمَّا بِالْعَبَثِ فَلاَ تُحَرَّقُ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ التَّحْرِيقُ سُنَّةٌ إِذَا كَانَ أَنْكَى فِيهِمْ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Banu Nazirning xurmozorini yondirdilar va (daraxtlarini) kesdilar — bu Buvayra (degan joy)dir. Shunda Alloh (taolo): {Xurmo daraxtlaridan biror narsani kessangiz yoki uni ildizlari uzra tik holida qoldirsangiz, (bu) Allohning izni bilandir va (Alloh) fosiqlarni xor qilish uchun (shunday qildi)} (Hashr 5) (oyatini) nozil qildi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Abbosdan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan sahihdir. Baʼzi ilm ahli shu (rivoyatga) amal qilib, daraxtlarni kesish va qalʼalarni vayron qilishda zarar yoʻq deb koʻrganlar. Baʼzilari buni makruh sanaganlar, bu Avzoiyning soʻzidir. Avzoiy aytdi: Abu Bakr Siddiq (roziyallohu anhu) Yazidni mevali daraxtni kesishdan yoki obod joyni vayron qilishdan qaytargan, undan keyin musulmonlar shunga amal qilganlar. Shofiʼiy: «Dushman yerida yondirishda, daraxtlar va mevalarni kesishda zarar yoʻq», dedi. Ahmad: «Baʼzi oʻrinlarda bundan iloj boʻlmasligi mumkin, ammo behuda yoqilmaydi», dedi. Ishoq: «Agar bu ularga koʻproq zarar yetkazsa, yondirish sunnatdir», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Бану Назирнинг хурмозорини ёндирдилар ва (дарахтларини) кесдилар — бу Бувайра (деган жой)дир. Шунда Аллоҳ (таоло): {Хурмо дарахтларидан бирор нарсани кессангиз ёки уни илдизлари узра тик ҳолида қолдирсангиз, (бу) Аллоҳнинг изни биландир ва (Аллоҳ) фосиқларни хор қилиш учун (шундай қилди)} (Ҳашр 5) (оятини) нозил қилди. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли шу (ривоятга) амал қилиб, дарахтларни кесиш ва қалъаларни вайрон қилишда зарар йўқ деб кўрганлар. Баъзилари буни макруҳ санаганлар, бу Авзоийнинг сўзидир. Авзоий айтди: Абу Бакр Сиддиқ (розияллоҳу анҳу) Язидни мевали дарахтни кесишдан ёки обод жойни вайрон қилишдан қайтарган, ундан кейин мусулмонлар шунга амал қилганлар. Шофиъий: «Душман ерида ёндиришда, дарахтлар ва меваларни кесишда зарар йўқ», деди. Аҳмад: «Баъзи ўринларда бундан илож бўлмаслиги мумкин, аммо беҳуда ёқилмайди», деди. Ишоқ: «Агар бу уларга кўпроқ зарар етказса, ёндириш суннатдир», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ الْمُحَارِبِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا أَسْبَاطُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ، عَنْ سَيَّارٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ فَضَّلَنِي عَلَى الأَنْبِيَاءِ أَوْ قَالَ أُمَّتِي عَلَى الأُمَمِ وَأَحَلَّ لَنَا الْغَنَائِمَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأَبِي ذَرٍّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَبِي مُوسَى وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي أُمَامَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَسَيَّارٌ هَذَا يُقَالُ لَهُ سَيَّارٌ مَوْلَى بَنِي مُعَاوِيَةَ ‏.‏ وَرَوَى عَنْهُ سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ بَحِيرٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ: «Men (boshqa) paygʻambarlardan oltita (narsa) bilan ustun qilindim: menga jomeʼ-ul-kalim (qisqa soʻzda keng maʼno) berildi, qoʻrquv (solish) bilan nusrat berildim, gʻanimatlar menga halol qilindi, yer menga masjid va poklovchi qilindi, men butun xalqqa (paygʻambar etib) yuborildim va men bilan paygʻambarlar muhrlandi (yakunlandi)», dedilar. Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ: «Мен (бошқа) пайғамбарлардан олтита (нарса) билан устун қилиндим: менга жомеъ-ул-калим (қисқа сўзда кенг маъно) берилди, қўрқув (солиш) билан нусрат берилдим, ғаниматлар менга ҳалол қилинди, ер менга масжид ва покловчи қилинди, мен бутун халққа (пайғамбар этиб) юборилдим ва мен билан пайғамбарлар муҳрланди (якунланди)», дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ فُضِّلْتُ عَلَى الأَنْبِيَاءِ بِسِتٍّ أُعْطِيتُ جَوَامِعَ الْكَلِمِ وَنُصِرْتُ بِالرُّعْبِ وَأُحِلَّتْ لِيَ الْغَنَائِمُ وَجُعِلَتْ لِيَ الأَرْضُ مَسْجِدًا وَطَهُورًا وَأُرْسِلْتُ إِلَى الْخَلْقِ كَافَّةً وَخُتِمَ بِيَ النَّبِيُّونَ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ: «Men (boshqa) paygʻambarlardan oltita (narsa) bilan ustun qilindim: menga jomeʼ-ul-kalim (qisqa soʻzda keng maʼno) berildi, qoʻrquv (solish) bilan nusrat berildim, gʻanimatlar menga halol qilindi, yer menga masjid va poklovchi qilindi, men butun xalqqa (paygʻambar etib) yuborildim va men bilan paygʻambarlar muhrlandi (yakunlandi)», dedilar. Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ: «Мен (бошқа) пайғамбарлардан олтита (нарса) билан устун қилиндим: менга жомеъ-ул-калим (қисқа сўзда кенг маъно) берилди, қўрқув (солиш) билан нусрат берилдим, ғаниматлар менга ҳалол қилинди, ер менга масжид ва покловчи қилинди, мен бутун халққа (пайғамбар этиб) юборилдим ва мен билан пайғамбарлар муҳрланди (якунланди)», дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، وَحُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُلَيْمُ بْنُ أَخْضَرَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَسَمَ فِي النَّفَلِ لِلْفَرَسِ بِسَهْمَيْنِ وَلِلرَّجُلِ بِسَهْمٍ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan shunga oʻxshash (rivoyat qilinadi). Bu bobda Mujammiʼ ibn Joriya, Ibn Abbos va Ibn Abu Amraning otasidan (rivoyat qilgani) ham (rivoyatlar) bor. Bu Ibn Umarning hadisi hasan sahihdir. Paygʻambar ﷺning sahobalaridan va boshqalardan koʻpchilik ilm ahlining amali shu (rivoyatga) muvofiqdir. Bu Sufyon Savriy, Avzoiy, Molik ibn Anas, Ibn Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ular: «Otliqqa uch ulush — bir ulush oʻziga, ikki ulush otiga, piyodaga esa bir ulush (beriladi)», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан шунга ўхшаш (ривоят қилинади). Бу бобда Мужаммиъ ибн Жория, Ибн Аббос ва Ибн Абу Амранинг отасидан (ривоят қилгани) ҳам (ривоятлар) бор. Бу Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан кўпчилик илм аҳлининг амали шу (ривоятга) мувофиқдир. Бу Суфён Саврий, Авзоий, Молик ибн Анас, Ибн Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Улар: «Отлиққа уч улуш — бир улуш ўзига, икки улуш отига, пиёдага эса бир улуш (берилади)», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ سُلَيْمِ بْنِ أَخْضَرَ، نَحْوَهُ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ مُجَمِّعِ بْنِ جَارِيَةَ، وَابْنِ، عَبَّاسٍ وَابْنِ أَبِي عَمْرَةَ عَنْ أَبِيهِ، ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالأَوْزَاعِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ قَالُوا لِلْفَارِسِ ثَلاَثَةُ أَسْهُمٍ سَهْمٌ لَهُ وَسَهْمَانِ لِفَرَسِهِ وَلِلرَّاجِلِ سَهْمٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan shunga oʻxshash (rivoyat qilinadi). Bu bobda Mujammiʼ ibn Joriya, Ibn Abbos va Ibn Abu Amraning otasidan (rivoyat qilgani) ham (rivoyatlar) bor. Bu Ibn Umarning hadisi hasan sahihdir. Paygʻambar ﷺning sahobalaridan va boshqalardan koʻpchilik ilm ahlining amali shu (rivoyatga) muvofiqdir. Bu Sufyon Savriy, Avzoiy, Molik ibn Anas, Ibn Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ular: «Otliqqa uch ulush — bir ulush oʻziga, ikki ulush otiga, piyodaga esa bir ulush (beriladi)», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан шунга ўхшаш (ривоят қилинади). Бу бобда Мужаммиъ ибн Жория, Ибн Аббос ва Ибн Абу Амранинг отасидан (ривоят қилгани) ҳам (ривоятлар) бор. Бу Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан кўпчилик илм аҳлининг амали шу (ривоятга) мувофиқдир. Бу Суфён Саврий, Авзоий, Молик ибн Анас, Ибн Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Улар: «Отлиққа уч улуш — бир улуш ўзига, икки улуш отига, пиёдага эса бир улуш (берилади)», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الأَزْدِيُّ الْبَصْرِيُّ، وَأَبُو عَمَّارٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ قَالُوا حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خَيْرُ الصَّحَابَةِ أَرْبَعَةٌ وَخَيْرُ السَّرَايَا أَرْبَعُمِائَةٍ وَخَيْرُ الْجُيُوشِ أَرْبَعَةُ آلاَفٍ وَلاَ يُغْلَبُ اثْنَا عَشَرَ أَلْفًا مِنْ قِلَّةٍ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ يُسْنِدُهُ كَبِيرُ أَحَدٍ غَيْرُ جَرِيرِ بْنِ حَازِمٍ وَإِنَّمَا رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ حِبَّانُ بْنُ عَلِيٍّ الْعَنَزِيُّ عَنْ عُقَيْلٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَاهُ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ عُقَيْلٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi, u aytdi: Rasululloh ﷺ: «Eng yaxshi hamrohlar — toʻrt (kishi), eng yaxshi sariya — toʻrt yuz (kishi), eng yaxshi qoʻshin — toʻrt ming (kishi), oʻn ikki ming (kishi) kamlik sababli magʻlub boʻlmaydi», dedilar. Bu hadis hasan gʻaribdir, uni Jarir ibn Hozimdan boshqa eʼtiborli birov musnad qilib (rivoyat) qilmagan. Bu hadis Zuhriydan, Paygʻambar ﷺdan mursal tarzda rivoyat qilingan. Uni Hibbon ibn Ali Anaziy Uqayldan, u Zuhriydan, u Ubaydulloh ibn Abdullohdan, u Ibn Abbosdan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilgan. Lays ibn Saʼd ham uni Uqayldan, u Zuhriydan, u Paygʻambar ﷺdan mursal tarzda rivoyat qilgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади, у айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Энг яхши ҳамроҳлар — тўрт (киши), энг яхши сария — тўрт юз (киши), энг яхши қўшин — тўрт минг (киши), ўн икки минг (киши) камлик сабабли мағлуб бўлмайди», дедилар. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, уни Жарир ибн Ҳозимдан бошқа эътиборли биров муснад қилиб (ривоят) қилмаган. Бу ҳадис Зуҳрийдан, Пайғамбар ﷺдан мурсал тарзда ривоят қилинган. Уни Ҳиббон ибн Али Аназий Уқайлдан, у Зуҳрийдан, у Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳдан, у Ибн Аббосдан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилган. Лайс ибн Саъд ҳам уни Уқайлдан, у Зуҳрийдан, у Пайғамбар ﷺдан мурсал тарзда ривоят қилган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ هُرْمُزَ، أَنَّ نَجْدَةَ الْحَرُورِيَّ، كَتَبَ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ يَسْأَلُهُ هَلْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَغْزُو بِالنِّسَاءِ وَهَلْ كَانَ يَضْرِبُ لَهُنَّ بِسَهْمٍ فَكَتَبَ إِلَيْهِ ابْنُ عَبَّاسٍ كَتَبْتَ إِلَىَّ تَسْأَلُنِي هَلْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَغْزُو بِالنِّسَاءِ وَكَانَ يَغْزُو بِهِنَّ فَيُدَاوِينَ الْمَرْضَى وَيُحْذَيْنَ مِنَ الْغَنِيمَةِ وَأَمَّا يُسْهِمُ فَلَمْ يَضْرِبْ لَهُنَّ بِسَهْمٍ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَأُمِّ عَطِيَّةَ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ يُسْهَمُ لِلْمَرْأَةِ وَالصَّبِيِّ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الأَوْزَاعِيِّ قَالَ الأَوْزَاعِيُّ وَأَسْهَمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِلصِّبْيَانِ بِخَيْبَرَ وَأَسْهَمَتْ أَئِمَّةُ الْمُسْلِمِينَ لِكُلِّ مَوْلُودٍ وُلِدَ فِي أَرْضِ الْحَرْبِ ‏.‏ قَالَ الأَوْزَاعِيُّ وَأَسْهَمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِلنِّسَاءِ بِخَيْبَرَ وَأَخَذَ بِذَلِكَ الْمُسْلِمُونَ بَعْدَهُ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ عَنِ الأَوْزَاعِيِّ بِهَذَا ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ وَيُحْذَيْنَ مِنَ الْغَنِيمَةِ يَقُولُ يُرْضَخُ لَهُنَّ بِشَيْءٍ مِنَ الْغَنِيمَةِ يُعْطَيْنَ شَيْئًا ‏.‏

Yazid ibn Hurmuz (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Najda Haruriy Ibn Abbosga xat yozib, Rasululloh ﷺ ayollar bilan birga jang qilarmidilar va ularga ulush ajratarmidilar, deb soʻradi. Shunda Ibn Abbos unga (javoban) yozdi: «Sen menga xat yozib, Rasululloh ﷺ ayollar bilan jang qilarmidilar, deb soʻrabsan. U zot ular bilan jang qilardilar, ular yaradorlarni davolardilar va gʻanimatdan (biror narsa) berilardi. Ulush (ajratish)ga kelsak, u zot ularga ulush ajratmaganlar.» Bu bobda Anas va Ummu Atiyyadan ham (rivoyatlar) bor. Bu hadis hasan sahihdir. Koʻpchilik ilm ahlining amali shu (rivoyatga) muvofiqdir, bu Sufyon Savriy va Shofiʼiyning soʻzidir. Baʼzilari: «Ayolga va bolaga ulush ajratiladi», dedilar, bu Avzoiyning soʻzidir. Avzoiy aytdi: Paygʻambar ﷺ Xaybarda bolalarga ulush ajratganlar, musulmon imomlari ham urush yurtida tugʻilgan har bir chaqaloqqa ulush ajratganlar. Avzoiy aytdi: Paygʻambar ﷺ Xaybarda ayollarga ulush ajratganlar va undan keyin musulmonlar shunga amal qilganlar. Buni bizga Ali ibn Xashram aytdi: bizga Iso ibn Yunus Avzoiydan shuni rivoyat qildi. «Ularga gʻanimatdan berilardi» degan soʻzning maʼnosi — ularga gʻanimatdan biror narsa rajʼ etib (ulush boʻlmasdan) berilardi, demakdir.Язид ибн Ҳурмуз (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Нажда Ҳарурий Ибн Аббосга хат ёзиб, Расулуллоҳ ﷺ аёллар билан бирга жанг қилармидилар ва уларга улуш ажратармидилар, деб сўради. Шунда Ибн Аббос унга (жавобан) ёзди: «Сен менга хат ёзиб, Расулуллоҳ ﷺ аёллар билан жанг қилармидилар, деб сўрабсан. У зот улар билан жанг қилардилар, улар ярадорларни даволардилар ва ғаниматдан (бирор нарса) бериларди. Улуш (ажратиш)га келсак, у зот уларга улуш ажратмаганлар.» Бу бобда Анас ва Умму Атийядан ҳам (ривоятлар) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Кўпчилик илм аҳлининг амали шу (ривоятга) мувофиқдир, бу Суфён Саврий ва Шофиъийнинг сўзидир. Баъзилари: «Аёлга ва болага улуш ажратилади», дедилар, бу Авзоийнинг сўзидир. Авзоий айтди: Пайғамбар ﷺ Хайбарда болаларга улуш ажратганлар, мусулмон имомлари ҳам уруш юртида туғилган ҳар бир чақалоққа улуш ажратганлар. Авзоий айтди: Пайғамбар ﷺ Хайбарда аёлларга улуш ажратганлар ва ундан кейин мусулмонлар шунга амал қилганлар. Буни бизга Али ибн Хашрам айтди: бизга Исо ибн Юнус Авзоийдан шуни ривоят қилди. «Уларга ғаниматдан бериларди» деган сўзнинг маъноси — уларга ғаниматдан бирор нарса ражъ этиб (улуш бўлмасдан) бериларди, демакдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ عُمَيْرٍ، مَوْلَى آبِي اللَّحْمِ قَالَ شَهِدْتُ خَيْبَرَ مَعَ سَادَتِي فَكَلَّمُوا فِيَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَعْلَمُوهُ أَنِّي مَمْلُوكٌ ‏.‏ قَالَ فَأَمَرَ بِي فَقُلِّدْتُ السَّيْفَ فَإِذَا أَنَا أَجُرُّهُ فَأَمَرَ لِي بِشَيْءٍ مِنْ خُرْثِيِّ الْمَتَاعِ وَعَرَضْتُ عَلَيْهِ رُقْيَةً كُنْتُ أَرْقِي بِهَا الْمَجَانِينَ فَأَمَرَنِي بِطَرْحِ بَعْضِهَا وَحَبْسِ بَعْضِهَا ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ لاَ يُسْهَمَ لِلْمَمْلُوكِ وَلَكِنْ يُرْضَخُ لَهُ بِشَيْءٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Abul-Lahmning mavlosi Umayr (roziyallohu anhu) aytadi: Men xojalarim bilan Xaybarda hozir boʻldim. Ular men haqimda Rasululloh ﷺ bilan gaplashib, men qul ekanligimni bildirdilar. U aytdi: «Shunda u zot men haqimda buyurdilar, menga qilich osib qoʻyildi, men esa uni (yer bilan) sudrab yurardim. Soʻng u zot menga roʻzgʻor anjomlaridan biror narsa berishni buyurdilar. Men u zotga jinni (kasallar)ni davolaydigan duo-afsunimni koʻrsatdim, u zot menga uning bir qismini tashlab, bir qismini saqlab qolishni buyurdilar.» Bu bobda Ibn Abbosdan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan sahihdir. Baʼzi ilm ahlining amali shu (rivoyatga) muvofiq boʻlib, qulga ulush ajratilmaydi, balki unga (gʻanimatdan) biror narsa beriladi. Bu Savriy, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Абул-Лаҳмнинг мавлоси Умайр (розияллоҳу анҳу) айтади: Мен хожаларим билан Хайбарда ҳозир бўлдим. Улар мен ҳақимда Расулуллоҳ ﷺ билан гаплашиб, мен қул эканлигимни билдирдилар. У айтди: «Шунда у зот мен ҳақимда буюрдилар, менга қилич осиб қўйилди, мен эса уни (ер билан) судраб юрардим. Сўнг у зот менга рўзғор анжомларидан бирор нарса беришни буюрдилар. Мен у зотга жинни (касаллар)ни даволайдиган дуо-афсунимни кўрсатдим, у зот менга унинг бир қисмини ташлаб, бир қисмини сақлаб қолишни буюрдилар.» Бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳлининг амали шу (ривоятга) мувофиқ бўлиб, қулга улуш ажратилмайди, балки унга (ғаниматдан) бирор нарса берилади. Бу Саврий, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ الْفُضَيْلِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نِيَارٍ الأَسْلَمِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ إِلَى بَدْرٍ حَتَّى إِذَا كَانَ بِحَرَّةِ الْوَبَرِ لَحِقَهُ رَجُلٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ يَذْكُرُ مِنْهُ جُرْأَةً وَنَجْدَةً فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلَسْتَ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ ارْجِعْ فَلَنْ أَسْتَعِينَ بِمُشْرِكٍ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْحَدِيثِ كَلاَمٌ أَكْثَرُ مِنْ هَذَا ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا لاَ يُسْهَمُ لأَهْلِ الذِّمَّةِ وَإِنْ قَاتَلُوا مَعَ الْمُسْلِمِينَ الْعَدُوَّ ‏.‏ وَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يُسْهَمَ لَهُمْ إِذَا شَهِدُوا الْقِتَالَ مَعَ الْمُسْلِمِينَ ‏.‏

Zuhriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ oʻzlari bilan birga jang qilgan bir guruh yahudiylarga ulush ajratganlar. Buni bizga Qutayba ibn Said aytdi: bizga Abdulvoris ibn Said Azra ibn Sobitdan, u Zuhriydan shuni xabar berdi. Bu hadis hasan gʻaribdir.Зуҳрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ ўзлари билан бирга жанг қилган бир гуруҳ яҳудийларга улуш ажратганлар. Буни бизга Қутайба ибн Саид айтди: бизга Абдулворис ибн Саид Азра ибн Собитдан, у Зуҳрийдан шуни хабар берди. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

وَيُرْوَى عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَسْهَمَ لِقَوْمٍ مِنَ الْيَهُودِ قَاتَلُوا مَعَهُ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ سَعِيدٍ عَنْ عَزْرَةَ بْنِ ثَابِتٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ بِهَذَا ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Zuhriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ oʻzlari bilan birga jang qilgan bir guruh yahudiylarga ulush ajratganlar. Buni bizga Qutayba ibn Said aytdi: bizga Abdulvoris ibn Said Azra ibn Sobitdan, u Zuhriydan shuni xabar berdi. Bu hadis hasan gʻaribdir.Зуҳрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ ўзлари билан бирга жанг қилган бир гуруҳ яҳудийларга улуш ажратганлар. Буни бизга Қутайба ибн Саид айтди: бизга Абдулворис ибн Саид Азра ибн Собитдан, у Зуҳрийдан шуни хабар берди. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا بُرَيْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ جَدِّهِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ قَدِمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي نَفَرٍ مِنَ الأَشْعَرِيِّينَ خَيْبَرَ فَأَسْهَمَ لَنَا مَعَ الَّذِينَ افْتَتَحُوهَا ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالَ الأَوْزَاعِيُّ مَنْ لَحِقَ بِالْمُسْلِمِينَ قَبْلَ أَنْ يُسْهَمَ لِلْخَيْلِ أُسْهِمَ لَهُ ‏.‏ وَبُرَيْدٌ يُكْنَى أَبَا بُرَيْدَةَ وَهُوَ ثِقَةٌ وَرَوَى عَنْهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ عُيَيْنَةَ وَغَيْرُهُمَا ‏.‏

Abu Muso (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Asʼariylardan bir guruh kishilar bilan birga Xaybarda Rasululloh ﷺ huzurlariga keldim. U zot bizga ham (Xaybarni) fath qilgan kishilar bilan birga ulush berdilar», dedi. Bu hadis hasan gʻaribdir. Baʼzi ilm ahli shu (hadisga) amal qiladi. Avzoiy aytdi: Kim otlarga ulush taqsim qilinishidan oldin musulmonlarga yetib kelsa, unga ham ulush beriladi.Абу Мусо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Асъарийлардан бир гуруҳ кишилар билан бирга Хайбарда Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келдим. У зот бизга ҳам (Хайбарни) фатҳ қилган кишилар билан бирга улуш бердилар», деди. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Баъзи илм аҳли шу (ҳадисга) амал қилади. Авзоий айтди: Ким отларга улуш тақсим қилинишидан олдин мусулмонларга етиб келса, унга ҳам улуш берилади.

حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ أَخْزَمَ الطَّائِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو قُتَيْبَةَ، سَلْمُ بْنُ قُتَيْبَةَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَبِي ثَعْلَبَةَ الْخُشَنِيِّ، قَالَ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ قُدُورِ الْمَجُوسِ فَقَالَ ‏"‏ أَنْقُوهَا غَسْلاً وَاطْبُخُوا فِيهَا ‏"‏ ‏.‏ وَنَهَى عَنْ كُلِّ سَبُعٍ وَذِي نَابٍ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ أَبِي ثَعْلَبَةَ رَوَاهُ أَبُو إِدْرِيسَ الْخَوْلاَنِيُّ عَنْ أَبِي ثَعْلَبَةَ ‏.‏ وَأَبُو قِلاَبَةَ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِي ثَعْلَبَةَ إِنَّمَا رَوَاهُ عَنْ أَبِي أَسْمَاءَ عَنْ أَبِي ثَعْلَبَةَ ‏.‏

Abu Saʼlaba al-Xushaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ huzurlariga keldim va: «Yo Rasululloh, biz kitob ahli boʻlgan bir qavmning yurtidamiz, ularning idishlarida (taom) yeymiz», dedim. U zot: «Agar ularning idishlaridan boshqasini topsangiz, ularda yemanglar. Agar topmasangiz, ularni yuvinglar va ularda yenglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Саълаба ал-Хушаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келдим ва: «Ё Расулуллоҳ, биз китоб аҳли бўлган бир қавмнинг юртидамиз, уларнинг идишларида (таом) еймиз», дедим. У зот: «Агар уларнинг идишларидан бошқасини топсангиз, уларда еманглар. Агар топмасангиз, уларни ювинглар ва уларда енглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ حَيْوَةَ بْنِ شُرَيْحٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَبِيعَةَ بْنَ يَزِيدَ الدِّمَشْقِيَّ، يَقُولُ أَخْبَرَنِي أَبُو إِدْرِيسَ الْخَوْلاَنِيُّ، عَائِذُ اللَّهِ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا ثَعْلَبَةَ الْخُشَنِيَّ، يَقُولُ أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا بِأَرْضِ قَوْمٍ أَهْلِ كِتَابٍ نَأْكُلُ فِي آنِيَتِهِمْ قَالَ ‏"‏ إِنْ وَجَدْتُمْ غَيْرَ آنِيَتِهِمْ فَلاَ تَأْكُلُوا فِيهَا فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَاغْسِلُوهَا وَكُلُوا فِيهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Saʼlaba al-Xushaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ huzurlariga keldim va: «Yo Rasululloh, biz kitob ahli boʻlgan bir qavmning yurtidamiz, ularning idishlarida (taom) yeymiz», dedim. U zot: «Agar ularning idishlaridan boshqasini topsangiz, ularda yemanglar. Agar topmasangiz, ularni yuvinglar va ularda yenglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Саълаба ал-Хушаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келдим ва: «Ё Расулуллоҳ, биз китоб аҳли бўлган бир қавмнинг юртидамиз, уларнинг идишларида (таом) еймиз», дедим. У зот: «Агар уларнинг идишларидан бошқасини топсангиз, уларда еманглар. Агар топмасангиз, уларни ювинглар ва уларда енглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى، عَنْ مَكْحُولٍ، عَنْ أَبِي سَلاَّمٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُنَفِّلُ فِي الْبَدْأَةِ الرُّبُعَ وَفِي الْقُفُولِ الثُّلُثَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعْدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَحَبِيبِ بْنِ مَسْلَمَةَ وَمَعْنِ بْنِ يَزِيدَ وَابْنِ عُمَرَ وَسَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ ‏.‏ وَحَدِيثُ عُبَادَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَبِي سَلاَّمٍ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم.

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Badr kunida oʻzlarining Zulfaqor qilichlarini nafl (qoʻshimcha ulush) qilib oldilar. Bu (qilich) Uhud kunida tushlarida koʻrgan qilich edi. Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻldan, Ibn Abu Zinodning hadisidan bilamiz. Ilm ahli xumsdan nafl berish haqida ixtilof qilganlar. Molik ibn Anas aytdi: Rasululloh ﷺ barcha gʻazotlarida nafl berganlari menga yetmagan, lekin baʼzilarida nafl berganlari menga yetdi. Bu esa oʻljaning avvali va oxirida imomning ijtihodiga koʻra (boʻladi). Ibn Mansur aytdi: Men Ahmadga: Nabiy ﷺ (qoʻshindan) ajralib yurganda xumsdan keyin chorak (ulush), qaytganda xumsdan keyin uchdan bir (ulush) nafl berar edilar, dedim. U: Xumsni ajratib chiqaradi, soʻng qolganidan nafl beradi va bundan oshirmaydi, dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis Ibn Musayyab aytganidek: nafl xumsdan (beriladi). Ishoq ham (Ibn Musayyab) aytgandek aytdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Бадр кунида ўзларининг Зулфақор қиличларини нафл (қўшимча улуш) қилиб олдилар. Бу (қилич) Уҳуд кунида тушларида кўрган қилич эди. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан, Ибн Абу Зиноднинг ҳадисидан биламиз. Илм аҳли хумсдан нафл бериш ҳақида ихтилоф қилганлар. Молик ибн Анас айтди: Расулуллоҳ ﷺ барча ғазотларида нафл берганлари менга етмаган, лекин баъзиларида нафл берганлари менга етди. Бу эса ўлжанинг аввали ва охирида имомнинг ижтиҳодига кўра (бўлади). Ибн Мансур айтди: Мен Аҳмадга: Набий ﷺ (қўшиндан) ажралиб юрганда хумсдан кейин чорак (улуш), қайтганда хумсдан кейин учдан бир (улуш) нафл берар эдилар, дедим. У: Хумсни ажратиб чиқаради, сўнг қолганидан нафл беради ва бундан оширмайди, деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Ибн Мусайяб айтганидек: нафл хумсдан (берилади). Ишоқ ҳам (Ибн Мусайяб) айтгандек айтди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَنَفَّلَ سَيْفَهُ ذَا الْفَقَارِ يَوْمَ بَدْرٍ وَهُوَ الَّذِي رَأَى فِيهِ الرُّؤْيَا يَوْمَ أُحُدٍ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ أَبِي الزِّنَادِ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي النَّفَلِ مِنَ الْخُمُسِ فَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ لَمْ يَبْلُغْنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَفَّلَ فِي مَغَازِيهِ كُلِّهَا وَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّهُ نَفَّلَ فِي بَعْضِهَا وَإِنَّمَا ذَلِكَ عَلَى وَجْهِ الاِجْتِهَادِ مِنَ الإِمَامِ فِي أَوَّلِ الْمَغْنَمِ وَآخِرِهِ ‏.‏ قَالَ ابْنُ مَنْصُورٍ قُلْتُ لأَحْمَدَ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَفَّلَ إِذَا فَصَلَ بِالرُّبُعِ بَعْدَ الْخُمُسِ وَإِذَا قَفَلَ بِالثُّلُثِ بَعْدَ الْخُمُسِ فَقَالَ يُخْرِجُ الْخُمُسَ ثُمَّ يُنَفِّلُ مِمَّا بَقِيَ وَلاَ يُجَاوِزُ هَذَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا الْحَدِيثُ عَلَى مَا قَالَ ابْنُ الْمُسَيَّبِ النَّفَلُ مِنَ الْخُمُسِ ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ كَمَا قَالَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Badr kunida oʻzlarining Zulfaqor qilichlarini nafl (qoʻshimcha ulush) qilib oldilar. Bu (qilich) Uhud kunida tushlarida koʻrgan qilich edi. Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻldan, Ibn Abu Zinodning hadisidan bilamiz. Ilm ahli xumsdan nafl berish haqida ixtilof qilganlar. Molik ibn Anas aytdi: Rasululloh ﷺ barcha gʻazotlarida nafl berganlari menga yetmagan, lekin baʼzilarida nafl berganlari menga yetdi. Bu esa oʻljaning avvali va oxirida imomning ijtihodiga koʻra (boʻladi). Ibn Mansur aytdi: Men Ahmadga: Nabiy ﷺ (qoʻshindan) ajralib yurganda xumsdan keyin chorak (ulush), qaytganda xumsdan keyin uchdan bir (ulush) nafl berar edilar, dedim. U: Xumsni ajratib chiqaradi, soʻng qolganidan nafl beradi va bundan oshirmaydi, dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis Ibn Musayyab aytganidek: nafl xumsdan (beriladi). Ishoq ham (Ibn Musayyab) aytgandek aytdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Бадр кунида ўзларининг Зулфақор қиличларини нафл (қўшимча улуш) қилиб олдилар. Бу (қилич) Уҳуд кунида тушларида кўрган қилич эди. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан, Ибн Абу Зиноднинг ҳадисидан биламиз. Илм аҳли хумсдан нафл бериш ҳақида ихтилоф қилганлар. Молик ибн Анас айтди: Расулуллоҳ ﷺ барча ғазотларида нафл берганлари менга етмаган, лекин баъзиларида нафл берганлари менга етди. Бу эса ўлжанинг аввали ва охирида имомнинг ижтиҳодига кўра (бўлади). Ибн Мансур айтди: Мен Аҳмадга: Набий ﷺ (қўшиндан) ажралиб юрганда хумсдан кейин чорак (улуш), қайтганда хумсдан кейин учдан бир (улуш) нафл берар эдилар, дедим. У: Хумсни ажратиб чиқаради, сўнг қолганидан нафл беради ва бундан оширмайди, деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Ибн Мусайяб айтганидек: нафл хумсдан (берилади). Ишоқ ҳам (Ибн Мусайяб) айтгандек айтди.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ كَثِيرِ بْنِ أَفْلَحَ، عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ، مَوْلَى أَبِي قَتَادَةَ عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ قَتَلَ قَتِيلاً لَهُ عَلَيْهِ بَيِّنَةٌ فَلَهُ سَلَبُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ ‏.‏

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan ham yuqoridagiga oʻxshash rivoyat qilingan. Bu bobda Avf ibn Molik, Xolid ibn al-Valid, Anas va Samura ibn Jundabdan ham (rivoyatlar) bor. Bu hadis hasan sahihdir. Abu Muhammad — bu Abu Qatodaning ozod qilingan quli Nofedir. Nabiy ﷺning sahobalari va boshqalaridan baʼzi ilm ahli shu (hadisga) amal qiladi va bu Avzoiy, Shofeiy hamda Ahmadning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli: Imom yechib olingan oʻljadan xumsni ajratib chiqaradi, dedi. Savriy aytdi: Nafl — imomning: «Kim biror narsa qoʻlga kiritsa, u oʻshaniki, kim birovni oʻldirsa, oʻljasi unga tegishli» deyishidir, bu joiz boʻlib, unda xums yoʻq. Ishoq aytdi: Yechib olingan oʻlja oʻldiruvchiniki, faqat agar u koʻp narsa boʻlsa va imom undan xumsni chiqarishni maqsadga muvofiq deb topsa, Umar ibn al-Xattob qilganidek (qiladi).Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ҳам юқоридагига ўхшаш ривоят қилинган. Бу бобда Авф ибн Молик, Холид ибн ал-Валид, Анас ва Самура ибн Жундабдан ҳам (ривоятлар) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Муҳаммад — бу Абу Қатоданинг озод қилинган қули Нофедир. Набий ﷺнинг саҳобалари ва бошқаларидан баъзи илм аҳли шу (ҳадисга) амал қилади ва бу Авзоий, Шофеий ҳамда Аҳмаднинг сўзидир. Баъзи илм аҳли: Имом ечиб олинган ўлжадан хумсни ажратиб чиқаради, деди. Саврий айтди: Нафл — имомнинг: «Ким бирор нарса қўлга киритса, у ўшаники, ким бировни ўлдирса, ўлжаси унга тегишли» дейишидир, бу жоиз бўлиб, унда хумс йўқ. Ишоқ айтди: Ечиб олинган ўлжа ўлдирувчиники, фақат агар у кўп нарса бўлса ва имом ундан хумсни чиқаришни мақсадга мувофиқ деб топса, Умар ибн ал-Хаттоб қилганидек (қилади).

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ، وَخَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ، وَأَنَسٍ، وَسَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ، ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو مُحَمَّدٍ هُوَ نَافِعٌ مَوْلَى أَبِي قَتَادَةَ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ الأَوْزَاعِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لِلإِمَامِ أَنْ يُخْرِجَ مِنَ السَّلَبِ الْخُمُسَ ‏.‏ وَقَالَ الثَّوْرِيُّ النَّفَلُ أَنْ يَقُولَ الإِمَامُ مَنْ أَصَابَ شَيْئًا فَهُوَ لَهُ وَمَنْ قَتَلَ قَتِيلاً فَلَهُ سَلَبُهُ فَهُوَ جَائِزٌ وَلَيْسَ فِيهِ الْخُمُسُ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ السَّلَبُ لِلْقَاتِلِ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ شَيْئًا كَثِيرًا فَرَأَى الإِمَامُ أَنْ يُخْرِجَ مِنْهُ الْخُمُسَ كَمَا فَعَلَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ‏.‏

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan ham yuqoridagiga oʻxshash rivoyat qilingan. Bu bobda Avf ibn Molik, Xolid ibn al-Valid, Anas va Samura ibn Jundabdan ham (rivoyatlar) bor. Bu hadis hasan sahihdir. Abu Muhammad — bu Abu Qatodaning ozod qilingan quli Nofedir. Nabiy ﷺning sahobalari va boshqalaridan baʼzi ilm ahli shu (hadisga) amal qiladi va bu Avzoiy, Shofeiy hamda Ahmadning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli: Imom yechib olingan oʻljadan xumsni ajratib chiqaradi, dedi. Savriy aytdi: Nafl — imomning: «Kim biror narsa qoʻlga kiritsa, u oʻshaniki, kim birovni oʻldirsa, oʻljasi unga tegishli» deyishidir, bu joiz boʻlib, unda xums yoʻq. Ishoq aytdi: Yechib olingan oʻlja oʻldiruvchiniki, faqat agar u koʻp narsa boʻlsa va imom undan xumsni chiqarishni maqsadga muvofiq deb topsa, Umar ibn al-Xattob qilganidek (qiladi).Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ҳам юқоридагига ўхшаш ривоят қилинган. Бу бобда Авф ибн Молик, Холид ибн ал-Валид, Анас ва Самура ибн Жундабдан ҳам (ривоятлар) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Муҳаммад — бу Абу Қатоданинг озод қилинган қули Нофедир. Набий ﷺнинг саҳобалари ва бошқаларидан баъзи илм аҳли шу (ҳадисга) амал қилади ва бу Авзоий, Шофеий ҳамда Аҳмаднинг сўзидир. Баъзи илм аҳли: Имом ечиб олинган ўлжадан хумсни ажратиб чиқаради, деди. Саврий айтди: Нафл — имомнинг: «Ким бирор нарса қўлга киритса, у ўшаники, ким бировни ўлдирса, ўлжаси унга тегишли» дейишидир, бу жоиз бўлиб, унда хумс йўқ. Ишоқ айтди: Ечиб олинган ўлжа ўлдирувчиники, фақат агар у кўп нарса бўлса ва имом ундан хумсни чиқаришни мақсадга мувофиқ деб топса, Умар ибн ал-Хаттоб қилганидек (қилади).

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ جَهْضَمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ شِرَاءِ الْمَغَانِمِ حَتَّى تُقْسَمَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ oʻljalar taqsim qilinmaguncha ularni sotib olishdan qaytardilar. Bu bobda Abu Hurayradan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ўлжалар тақсим қилинмагунча уларни сотиб олишдан қайтардилар. Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى النَّيْسَابُورِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ النَّبِيلُ، عَنْ وَهْبٍ أَبِي خَالِدٍ، قَالَ حَدَّثَتْنِي أُمُّ حَبِيبَةَ بِنْتُ عِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ، أَنَّ أَبَاهَا، أَخْبَرَهَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى أَنْ تُوطَأَ السَّبَايَا حَتَّى يَضَعْنَ مَا فِي بُطُونِهِنَّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ رُوَيْفِعِ بْنِ ثَابِتٍ ‏.‏ وَحَدِيثُ عِرْبَاضٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَقَالَ الأَوْزَاعِيُّ إِذَا اشْتَرَى الرَّجُلُ الْجَارِيَةَ مِنَ السَّبْىِ وَهِيَ حَامِلٌ فَقَدْ رُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ قَالَ لاَ تُوطَأُ حَامِلٌ حَتَّى تَضَعَ ‏.‏ قَالَ الأَوْزَاعِيُّ وَأَمَّا الْحَرَائِرُ فَقَدْ مَضَتِ السُّنَّةُ فِيهِنَّ بِأَنْ أُمِرْنَ بِالْعِدَّةِ ‏.‏ قَالَ حَدَّثَنِي بِذَلِكَ عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ قَالَ حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ عَنِ الأَوْزَاعِيِّ ‏.‏

Umm Habiba binti Irboz ibn Soriya otasidan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ asira (qul qilingan) ayollar qornidagini tugʻib boʻlmagunlaricha ular bilan yaqinlik qilishdan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ruvayfiʼ ibn Sobitdan ham (rivoyat) bor. Irbozning hadisi gʻaribdir. Ilm ahli shu (hadisga) amal qiladi. Avzoiy aytdi: Kishi asiralardan homilador choʻrini sotib olsa — Umar ibn al-Xattobdan rivoyat qilinishicha, u: «Homilador (ayol) tugʻmaguncha u bilan yaqinlik qilinmaydi», degan. Avzoiy aytdi: Ozod ayollarga kelsak, ular haqida idda (kutish muddati) buyurilgani sunnatda oʻtgan.Умм Ҳабиба бинти Ирбоз ибн Сория отасидан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ асира (қул қилинган) аёллар қорнидагини туғиб бўлмагунларича улар билан яқинлик қилишдан қайтардилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Рувайфиъ ибн Собитдан ҳам (ривоят) бор. Ирбознинг ҳадиси ғарибдир. Илм аҳли шу (ҳадисга) амал қилади. Авзоий айтди: Киши асиралардан ҳомиладор чўрини сотиб олса — Умар ибн ал-Хаттобдан ривоят қилинишича, у: «Ҳомиладор (аёл) туғмагунча у билан яқинлик қилинмайди», деган. Авзоий айтди: Озод аёлларга келсак, улар ҳақида идда (кутиш муддати) буюрилгани суннатда ўтган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، عَنْ شُعْبَةَ، أَخْبَرَنِي سِمَاكُ بْنُ حَرْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ قَبِيصَةَ بْنَ هُلْبٍ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَأَلْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَنْ طَعَامِ النَّصَارَى فَقَالَ ‏"‏ لاَ يَتَخَلَّجَنَّ فِي صَدْرِكَ طَعَامٌ ضَارَعْتَ فِيهِ النَّصْرَانِيَّةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan ham shunga oʻxshash rivoyat qildi. Ilm ahli kitob ahlining taomiga ruxsat berilishi haqida shu (hadisga) amal qiladi.Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилди. Илм аҳли китоб аҳлининг таомига рухсат берилиши ҳақида шу (ҳадисга) амал қилади.

قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ مَحْمُودًا، وَقَالَ، عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ هُلْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ ‏.‏

Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan ham shunga oʻxshash rivoyat qildi. Ilm ahli kitob ahlining taomiga ruxsat berilishi haqida shu (hadisga) amal qiladi.Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилди. Илм аҳли китоб аҳлининг таомига рухсат берилиши ҳақида шу (ҳадисга) амал қилади.

قَالَ مَحْمُودٌ وَقَالَ وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ مُرِّيِّ بْنِ قَطَرِيٍّ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ الرُّخْصَةِ فِي طَعَامِ أَهْلِ الْكِتَابِ ‏.‏

Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan ham shunga oʻxshash rivoyat qildi. Ilm ahli kitob ahlining taomiga ruxsat berilishi haqida shu (hadisga) amal qiladi.Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилди. Илм аҳли китоб аҳлининг таомига рухсат берилиши ҳақида шу (ҳадисга) амал қилади.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ الشَّيْبَانِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي حُيَىٌّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيِّ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ فَرَّقَ بَيْنَ وَالِدَةٍ وَوَلَدِهَا فَرَّقَ اللَّهُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ أَحِبَّتِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ كَرِهُوا التَّفْرِيقَ بَيْنَ السَّبْىِ بَيْنَ الْوَالِدَةِ وَوَلَدِهَا وَبَيْنَ الْوَلَدِ وَالْوَالِدِ وَبَيْنَ الإِخْوَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَمِعْتُ الْبُخَارِيَّ يَقُولُ سَمِعَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيُّ مِنْ أَبِي أَيُّوبَ ‏.‏

Abu Ayyub (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning: «Kim ona bilan uning farzandi orasini ajratsa, Alloh qiyomat kunida uning bilan suyganlari orasini ajratur», deganlarini eshitdim. Abu Iso aytdi: Bu bobda Alidan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan gʻaribdir. Nabiy ﷺning sahobalari va boshqalaridan ilm ahli shu (hadisga) amal qiladi, ular asiralar orasini — ona bilan farzandi, farzand bilan ota va aka-uka orasini ajratishni makruh sanaganlar.Абу Айюб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Ким она билан унинг фарзанди орасини ажратса, Аллоҳ қиёмат кунида унинг билан суйганлари орасини ажратур», деганларини эшитдим. Абу Исо айтди: Бу бобда Алидан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Набий ﷺнинг саҳобалари ва бошқаларидан илм аҳли шу (ҳадисга) амал қилади, улар асиралар орасини — она билан фарзанди, фарзанд билан ота ва ака-ука орасини ажратишни макруҳ санаганлар.

حَدَّثَنَا أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ أَبِي السَّفَرِ، - وَاسْمُهُ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْهَمْدَانِيُّ وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الْحَفَرِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ هِشَامٍ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ عَبِيدَةَ، عَنْ عَلِيٍّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ جِبْرَائِيلَ هَبَطَ عَلَيْهِ فَقَالَ لَهُ خَيِّرْهُمْ يَعْنِي أَصْحَابَكَ فِي أُسَارَى بَدْرٍ الْقَتْلَ أَوِ الْفِدَاءَ عَلَى أَنْ يُقْتَلَ مِنْهُمْ قَابِلاً مِثْلُهُمْ ‏.‏ قَالُوا الْفِدَاءَ وَيُقْتَلَ مِنَّا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأَنَسٍ وَأَبِي بَرْزَةَ وَجُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ أَبِي زَائِدَةَ ‏.‏ وَرَوَى أَبُو أُسَامَةَ عَنْ هِشَامٍ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ عَنْ عَبِيدَةَ عَنْ عَلِيٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ وَرَوَى ابْنُ عَوْنٍ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ عَنْ عَبِيدَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏ وَأَبُو دَاوُدَ الْحَفَرِيُّ اسْمُهُ عُمَرُ بْنُ سَعْدٍ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Jibroil u zotning huzuriga tushib, unga: ‹Ularni — yaʼni sahobalaringizni — Badr asirlari xususida tanlatib qoʻ: ularni oʻldirish yoki tovon evaziga ozod qilish, ammo (agar tovon olsalar) kelgusi yili ulardan oʻshancha (kishi) oʻldiriladi›, dedi. Ular: ‹Tovon (olamiz), bizdan (oʻshancha) oʻldirilsa ham (rozimiz)›, dedilar», dedilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Ibn Masʼud, Anas, Abu Barza va Jubayr ibn Mutʼimdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis Savriyning hadisidan hasan gʻaribdir, biz uni faqat Ibn Abu Zoidaning hadisidan bilamiz. Abu Usoma Hishomdan, u Ibn Sirindan, u Abiydadan, u Alidan, u Nabiy ﷺdan ham shunga oʻxshash rivoyat qilgan. Ibn Avn esa Ibn Sirindan, u Abiydadan, u Nabiy ﷺdan mursal (sahobani tushirib) rivoyat qilgan. Abu Dovud al-Hafariyning ismi Umar ibn Saʼddir.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Жиброил у зотнинг ҳузурига тушиб, унга: ‹Уларни — яъни саҳобаларингизни — Бадр асирлари хусусида танлатиб қў: уларни ўлдириш ёки товон эвазига озод қилиш, аммо (агар товон олсалар) келгуси йили улардан ўшанча (киши) ўлдирилади›, деди. Улар: ‹Товон (оламиз), биздан (ўшанча) ўлдирилса ҳам (розимиз)›, дедилар», дедилар. (Рови) айтди: Бу бобда Ибн Масъуд, Анас, Абу Барза ва Жубайр ибн Мутъимдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Саврийнинг ҳадисидан ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Ибн Абу Зоиданинг ҳадисидан биламиз. Абу Усома Ҳишомдан, у Ибн Сириндан, у Абийдадан, у Алидан, у Набий ﷺдан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилган. Ибн Авн эса Ибн Сириндан, у Абийдадан, у Набий ﷺдан мурсал (саҳобани тушириб) ривоят қилган. Абу Довуд ал-Ҳафарийнинг исми Умар ибн Саъддир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ عَمِّهِ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَدَى رَجُلَيْنِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ بِرَجُلٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَعَمُّ أَبِي قِلاَبَةَ هُوَ أَبُو الْمُهَلَّبِ وَاسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَمْرٍو وَيُقَالُ مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو وَأَبُو قِلاَبَةَ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ الْجَرْمِيُّ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ لِلإِمَامِ أَنْ يَمُنَّ عَلَى مَنْ شَاءَ مِنَ الأُسَارَى وَيَقْتُلَ مَنْ شَاءَ مِنْهُمْ وَيَفْدِيَ مَنْ شَاءَ ‏.‏ وَاخْتَارَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْقَتْلَ عَلَى الْفِدَاءِ ‏.‏ وَقَالَ الأَوْزَاعِيُّ بَلَغَنِي أَنَّ هَذِهِ الآيَةَ مَنْسُوخَةٌ قَوْلُهُ تَعَالَى‏:‏ ‏(‏فَإِِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً‏)‏ نَسَخَتْهَا‏:‏ ‏(‏وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ ‏)‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ هَنَّادٌ حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ عَنِ الأَوْزَاعِيِّ ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ قُلْتُ لأَحْمَدَ إِذَا أُسِرَ الأَسِيرُ يُقْتَلُ أَوْ يُفَادَى أَحَبُّ إِلَيْكَ قَالَ إِنْ قَدَرُوا أَنْ يُفَادُوا فَلَيْسَ بِهِ بَأْسٌ وَإِنْ قُتِلَ فَمَا أَعْلَمُ بِهِ بَأْسًا ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الإِثْخَانُ أَحَبُّ إِلَىَّ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ مَعْرُوفًا فَأَطْمَعُ بِهِ الْكَثِيرَ ‏.‏

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ musulmonlardan ikki kishini mushriklardan bir kishi evaziga fido qildilar (asir almashtirib qutqardilar). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan koʻpchilik ilm ahli shunga amal qilganlar: imom asirlardan xohlaganiga minnat qoʻyib qoʻyib yuborishi, xohlaganini oʻldirishi va xohlaganini fido evaziga almashtirishi mumkin. Baʼzi ilm ahli esa fidodan koʻra oʻldirishni afzal koʻrgan. Avzoiy aytdi: Menga yetib kelishicha, Alloh taoloning {Soʻngra yo minnat qilib (qoʻyib yuborasizlar) yoki tovon olib (ozod qilasizlar)} (Muhammad 4) degan oyati mansux boʻlib, uni {Ularni qayerda topsangiz oʻldiringlar} (Baqara 191) degan oyat bekor qilgan. Ishoq ibn Mansur aytdi: Ahmaddan: «Asir asir olinganda, seningcha oʻldirilishi yoki fido evaziga almashtirilishi afzalmi?» deb soʻradim. U: «Agar fido qila olsalar, bunda gunoh yoʻq, agar oʻldirilsa ham, men bunda gunoh deb bilmayman», dedi.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ мусулмонлардан икки кишини мушриклардан бир киши эвазига фидо қилдилар (асир алмаштириб қутқардилар). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган кўпчилик илм аҳли шунга амал қилганлар: имом асирлардан хоҳлаганига миннат қўйиб қўйиб юбориши, хоҳлаганини ўлдириши ва хоҳлаганини фидо эвазига алмаштириши мумкин. Баъзи илм аҳли эса фидодан кўра ўлдиришни афзал кўрган. Авзоий айтди: Менга етиб келишича, Аллоҳ таолонинг {Сўнгра ё миннат қилиб (қўйиб юборасизлар) ёки товон олиб (озод қиласизлар)} (Муҳаммад 4) деган ояти мансух бўлиб, уни {Уларни қаерда топсангиз ўлдиринглар} (Бақара 191) деган оят бекор қилган. Ишоқ ибн Мансур айтди: Аҳмаддан: «Асир асир олинганда, сенингча ўлдирилиши ёки фидо эвазига алмаштирилиши афзалми?» деб сўрадим. У: «Агар фидо қила олсалар, бунда гуноҳ йўқ, агар ўлдирилса ҳам, мен бунда гуноҳ деб билмайман», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَخْبَرَهُ أَنَّ امْرَأَةً وُجِدَتْ فِي بَعْضِ مَغَازِي رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَقْتُولَةً فَأَنْكَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَلِكَ وَنَهَى عَنْ قَتْلِ النِّسَاءِ وَالصِّبْيَانِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ بُرَيْدَةَ وَرَبَاحٍ وَيُقَالُ رِيَاحُ بْنُ الرَّبِيعِ وَالأَسْوَدِ بْنِ سَرِيعٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَالصَّعْبِ بْنِ جَثَّامَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ كَرِهُوا قَتْلَ النِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَرَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْبَيَاتِ وَقَتْلِ النِّسَاءِ فِيهِمْ وَالْوِلْدَانِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَرَخَّصَا فِي الْبَيَاتِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺning gʻazotlaridan birida oʻldirilgan bir ayol topildi. Shunda Rasululloh ﷺ buni inkor qildilar va ayollar hamda bolalarni oʻldirishdan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahli shunga amal qilib, ayollar va bolalarni oʻldirishni makruh sanaganlar. Bu Sufyon Savriy va Shofeiyning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa tunda bostirib hujum qilishda ular orasida ayollar va bolalar oʻldirilishiga ruxsat berganlar. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir; ular tunda bostirib hujum qilishga ruxsat berganlar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺнинг ғазотларидан бирида ўлдирилган бир аёл топилди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ буни инкор қилдилар ва аёллар ҳамда болаларни ўлдиришдан қайтардилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли шунга амал қилиб, аёллар ва болаларни ўлдиришни макруҳ санаганлар. Бу Суфён Саврий ва Шофеийнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса тунда бостириб ҳужум қилишда улар орасида аёллар ва болалар ўлдирилишига рухсат берганлар. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир; улар тунда бостириб ҳужум қилишга рухсат берганлар.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي الصَّعْبُ بْنُ جَثَّامَةَ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ خَيْلَنَا أَوْطَأَتْ مِنْ نِسَاءِ الْمُشْرِكِينَ وَأَوْلاَدِهِمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ هُمْ مِنْ آبَائِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Menga Saʼb ibn Jassoma xabar berib aytdi: «Men: ‹Ey Rasululloh, bizning otliqlarimiz mushriklarning ayollari va bolalarini bosib oʻtdi (oʻldirib qoʻydi)›, dedim. U zot: ‹Ular oʻz otalaridandir (yaʼni ular hukmda otalariga tobedir)›, dedilar». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Менга Саъб ибн Жассома хабар бериб айтди: «Мен: ‹Эй Расулуллоҳ, бизнинг отлиқларимиз мушрикларнинг аёллари ва болаларини босиб ўтди (ўлдириб қўйди)›, дедим. У зот: ‹Улар ўз оталаридандир (яъни улар ҳукмда оталарига тобедир)›, дедилар». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ بَعَثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بَعْثٍ فَقَالَ ‏"‏ إِنْ وَجَدْتُمْ فُلاَنًا وَفُلاَنًا لِرَجُلَيْنِ مِنْ قُرَيْشٍ فَأَحْرِقُوهُمَا بِالنَّارِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ أَرَدْنَا الْخُرُوجَ ‏"‏ إِنِّي كُنْتُ أَمَرْتُكُمْ أَنْ تَحْرِقُوا فُلاَنًا وَفُلاَنًا بِالنَّارِ وَإِنَّ النَّارَ لاَ يُعَذِّبُ بِهَا إِلاَّ اللَّهُ فَإِنْ وَجَدْتُمُوهُمَا فَاقْتُلُوهُمَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَحَمْزَةَ بْنِ عَمْرٍو الأَسْلَمِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَقَدْ ذَكَرَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ بَيْنَ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ وَبَيْنَ أَبِي هُرَيْرَةَ رَجُلاً فِي هَذَا الْحَدِيثِ وَرَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ مِثْلَ رِوَايَةِ اللَّيْثِ وَحَدِيثُ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ أَشْبَهُ وَأَصَحُّ ‏.‏ قَالَ الْبُخَارِيُّ وَسُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ قَدْ سَمِعَ مِنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَحَدِيثُ حَمْزَةَ بْنِ عَمْرٍو فِي هَذَا الْبَابِ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bizni bir lashkar bilan joʻnatdilar va: «Agar falon va falonni topsangiz, — Qurayshdan boʻlgan ikki kishini nazarda tutib, — ularni olovda yondiringlar», dedilar. Soʻngra biz chiqmoqchi boʻlganimizda Rasululloh ﷺ: «Men sizlarga falon va falonni olovda yondirishni buyurgan edim, holbuki olov bilan faqat Alloh azoblaydi. Bas, agar ularni topsangiz, ularni oʻldiringlar», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli shunga amal qilganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бизни бир лашкар билан жўнатдилар ва: «Агар фалон ва фалонни топсангиз, — Қурайшдан бўлган икки кишини назарда тутиб, — уларни оловда ёндиринглар», дедилар. Сўнгра биз чиқмоқчи бўлганимизда Расулуллоҳ ﷺ: «Мен сизларга фалон ва фалонни оловда ёндиришни буюрган эдим, ҳолбуки олов билан фақат Аллоҳ азоблайди. Бас, агар уларни топсангиз, уларни ўлдиринглар», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли шунга амал қилганлар.

حَدَّثَنِي أَبُو رَجَاءٍ، قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، عَنْ ثَوْبَانَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ‏"‏ مَنْ مَاتَ وَهُوَ بَرِيءٌ مِنْ ثَلاَثٍ الْكِبْرِ وَالْغُلُولِ وَالدَّيْنِ دَخَلَ الْجَنَّةَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ ‏.‏

Savbon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimki uchta narsadan — takabburlikdan, gʻululdan (oʻljaga xiyonatdan) va qarzdan — pok holda vafot etsa, jannatga kiradi», dedilar.Савбон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимки учта нарсадан — такаббурликдан, ғулулдан (ўлжага хиёнатдан) ва қарздан — пок ҳолда вафот этса, жаннатга киради», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، عَنْ مَعْدَانَ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ ثَوْبَانَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ فَارَقَ الرُّوحُ الْجَسَدَ وَهُوَ بَرِيءٌ مِنْ ثَلاَثٍ الْكَنْزِ وَالْغُلُولِ وَالدَّيْنِ دَخَلَ الْجَنَّةَ ‏"‏ ‏.‏ هَكَذَا قَالَ سَعِيدٌ الْكَنْزَ وَقَالَ أَبُو عَوَانَةَ فِي حَدِيثِهِ الْكِبْرَ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ مَعْدَانَ وَرِوَايَةُ سَعِيدٍ أَصَحُّ ‏.‏

Savbon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimning ruhi tanasidan uchta narsadan — kanzdan (yigʻib koʻmilgan maldan), gʻululdan (oʻljaga xiyonatdan) va qarzdan — pok holda ajralsa, jannatga kiradi», dedilar. Saʼid oʻz rivoyatida shunday, yaʼni «kanz» deb aytdi. Abu Avona esa oʻz hadisida «takabburlik» deb aytdi va unda Maʼdondan (rivoyatni) zikr qilmadi. Saʼidning rivoyati esa sahihroqdir.Савбон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимнинг руҳи танасидан учта нарсадан — канздан (йиғиб кўмилган малдан), ғулулдан (ўлжага хиёнатдан) ва қарздан — пок ҳолда ажралса, жаннатга киради», дедилар. Саъид ўз ривоятида шундай, яъни «канз» деб айтди. Абу Авона эса ўз ҳадисида «такаббурлик» деб айтди ва унда Маъдондан (ривоятни) зикр қилмади. Саъиднинг ривояти эса саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا سِمَاكٌ أَبُو زُمَيْلٍ الْحَنَفِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، يَقُولُ حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، قَالَ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ فُلاَنًا قَدِ اسْتُشْهِدَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ كَلاَّ قَدْ رَأَيْتُهُ فِي النَّارِ بِعَبَاءَةٍ قَدْ غَلَّهَا قَالَ قُمْ يَا عَلِيُّ فَنَادِ إِنَّهُ لاَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلاَّ الْمُؤْمِنُونَ ثَلاَثًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Ey Rasululloh, falon kishi shahid boʻldi», deyildi. U zot: «Yoʻq! Men uni oʻzi oʻljadan oʻgʻirlagan bir aboga (yopinchiq) sababli oʻt ichida koʻrdim», dedilar. Soʻng: «Ey Ali, turib nido qilki, jannatga faqat moʻminlargina kiradi», dedilar va buni uch marta takrorladilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Эй Расулуллоҳ, фалон киши шаҳид бўлди», дейилди. У зот: «Йўқ! Мен уни ўзи ўлжадан ўғирлаган бир абога (ёпинчиқ) сабабли ўт ичида кўрдим», дедилар. Сўнг: «Эй Али, туриб нидо қилки, жаннатга фақат мўминларгина киради», дедилар ва буни уч марта такрорладилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ هِلاَلٍ الصَّوَّافُ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ الضُّبَعِيُّ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَغْزُو بِأُمِّ سُلَيْمٍ وَنِسْوَةٍ مَعَهَا مِنَ الأَنْصَارِ يَسْقِينَ الْمَاءَ وَيُدَاوِينَ الْجَرْحَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ الرُّبَيِّعِ بِنْتِ مُعَوِّذٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Ummu Sulaym va u bilan birga ansorlardan boʻlgan ayollar bilan gʻazotga chiqar edilar; ular suv berib, yaradorlarni davolar edilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Rubayyiʼ binti Muavvizdan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan sahihdir.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Умму Сулайм ва у билан бирга ансорлардан бўлган аёллар билан ғазотга чиқар эдилар; улар сув бериб, ярадорларни даволар эдилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Рубаййиъ бинти Муаввиздан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ سَعِيدٍ الْكِنْدِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ ثُوَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيٍّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ كِسْرَى أَهْدَى إِلَيْهِ فَقَبِلَ مِنْهُ وَأَنَّ الْمُلُوكَ أَهْدَوْا إِلَيْهِ فَقَبِلَ مِنْهُمْ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَثُوَيْرٌ هُوَ ابْنُ أَبِي فَاخِتَةَ وَأَبُو فَاخِتَةَ اسْمُهُ سَعِيدُ بْنُ عِلاَقَةَ وَثُوَيْرٌ يُكْنَى أَبَا جَهْمٍ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: Kisro (Eron podshohi) u zotga hadya yubordi, u zot undan qabul qildilar; va podshohlar u zotga hadyalar yuborishdi, u zot ulardan ham qabul qildilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Jobirdan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan gʻaribdir.Али (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: Кисро (Эрон подшоҳи) у зотга ҳадя юборди, у зот ундан қабул қилдилар; ва подшоҳлар у зотга ҳадялар юборишди, у зот улардан ҳам қабул қилдилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Жобирдан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، عَنْ عِمْرَانَ الْقَطَّانِ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، هُوَ ابْنُ الشِّخِّيرِ عَنْ عِيَاضِ بْنِ حِمَارٍ، أَنَّهُ أَهْدَى لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَدِيَّةً لَهُ أَوْ نَاقَةً فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَسْلَمْتَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنِّي نُهِيتُ عَنْ زَبْدِ الْمُشْرِكِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ إِنِّي نُهِيتُ عَنْ زَبْدِ الْمُشْرِكِينَ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي هَدَايَاهُمْ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يَقْبَلُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ هَدَايَاهُمْ وَذُكِرَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الْكَرَاهِيَةُ وَاحْتُمِلَ أَنْ يَكُونَ هَذَا بَعْدَ مَا كَانَ يَقْبَلُ مِنْهُمْ ثُمَّ نَهَى عَنْ هَدَايَاهُمْ ‏.‏

Iyoz ibn Himor (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Nabiy ﷺga bir hadya yoki bir tuya hadya qildi. Shunda Nabiy ﷺ: «Islomni qabul qildingmi?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot: «Men mushriklarning zabdidan (hadyasidan) qaytarilganman», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. U zotning «Men mushriklarning zabdidan qaytarilganman» degan soʻzlarining maʼnosi ularning hadyalaridir. Nabiy ﷺdan mushriklardan ularning hadyalarini qabul qilganlari ham rivoyat qilingan; bu hadisda esa makruhlik zikr qilingan. Boʻlishi mumkinki, bu (qaytarish) u zot ulardan qabul qilib turganlaridan keyin boʻlgan, soʻng ularning hadyalaridan qaytargan.Иёз ибн Ҳимор (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Набий ﷺга бир ҳадя ёки бир туя ҳадя қилди. Шунда Набий ﷺ: «Исломни қабул қилдингми?» дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «Мен мушрикларнинг забдидан (ҳадясидан) қайтарилганман», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. У зотнинг «Мен мушрикларнинг забдидан қайтарилганман» деган сўзларининг маъноси уларнинг ҳадяларидир. Набий ﷺдан мушриклардан уларнинг ҳадяларини қабул қилганлари ҳам ривоят қилинган; бу ҳадисда эса макруҳлик зикр қилинган. Бўлиши мумкинки, бу (қайтариш) у зот улардан қабул қилиб турганларидан кейин бўлган, сўнг уларнинг ҳадяларидан қайтарган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا بَكَّارُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي بَكْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَتَاهُ أَمْرٌ فَسُرَّ بِهِ فَخَرَّ لِلَّهِ سَاجِدًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ بَكَّارِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ رَأَوْا سَجْدَةَ الشُّكْرِ ‏.‏ وَبَكَّارُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ مُقَارِبُ الْحَدِيثِ ‏.‏

Abu Bakra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺga (xushxabar boʻlgan) bir ish kelib, u zot bundan xursand boʻldilar va Alloh uchun sajdaga yiqildilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir; biz uni faqat shu yoʻldan, Bakkor ibn Abdulazizning hadisi sifatida bilamiz. Koʻpchilik ilm ahli shunga amal qilib, shukr sajdasini (joiz) koʻrganlar. Bakkor ibn Abdulaziz ibn Abu Bakra esa muqorib ul-hadis (hadisi oʻrtacha)dir.Абу Бакра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺга (хушхабар бўлган) бир иш келиб, у зот бундан хурсанд бўлдилар ва Аллоҳ учун саждага йиқилдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир; биз уни фақат шу йўлдан, Баккор ибн Абдулазизнинг ҳадиси сифатида биламиз. Кўпчилик илм аҳли шунга амал қилиб, шукр саждасини (жоиз) кўрганлар. Баккор ибн Абдулазиз ибн Абу Бакра эса муқориб ул-ҳадис (ҳадиси ўртача)дир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَكْثَمَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ رَبَاحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ الْمَرْأَةَ لَتَأْخُذُ لِلْقَوْمِ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي تُجِيرُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ هَانِئٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا فَقَالَ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَكَثِيرُ بْنُ زَيْدٍ قَدْ سَمِعَ مِنَ الْوَلِيدِ بْنِ رَبَاحٍ وَالْوَلِيدُ بْنُ رَبَاحٍ سَمِعَ مِنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَهُوَ مُقَارِبُ الْحَدِيثِ ‏.‏

Ummu Honi (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: «Men qaynogʻalarimdan ikki kishiga omonlik berdim. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Sen kimga omonlik bergan boʻlsang, biz ham unga omonlik berdik›, dedilar». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ilm ahli shunga amal qilib, ayolning omonlik berishini joiz sanaganlar. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir; ular ayol va qulning omonlik berishini joiz deganlar. Umar ibn al-Xattobdan ham qulning omonlik berishini joiz sanagani rivoyat qilingan. Ali ibn Abu Tolib va Abdulloh ibn Amrdan Nabiy ﷺ: «Musulmonlarning zimmasi (omonligi) birdir, uni ularning eng quyisi ham bajara oladi (yaʼni omonligi eʼtiborga olinadi)», deganlari rivoyat qilingan. Abu Iso aytdi: Ilm ahli nazdida bu (hadis)ning maʼnosi shuki, musulmonlardan kim omonlik bersa, u barchasi uchun joizdir.Умму Ҳони (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: «Мен қайноғаларимдан икки кишига омонлик бердим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Сен кимга омонлик берган бўлсанг, биз ҳам унга омонлик бердик›, дедилар». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли шунга амал қилиб, аёлнинг омонлик беришини жоиз санаганлар. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир; улар аёл ва қулнинг омонлик беришини жоиз деганлар. Умар ибн ал-Хаттобдан ҳам қулнинг омонлик беришини жоиз санагани ривоят қилинган. Али ибн Абу Толиб ва Абдуллоҳ ибн Амрдан Набий ﷺ: «Мусулмонларнинг зиммаси (омонлиги) бирдир, уни уларнинг энг қуйиси ҳам бажара олади (яъни омонлиги эътиборга олинади)», деганлари ривоят қилинган. Абу Исо айтди: Илм аҳли наздида бу (ҳадис)нинг маъноси шуки, мусулмонлардан ким омонлик берса, у барчаси учун жоиздир.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي مُرَّةَ، مَوْلَى عَقِيلِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَنْ أُمِّ هَانِئٍ، أَنَّهَا قَالَتْ أَجَرْتُ رَجُلَيْنِ مِنْ أَحْمَائِي فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قَدْ أَمَّنَّا مَنْ أَمَّنْتِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَجَازُوا أَمَانَ الْمَرْأَةِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ أَجَازَا أَمَانَ الْمَرْأَةِ وَالْعَبْدِ ‏.‏ وَأَبُو مُرَّةَ مَوْلَى عَقِيلِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَيُقَالُ لَهُ أَيْضًا مَوْلَى أُمِّ هَانِئٍ وَاسْمُهُ يَزِيدُ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ أَجَازَ أَمَانَ الْعَبْدِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ ذِمَّةُ الْمُسْلِمِينَ وَاحِدَةٌ يَسْعَى بِهَا أَدْنَاهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَمَعْنَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ مَنْ أَعْطَى الأَمَانَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَهُوَ جِائِزٌ عَلَى كُلِّهِمْ ‏.‏

Ummu Honi (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: «Men qaynogʻalarimdan ikki kishiga omonlik berdim. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Sen kimga omonlik bergan boʻlsang, biz ham unga omonlik berdik›, dedilar». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ilm ahli shunga amal qilib, ayolning omonlik berishini joiz sanaganlar. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir; ular ayol va qulning omonlik berishini joiz deganlar. Umar ibn al-Xattobdan ham qulning omonlik berishini joiz sanagani rivoyat qilingan. Ali ibn Abu Tolib va Abdulloh ibn Amrdan Nabiy ﷺ: «Musulmonlarning zimmasi (omonligi) birdir, uni ularning eng quyisi ham bajara oladi (yaʼni omonligi eʼtiborga olinadi)», deganlari rivoyat qilingan. Abu Iso aytdi: Ilm ahli nazdida bu (hadis)ning maʼnosi shuki, musulmonlardan kim omonlik bersa, u barchasi uchun joizdir.Умму Ҳони (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: «Мен қайноғаларимдан икки кишига омонлик бердим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Сен кимга омонлик берган бўлсанг, биз ҳам унга омонлик бердик›, дедилар». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли шунга амал қилиб, аёлнинг омонлик беришини жоиз санаганлар. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир; улар аёл ва қулнинг омонлик беришини жоиз деганлар. Умар ибн ал-Хаттобдан ҳам қулнинг омонлик беришини жоиз санагани ривоят қилинган. Али ибн Абу Толиб ва Абдуллоҳ ибн Амрдан Набий ﷺ: «Мусулмонларнинг зиммаси (омонлиги) бирдир, уни уларнинг энг қуйиси ҳам бажара олади (яъни омонлиги эътиборга олинади)», деганлари ривоят қилинган. Абу Исо айтди: Илм аҳли наздида бу (ҳадис)нинг маъноси шуки, мусулмонлардан ким омонлик берса, у барчаси учун жоиздир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو الْفَيْضِ، قَالَ سَمِعْتُ سُلَيْمَ بْنَ عَامِرٍ، يَقُولُ كَانَ بَيْنَ مُعَاوِيَةَ وَبَيْنَ أَهْلِ الرُّومِ عَهْدٌ وَكَانَ يَسِيرُ فِي بِلاَدِهِمْ حَتَّى إِذَا انْقَضَى الْعَهْدُ أَغَارَ عَلَيْهِمْ فَإِذَا رَجُلٌ عَلَى دَابَّةٍ أَوْ عَلَى فَرَسٍ وَهُوَ يَقُولُ اللَّهُ أَكْبَرُ وَفَاءٌ لاَ غَدْرٌ ‏.‏ وَإِذَا هُوَ عَمْرُو بْنُ عَبَسَةَ فَسَأَلَهُ مُعَاوِيَةُ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ قَوْمٍ عَهْدٌ فَلاَ يَحُلَّنَّ عَهْدًا وَلاَ يَشُدَّنَّهُ حَتَّى يَمْضِيَ أَمَدُهُ أَوْ يَنْبِذَ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَرَجَعَ مُعَاوِيَةُ بِالنَّاسِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Amr ibn Abasa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Muoviya bilan Rum ahli oʻrtasida sulh ahdi bor edi. U ahd tugashiga yaqin ularning yurtlarida (lashkar bilan) yurar, ahd tugagach, ularga bostirib hujum qilmoqchi edi. Shu payt bir kishi ulov yoki ot ustida turib: «Allohu akbar! Vafo (ahdga sodiqlik), xiyonat emas!» deb baqirdi. U Amr ibn Abasa edi. Muoviya undan bu haqda soʻradi. U: «Men Rasululloh ﷺning: ‹Kim bilan bir qavm oʻrtasida ahd boʻlsa, muddati tugaguncha yoki ularga teng ravishda (ahdni bekor qilganini ochiq) eʼlon qilmaguncha, ahdni buzmasin va uni qattiqlashtirmasin (yaʼni ahd vaqtida hujum qilmasin)›, deganlarini eshitganman», dedi. Shunda Muoviya odamlar bilan (orqaga) qaytdi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Амр ибн Абаса (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Муовия билан Рум аҳли ўртасида сулҳ аҳди бор эди. У аҳд тугашига яқин уларнинг юртларида (лашкар билан) юрар, аҳд тугагач, уларга бостириб ҳужум қилмоқчи эди. Шу пайт бир киши улов ёки от устида туриб: «Аллоҳу акбар! Вафо (аҳдга содиқлик), хиёнат эмас!» деб бақирди. У Амр ибн Абаса эди. Муовия ундан бу ҳақда сўради. У: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Ким билан бир қавм ўртасида аҳд бўлса, муддати тугагунча ёки уларга тенг равишда (аҳдни бекор қилганини очиқ) эълон қилмагунча, аҳдни бузмасин ва уни қаттиқлаштирмасин (яъни аҳд вақтида ҳужум қилмасин)›, деганларини эшитганман», деди. Шунда Муовия одамлар билан (орқага) қайтди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنِي صَخْرُ بْنُ جُوَيْرِيَةَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ الْغَادِرَ يُنْصَبُ لَهُ لِوَاءٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ حَدِيثِ سُوَيْدٍ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ عَنْ عَلِيٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لِكُلِّ غَادِرٍ لِوَاءٌ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ لاَ أَعْرِفُ هَذَا الْحَدِيثَ مَرْفُوعًا ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ: ‹Albatta, ahdiga xiyonat qilgan kishi uchun qiyomat kuni bir bayroq tikiladi›, deganlarini eshitdim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Men Muhammaddan Suvayd — Abu Ishoq — Umora ibn Umayr — Ali — Nabiy ﷺdan: «Har bir ahdshikan uchun bayroq boʻladi» degan hadis haqida soʻradim. U: «Men bu hadisni marfuʼ holida bilmayman», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Албатта, аҳдига хиёнат қилган киши учун қиёмат куни бир байроқ тикилади›, деганларини эшитдим», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Мен Муҳаммаддан Сувайд — Абу Ишоқ — Умора ибн Умайр — Али — Набий ﷺдан: «Ҳар бир аҳдшикан учун байроқ бўлади» деган ҳадис ҳақида сўрадим. У: «Мен бу ҳадисни марфуъ ҳолида билмайман», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّهُ قَالَ رُمِيَ يَوْمَ الأَحْزَابِ سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ فَقَطَعُوا أَكْحَلَهُ أَوْ أَبْجَلَهُ فَحَسَمَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالنَّارِ فَانْتَفَخَتْ يَدُهُ فَتَرَكَهُ فَنَزَفَهُ الدَّمُ فَحَسَمَهُ أُخْرَى فَانْتَفَخَتْ يَدُهُ فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ قَالَ اللَّهُمَّ لاَ تُخْرِجْ نَفْسِي حَتَّى تُقِرَّ عَيْنِي مِنْ بَنِي قُرَيْظَةَ ‏.‏ فَاسْتَمْسَكَ عِرْقُهُ فَمَا قَطَرَ قَطْرَةً حَتَّى نَزَلُوا عَلَى حُكْمِ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ فَحَكَمَ أَنْ يُقْتَلَ رِجَالُهُمْ وَيُسْتَحْيَى نِسَاؤُهُمْ يَسْتَعِينُ بِهِنَّ الْمُسْلِمُونَ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَصَبْتَ حُكْمَ اللَّهِ فِيهِمْ ‏"‏ ‏.‏ وَكَانُوا أَرْبَعَمِائَةٍ فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ قَتْلِهِمُ انْفَتَقَ عِرْقُهُ فَمَاتَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَعَطِيَّةَ الْقُرَظِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u: «Ahzob (Xandaq) kuni Saʼd ibn Muozga oʻq tegib, uning bilak tomirini kesib yubordi. Shunda Rasululloh ﷺ uni olov bilan dogʻlab kuydirdilar, ammo qoʻli shishib ketdi. Shu sababli uni tark etdilar (qoʻyib qoʻydilar). Soʻng undan qon oqaverdi, shuning uchun yana bir bor dogʻlab kuydirdilar, qoʻli yana shishdi. Saʼd buni koʻrgach: ‹Ey Alloh, Banu Qurayza tarafidan koʻzim quvonmaguncha jonimni olmagil›, dedi. Shunda uning tomiri toʻxtab, undan bir tomchi ham oqmadi — toki ular Saʼd ibn Muozning hukmiga rozi boʻlib (qalʼadan) tushgunlaricha. (Rasululloh ﷺ) unga odam yuborib chaqirtirdilar, u esa: erkaklari oʻldirilsin, ayollaridan musulmonlar foydalanishlari uchun ular tirik qoldirilsin, deb hukm qildi. Rasululloh ﷺ: ‹Sen ular haqida Allohning hukmiga toʻgʻri yetding›, dedilar. Ular toʻrt yuz nafar edilar. Saʼd ularni oʻldirishdan boʻshagach, tomiri yorilib, vafot etdi», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у: «Аҳзоб (Хандақ) куни Саъд ибн Муозга ўқ тегиб, унинг билак томирини кесиб юборди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ уни олов билан доғлаб куйдирдилар, аммо қўли шишиб кетди. Шу сабабли уни тарк этдилар (қўйиб қўйдилар). Сўнг ундан қон оқаверди, шунинг учун яна бир бор доғлаб куйдирдилар, қўли яна шишди. Саъд буни кўргач: ‹Эй Аллоҳ, Бану Қурайза тарафидан кўзим қувонмагунча жонимни олмагил›, деди. Шунда унинг томири тўхтаб, ундан бир томчи ҳам оқмади — токи улар Саъд ибн Муознинг ҳукмига рози бўлиб (қалъадан) тушгунларича. (Расулуллоҳ ﷺ) унга одам юбориб чақиртирдилар, у эса: эркаклари ўлдирилсин, аёлларидан мусулмонлар фойдаланишлари учун улар тирик қолдирилсин, деб ҳукм қилди. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Сен улар ҳақида Аллоҳнинг ҳукмига тўғри етдинг›, дедилар. Улар тўрт юз нафар эдилар. Саъд уларни ўлдиришдан бўшагач, томири ёрилиб, вафот этди», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَبُو الْوَلِيدِ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ بَشِيرٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اقْتُلُوا شُيُوخَ الْمُشْرِكِينَ وَاسْتَحْيُوا شَرْخَهُمْ ‏"‏ ‏.‏ وَالشَّرْخُ الْغِلْمَانُ الَّذِينَ لَمْ يُنْبِتُوا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرَوَاهُ الْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ ‏.‏

Samura ibn Jundab (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Mushriklarning keksalarini oʻldiringlar va yoshlarini tirik qoldiringlar», dedilar. Sharx — hali (qovi) tuk chiqarmagan oʻgʻil bolalardir. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir. Hajjoj ibn Arto buni Qatodadan shunga oʻxshash rivoyat qilgan.Самура ибн Жундаб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Мушрикларнинг кексаларини ўлдиринглар ва ёшларини тирик қолдиринглар», дедилар. Шарх — ҳали (қови) тук чиқармаган ўғил болалардир. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Ҳажжож ибн Арто буни Қатодадан шунга ўхшаш ривоят қилган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ عَطِيَّةَ الْقُرَظِيِّ، قَالَ عُرِضْنَا عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ قُرَيْظَةَ فَكَانَ مَنْ أَنْبَتَ قُتِلَ وَمَنْ لَمْ يُنْبِتْ خُلِّيَ سَبِيلُهُ فَكُنْتُ مِمَّنْ لَمْ يُنْبِتْ فَخُلِّيَ سَبِيلِي ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُمْ يَرَوْنَ الإِنْبَاتَ بُلُوغًا إِنْ لَمْ يُعْرَفِ احْتِلاَمُهُ وَلاَ سِنُّهُ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Atiyya al-Quraziy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u: «Qurayza kuni biz Nabiy ﷺ huzurlariga koʻrik uchun olib chiqildik. Kimning (qovi) tuki chiqqan boʻlsa, oʻldirildi; tuki chiqmagan kishi esa yoʻliga qoʻyib yuborildi. Men tuki chiqmaganlardan edim, shuning uchun yoʻlimga qoʻyib yuborildim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Baʼzi ilm ahli amali shunga koʻradir: agar kishining ihtilom boʻlgani yoki yoshi maʼlum boʻlmasa, ular (qovi) tukning chiqishini balogʻat alomati deb biladilar. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Атийя ал-Қуразий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у: «Қурайза куни биз Набий ﷺ ҳузурларига кўрик учун олиб чиқилдик. Кимнинг (қови) туки чиққан бўлса, ўлдирилди; туки чиқмаган киши эса йўлига қўйиб юборилди. Мен туки чиқмаганлардан эдим, шунинг учун йўлимга қўйиб юборилдим», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли амали шунга кўрадир: агар кишининг иҳтилом бўлгани ёки ёши маълум бўлмаса, улар (қови) тукнинг чиқишини балоғат аломати деб биладилар. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْمُعَلِّمُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ فِي خُطْبَتِهِ ‏"‏ أَوْفُوا بِحِلْفِ الْجَاهِلِيَّةِ فَإِنَّهُ لاَ يَزِيدُهُ يَعْنِي الإِسْلاَمَ إِلاَّ شِدَّةً وَلاَ تُحْدِثُوا حِلْفًا فِي الإِسْلاَمِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَجُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَقَيْسِ بْنِ عَاصِمٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Amr ibn Shuayb (rahimahulloh) otasidan, u bobosidan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ xutbalarida: «Johiliyatdagi ittifoqlarga (qarindoshlik ahdlariga) vafo qilinglar, chunki u, yaʼni Islom, faqat uni (ittifoqni) mustahkamroq qiladi. Islomda esa yangi ittifoq paydo qilmanglar», dedilar. Bu bobda Abdurrahmon ibn Avf, Ummu Salama, Jubayr ibn Mutʼim, Abu Hurayra, Ibn Abbos va Qays ibn Osimdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Амр ибн Шуайб (раҳимаҳуллоҳ) отасидан, у бобосидан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ хутбаларида: «Жоҳилиятдаги иттифоқларга (қариндошлик аҳдларига) вафо қилинглар, чунки у, яъни Ислом, фақат уни (иттифоқни) мустаҳкамроқ қилади. Исломда эса янги иттифоқ пайдо қилманглар», дедилар. Бу бобда Абдурраҳмон ибн Авф, Умму Салама, Жубайр ибн Мутъим, Абу Ҳурайра, Ибн Аббос ва Қайс ибн Осимдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ بَجَالَةَ بْنِ عَبْدَةَ، قَالَ كُنْتُ كَاتِبًا لِجَزْءِ بْنِ مُعَاوِيَةَ عَلَى مَنَاذِرَ فَجَاءَنَا كِتَابُ عُمَرَ انْظُرْ مَجُوسَ مَنْ قِبَلَكَ فَخُذْ مِنْهُمُ الْجِزْيَةَ فَإِنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ أَخْبَرَنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَخَذَ الْجِزْيَةَ مِنْ مَجُوسِ هَجَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Bajala ibn Abda (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u: «Men Manozirda Jazʼ ibn Muoviyaning kotibi edim. Bizga Umarning maktubi keldi: ‹Atrofingdagi majusiylarni koʻrib chiq va ulardan jizya ol, chunki Abdurrahmon ibn Avf menga Rasululloh ﷺ Hajar majusiylaridan jizya olganlarini xabar berdi›, deb», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Бажала ибн Абда (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у: «Мен Манозирда Жазъ ибн Муовиянинг котиби эдим. Бизга Умарнинг мактуби келди: ‹Атрофингдаги мажусийларни кўриб чиқ ва улардан жизя ол, чунки Абдурраҳмон ибн Авф менга Расулуллоҳ ﷺ Ҳажар мажусийларидан жизя олганларини хабар берди›, деб», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ بَجَالَةَ، أَنَّ عُمَرَ، كَانَ لاَ يَأْخُذُ الْجِزْيَةَ مِنَ الْمَجُوسِ حَتَّى أَخْبَرَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَخَذَ الْجِزْيَةَ مِنْ مَجُوسِ هَجَرَ ‏.‏ وَفِي الْحَدِيثِ كَلاَمٌ أَكْثَرُ مِنْ هَذَا ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Bajala (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Umar majusiylardan jizya olmas edi, toki Abdurrahmon ibn Avf unga Nabiy ﷺ Hajar majusiylaridan jizya olganlarini xabar bergunicha. Hadisda bundan koʻproq soʻzlar bor. Bu hadis hasan sahihdir.Бажала (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Умар мажусийлардан жизя олмас эди, токи Абдурраҳмон ибн Авф унга Набий ﷺ Ҳажар мажусийларидан жизя олганларини хабар бергунича. Ҳадисда бундан кўпроқ сўзлар бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ أَبِي كَبْشَةَ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ أَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْجِزْيَةَ مِنْ مَجُوسِ الْبَحْرَيْنِ وَأَخَذَهَا عُمَرُ مِنْ فَارِسَ وَأَخَذَهَا عُثْمَانُ مِنَ الْفُرْسِ ‏.‏ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا فَقَالَ هُوَ مَالِكٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Soib ibn Yazid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u: «Rasululloh ﷺ Bahrayn majusiylaridan jizya oldilar, Umar uni Forsdan oldi va Usmon uni forslardan oldi», dedi. Men Muhammaddan bu haqda soʻradim, u: «Bu — Molik — az-Zuhriy — Nabiy ﷺdan (rivoyat qilingan)dir», dedi.Соиб ибн Язид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у: «Расулуллоҳ ﷺ Баҳрайн мажусийларидан жизя олдилар, Умар уни Форсдан олди ва Усмон уни форслардан олди», деди. Мен Муҳаммаддан бу ҳақда сўрадим, у: «Бу — Молик — аз-Зуҳрий — Набий ﷺдан (ривоят қилинган)дир», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ أَبِي الْخَيْرِ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا نَمُرُّ بِقَوْمٍ فَلاَ هُمْ يُضَيِّفُونَا وَلاَ هُمْ يُؤَدُّونَ مَا لَنَا عَلَيْهِمْ مِنَ الْحَقِّ وَلاَ نَحْنُ نَأْخُذُ مِنْهُمْ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنْ أَبَوْا إِلاَّ أَنْ تَأْخُذُوا كَرْهًا فَخُذُوا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ أَيْضًا ‏.‏ وَإِنَّمَا مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّهُمْ كَانُوا يَخْرُجُونَ فِي الْغَزْوِ فَيَمُرُّونَ بِقَوْمٍ وَلاَ يَجِدُونَ مِنَ الطَّعَامِ مَا يَشْتَرُونَ بِالثَّمَنِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنْ أَبَوْا أَنْ يَبِيعُوا إِلاَّ أَنْ تَأْخُذُوا كَرْهًا فَخُذُوا ‏"‏ ‏.‏ هَكَذَا رُوِيَ فِي بَعْضِ الْحَدِيثِ مُفَسَّرًا وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رضى الله عنه أَنَّهُ كَانَ يَأْمُرُ بِنَحْوِ هَذَا ‏.‏

Uqba ibn Omir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u: «Men: ‹Ey Allohning Rasuli, biz baʼzi qavmlarning oldidan oʻtamiz, ular bizni mehmon ham qilmaydilar, biz ulardan haqdor boʻlgan narsani ham bermaydilar, biz ham ulardan olmaymiz›, dedim. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Agar ular (haqingizni berishdan) bosh tortib, faqat majburlab olishdan boshqa yoʻl qolmasa, oling›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Uni Lays ibn Saʼd ham Yazid ibn Abu Habibdan rivoyat qilgan. Bu hadisning maʼnosi shuki, ular gʻazotga chiqib, baʼzi qavmlarning oldidan oʻtardilar va pul evaziga sotib oladigan taom topa olmasdilar. Shunda Nabiy ﷺ: «Agar ular sotishdan bosh tortib, faqat majburlab olishdan boshqa yoʻl qolmasa, oling», dedilar. Baʼzi hadisda ana shunday izohlangan holda rivoyat qilingan. Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan ham shunga oʻxshashni buyurgani rivoyat qilingan.Уқба ибн Омир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у: «Мен: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, биз баъзи қавмларнинг олдидан ўтамиз, улар бизни меҳмон ҳам қилмайдилар, биз улардан ҳақдор бўлган нарсани ҳам бермайдилар, биз ҳам улардан олмаймиз›, дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Агар улар (ҳақингизни беришдан) бош тортиб, фақат мажбурлаб олишдан бошқа йўл қолмаса, олинг›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Уни Лайс ибн Саъд ҳам Язид ибн Абу Ҳабибдан ривоят қилган. Бу ҳадиснинг маъноси шуки, улар ғазотга чиқиб, баъзи қавмларнинг олдидан ўтардилар ва пул эвазига сотиб оладиган таом топа олмасдилар. Шунда Набий ﷺ: «Агар улар сотишдан бош тортиб, фақат мажбурлаб олишдан бошқа йўл қолмаса, олинг», дедилар. Баъзи ҳадисда ана шундай изоҳланган ҳолда ривоят қилинган. Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ҳам шунга ўхшашни буюргани ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا مَنْصُورُ بْنُ الْمُعْتَمِرِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ ‏"‏ لاَ هِجْرَةَ بَعْدَ الْفَتْحِ وَلَكِنْ جِهَادٌ وَنِيَّةٌ وَإِذَا اسْتُنْفِرْتُمْ فَانْفِرُوا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُبْشِيٍّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ الْمُعْتَمِرِ نَحْوَ هَذَا ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u: «Rasululloh ﷺ Makka fathi kuni: ‹Fathdan keyin hijrat yoʻq, lekin jihod va niyat bor. Qachon (jihodga) chaqirilsangizlar, otlaninglar›, dedilar», dedi. Bu bobda Abu Said, Abdulloh ibn Amr va Abdulloh ibn Hubshiydan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Uni Sufyon as-Savriy ham Mansur ibn al-Muʼtamirdan shunga oʻxshash rivoyat qilgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у: «Расулуллоҳ ﷺ Макка фатҳи куни: ‹Фатҳдан кейин ҳижрат йўқ, лекин жиҳод ва ният бор. Қачон (жиҳодга) чақирилсангизлар, отланинглар›, дедилар», деди. Бу бобда Абу Саид, Абдуллоҳ ибн Амр ва Абдуллоҳ ибн Ҳубшийдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни Суфён ас-Саврий ҳам Мансур ибн ал-Муътамирдан шунга ўхшаш ривоят қилган.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأُمَوِيُّ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى‏:‏ ‏(‏لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ ‏)‏ قَالَ جَابِرٌ بَايَعْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى أَنْ لاَ نَفِرَّ وَلَمْ نُبَايِعْهُ عَلَى الْمَوْتِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ وَابْنِ عُمَرَ وَعُبَادَةَ وَجَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عِيسَى بْنِ يُونُسَ عَنِ الأَوْزَاعِيِّ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ قَالَ قَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَلَمْ يُذْكَرْ فِيهِ أَبُو سَلَمَةَ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u Allohning {Daraxt ostida senga bayʼat qilayotganlarida Alloh moʻminlardan rozi boʻldi} (Fath 18) degan oyati haqida: «Biz Rasululloh ﷺga qochmaslik uchun bayʼat qildik, ammo unga oʻlim uchun bayʼat qilmadik», dedi. Bu bobda Salama ibn al-Akvaʼ, Ibn Umar, Uboda va Jarir ibn Abdullohdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis Iso ibn Yunusdan, u al-Avzoiydan, u Yahyo ibn Abu Kasirdan — «Jobir ibn Abdulloh aytdi» tarzida ham rivoyat qilingan va unda Abu Salama zikr qilinmagan.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у Аллоҳнинг {Дарахт остида сенга байъат қилаётганларида Аллоҳ мўминлардан рози бўлди} (Фатҳ 18) деган ояти ҳақида: «Биз Расулуллоҳ ﷺга қочмаслик учун байъат қилдик, аммо унга ўлим учун байъат қилмадик», деди. Бу бобда Салама ибн ал-Акваъ, Ибн Умар, Убода ва Жарир ибн Абдуллоҳдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Исо ибн Юнусдан, у ал-Авзоийдан, у Яҳё ибн Абу Касирдан — «Жобир ибн Абдуллоҳ айтди» тарзида ҳам ривоят қилинган ва унда Абу Салама зикр қилинмаган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي عُبَيْدٍ، قَالَ قُلْتُ لِسَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ عَلَى أَىِّ شَيْءٍ بَايَعْتُمْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ قَالَ عَلَى الْمَوْتِ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Salama ibn al-Akvaʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Yazid ibn Abu Ubayd: «Men Salama ibn al-Akvaʼga: ‹Hudaybiya kuni Rasululloh ﷺga nima ustiga bayʼat qildingiz?› dedim. U: ‹Oʻlim ustiga›, dedi», dedi. Bu hadis hasan sahihdir.Салама ибн ал-Акваъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Язид ибн Абу Убайд: «Мен Салама ибн ал-Акваъга: ‹Ҳудайбия куни Расулуллоҳ ﷺга нима устига байъат қилдингиз?› дедим. У: ‹Ўлим устига›, деди», деди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كُنَّا نُبَايِعُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى السَّمْعِ وَالطَّاعَةِ فَيَقُولُ لَنَا ‏"‏ فِيمَا اسْتَطَعْتُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ كِلاَهُمَا ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u: «Biz Rasululloh ﷺga (amrni) eshitish va itoat qilish ustiga bayʼat qilar edik. U zot bizga: ‹Qoʻlingizdan kelganicha›, derdilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu ikkala hadis ham hasan sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у: «Биз Расулуллоҳ ﷺга (амрни) эшитиш ва итоат қилиш устига байъат қилар эдик. У зот бизга: ‹Қўлингиздан келганича›, дердилар», деди. Абу Исо айтди: Бу иккала ҳадис ҳам ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ لَمْ نُبَايِعْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْمَوْتِ إِنَّمَا بَايَعْنَاهُ عَلَى أَنْ لاَ نَفِرَّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَمَعْنَى كِلاَ الْحَدِيثَيْنِ صَحِيحٌ قَدْ بَايَعَهُ قَوْمٌ مِنْ أَصْحَابِهِ عَلَى الْمَوْتِ وَإِنَّمَا قَالُوا لاَ نَزَالُ بَيْنَ يَدَيْكَ حَتَّى نُقْتَلَ وَبَايَعَهُ آخَرُونَ فَقَالُوا لاَ نَفِرُّ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u: «Biz Rasululloh ﷺga oʻlim ustiga bayʼat qilmadik, balki faqat qochmaslik ustiga bayʼat qildik», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ikkala hadisning ham maʼnosi sahihdir: ashoblaridan bir qavm unga oʻlim ustiga bayʼat qilib: ‹Toki oʻldirilgunimizcha oldingizdan jilmaymiz› deganlar, boshqalari esa unga bayʼat qilib: ‹Qochmaymiz› deganlar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у: «Биз Расулуллоҳ ﷺга ўлим устига байъат қилмадик, балки фақат қочмаслик устига байъат қилдик», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Иккала ҳадиснинг ҳам маъноси саҳиҳдир: ашобларидан бир қавм унга ўлим устига байъат қилиб: ‹Токи ўлдирилгунимизча олдингиздан жилмаймиз› деганлар, бошқалари эса унга байъат қилиб: ‹Қочмаймиз› деганлар.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ثَلاَثَةٌ لاَ يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلاَ يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ رَجُلٌ بَايَعَ إِمَامًا فَإِنْ أَعْطَاهُ وَفَى لَهُ وَإِنْ لَمْ يُعْطِهِ لَمْ يَفِ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَعَلَى ذَلِكَ الْأَمْرُ بِلَا اخْتِلَافٍ.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Uch (toifa) odam borki, Alloh qiyomat kunida ular bilan gaplashmaydi, ularni poklamaydi va ular uchun alamli azob bordir: (jumladan) imomga (rahbarga) bayʼat qilgan, agar (imom) unga (dunyodan) bersa, (bayʼatiga) vafo qiladigan, agar bermasa, vafo qilmaydigan kishi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ish shu (hukm) ustida, ixtilofsizdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Уч (тоифа) одам борки, Аллоҳ қиёмат кунида улар билан гаплашмайди, уларни покламайди ва улар учун аламли азоб бордир: (жумладан) имомга (раҳбарга) байъат қилган, агар (имом) унга (дунёдан) берса, (байъатига) вафо қиладиган, агар бермаса, вафо қилмайдиган киши», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Иш шу (ҳукм) устида, ихтилофсиздир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّهُ قَالَ جَاءَ عَبْدٌ فَبَايَعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْهِجْرَةِ وَلاَ يَشْعُرُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ عَبْدٌ فَجَاءَ سَيِّدُهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بِعْنِيهِ ‏"‏ ‏.‏ فَاشْتَرَاهُ بِعَبْدَيْنِ أَسْوَدَيْنِ وَلَمْ يُبَايِعْ أَحَدًا بَعْدُ حَتَّى يَسْأَلَهُ أَعَبْدٌ هُوَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي الزُّبَيْرِ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir qul kelib, Rasululloh ﷺga hijrat ustiga bayʼat qildi, Nabiy ﷺ esa uning qul ekanini bilmasdilar. Soʻng uning xoʻjayini keldi. Shunda Nabiy ﷺ: «Uni menga sotgin», dedilar. (Xoʻjayin) uni ikkita qora qulga sotdi. Bundan keyin u zot biror kishidan, qul ekanmi-yoʻqmi soʻramaguncha, bayʼat olmaydigan boʻldilar. Abu Iso aytdi: Jobirning hadisi hasan gʻarib sahihdir. Biz uni faqat Abuz-Zubayrning rivoyatidan bilamiz.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир қул келиб, Расулуллоҳ ﷺга ҳижрат устига байъат қилди, Набий ﷺ эса унинг қул эканини билмасдилар. Сўнг унинг хўжайини келди. Шунда Набий ﷺ: «Уни менга сотгин», дедилар. (Хўжайин) уни иккита қора қулга сотди. Бундан кейин у зот бирор кишидан, қул эканми-йўқми сўрамагунча, байъат олмайдиган бўлдилар. Абу Исо айтди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан ғариб саҳиҳдир. Биз уни фақат Абуз-Зубайрнинг ривоятидан биламиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ ابْنِ الْمُنْكَدِرِ، سَمِعَ أُمَيْمَةَ بِنْتَ رُقَيْقَةَ، تَقُولُ بَايَعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي نِسْوَةٍ فَقَالَ لَنَا ‏"‏ فِيمَا اسْتَطَعْتُنَّ وَأَطَقْتُنَّ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَرْحَمُ بِنَا مِنَّا بِأَنْفُسِنَا ‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ بَايِعْنَا ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ تَعْنِي صَافِحْنَا ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّمَا قَوْلِي لِمِائَةِ امْرَأَةٍ كَقَوْلِي لاِمْرَأَةٍ وَاحِدَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَأَسْمَاءَ بِنْتِ يَزِيدَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ ‏.‏ وَرَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ لاَ أَعْرِفُ لأُمَيْمَةَ بِنْتِ رُقَيْقَةَ غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَأُمَيْمَةُ امْرَأَةٌ أُخْرَى لَهَا حَدِيثٌ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Umayma bint Ruqayqa (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Men bir necha ayollar bilan birga Rasululloh ﷺga bayʼat qildim. U zot bizga: «Qoʻlingizdan kelganicha va kuchingiz yetganicha (toat qilishingiz ustiga)», dedilar. Men: «Alloh va Uning Rasuli bizga oʻzimizdan koʻra rahmliroqdirlar», dedim. Soʻng: «Ey Allohning Rasuli, bizga bayʼat oling (qoʻl bering)», dedim. Shunda Rasululloh ﷺ: «Mening yuzta ayolga aytgan soʻzim, bitta ayolga aytgan soʻzimday (boʻlsin)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Biz uni faqat Muhammad ibn al-Munkadirning hadisidan bilamiz.Умайма бинт Руқайқа (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Мен бир неча аёллар билан бирга Расулуллоҳ ﷺга байъат қилдим. У зот бизга: «Қўлингиздан келганича ва кучингиз етганича (тоат қилишингиз устига)», дедилар. Мен: «Аллоҳ ва Унинг Расули бизга ўзимиздан кўра раҳмлироқдирлар», дедим. Сўнг: «Эй Аллоҳнинг Расули, бизга байъат олинг (қўл беринг)», дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Менинг юзта аёлга айтган сўзим, битта аёлга айтган сўзимдай (бўлсин)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Биз уни фақат Муҳаммад ибн ал-Мункадирнинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا وَاصِلُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ كُنَّا نَتَحَدَّثُ أَنَّ أَصْحَابَ، بَدْرٍ يَوْمَ بَدْرٍ كَعِدَّةِ أَصْحَابِ طَالُوتَ ثَلاَثِمِائَةٍ وَثَلاَثَةَ عَشَرَ رَجُلاً ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُهُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ‏.‏

Baroʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Badr ahli — Badr kunida (qatnashganlar) Tolut ahlining soni kabi — uch yuz oʻn uch kishi edi, deb gaplashar edik. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Uni Savriy va boshqalar Abu Ishoqdan rivoyat qilishgan.Барў (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Бадр аҳли — Бадр кунида (қатнашганлар) Толут аҳлининг сони каби — уч юз ўн уч киши эди, деб гаплашар эдик. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни Саврий ва бошқалар Абу Ишоқдан ривоят қилишган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ عَبَّادٍ الْمُهَلَّبِيُّ، عَنْ أَبِي جَمْرَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِوَفْدِ عَبْدِ الْقَيْسِ ‏"‏ آمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا خُمُسَ مَا غَنِمْتُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan ham yuqoridagiga oʻxshash (hadis) rivoyat qilinadi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ҳам юқоридагига ўхшаш (ҳадис) ривоят қилинади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَبِي جَمْرَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، نَحْوَهُ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan ham yuqoridagiga oʻxshash (hadis) rivoyat qilinadi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ҳам юқоридагига ўхшаш (ҳадис) ривоят қилинади.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبَايَةَ بْنِ رِفَاعَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ فَتَقَدَّمَ سَرَعَانُ النَّاسِ فَتَعَجَّلُوا مِنَ الْغَنَائِمِ فَاطَّبَخُوا وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي أُخْرَى النَّاسِ فَمَرَّ بِالْقُدُورِ فَأَمَرَ بِهَا فَأُكْفِئَتْ ثُمَّ قَسَمَ بَيْنَهُمْ فَعَدَلَ بَعِيرًا بِعَشْرِ شِيَاهٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبَايَةَ، عَنْ جَدِّهِ، رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ أَبِيهِ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ، مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ وَعَبَايَةُ بْنُ رِفَاعَةَ سَمِعَ مِنْ، جَدِّهِ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ الْحَكَمِ، وَأَنَسٍ، وَأَبِي، رَيْحَانَةَ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ وَجَابِرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي أَيُّوبَ ‏.‏

Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz bir safarda Rasululloh ﷺ bilan birga edik. Odamlarning shoshqaloqlari oldinga oʻtib, gʻanimatga (qoʻylarga) shoshilib, ularni piriltira (pishira) boshladilar. Rasululloh ﷺ esa odamlarning orqasida edilar. U zot qozonlarning yonidan oʻtib, ularga buyurdilar va (qozonlar) toʻntarib tashlandi. Soʻng (gʻanimatni) ular orasida taqsimladilar; bir tuyani oʻnta qoʻyga teng qilib (baholadilar). Abu Iso aytdi: Sufyon Savriy uni otasidan, (u) Abayadan, (u esa) bobosi Rofiʼ ibn Xadijdan rivoyat qilgan va unda «otasidan» deganini zikr qilmagan. Bu (rivoyat) sahihroqdir. Abaya ibn Rifoʼa bobosi Rofiʼ ibn Xadijdan eshitgan.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз бир сафарда Расулуллоҳ ﷺ билан бирга эдик. Одамларнинг шошқалоқлари олдинга ўтиб, ғаниматга (қўйларга) шошилиб, уларни пирилтира (пишира) бошладилар. Расулуллоҳ ﷺ эса одамларнинг орқасида эдилар. У зот қозонларнинг ёнидан ўтиб, уларга буюрдилар ва (қозонлар) тўнтариб ташланди. Сўнг (ғаниматни) улар орасида тақсимладилар; бир туяни ўнта қўйга тенг қилиб (баҳоладилар). Абу Исо айтди: Суфён Саврий уни отасидан, (у) Абаядан, (у эса) бобоси Рофиъ ибн Хадиждан ривоят қилган ва унда «отасидан» деганини зикр қилмаган. Бу (ривоят) саҳиҳроқдир. Абая ибн Рифўа бобоси Рофиъ ибн Хадиждан эшитган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنِ انْتَهَبَ فَلَيْسَ مِنَّا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim (omma molini) talon-toroj qilsa, u bizdan emas», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis Anasning hadisidan hasan sahih gʻaribdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким (омма молини) талон-торож қилса, у биздан эмас», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Анаснинг ҳадисидан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَبْدَءُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى بِالسَّلاَمِ وَإِذَا لَقِيتُمْ أَحَدَهُمْ فِي الطَّرِيقِ فَاضْطَرُّوهُمْ إِلَى أَضْيَقِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ وَأَبِي بَصْرَةَ الْغِفَارِيِّ صَاحِبِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ ‏"‏ لاَ تَبْدَءُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِنَّمَا مَعْنَى الْكَرَاهِيَةِ لأَنَّهُ يَكُونُ تَعْظِيمًا لَهُ وَإِنَّمَا أُمِرَ الْمُسْلِمُونَ بِتَذْلِيلِهِمْ وَكَذَلِكَ إِذَا لَقِيَ أَحَدَهُمْ فِي الطَّرِيقِ فَلاَ يَتْرُكُ الطَّرِيقَ عَلَيْهِ لأَنَّ فِيهِ تَعْظِيمًا لَهُمْ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Yahudiy va nasoroga (salomni) birinchi boʻlib bermanglar. Agar ulardan birini yoʻlda uchratsanglar, uni (yoʻlning) eng tor (chekka) joyiga siqib qoʻyinglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu hadisning «Yahudiy va nasoroga birinchi (salom) bermanglar» degan maʼnosi (haqida) baʼzi ilm ahli aytdiki: bu makruhlik maʼnosida, chunki (avval salom berish) ular uchun ulugʻlash boʻladi; musulmonlar esa ularni xorlashga buyurilgan. Shuningdek, agar (musulmon) ulardan birini yoʻlda uchratsa, yoʻlni unga boʻshatib bermasligi (kerak), chunki bunda ular uchun ulugʻlash bordir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Яҳудий ва насорога (саломни) биринчи бўлиб берманглар. Агар улардан бирини йўлда учратсанглар, уни (йўлнинг) энг тор (чекка) жойига сиқиб қўйинглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадиснинг «Яҳудий ва насорога биринчи (салом) берманглар» деган маъноси (ҳақида) баъзи илм аҳли айтдики: бу макруҳлик маъносида, чунки (аввал салом бериш) улар учун улуғлаш бўлади; мусулмонлар эса уларни хорлашга буюрилган. Шунингдек, агар (мусулмон) улардан бирини йўлда учратса, йўлни унга бўшатиб бермаслиги (керак), чунки бунда улар учун улуғлаш бордир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الْيَهُودَ إِذَا سَلَّمَ عَلَيْكُمْ أَحَدُهُمْ فَإِنَّمَا يَقُولُ السَّامُ عَلَيْكُمْ فَقُلْ عَلَيْكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, yahudiylardan biri sizlarga salom berganda, u faqat ‹as-somu alaykum (sizlarga oʻlim boʻlsin)› deydi. Bas, sen: ‹alayka (senga ham boʻlsin)› degin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, яҳудийлардан бири сизларга салом берганда, у фақат ‹ас-сому алайкум (сизларга ўлим бўлсин)› дейди. Бас, сен: ‹алайка (сенга ҳам бўлсин)› дегин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ سَرِيَّةً إِلَى خَثْعَمٍ فَاعْتَصَمَ نَاسٌ بِالسُّجُودِ فَأَسْرَعَ فِيهِمُ الْقَتْلُ فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَ لَهُمْ بِنِصْفِ الْعَقْلِ وَقَالَ ‏"‏ أَنَا بَرِيءٌ مِنْ كُلِّ مُسْلِمٍ يُقِيمُ بَيْنَ أَظْهُرِ الْمُشْرِكِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَلِمَ قَالَ ‏"‏ لاَ تَرَايَا نَارَاهُمَا ‏"‏ ‏.‏

Jarir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Xasʼam (qabilasi)ga bir sariya (qoʻshin) joʻnatdilar. (Oʻsha yerdagi) baʼzi odamlar sajda qilib (oʻzlarini musulmon koʻrsatib) panoh izladilar, ammo (qoʻshin) ularni tezda oʻldira boshladi. Bu (xabar) Nabiy ﷺga yetganda, u zot ularga (oʻldirilganlarga) yarim diyat (xun) toʻlashga buyurdilar va: «Men mushriklar orasida yashaydigan har bir musulmondan beriydirman», dedilar. Ular: «Ey Allohning Rasuli, nega (unaqa)?» deyishdi. U zot: «Ularning (mushrik va musulmonning) ikkala oʻti bir-birini koʻrmasligi (kerak)», dedilar.Жарир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Хасъам (қабиласи)га бир сария (қўшин) жўнатдилар. (Ўша ердаги) баъзи одамлар сажда қилиб (ўзларини мусулмон кўрсатиб) паноҳ изладилар, аммо (қўшин) уларни тезда ўлдира бошлади. Бу (хабар) Набий ﷺга етганда, у зот уларга (ўлдирилганларга) ярим дият (хун) тўлашга буюрдилар ва: «Мен мушриклар орасида яшайдиган ҳар бир мусулмондан берийдирман», дедилар. Улар: «Эй Аллоҳнинг Расули, нега (унақа)?» дейишди. У зот: «Уларнинг (мушрик ва мусулмоннинг) иккала ўти бир-бирини кўрмаслиги (керак)», дедилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، مِثْلَ حَدِيثِ أَبِي مُعَاوِيَةَ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ جَرِيرٍ، ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَمُرَةَ، ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَكْثَرُ أَصْحَابِ إِسْمَاعِيلَ قَالُوا عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ سَرِيَّةً وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ جَرِيرٍ.‏ وَرَوَاهُ حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ عَنْ إِسْمَعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ عَنْ قَيْسٍ عَنْ جَرِيرٍ مِثْلَ حَدِيثِ أَبِي مُعَاوِيَةَ قَالَ وَسَمِعْت مُحَمَّدًا يَقُولُ الصَّحِيحُ حَدِيثُ قَيْسٍ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُرْسَلٌ وَرَوَى سَمُرَةُ بْنُ جُنْدَبٍ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لَا تُسَاكِنُوا الْمُشْرِكِينَ وَلَا تُجَامِعُوهُمْ فَمَنْ سَاكَنَهُمْ أَوْ جَامَعَهُمْ فَهُوَ مِثْلُهُمْ

Qays ibn Abu Hozim Abu Muoviyaning hadisiga oʻxshash (hadis) rivoyat qildi, biroq unda «Jarirdan» deganini zikr qilmadi. Bu (rivoyat) sahihroqdir. Bu bobda Samuradan ham (hadis bor). Abu Iso aytdi: Ismoilning aksar shogirdlari: «Qays ibn Abu Hozimdan (rivoyat qilinadiki), Rasululloh ﷺ bir sariya (qoʻshin) joʻnatdilar», deyishgan va unda «Jarirdan» deganini zikr qilmaganlar. Men Muhammad (al-Buxoriy)dan eshitdim, u: «Sahih (boʻlgani) Qaysning Nabiy ﷺdan (rivoyat qilgan) mursal hadisidir», der edi. Samura ibn Jundub Nabiy ﷺdan rivoyat qildiki, u zot: «Mushriklar bilan birga turmang va ular bilan aralashmang. Kim ular bilan birga tursa yoki ular bilan aralashsa, u ularning misli (oʻzgina)dir», dedilar.Қайс ибн Абу Ҳозим Абу Муовиянинг ҳадисига ўхшаш (ҳадис) ривоят қилди, бироқ унда «Жарирдан» деганини зикр қилмади. Бу (ривоят) саҳиҳроқдир. Бу бобда Самурадан ҳам (ҳадис бор). Абу Исо айтди: Исмоилнинг аксар шогирдлари: «Қайс ибн Абу Ҳозимдан (ривоят қилинадики), Расулуллоҳ ﷺ бир сария (қўшин) жўнатдилар», дейишган ва унда «Жарирдан» деганини зикр қилмаганлар. Мен Муҳаммад (ал-Бухорий)дан эшитдим, у: «Саҳиҳ (бўлгани) Қайснинг Набий ﷺдан (ривоят қилган) мурсал ҳадисидир», дер эди. Самура ибн Жундуб Набий ﷺдан ривоят қилдики, у зот: «Мушриклар билан бирга турманг ва улар билан аралашманг. Ким улар билан бирга турса ёки улар билан аралашса, у уларнинг мисли (ўзгина)дир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْكِنْدِيُّ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ الْحُبَابِ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَئِنْ عِشْتُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لأُخْرِجَنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى مِنْ جَزِيرَةِ الْعَرَبِ ‏"‏ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Agar yashasam — inshaalloh — yahudiy va nasorolarni Arab yarim orolidan albatta chiqaraman», dedilar.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Агар яшасам — иншааллоҳ — яҳудий ва насороларни Араб ярим оролидан албатта чиқараман», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالاَ أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ أَخْبَرَنِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لأُخْرِجَنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى مِنْ جَزِيرَةِ الْعَرَبِ فَلاَ أَتْرُكُ فِيهَا إِلاَّ مُسْلِمًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U zot Rasululloh ﷺning shunday deyayotganlarini eshitdi: «Yahudiy va nasorolarni Arab yarim orolidan albatta chiqaraman, unda musulmondan boshqa hech kimni qoldirmayman». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У зот Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деяётганларини эшитди: «Яҳудий ва насороларни Араб ярим оролидан албатта чиқараман, унда мусулмондан бошқа ҳеч кимни қолдирмайман». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ جَاءَتْ فَاطِمَةُ إِلَى أَبِي بَكْرٍ فَقَالَتْ مَنْ يَرِثُكَ قَالَ أَهْلِي وَوَلَدِي ‏.‏ قَالَتْ فَمَا لِي لاَ أَرِثُ أَبِي فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ نُورَثُ ‏"‏ ‏.‏ وَلَكِنِّي أَعُولُ مَنْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعُولُهُ وَأُنْفِقُ عَلَى مَنْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُنْفِقُ عَلَيْهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَطَلْحَةَ وَالزُّبَيْرِ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَسَعْدٍ وَعَائِشَةَ ‏.‏ وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ إِنَّمَا أَسْنَدَهُ حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ وَعَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَطَاءٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ لاَ أَعْلَمُ أَحَدًا رَوَاهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ إِلاَّ حَمَّادَ بْنَ سَلَمَةَ ‏.‏ وَرَوَى عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَطَاءٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ نَحْوَ رِوَايَةِ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Fotima Abu Bakr (roziyallohu anhu)ning oldiga kelib: «Senga kim voris boʻladi?» dedi. U: «Ahlim va bolam», dedi. (Fotima): «Nega men otamga voris boʻlmas ekanman?» dedi. Shunda Abu Bakr: «Men Rasululloh ﷺning: ‹Bizga voris boʻlinmaydi›, deganlarini eshitganman. Lekin Rasululloh ﷺ kimning taʼminotini koʻtargan boʻlsalar, men oʻshaning taʼminotini koʻtaraman va Rasululloh ﷺ kimga sarflagan boʻlsalar, men oʻshanga sarflayman», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Umar, Talha, Zubayr, Abdurrahmon ibn Avf, Saʼd va Oishadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Hurayraning hadisi bu yoʻldan hasan gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Фотима Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)нинг олдига келиб: «Сенга ким ворис бўлади?» деди. У: «Аҳлим ва болам», деди. (Фотима): «Нега мен отамга ворис бўлмас эканман?» деди. Шунда Абу Бакр: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Бизга ворис бўлинмайди›, деганларини эшитганман. Лекин Расулуллоҳ ﷺ кимнинг таъминотини кўтарган бўлсалар, мен ўшанинг таъминотини кўтараман ва Расулуллоҳ ﷺ кимга сарфлаган бўлсалар, мен ўшанга сарфлайман», деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Умар, Талҳа, Зубайр, Абдурраҳмон ибн Авф, Саъд ва Оишадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Ҳурайранинг ҳадиси бу йўлдан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا بِذَلِكَ، عَلِيُّ بْنُ عِيسَى الْبَغْدَادِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَطَاءٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ فَاطِمَةَ، جَاءَتْ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ رضى الله عنهما تَسْأَلُ مِيرَاثَهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالاَ سَمِعْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنِّي لاَ أُورَثُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ وَاللَّهِ لاَ أُكَلِّمُكُمَا أَبَدًا ‏.‏ فَمَاتَتْ وَلاَ تُكَلِّمُهُمَا ‏.‏ قَالَ عَلِيُّ بْنُ عِيسَى مَعْنَى لاَ أُكَلِّمُكُمَا تَعْنِي فِي هَذَا الْمِيرَاثِ أَبَدًا أَنْتُمَا صَادِقَانِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Fotima Abu Bakr va Umar (roziyallohu anhumo)ning oldiga kelib, Rasululloh ﷺdan qoladigan merosini soʻradi. Ular ikkisi: «Biz Rasululloh ﷺning: ‹Albatta, menga voris boʻlinmaydi›, deganlarini eshitganmiz», dedilar. (Fotima): «Allohga qasamki, men endi sizlar bilan hech qachon gaplashmayman», dedi. So u ikkisi bilan gaplashmagan holda vafot etdi. Ali ibn Iso aytdi: «Sizlar bilan gaplashmayman»ning maʼnosi — «bu meros toʻgʻrisida hech qachon gaplashmayman» degani, chunki sizlar ikkingiz rostgoʻysizlar. Bu hadis Abu Bakr Siddiq (roziyallohu anhu)dan Nabiy ﷺdan boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Фотима Абу Бакр ва Умар (розияллоҳу анҳумо)нинг олдига келиб, Расулуллоҳ ﷺдан қоладиган меросини сўради. Улар иккиси: «Биз Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Албатта, менга ворис бўлинмайди›, деганларини эшитганмиз», дедилар. (Фотима): «Аллоҳга қасамки, мен энди сизлар билан ҳеч қачон гаплашмайман», деди. Со у иккиси билан гаплашмаган ҳолда вафот этди. Али ибн Исо айтди: «Сизлар билан гаплашмайман»нинг маъноси — «бу мерос тўғрисида ҳеч қачон гаплашмайман» дегани, чунки сизлар иккингиз ростгўйсизлар. Бу ҳадис Абу Бакр Сиддиқ (розияллоҳу анҳу)дан Набий ﷺдан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، أَخْبَرَنَا بِشْرُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَدَخَلَ عَلَيْهِ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ وَالزُّبَيْرُ بْنُ الْعَوَّامِ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ وَسَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ ثُمَّ جَاءَ عَلِيٌّ وَالْعَبَّاسُ يَخْتَصِمَانِ فَقَالَ عُمَرُ لَهُمْ أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَاهُ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏ قَالَ عُمَرُ فَلَمَّا تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ أَبُو بَكْرٍ أَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَجِئْتَ أَنْتَ وَهَذَا إِلَى أَبِي بَكْرٍ تَطْلُبُ أَنْتَ مِيرَاثَكَ مِنَ ابْنِ أَخِيكَ وَيَطْلُبُ هَذَا مِيرَاثَ امْرَأَتِهِ مِنْ أَبِيهَا فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَاهُ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُ لَصَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ طَوِيلَةٌ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ ‏.‏

Molik ibn Avs ibn al-Hadason (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning huzuriga kirdim. Uning oldiga Usmon ibn Affon, Zubayr ibn Avvom, Abdurrahmon ibn Avf va Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhum) ham kirdilar. Soʻng Ali va Abbos (roziyallohu anhumo) bir-biri bilan tortishgan holda kelishdi. Umar ularga: «Osmonu yer Uning izni bilan turadigan Alloh bilan sizlardan soʻrayman, Rasululloh ﷺning: ‹Bizga voris boʻlinmaydi, biz qoldirgan narsa sadaqadir›, deganlarini bilasizlarmi?» dedi. Ular: «Ha», dedilar. Umar dedi: «Rasululloh ﷺ vafot etganlarida, Abu Bakr: ‹Men Rasululloh ﷺning valiysiman›, dedi. Soʻng sen va bu (kishi) Abu Bakrning oldiga keldingiz; sen jiyaningdan oʻz merosingni talab qilarding, bu esa xotinining otasidan merosini talab qilardi. Shunda Abu Bakr: ‹Albatta, Rasululloh ﷺ: ‹Bizga voris boʻlinmaydi, biz qoldirgan narsa sadaqadir›, dedilar›, dedi. Alloh biladiki, u (Abu Bakr) rostgoʻy, yaxshilik qiluvchi, toʻgʻri yoʻldagi, haqqa ergashuvchi edi.» Abu Iso aytdi: Bu hadisda uzun bir qissa bor. Bu hadis Molik ibn Anasning hadisidan hasan sahih gʻaribdir.Молик ибн Авс ибн ал-Ҳадасон (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурига кирдим. Унинг олдига Усмон ибн Аффон, Зубайр ибн Аввом, Абдурраҳмон ибн Авф ва Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳум) ҳам кирдилар. Сўнг Али ва Аббос (розияллоҳу анҳумо) бир-бири билан тортишган ҳолда келишди. Умар уларга: «Осмону ер Унинг изни билан турадиган Аллоҳ билан сизлардан сўрайман, Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Бизга ворис бўлинмайди, биз қолдирган нарса садақадир›, деганларини биласизларми?» деди. Улар: «Ҳа», дедилар. Умар деди: «Расулуллоҳ ﷺ вафот этганларида, Абу Бакр: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺнинг валийсиман›, деди. Сўнг сен ва бу (киши) Абу Бакрнинг олдига келдингиз; сен жиянингдан ўз меросингни талаб қилардинг, бу эса хотинининг отасидан меросини талаб қиларди. Шунда Абу Бакр: ‹Албатта, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бизга ворис бўлинмайди, биз қолдирган нарса садақадир›, дедилар›, деди. Аллоҳ биладики, у (Абу Бакр) ростгўй, яхшилик қилувчи, тўғри йўлдаги, ҳаққа эргашувчи эди.» Абу Исо айтди: Бу ҳадисда узун бир қисса бор. Бу ҳадис Молик ибн Анаснинг ҳадисидан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ أَبِي زَائِدَةَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ مَالِكِ بْنِ الْبَرْصَاءِ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ يَقُولُ ‏"‏ لاَ تُغْزَى هَذِهِ بَعْدَ الْيَوْمِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَسُلَيْمَانَ بْنِ صُرَدٍ وَمُطِيعٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَهُوَ حَدِيثُ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ عَنِ الشَّعْبِيِّ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِهِ ‏.‏

Horis ibn Molik ibn al-Barsoʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Makka fath qilingan kuni Nabiy ﷺning: «Bu (Makka) bugundan keyin qiyomat kuniga qadar (ustida) jang qilinmaydi», deganlarini eshitdim. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Abbos, Sulaymon ibn Surad va Mutiʼdan ham (rivoyatlar) bor. Bu hadis hasan sahihdir va u Zakariyo ibn Abu Zoidaning Shaʼbiydan (qilgan) hadisidir; uni faqat shu (yoʻl) bilan bilamiz.Ҳорис ибн Молик ибн ал-Барсў (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Макка фатҳ қилинган куни Набий ﷺнинг: «Бу (Макка) бугундан кейин қиёмат кунига қадар (устида) жанг қилинмайди», деганларини эшитдим. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Аббос, Сулаймон ибн Сурад ва Мутиъдан ҳам (ривоятлар) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир ва у Закариё ибн Абу Зоиданинг Шаъбийдан (қилган) ҳадисидир; уни фақат шу (йўл) билан биламиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ مُقَرِّنٍ، قَالَ غَزَوْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَكَانَ إِذَا طَلَعَ الْفَجْرُ أَمْسَكَ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ فَإِذَا طَلَعَتْ قَاتَلَ فَإِذَا انْتَصَفَ النَّهَارُ أَمْسَكَ حَتَّى تَزُولَ الشَّمْسُ فَإِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ قَاتَلَ حَتَّى الْعَصْرِ ثُمَّ أَمْسَكَ حَتَّى يُصَلِّيَ الْعَصْرَ ثُمَّ يُقَاتِلُ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ يُقَالُ عِنْدَ ذَلِكَ تَهِيجُ رِيَاحُ النَّصْرِ وَيَدْعُو الْمُؤْمِنُونَ لِجُيُوشِهِمْ فِي صَلاَتِهِمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ مُقَرِّنٍ بِإِسْنَادٍ أَوْصَلَ مِنْ هَذَا ‏.‏ وَقَتَادَةُ لَمْ يُدْرِكِ النُّعْمَانَ بْنَ مُقَرِّنٍ وَمَاتَ النُّعْمَانُ بْنُ مُقَرِّنٍ فِي خِلاَفَةِ عُمَرَ ‏.‏

Nuʼmon ibn Muqarrin (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Nabiy ﷺ bilan birga jangga chiqdim. U zot tong otganda quyosh chiqquncha (jangni) tutil qilar, quyosh chiqqach jang qilar edilar. Kun yarmidan oʻtganda esa quyosh ogʻquncha tutil qilar, quyosh ogʻgach asrgacha jang qilar, soʻng asrni oʻqiguncha tutil qilar, keyin yana jang qilar edilar. (Roviy) aytdi: Shu (paytda) nusrat shamollari esadi va moʻminlar namozlarida oʻz qoʻshinlari uchun duo qiladilar, deyilar edi. Abu Iso aytdi: Bu hadis Nuʼmon ibn Muqarrindan bundan koʻra ulanganroq isnod bilan ham rivoyat qilingan. Qatoda Nuʼmon ibn Muqarringa yetishmagan, Nuʼmon ibn Muqarrin esa Umar xalifaligida vafot etgan.Нуъмон ибн Муқаррин (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Набий ﷺ билан бирга жангга чиқдим. У зот тонг отганда қуёш чиққунча (жангни) тутил қилар, қуёш чиққач жанг қилар эдилар. Кун ярмидан ўтганда эса қуёш оғқунча тутил қилар, қуёш оғгач асргача жанг қилар, сўнг асрни ўқигунча тутил қилар, кейин яна жанг қилар эдилар. (Ровий) айтди: Шу (пайтда) нусрат шамоллари эсади ва мўминлар намозларида ўз қўшинлари учун дуо қиладилар, дейилар эди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Нуъмон ибн Муқарриндан бундан кўра уланганроқ иснод билан ҳам ривоят қилинган. Қатода Нуъмон ибн Муқарринга етишмаган, Нуъмон ибн Муқаррин эса Умар халифалигида вафот этган.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ، وَالْحَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو عِمْرَانَ الْجَوْنِيُّ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيِّ، عَنْ مَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، بَعَثَ النُّعْمَانَ بْنَ مُقَرِّنٍ إِلَى الْهُرْمُزَانِ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ فَقَالَ النُّعْمَانُ بْنُ مُقَرِّنٍ شَهِدْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَكَانَ إِذَا لَمْ يُقَاتِلْ أَوَّلَ النَّهَارِ انْتَظَرَ حَتَّى تَزُولَ الشَّمْسُ وَتَهُبَّ الرِّيَاحُ وَيَنْزِلَ النَّصْرُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَعَلْقَمَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ هُوَ أَخُو بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيِّ ‏.‏

Maʼqil ibn Yasor (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn al-Xattob Nuʼmon ibn Muqarrinni Hurmuzonning oldiga joʻnatdi. (Roviy) hadisni toʻliq zikr qildi. Nuʼmon ibn Muqarrin dedi: «Men Rasululloh ﷺ bilan birga (janglarda) qatnashganman. U zot kunning boshida jang qilmasalar, quyosh ogʻib, shamollar esib, nusrat tushguncha kutar edilar.» Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Alqama ibn Abdulloh — Bakr ibn Abdulloh al-Muzaniyning akasidir.Маъқил ибн Ясор (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Умар ибн ал-Хаттоб Нуъмон ибн Муқарринни Ҳурмузоннинг олдига жўнатди. (Ровий) ҳадисни тўлиқ зикр қилди. Нуъмон ибн Муқаррин деди: «Мен Расулуллоҳ ﷺ билан бирга (жангларда) қатнашганман. У зот куннинг бошида жанг қилмасалар, қуёш оғиб, шамоллар эсиб, нусрат тушгунча кутар эдилар.» Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Алқама ибн Абдуллоҳ — Бакр ибн Абдуллоҳ ал-Музанийнинг акасидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنْ عِيسَى بْنِ عَاصِمٍ، عَنْ زِرٍّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الطِّيَرَةُ مِنَ الشِّرْكِ ‏"‏ ‏.‏ وَمَا مِنَّا إِلاَّ وَلَكِنَّ اللَّهَ يُذْهِبُهُ بِالتَّوَكُّلِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَحَابِسٍ التَّمِيمِيِّ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَسَعْدٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ وَرَوَى شُعْبَةُ أَيْضًا عَنْ سَلَمَةَ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَقُولُ كَانَ سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ يَقُولُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ ‏"‏ وَمَا مِنَّا إِلاَّ وَلَكِنَّ اللَّهَ يُذْهِبُهُ بِالتَّوَكُّلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سُلَيْمَانُ هَذَا عِنْدِي قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَمَا مِنَّا‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qush uchirib fol ochish (tiyara) — shirkdandir», dedilar. (Abdulloh dedi:) Bizdan har birimizda (bunday narsa) boʻladi, lekin Alloh uni tavakkul bilan ketkazadi. Abu Iso aytdi: Men Muhammad ibn Ismoilning shunday deganini eshitdim: Sulaymon ibn Harb bu hadis haqida: «Bizdan har birimizda boʻladi, lekin Alloh uni tavakkul bilan ketkazadi», der edi. Sulaymon dedi: Bu — mening nazdimda Abdulloh ibn Masʼudning soʻzidir. Bu bobda Saʼd, Abu Hurayra, Hobis at-Tamimiy, Oisha va Ibn Umardan ham (rivoyatlar) bor. Bu hadis hasan sahihdir; uni faqat Salama ibn Kuhaylning hadisidan bilamiz. Shuʼba ham Salamadan bu hadisni rivoyat qilgan.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қуш учириб фол очиш (тияра) — ширкдандир», дедилар. (Абдуллоҳ деди:) Биздан ҳар биримизда (бундай нарса) бўлади, лекин Аллоҳ уни таваккул билан кетказади. Абу Исо айтди: Мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг шундай деганини эшитдим: Сулаймон ибн Ҳарб бу ҳадис ҳақида: «Биздан ҳар биримизда бўлади, лекин Аллоҳ уни таваккул билан кетказади», дер эди. Сулаймон деди: Бу — менинг наздимда Абдуллоҳ ибн Масъуднинг сўзидир. Бу бобда Саъд, Абу Ҳурайра, Ҳобис ат-Тамимий, Оиша ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир; уни фақат Салама ибн Куҳайлнинг ҳадисидан биламиз. Шуъба ҳам Саламадан бу ҳадисни ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ هِشَامٍ الدَّسْتَوَائِيِّ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ عَدْوَى وَلاَ طِيَرَةَ وَأُحِبُّ الْفَأْلَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا الْفَأْلُ قَالَ ‏"‏ الْكَلِمَةُ الطَّيِّبَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Yuqumli kasallik (yuqishi) yoʻq, tiyara (fol) ham yoʻq, men yaxshi fol (faʼl)ni yaxshi koʻraman», dedilar. Ular: «Yo Rasululloh, faʼl nima?» dedilar. U zot: «Yaxshi soʻzdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Юқумли касаллик (юқиши) йўқ, тияра (фол) ҳам йўқ, мен яхши фол (фаъл)ни яхши кўраман», дедилар. Улар: «Ё Расулуллоҳ, фаъл нима?» дедилар. У зот: «Яхши сўздир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُعْجِبُهُ إِذَا خَرَجَ لِحَاجَةٍ أَنْ يَسْمَعَ يَا رَاشِدُ يَا نَجِيحُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ biror hojat uchun chiqqanlarida, «Yo Roshid, yo Najih (Ey toʻgʻri yoʻl topgan, ey muvaffaq boʻlgan)» degan (soʻz)ni eshitish u zotga yoqar edi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻarib sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ бирор ҳожат учун чиққанларида, «Ё Рошид, ё Нажиҳ (Эй тўғри йўл топган, эй муваффақ бўлган)» деган (сўз)ни эшитиш у зотга ёқар эди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا بَعَثَ أَمِيرًا عَلَى جَيْشٍ أَوْصَاهُ فِي خَاصَّةِ نَفْسِهِ بِتَقْوَى اللَّهِ وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ خَيْرًا وَقَالَ ‏"‏ اغْزُوا بِسْمِ اللَّهِ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ قَاتِلُوا مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ وَلاَ تَغُلُّوا وَلاَ تَغْدِرُوا وَلاَ تُمَثِّلُوا وَلاَ تَقْتُلُوا وَلِيدًا فَإِذَا لَقِيتَ عَدُوَّكَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَادْعُهُمْ إِلَى إِحْدَى ثَلاَثِ خِصَالٍ أَوْ خِلاَلٍ أَيَّتَهَا أَجَابُوكَ فَاقْبَلْ مِنْهُمْ وَكُفَّ عَنْهُمُ ادْعُهُمْ إِلَى الإِسْلاَمِ وَالتَّحَوُّلِ مِنْ دَارِهِمْ إِلَى دَارِ الْمُهَاجِرِينَ وَأَخْبِرْهُمْ إِنْ فَعَلُوا ذَلِكَ فَإِنَّ لَهُمْ مَا لِلْمُهَاجِرِينَ وَعَلَيْهِمْ مَا عَلَى الْمُهَاجِرِينَ وَإِنْ أَبَوْا أَنْ يَتَحَوَّلُوا فَأَخْبِرْهُمْ أَنَّهُمْ يَكُونُوا كَأَعْرَابِ الْمُسْلِمِينَ يَجْرِي عَلَيْهِمْ مَا يَجْرِي عَلَى الأَعْرَابِ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْغَنِيمَةِ وَالْفَىْءِ شَيْءٌ إِلاَّ أَنْ يُجَاهِدُوا فَإِنْ أَبَوْا فَاسْتَعِنْ بِاللَّهِ عَلَيْهِمْ وَقَاتِلْهُمْ وَإِذَا حَاصَرْتَ حِصْنًا فَأَرَادُوكَ أَنْ تَجْعَلَ لَهُمْ ذِمَّةَ اللَّهِ وَذِمَّةَ نَبِيِّهِ فَلاَ تَجْعَلْ لَهُمْ ذِمَّةَ اللَّهِ وَلاَ ذِمَّةَ نَبِيِّهِ وَاجْعَلْ لَهُمْ ذِمَّتَكَ وَذِمَمَ أَصْحَابِكَ لأَنَّكُمْ إِنْ تُخْفِرُوا ذِمَّتَكُمْ وَذِمَمَ أَصْحَابِكُمْ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تُخْفِرُوا ذِمَّةَ اللَّهِ وَذِمَّةَ رَسُولِهِ وَإِذَا حَاصَرْتَ أَهْلَ حِصْنٍ فَأَرَادُوكَ أَنْ تُنْزِلَهُمْ عَلَى حُكْمِ اللَّهِ فَلاَ تُنْزِلُوهُمْ وَلَكِنْ أَنْزِلْهُمْ عَلَى حُكْمِكَ فَإِنَّكَ لاَ تَدْرِي أَتُصِيبُ حُكْمَ اللَّهِ فِيهِمْ أَمْ لاَ ‏"‏ ‏.‏ أَوْ نَحْوَ هَذَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ مُقَرِّنٍ ‏.‏ وَحَدِيثُ بُرَيْدَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Burayda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ lashkarga amir joʻnatganlarida unga oʻxshash (tavsiyani) maʼnosi bilan (aytar edilar). (Bu rivoyatda roviy) shuni ziyoda qildi: «Agar (buni) rad etsalar, ulardan jizya ol; agar (uni ham) rad etsalar, ularga qarshi Allohdan yordam soʻra.» Abu Iso aytdi: Buni Vakiʼ va boshqa koʻplar ham Sufyondan shunday rivoyat qilganlar. Muhammad ibn Bashshordan boshqalari ham (uni) Abdurrahmon ibn Mahdiydan rivoyat qilib, unda jizya ishini zikr qilganlar.Бурайда (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ лашкарга амир жўнатганларида унга ўхшаш (тавсияни) маъноси билан (айтар эдилар). (Бу ривоятда ровий) шуни зиёда қилди: «Агар (буни) рад этсалар, улардан жизя ол; агар (уни ҳам) рад этсалар, уларга қарши Аллоҳдан ёрдам сўра.» Абу Исо айтди: Буни Вакиъ ва бошқа кўплар ҳам Суфёндан шундай ривоят қилганлар. Муҳаммад ибн Башшордан бошқалари ҳам (уни) Абдурраҳмон ибн Маҳдийдан ривоят қилиб, унда жизя ишини зикр қилганлар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ، نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ وَزَادَ فِيهِ ‏"‏ فَإِنْ أَبَوْا فَخُذْ مِنْهُمُ الْجِزْيَةَ فَإِنْ أَبَوْا فَاسْتَعِنْ بِاللَّهِ عَلَيْهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رَوَاهُ وَكِيعٌ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ سُفْيَانَ، ‏.‏ وَرَوَى غَيْرُ، مُحَمَّدِ بْنِ بَشَّارٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَهْدِيٍّ، وَذَكَرَ، فِيهِ أَمْرَ الْجِزْيَةِ ‏.‏

Burayda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ lashkarga amir joʻnatganlarida unga oʻxshash (tavsiyani) maʼnosi bilan (aytar edilar). (Bu rivoyatda roviy) shuni ziyoda qildi: «Agar (buni) rad etsalar, ulardan jizya ol; agar (uni ham) rad etsalar, ularga qarshi Allohdan yordam soʻra.» Abu Iso aytdi: Buni Vakiʼ va boshqa koʻplar ham Sufyondan shunday rivoyat qilganlar. Muhammad ibn Bashshordan boshqalari ham (uni) Abdurrahmon ibn Mahdiydan rivoyat qilib, unda jizya ishini zikr qilganlar.Бурайда (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ лашкарга амир жўнатганларида унга ўхшаш (тавсияни) маъноси билан (айтар эдилар). (Бу ривоятда ровий) шуни зиёда қилди: «Агар (буни) рад этсалар, улардан жизя ол; агар (уни ҳам) рад этсалар, уларга қарши Аллоҳдан ёрдам сўра.» Абу Исо айтди: Буни Вакиъ ва бошқа кўплар ҳам Суфёндан шундай ривоят қилганлар. Муҳаммад ибн Башшордан бошқалари ҳам (уни) Абдурраҳмон ибн Маҳдийдан ривоят қилиб, унда жизя ишини зикр қилганлар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، حَدَّثَنَا ثَابِتٌ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لاَ يُغِيرُ إِلاَّ عِنْدَ صَلاَةِ الْفَجْرِ فَإِنْ سَمِعَ أَذَانًا أَمْسَكَ وَإِلاَّ أَغَارَ فَاسْتَمَعَ ذَاتَ يَوْمٍ فَسَمِعَ رَجُلاً يَقُولُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ عَلَى الْفِطْرَةِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ خَرَجْتَ مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: (Hasan aytdi:) Bizga Abu Valid Hammod ibn Salamadan shu isnod bilan xuddi shunga oʻxshashini rivoyat qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: (Ҳасан айтди:) Бизга Абу Валид Ҳаммод ибн Саламадан шу иснод билан худди шунга ўхшашини ривоят қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

قَالَ الْحَسَنُ وَحَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: (Hasan aytdi:) Bizga Abu Valid Hammod ibn Salamadan shu isnod bilan xuddi shunga oʻxshashini rivoyat qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: (Ҳасан айтди:) Бизга Абу Валид Ҳаммод ибн Саламадан шу иснод билан худди шунга ўхшашини ривоят қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.