حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو صَفْوَانَ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نَذْرَ فِي مَعْصِيَةٍ وَكَفَّارَتُهُ كَفَّارَةُ يَمِينٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ يَصِحُّ لأَنَّ الزُّهْرِيَّ لَمْ يَسْمَعْ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ أَبِي سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ وَابْنُ أَبِي عَتِيقٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ أَرْقَمَ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَالْحَدِيثُ هُوَ هَذَا ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Maʼsiyatda (Allohga itoatsizlikda) nazr boʻlmaydi va uning kafforati — qasam kafforatidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahih emas, chunki Zuhriy bu hadisni Abu Salamadan eshitmagan. (Abu Iso) dedi: Muhammadning shunday deganini eshitdim: Uni bir nechtasi, jumladan Muso ibn Uqba va Ibn Abu Atiq Zuhriydan, u Sulaymon ibn Arqamdan, u Yahyo ibn Abu Kasirdan, u Abu Salamadan, u Oishadan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilganlar. Muhammad: Hadis aslida shudir, dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Маъсиятда (Аллоҳга итоатсизликда) назр бўлмайди ва унинг каффорати — қасам каффоратидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳ эмас, чунки Зуҳрий бу ҳадисни Абу Саламадан эшитмаган. (Абу Исо) деди: Муҳаммаднинг шундай деганини эшитдим: Уни бир нечтаси, жумладан Мусо ибн Уқба ва Ибн Абу Атиқ Зуҳрийдан, у Сулаймон ибн Арқамдан, у Яҳё ибн Абу Касирдан, у Абу Саламадан, у Оишадан, у Набий ﷺдан ривоят қилганлар. Муҳаммад: Ҳадис аслида шудир, деди.

حَدَّثَنَا أَبُو إِسْمَاعِيلَ التِّرْمِذِيُّ، - وَاسْمُهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ يُوسُفَ حَدَّثَنَا أَيُّوبُ بْنُ سُلَيْمَانَ بْنِ بِلاَلٍ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بِلاَلٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، وَمُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي عَتِيقٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ أَرْقَمَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نَذْرَ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ وَكَفَّارَتُهُ كَفَّارَةُ يَمِينٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَهُوَ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي صَفْوَانَ عَنْ يُونُسَ ‏.‏ وَأَبُو صَفْوَانَ هُوَ مَكِّيٌّ وَاسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مَرْوَانَ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ الْحُمَيْدِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ جِلَّةِ أَهْلِ الْحَدِيثِ ‏.‏ وَقَالَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ لاَ نَذْرَ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ وَكَفَّارَتُهُ كَفَّارَةُ يَمِينٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَاحْتَجَّا بِحَدِيثِ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ لاَ نَذْرَ فِي مَعْصِيَةٍ وَلاَ كَفَّارَةَ فِي ذَلِكَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: U zot: «Allohga maʼsiyatda nazr boʻlmaydi va uning kafforati — qasam kafforatidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir va u Abu Safvonning Yunusdan (qilgan) rivoyatidan koʻra sahihroqdir. Abu Safvon — makkalik boʻlib, ismi Abdulloh ibn Said ibn Abdulmalik ibn Marvondir; undan Humaydiy va hadis ahlining ulugʻlaridan bir nechtasi rivoyat qilgan. Nabiy ﷺning ashoblaridan va boshqalaridan boʻlgan bir qancha ilm ahli: «Allohga maʼsiyatda nazr boʻlmaydi, uning kafforati — qasam kafforatidir», deyishgan. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir; ular Zuhriyning Abu Salamadan, uning Oishadan (qilgan) hadisi bilan hujjat keltirganlar. Nabiy ﷺning ashoblaridan va boshqalaridan boʻlgan baʼzi ilm ahli esa: «Maʼsiyatda nazr boʻlmaydi va unda kafforat ham yoʻq», deyishgan. Bu Molik va Shofiiyning soʻzidir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: У зот: «Аллоҳга маъсиятда назр бўлмайди ва унинг каффорати — қасам каффоратидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир ва у Абу Сафвоннинг Юнусдан (қилган) ривоятидан кўра саҳиҳроқдир. Абу Сафвон — маккалик бўлиб, исми Абдуллоҳ ибн Саид ибн Абдулмалик ибн Марвондир; ундан Ҳумайдий ва ҳадис аҳлининг улуғларидан бир нечтаси ривоят қилган. Набий ﷺнинг ашобларидан ва бошқаларидан бўлган бир қанча илм аҳли: «Аллоҳга маъсиятда назр бўлмайди, унинг каффорати — қасам каффоратидир», дейишган. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир; улар Зуҳрийнинг Абу Саламадан, унинг Оишадан (қилган) ҳадиси билан ҳужжат келтирганлар. Набий ﷺнинг ашобларидан ва бошқаларидан бўлган баъзи илм аҳли эса: «Маъсиятда назр бўлмайди ва унда каффорат ҳам йўқ», дейишган. Бу Молик ва Шофиийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ الأَيْلِيِّ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ نَذَرَ أَنْ يُطِيعَ اللَّهَ فَلْيُطِعْهُ وَمَنْ نَذَرَ أَنْ يَعْصِيَ اللَّهَ فَلاَ يَعْصِهِ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan, Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Uni Yahyo ibn Abu Kasir ham Qosim ibn Muhammaddan rivoyat qilgan. Bu Nabiy ﷺning ashoblaridan va boshqalaridan boʻlgan baʼzi ilm ahlining soʻzidir; shuni Molik va Shofiiy ham aytadilar. Ular: Allohga maʼsiyat qilmaydi, nazr maʼsiyatda boʻlsa, unda qasam kafforati yoʻq, deyishgan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан, Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни Яҳё ибн Абу Касир ҳам Қосим ибн Муҳаммаддан ривоят қилган. Бу Набий ﷺнинг ашобларидан ва бошқаларидан бўлган баъзи илм аҳлининг сўзидир; шуни Молик ва Шофиий ҳам айтадилар. Улар: Аллоҳга маъсият қилмайди, назр маъсиятда бўлса, унда қасам каффорати йўқ, дейишган.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ الأَيْلِيِّ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ قَالُوا لاَ يَعْصِي اللَّهَ وَلَيْسَ فِيهِ كَفَّارَةُ يَمِينٍ إِذَا كَانَ النَّذْرُ فِي مَعْصِيَةٍ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan, Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Uni Yahyo ibn Abu Kasir ham Qosim ibn Muhammaddan rivoyat qilgan. Bu Nabiy ﷺning ashoblaridan va boshqalaridan boʻlgan baʼzi ilm ahlining soʻzidir; shuni Molik va Shofiiy ham aytadilar. Ular: Allohga maʼsiyat qilmaydi, nazr maʼsiyatda boʻlsa, unda qasam kafforati yoʻq, deyishgan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан, Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни Яҳё ибн Абу Касир ҳам Қосим ибн Муҳаммаддан ривоят қилган. Бу Набий ﷺнинг ашобларидан ва бошқаларидан бўлган баъзи илм аҳлининг сўзидир; шуни Молик ва Шофиий ҳам айтадилар. Улар: Аллоҳга маъсият қилмайди, назр маъсиятда бўлса, унда қасам каффорати йўқ, дейишган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ الأَزْرَقُ، عَنْ هِشَامٍ الدَّسْتَوَائِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ ثَابِتِ بْنِ الضَّحَّاكِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيْسَ عَلَى الْعَبْدِ نَذْرٌ فِيمَا لاَ يَمْلِكُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Sobit ibn Zahhok (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: U zot: «Banda egasi boʻlmagan narsada uning zimmasida nazr yoʻq», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Собит ибн Заҳҳок (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: У зот: «Банда эгаси бўлмаган нарсада унинг зиммасида назр йўқ», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدٌ، مَوْلَى الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ حَدَّثَنِي كَعْبُ بْنُ عَلْقَمَةَ، عَنْ أَبِي الْخَيْرِ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كَفَّارَةُ النَّذْرِ إِذَا لَمْ يُسَمَّ كَفَّارَةُ يَمِينٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Uqba ibn Omir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Nazr aniq belgilanmagan boʻlsa, uning kafforati — qasam kafforatidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Уқба ибн Омир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Назр аниқ белгиланмаган бўлса, унинг каффорати — қасам каффоратидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ يُونُسَ، هُوَ ابْنُ عُبَيْدٍ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ لاَ تَسْأَلِ الإِمَارَةَ فَإِنَّكَ إِنْ أَتَتْكَ عَنْ مَسْأَلَةٍ وُكِلْتَ إِلَيْهَا وَإِنْ أَتَتْكَ عَنْ غَيْرِ مَسْأَلَةٍ أُعِنْتَ عَلَيْهَا وَإِذَا حَلَفْتَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَيْتَ غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَائْتِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ وَلْتُكَفِّرْ عَنْ يَمِينِكَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَجَابِرٍ وَعَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَأَنَسٍ وَعَائِشَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَأَبِي مُوسَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdurrahmon ibn Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ey Abdurrahmon! Amirlikni soʻrama, chunki agar sen uni soʻrab olsang, oʻsha (amirlik)ka topshirib qoʻyilasan; agar soʻramasdan berilsa, unga (Alloh tomonidan) yordam berilasan. Qachon biror narsaga qasam ichsang-u, soʻng undan boshqa narsani undan yaxshiroq deb bilsang, yaxshiroq boʻlganini qilgin va qasamingga kafforat berib qoʻygin», dedilar. Abu Iso aytdi: Abdurrahmon ibn Samuraning hadisi hasan sahihdir.Абдурраҳмон ибн Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Абдурраҳмон! Амирликни сўрама, чунки агар сен уни сўраб олсанг, ўша (амирлик)ка топшириб қўйиласан; агар сўрамасдан берилса, унга (Аллоҳ томонидан) ёрдам бериласан. Қачон бирор нарсага қасам ичсанг-у, сўнг ундан бошқа нарсани ундан яхшироқ деб билсанг, яхшироқ бўлганини қилгин ва қасамингга каффорат бериб қўйгин», дедилар. Абу Исо айтди: Абдурраҳмон ибн Самуранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَلْيُكَفِّرْ عَنْ يَمِينِهِ وَلْيَفْعَلْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الْكَفَّارَةَ قَبْلَ الْحِنْثِ تُجْزِئُ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يُكَفِّرُ إِلاَّ بَعْدَ الْحِنْثِ ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ إِنْ كَفَّرَ بَعْدَ الْحِنْثِ أَحَبُّ إِلَىَّ وَإِنْ كَفَّرَ قَبْلَ الْحِنْثِ أَجْزَأَهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: U zot: «Kim biror narsaga qasam ichsa-yu, soʻng undan boshqa narsani undan yaxshiroq deb bilsa, qasamiga kafforat berib, (yaxshiroq boʻlganini) qilsin», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning ashoblaridan va boshqalaridan boʻlgan koʻpchilik ilm ahlining amali shunga koʻradir, yaʼni hinsdan (qasamni buzishdan) oldin kafforat berish kifoya qiladi. Bu Molik ibn Anas, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa: Faqat hinsdan keyingina kafforat beriladi, deyishgan. Sufyon Savriy: Agar hinsdan keyin kafforat bersa, menga maʼqulroq; agar hinsdan oldin kafforat bersa ham, kifoya qiladi, degan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: У зот: «Ким бирор нарсага қасам ичса-ю, сўнг ундан бошқа нарсани ундан яхшироқ деб билса, қасамига каффорат бериб, (яхшироқ бўлганини) қилсин», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг ашобларидан ва бошқаларидан бўлган кўпчилик илм аҳлининг амали шунга кўрадир, яъни ҳинсдан (қасамни бузишдан) олдин каффорат бериш кифоя қилади. Бу Молик ибн Анас, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса: Фақат ҳинсдан кейингина каффорат берилади, дейишган. Суфён Саврий: Агар ҳинсдан кейин каффорат берса, менга маъқулроқ; агар ҳинсдан олдин каффорат берса ҳам, кифоя қилади, деган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنِي أَبِي وَحَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَقَالَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَقَدِ اسْتَثْنَى فَلاَ حِنْثَ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَغَيْرُهُ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مَوْقُوفًا ‏.‏ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ سَالِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ رضى الله عنهما مَوْقُوفًا ‏.‏ وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا رَفَعَهُ غَيْرَ أَيُّوبَ السَّخْتِيَانِيِّ وَقَالَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ وَكَانَ أَيُّوبُ أَحْيَانًا يَرْفَعُهُ وَأَحْيَانًا لاَ يَرْفَعُهُ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الاِسْتِثْنَاءَ إِذَا كَانَ مَوْصُولاً بِالْيَمِينِ فَلاَ حِنْثَ عَلَيْهِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالأَوْزَاعِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim biror narsaga qasam ichib, ‹inshaalloh› desa, istisno qilibdi, demak unga hins (qasamni buzganlik gunohi) yoʻq», dedilar. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasandir. Uni Ubaydulloh ibn Umar va boshqalar Nofedan, u Ibn Umardan mavquf (yaʼni Ibn Umarning oʻz soʻzi) sifatida rivoyat qilganlar. Solimdan, u Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan ham shunday mavquf rivoyat qilingan. Bu hadisni Ayyub Saxtiyoniydan boshqa hech kim marfuʼ (Nabiyga koʻtarib) rivoyat qilganini bilmaymiz. Ismoil ibn Ibrohim: Ayyub baʼzan uni marfuʼ qilar, baʼzan marfuʼ qilmas edi, degan. Nabiy ﷺning ashoblaridan va boshqalaridan boʻlgan koʻpchilik ilm ahlining amali shunga koʻradir, yaʼni istisno (inshaalloh deyish) qasamga ulangan boʻlsa, unga hins yoʻq. Bu Sufyon Savriy, Avzoiy, Molik ibn Anas, Abdulloh ibn Muborak, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бирор нарсага қасам ичиб, ‹иншааллоҳ› деса, истисно қилибди, демак унга ҳинс (қасамни бузганлик гуноҳи) йўқ», дедилар. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасандир. Уни Убайдуллоҳ ибн Умар ва бошқалар Нофедан, у Ибн Умардан мавқуф (яъни Ибн Умарнинг ўз сўзи) сифатида ривоят қилганлар. Солимдан, у Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ҳам шундай мавқуф ривоят қилинган. Бу ҳадисни Айюб Сахтиёнийдан бошқа ҳеч ким марфуъ (Набийга кўтариб) ривоят қилганини билмаймиз. Исмоил ибн Иброҳим: Айюб баъзан уни марфуъ қилар, баъзан марфуъ қилмас эди, деган. Набий ﷺнинг ашобларидан ва бошқаларидан бўлган кўпчилик илм аҳлининг амали шунга кўрадир, яъни истисно (иншааллоҳ дейиш) қасамга уланган бўлса, унга ҳинс йўқ. Бу Суфён Саврий, Авзоий, Молик ибн Анас, Абдуллоҳ ибн Муборак, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَقَالَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمْ يَحْنَثْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ عَنْ هَذَا فَقَالَ هَذَا حَدِيثٌ خَطَأٌ أَخْطَأَ فِيهِ عَبْدُ الرَّزَّاقِ اخْتَصَرَهُ مِنْ حَدِيثِ مَعْمَرٍ عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ سُلَيْمَانَ بْنَ دَاوُدَ قَالَ لأَطُوفَنَّ اللَّيْلَةَ عَلَى سَبْعِينَ امْرَأَةً تَلِدُ كُلُّ امْرَأَةٍ غُلاَمًا ‏.‏ فَطَافَ عَلَيْهِنَّ فَلَمْ تَلِدِ امْرَأَةٌ مِنْهُنَّ إِلاَّ امْرَأَةٌ نِصْفَ غُلاَمٍ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ قَالَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَكَانَ كَمَا قَالَ ‏"‏ ‏.‏ هَكَذَا رُوِيَ عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ عَنْ أَبِيهِ هَذَا الْحَدِيثُ بِطُولِهِ وَقَالَ ‏"‏ سَبْعِينَ امْرَأَةً ‏"‏ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ قَالَ سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ لأَطُوفَنَّ اللَّيْلَةَ عَلَى مِائَةِ امْرَأَةٍ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim biror narsaga qasam ichib, ‹inshaalloh› desa, hins qilmagan (qasamni buzgan) boʻlmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Men Muhammad ibn Ismoildan bu haqda soʻradim, u shunday dedi: Bu hadis xato; bunda Abdurrazzoq xato qilgan, uni Maʼmarning Ibn Tovusdan, u otasidan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan (qilgan) hadisidan qisqartirib olgan. U (asl) hadisda Nabiy ﷺ: «Sulaymon ibn Dovud: ‹Albatta, bu kecha yetmishta ayolimni aylanib chiqaman, har bir ayol bittadan oʻgʻil tugʻadi›, dedi. Soʻng ularni aylanib chiqdi, ammo ulardan hech bir ayol tugʻmadi, faqat bitta ayol nuqsonli oʻgʻil tugʻdi», dedilar. Shunda Rasululloh ﷺ: «Agar u ‹inshaalloh› deganida, aytganidek boʻlardi», dedilar. Shu tarzda Abdurrazzoqdan, u Maʼmardan, u Ibn Tovusdan, u otasidan bu hadis toʻliqligicha rivoyat qilingan va u «yetmishta ayol» degan. Bu hadis Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilingan boʻlib, unda: «Sulaymon ibn Dovud: ‹Albatta, bu kecha yuzta ayolni aylanib chiqaman›, dedi», deyilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бирор нарсага қасам ичиб, ‹иншааллоҳ› деса, ҳинс қилмаган (қасамни бузган) бўлмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Мен Муҳаммад ибн Исмоилдан бу ҳақда сўрадим, у шундай деди: Бу ҳадис хато; бунда Абдурраззоқ хато қилган, уни Маъмарнинг Ибн Товусдан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан (қилган) ҳадисидан қисқартириб олган. У (асл) ҳадисда Набий ﷺ: «Сулаймон ибн Довуд: ‹Албатта, бу кеча етмишта аёлимни айланиб чиқаман, ҳар бир аёл биттадан ўғил туғади›, деди. Сўнг уларни айланиб чиқди, аммо улардан ҳеч бир аёл туғмади, фақат битта аёл нуқсонли ўғил туғди», дедилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Агар у ‹иншааллоҳ› деганида, айтганидек бўларди», дедилар. Шу тарзда Абдурраззоқдан, у Маъмардан, у Ибн Товусдан, у отасидан бу ҳадис тўлиқлигича ривоят қилинган ва у «етмишта аёл» деган. Бу ҳадис Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган бўлиб, унда: «Сулаймон ибн Довуд: ‹Албатта, бу кеча юзта аёлни айланиб чиқаман›, деди», дейилган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، سَمِعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عُمَرَ وَهُوَ يَقُولُ وَأَبِي وَأَبِي فَقَالَ ‏"‏ أَلاَ إِنَّ اللَّهَ يَنْهَاكُمْ أَنْ تَحْلِفُوا بِآبَائِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ فَوَاللَّهِ مَا حَلَفْتُ بِهِ بَعْدَ ذَلِكَ ذَاكِرًا وَلاَ آثِرًا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ ثَابِتِ بْنِ الضَّحَّاكِ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَقُتَيْلَةَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ مَعْنَى قَوْلِهِ وَلاَ آثِرًا ‏.‏ أَىْ لَمْ آثُرْهُ عَنْ غَيْرِي يَقُولُ لَمْ أَذْكُرْهُ عَنْ غَيْرِي ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Umarning «Otam haqqi, otam haqqi» deb (qasam ichib) turganini eshitdilar-da: «Ogoh boʻlinglar! Alloh sizlarni otalaringiz bilan qasam ichishdan qaytaradi», dedilar. Umar dedi: Vallohi, shundan keyin men u (otam) bilan na ataylab, na (boshqadan) naql qilib qasam ichmadim. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahihdir. Abu Iso aytdi: Abu Ubayd uning «vala osiran» degan soʻzining maʼnosini shunday izohladi: yaʼni men uni boshqadan naql qilmadim, boshqadan rivoyat qilib aytmadim, demoqchi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Умарнинг «Отам ҳаққи, отам ҳаққи» деб (қасам ичиб) турганини эшитдилар-да: «Огоҳ бўлинглар! Аллоҳ сизларни оталарингиз билан қасам ичишдан қайтаради», дедилар. Умар деди: Валлоҳи, шундан кейин мен у (отам) билан на атайлаб, на (бошқадан) нақл қилиб қасам ичмадим. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Абу Исо айтди: Абу Убайд унинг «вала осиран» деган сўзининг маъносини шундай изоҳлади: яъни мен уни бошқадан нақл қилмадим, бошқадан ривоят қилиб айтмадим, демоқчи.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَدْرَكَ عُمَرَ وَهُوَ فِي رَكْبٍ وَهُوَ يَحْلِفُ بِأَبِيهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ يَنْهَاكُمْ أَنْ تَحْلِفُوا بِآبَائِكُمْ لِيَحْلِفْ حَالِفٌ بِاللَّهِ أَوْ لِيَسْكُتْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Umarga u bir karvonda turib otasi bilan qasam ichayotgan paytida yetib keldilar va Rasululloh ﷺ: «Albatta, Alloh sizlarni otalaringiz bilan qasam ichishdan qaytaradi. Qasam ichuvchi Alloh bilan qasam ichsin yo jim tursin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Умарга у бир карвонда туриб отаси билан қасам ичаётган пайтида етиб келдилар ва Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳ сизларни оталарингиз билан қасам ичишдан қайтаради. Қасам ичувчи Аллоҳ билан қасам ичсин ё жим турсин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ سَعْدِ بْنِ عُبَيْدَةَ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ، سَمِعَ رَجُلاً، يَقُولُ لاَ وَالْكَعْبَةِ ‏.‏ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ لاَ يُحْلَفُ بِغَيْرِ اللَّهِ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ حَلَفَ بِغَيْرِ اللَّهِ فَقَدْ كَفَرَ أَوْ أَشْرَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَفُسِّرَ هَذَا الْحَدِيثُ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ قَوْلَهُ ‏"‏ فَقَدْ كَفَرَ أَوْ أَشْرَكَ ‏"‏ عَلَى التَّغْلِيظِ ‏.‏ وَالْحُجَّةُ فِي ذَلِكَ حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سَمِعَ عُمَرَ يَقُولُ وَأَبِي وَأَبِي ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَلاَ إِنَّ اللَّهَ يَنْهَاكُمْ أَنْ تَحْلِفُوا بِآبَائِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ مَنْ قَالَ فِي حَلِفِهِ وَاللاَّتِ وَالْعُزَّى فَلْيَقُلْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا مِثْلُ مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ إِنَّ الرِّيَاءَ شِرْكٌ ‏"‏ ‏.‏ وَقَدْ فَسَّرَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ هَذِهِ الآيَة ‏:‏ ‏(‏ وَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلاً صَالِحًا ‏)‏ الآيَةَ قَالَ لاَ يُرَائِي ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U bir kishining «Yoʻq, Kaʼba haqqi» deganini eshitdi-da, Ibn Umar: Allohdan oʻzga bilan qasam ichilmaydi, men Rasululloh ﷺning: «Kim Allohdan oʻzga bilan qasam ichsa, kufr keltiribdi yoki shirk keltiribdi», deganlarini eshitganman, dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Baʼzi ilm ahli bu hadisni shunday izohlaganlar: U zotning «kufr keltiribdi yoki shirk keltiribdi» degan soʻzlari (gunohni) ulugʻ qilib koʻrsatish (tagʻliz) yuzasidandir. Bundagi hujjat — Ibn Umarning hadisi boʻlib, unda Nabiy ﷺ Umarning «Otam haqqi, otam haqqi» deganini eshitib: «Ogoh boʻlinglar! Alloh sizlarni otalaringiz bilan qasam ichishdan qaytaradi», deganlar. Yana Abu Hurayraning Nabiy ﷺdan (rivoyat qilgan) hadisi boʻlib, unda u zot: «Kim qasamida ‹Lot va Uzzo haqqi› desa, ‹La ilaha illalloh› desin», deganlar. Abu Iso aytdi: Bu Nabiy ﷺdan rivoyat qilingan «Albatta, riyo — shirkdir» degan (hadis)ga oʻxshashdir. Baʼzi ilm ahli {Kim Robbiga roʻbaroʻ boʻlishni umid qilsa, solih amal qilsin} degan oyatni (Kahf surasi)ni shunday izohlab: riyo qilmasin, deganlar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У бир кишининг «Йўқ, Каъба ҳаққи» деганини эшитди-да, Ибн Умар: Аллоҳдан ўзга билан қасам ичилмайди, мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Ким Аллоҳдан ўзга билан қасам ичса, куфр келтирибди ёки ширк келтирибди», деганларини эшитганман, деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Баъзи илм аҳли бу ҳадисни шундай изоҳлаганлар: У зотнинг «куфр келтирибди ёки ширк келтирибди» деган сўзлари (гуноҳни) улуғ қилиб кўрсатиш (тағлиз) юзасидандир. Бундаги ҳужжат — Ибн Умарнинг ҳадиси бўлиб, унда Набий ﷺ Умарнинг «Отам ҳаққи, отам ҳаққи» деганини эшитиб: «Огоҳ бўлинглар! Аллоҳ сизларни оталарингиз билан қасам ичишдан қайтаради», деганлар. Яна Абу Ҳурайранинг Набий ﷺдан (ривоят қилган) ҳадиси бўлиб, унда у зот: «Ким қасамида ‹Лот ва Уззо ҳаққи› деса, ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› десин», деганлар. Абу Исо айтди: Бу Набий ﷺдан ривоят қилинган «Албатта, риё — ширкдир» деган (ҳадис)га ўхшашдир. Баъзи илм аҳли {Ким Роббига рўбарў бўлишни умид қилса, солиҳ амал қилсин} деган оятни (Каҳф сураси)ни шундай изоҳлаб: риё қилмасин, деганлар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْقُدُّوسِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارُ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ، عَنْ عِمْرَانَ الْقَطَّانِ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ نَذَرَتِ امْرَأَةٌ أَنْ تَمْشِيَ، إِلَى بَيْتِ اللَّهِ فَسُئِلَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ عَنْ مَشْيِهَا مُرُوهَا فَلْتَرْكَبْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَقَالُوا إِذَا نَذَرَتِ امْرَأَةٌ أَنْ تَمْشِيَ فَلْتَرْكَبْ وَلْتُهْدِ شَاةً ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Bir ayol Allohning uyiga (Kaʼbaga) piyoda borishni nazr qilibdi. Shu haqda Allohning Nabiysi ﷺdan soʻralganda, u zot: «Albatta, Alloh uning piyoda yurishidan behojatdir. Unga buyuringlar, mingashib borsin», dedilar. Abu Iso aytdi: Anasning hadisi bu yoʻldan hasan sahih gʻaribdir. Baʼzi ilm ahlining amali shunga koʻradir; ular: Agar bir ayol piyoda yurishni nazr qilsa, mingashib borsin va bir qoʻy (sodaqa qilib) yuborsin, deyishgan.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Бир аёл Аллоҳнинг уйига (Каъбага) пиёда боришни назр қилибди. Шу ҳақда Аллоҳнинг Набийси ﷺдан сўралганда, у зот: «Албатта, Аллоҳ унинг пиёда юришидан беҳожатдир. Унга буюринглар, мингашиб борсин», дедилар. Абу Исо айтди: Анаснинг ҳадиси бу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Баъзи илм аҳлининг амали шунга кўрадир; улар: Агар бир аёл пиёда юришни назр қилса, мингашиб борсин ва бир қўй (содақа қилиб) юборсин, дейишган.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ مَرَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِشَيْخٍ كَبِيرٍ يَتَهَادَى بَيْنَ ابْنَيْهِ فَقَالَ ‏"‏ مَا بَالُ هَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ نَذَرَ أَنْ يَمْشِيَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ لَغَنِيٌّ عَنْ تَعْذِيبِ هَذَا نَفْسَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَمَرَهُ أَنْ يَرْكَبَ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bir kishini koʻrdilar — deb shunga oʻxshashini zikr qildi. Bu hadis hasan sahihdir.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бир кишини кўрдилар — деб шунга ўхшашини зикр қилди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَأَى رَجُلاً فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bir kishini koʻrdilar — deb shunga oʻxshashini zikr qildi. Bu hadis hasan sahihdir.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бир кишини кўрдилар — деб шунга ўхшашини зикр қилди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَنْذِرُوا فَإِنَّ النَّذْرَ لاَ يُغْنِي مِنَ الْقَدَرِ شَيْئًا وَإِنَّمَا يُسْتَخْرَجُ بِهِ مِنَ الْبَخِيلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ كَرِهُوا النَّذْرَ ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ مَعْنَى الْكَرَاهِيَةِ فِي النَّذْرِ فِي الطَّاعَةِ وَالْمَعْصِيَةِ وَإِنْ نَذَرَ الرَّجُلُ بِالطَّاعَةِ فَوَفَّى بِهِ فَلَهُ فِيهِ أَجْرٌ وَيُكْرَهُ لَهُ النَّذْرُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Nazr qilmanglar, chunki nazr qadardan biror narsani qaytarmaydi, u faqat baxil kishidan (mol) chiqarib oladi, xolos», dedilar. Roviy aytdi: Bu bobda Ibn Umardan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahli amal shunda boʻlib, ular nazrni makruh sanaganlar. Abdulloh ibn Muborak aytdi: Nazrdagi makruhlik toatda ham, maʼsiyatda ham boʻladi; agar kishi toatga nazr qilib, uni bajo keltirsa, unga buning ajri bor, biroq nazr qilishi unga makruh boʻladi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Назр қилманглар, чунки назр қадардан бирор нарсани қайтармайди, у фақат бахил кишидан (мол) чиқариб олади, холос», дедилар. Ровий айтди: Бу бобда Ибн Умардан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли амал шунда бўлиб, улар назрни макруҳ санаганлар. Абдуллоҳ ибн Муборак айтди: Назрдаги макруҳлик тоатда ҳам, маъсиятда ҳам бўлади; агар киши тоатга назр қилиб, уни бажо келтирса, унга бунинг ажри бор, бироқ назр қилиши унга макруҳ бўлади.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ عُمَرَ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي كُنْتُ نَذَرْتُ أَنْ أَعْتَكِفَ لَيْلَةً فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَوْفِ بِنَذْرِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ قَالُوا إِذَا أَسْلَمَ الرَّجُلُ وَعَلَيْهِ نَذْرُ طَاعَةٍ فَلْيَفِ بِهِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ لاَ اعْتِكَافَ إِلاَّ بِصَوْمٍ ‏.‏ وَقَالَ آخَرُونَ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ لَيْسَ عَلَى الْمُعْتَكِفِ صَوْمٌ إِلاَّ أَنْ يُوجِبَ عَلَى نَفْسِهِ صَوْمًا ‏.‏ وَاحْتَجُّوا بِحَدِيثِ عُمَرَ أَنَّهُ نَذَرَ أَنْ يَعْتَكِفَ لَيْلَةً فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأَمَرَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِالْوَفَاءِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Yo Rasululloh, men johiliyat davrida Masjidul Haromda bir kecha eʼtikof oʻtirishni nazr qilgan edim», dedim. U zot: «Nazringga vafo qil», dedilar. Roviy aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Amr va Ibn Abbosdan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Umarning hadisi hasan sahihdir. Baʼzi ilm ahli shu hadisga amal qilib: «Agar kishi musulmon boʻlsa va zimmasida toat nazri boʻlsa, unga vafo qilsin», deganlar. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahli: «Eʼtikof faqat roʻza bilan boʻladi», deganlar. Ilm ahlidan boshqalari esa: «Eʼtikof qiluvchiga roʻza yoʻq, magar oʻziga roʻzani vojib qilib olsa, boshqa», deb Umarning hadisini — u johiliyatda bir kecha eʼtikof oʻtirishni nazr qilganini va Nabiy ﷺ unga vafo qilishni buyurganlarini — hujjat qilganlar. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Ё Расулуллоҳ, мен жоҳилият даврида Масжидул Ҳаромда бир кеча эътикоф ўтиришни назр қилган эдим», дедим. У зот: «Назрингга вафо қил», дедилар. Ровий айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амр ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли шу ҳадисга амал қилиб: «Агар киши мусулмон бўлса ва зиммасида тоат назри бўлса, унга вафо қилсин», деганлар. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли: «Эътикоф фақат рўза билан бўлади», деганлар. Илм аҳлидан бошқалари эса: «Эътикоф қилувчига рўза йўқ, магар ўзига рўзани вожиб қилиб олса, бошқа», деб Умарнинг ҳадисини — у жоҳилиятда бир кеча эътикоф ўтиришни назр қилганини ва Набий ﷺ унга вафо қилишни буюрганларини — ҳужжат қилганлар. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كَثِيرًا مَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَحْلِفُ بِهَذِهِ الْيَمِينِ ‏"‏ لاَ وَمُقَلِّبِ الْقُلُوبِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ koʻp marta shu qasam bilan qasam ichar edilar: «Yoʻq, qalblarni aylantiruvchi (Alloh)ga qasamki!» Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ кўп марта шу қасам билан қасам ичар эдилар: «Йўқ, қалбларни айлантирувчи (Аллоҳ)га қасамки!» Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ الْهَادِ، عَنْ عُمَرَ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، عَنْ سَعِيدِ ابْنِ مَرْجَانَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ أَعْتَقَ رَقَبَةً مُؤْمِنَةً أَعْتَقَ اللَّهُ مِنْهُ بِكُلِّ عُضْوٍ مِنْهُ عُضْوًا مِنَ النَّارِ حَتَّى يُعْتِقَ فَرْجَهُ بِفَرْجِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَعَمْرِو بْنِ عَبَسَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَوَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ وَأَبِي أُمَامَةَ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَكَعْبِ بْنِ مُرَّةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَابْنُ الْهَادِ اسْمُهُ يَزِيدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُسَامَةَ بْنِ الْهَادِ وَهُوَ مَدَنِيٌّ ثِقَةٌ قَدْ رَوَى عَنْهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning: «Kim moʻmin bir qulni ozod qilsa, Alloh uning har bir aʼzosi evaziga (ozod qiluvchining) bir aʼzosini doʻzaxdan ozod qiladi, hatto avratini avrati evaziga (ozod qiladi)», deganlarini eshitdim. Roviy aytdi: Bu bobda Oisha, Amr ibn Abasa, Ibn Abbos, Vosila ibn al-Asqaʼ, Abu Umoma, Uqba ibn Omir va Kaʼb ibn Murradan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning bu hadisi shu yuzdan hasan sahih garibdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Ким мўмин бир қулни озод қилса, Аллоҳ унинг ҳар бир аъзоси эвазига (озод қилувчининг) бир аъзосини дўзахдан озод қилади, ҳатто авратини аврати эвазига (озод қилади)», деганларини эшитдим. Ровий айтди: Бу бобда Оиша, Амр ибн Абаса, Ибн Аббос, Восила ибн ал-Асқаъ, Абу Умома, Уқба ибн Омир ва Каъб ибн Муррадан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг бу ҳадиси шу юздан ҳасан саҳиҳ гарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا الْمُحَارِبِيُّ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ، عَنْ سُوَيْدِ بْنِ مُقَرِّنٍ الْمُزَنِيِّ، قَالَ لَقَدْ رَأَيْتُنَا سَبْعَةَ إِخْوَةٍ مَا لَنَا خَادِمٌ إِلاَّ وَاحِدَةٌ فَلَطَمَهَا أَحَدُنَا فَأَمَرَنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ نُعْتِقَهَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ حُصَيْنِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ فَذَكَرَ بَعْضُهُمْ فِي الْحَدِيثِ قَالَ لَطَمَهَا عَلَى وَجْهِهَا ‏.‏

Suvayd ibn Muqarrin al-Muzaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Biz yetti aka-uka edik, bittadan boshqa xizmatkorimiz yoʻq edi. Bizdan biri uni shapaloqlab yuborgan edi, Nabiy ﷺ bizga uni ozod qilishni buyurdilar. Roviy aytdi: Bu bobda Ibn Umardan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu hadisni Husayn ibn Abdurrahmondan koʻplab roviylar rivoyat qilgan boʻlib, baʼzilari hadisda «uni yuziga shapaloqladi» deb zikr qilganlar.Сувайд ибн Муқаррин ал-Музаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Биз етти ака-ука эдик, биттадан бошқа хизматкоримиз йўқ эди. Биздан бири уни шапалоқлаб юборган эди, Набий ﷺ бизга уни озод қилишни буюрдилар. Ровий айтди: Бу бобда Ибн Умардан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадисни Ҳусайн ибн Абдурраҳмондан кўплаб ровийлар ривоят қилган бўлиб, баъзилари ҳадисда «уни юзига шапалоқлади» деб зикр қилганлар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ الأَزْرَقُ، عَنْ هِشَامٍ الدَّسْتَوَائِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ ثَابِتِ بْنِ الضَّحَّاكِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ حَلَفَ بِمِلَّةٍ غَيْرِ الإِسْلاَمِ كَاذِبًا فَهُوَ كَمَا قَالَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا إِذَا حَلَفَ الرَّجُلُ بِمِلَّةٍ سِوَى الإِسْلاَمِ فَقَالَ هُوَ يَهُودِيٌّ أَوْ نَصْرَانِيٌّ إِنْ فَعَلَ كَذَا وَكَذَا فَفَعَلَ ذَلِكَ الشَّىْءَ فَقَالَ بَعْضُهُمْ قَدْ أَتَى عَظِيمًا وَلاَ كَفَّارَةَ عَلَيْهِ وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَإِلَى هَذَا الْقَوْلِ ذَهَبَ أَبُو عُبَيْدٍ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَغَيْرِهِمْ عَلَيْهِ فِي ذَلِكَ الْكَفَّارَةُ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Sobit ibn az-Zahhok (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim Islomdan boshqa millat (din) bilan yolgʻon qasam ichsa, u oʻzi aytganidek boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ilm ahli bu masalada ixtilof qilganlar: agar kishi Islomdan boshqa millat bilan qasam ichib, «Agar shunday-shunday qilsam, men yahudiy yoki nasroniyman» desa-yu, soʻng oʻsha ishni qilsa — baʼzilari: «U katta (gunoh) qilibdi, biroq unga kafforat yoʻq», deganlar; bu madina ahlining soʻzi boʻlib, Molik ibn Anas ham shuni aytadi, Abu Ubayd ham shu soʻzga moyil boʻlgan. Nabiy ﷺning sahobalaridan, tobeʼinlardan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahli esa: «Unga bunda kafforat bor», deganlar; bu Sufyon, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Собит ибн аз-Заҳҳок (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Исломдан бошқа миллат (дин) билан ёлғон қасам ичса, у ўзи айтганидек бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли бу масалада ихтилоф қилганлар: агар киши Исломдан бошқа миллат билан қасам ичиб, «Агар шундай-шундай қилсам, мен яҳудий ёки насронийман» деса-ю, сўнг ўша ишни қилса — баъзилари: «У катта (гуноҳ) қилибди, бироқ унга каффорат йўқ», деганлар; бу мадина аҳлининг сўзи бўлиб, Молик ибн Анас ҳам шуни айтади, Абу Убайд ҳам шу сўзга мойил бўлган. Набий ﷺнинг саҳобаларидан, тобеъинлардан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли эса: «Унга бунда каффорат бор», деганлар; бу Суфён, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ زَحْرٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الرُّعَيْنِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَالِكٍ الْيَحْصُبِيِّ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أُخْتِي نَذَرَتْ أَنْ تَمْشِيَ إِلَى الْبَيْتِ حَافِيَةً غَيْرَ مُخْتَمِرَةٍ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ لاَ يَصْنَعُ بِشَقَاءِ أُخْتِكَ شَيْئًا فَلْتَرْكَبْ وَلْتَخْتَمِرْ وَلْتَصُمْ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Uqba ibn Omir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men: «Yo Rasululloh, opam yalangoyoq va boshini oʻramagan holda Baytullohga piyoda borishni nazr qilibdi», dedim. Nabiy ﷺ: «Albatta, Alloh sening opangning mashaqqati bilan biror narsa qilmaydi (uning azobiga muhtoj emas). U ulovga minsin, boshini oʻrasin va uch kun roʻza tutsin», dedilar. Roviy aytdi: Bu bobda Ibn Abbosdan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Ilm ahli nazdida amal shunda boʻlib, bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Уқба ибн Омир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен: «Ё Расулуллоҳ, опам ялангоёқ ва бошини ўрамаган ҳолда Байтуллоҳга пиёда боришни назр қилибди», дедим. Набий ﷺ: «Албатта, Аллоҳ сенинг опангнинг машаққати билан бирор нарса қилмайди (унинг азобига муҳтож эмас). У уловга минсин, бошини ўрасин ва уч кун рўза тутсин», дедилар. Ровий айтди: Бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Илм аҳли наздида амал шунда бўлиб, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا أَبُو الْمُغِيرَةِ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ حَلَفَ مِنْكُمْ فَقَالَ فِي حَلِفِهِ وَاللاَّتِ وَالْعُزَّى فَلْيَقُلْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَمَنْ قَالَ تَعَالَ أُقَامِرْكَ فَلْيَتَصَدَّقْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو الْمُغِيرَةِ هُوَ الْخَوْلاَنِيُّ الْحِمْصِيُّ وَاسْمُهُ عَبْدُ الْقُدُّوسِ بْنُ الْحَجَّاجِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sizlardan kim qasam ichib, qasamida ‹Lot va Uzzoga qasam› desa, ‹La ilaha illalloh› desin. Kim ‹Kel, sen bilan qimor oʻynay› desa, sadaqa bersin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан ким қасам ичиб, қасамида ‹Лот ва Уззога қасам› деса, ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› десин. Ким ‹Кел, сен билан қимор ўйнай› деса, садақа берсин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ، اسْتَفْتَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي نَذْرٍ كَانَ عَلَى أُمِّهِ تُوُفِّيَتْ قَبْلَ أَنْ تَقْضِيَهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اقْضِهِ عَنْهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Saʼd ibn Uboda Rasululloh ﷺdan onasining zimmasida boʻlib, u (onasi) uni bajo keltirmasdan vafot etgan bir nazr haqida fatvo soʻradi. Nabiy ﷺ: «Uni onang nomidan ado et», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Саъд ибн Убода Расулуллоҳ ﷺдан онасининг зиммасида бўлиб, у (онаси) уни бажо келтирмасдан вафот этган бир назр ҳақида фатво сўради. Набий ﷺ: «Уни онанг номидан адо эт», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْأَعْلَى حَدَّثَنَا عِمْرَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ هُوَ أَخُو سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ عَنْ حُصَيْنٍ عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ وَغَيْرِهِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ أَيُّمَا امْرِئٍ مُسْلِمٍ أَعْتَقَ امْرَأً مُسْلِمًا كَانَ فَكَاكَهُ مِنْ النَّارِ يُجْزِي كُلُّ عُضْوٍ مِنْهُ عُضْوًا مِنْهُ وَأَيُّمَا امْرِئٍ مُسْلِمٍ أَعْتَقَ امْرَأَتَيْنِ مُسْلِمَتَيْنِ كَانَتَا فَكَاكَهُ مِنْ النَّارِ يُجْزِي كُلُّ عُضْوٍ مِنْهُمَا عُضْوًا مِنْهُ وَأَيُّمَا امْرَأَةٍ مُسْلِمَةٍ أَعْتَقَتْ امْرَأَةً مُسْلِمَةً كَانَتْ فَكَاكَهَا مِنْ النَّارِ يُجْزِي كُلُّ عُضْوٍ مِنْهَا عُضْوًا مِنْهَا قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْحَدِيثِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ عِتْقَ الذُّكُورِ لِلرِّجَالِ أَفْضَلُ مِنْ عِتْقِ الْإِنَاثِ لِقَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَنْ أَعْتَقَ امْرَأً مُسْلِمًا كَانَ فَكَاكَهُ مِنْ النَّارِ يُجْزِي كُلُّ عُضْوٍ مِنْهُ عُضْوًا مِنْهُ

Abu Umoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Qaysi bir musulmon kishi musulmon bir erkakni ozod qilsa, u (ozod qilingan kishi) uning doʻzaxdan najoti boʻladi — uning (ozod qilgan kishining) har bir aʼzosi evaziga (ozod qilinganning) bir aʼzosi kifoya qiladi. Qaysi bir musulmon kishi ikki musulmon ayolni ozod qilsa, ular ikkovi uning doʻzaxdan najoti boʻladi — uning har bir aʼzosi evaziga ulardan bir aʼzo kifoya qiladi. Qaysi bir musulmon ayol musulmon bir ayolni ozod qilsa, u uning doʻzaxdan najoti boʻladi — uning har bir aʼzosi evaziga (ozod qilinganning) bir aʼzosi kifoya qiladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis shu yuzdan hasan sahih garibdir. Abu Iso aytdi: Hadisda erkaklarni ozod qilish ayollarni ozod qilishdan koʻra erkaklar uchun afzalroq ekanligiga dalolat qiluvchi narsa bor, chunki Rasululloh ﷺ: «Kim musulmon bir erkakni ozod qilsa, u uning doʻzaxdan najoti boʻladi — uning har bir aʼzosi evaziga bir aʼzo kifoya qiladi», deganlar.Абу Умома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Қайси бир мусулмон киши мусулмон бир эркакни озод қилса, у (озод қилинган киши) унинг дўзахдан нажоти бўлади — унинг (озод қилган кишининг) ҳар бир аъзоси эвазига (озод қилинганнинг) бир аъзоси кифоя қилади. Қайси бир мусулмон киши икки мусулмон аёлни озод қилса, улар иккови унинг дўзахдан нажоти бўлади — унинг ҳар бир аъзоси эвазига улардан бир аъзо кифоя қилади. Қайси бир мусулмон аёл мусулмон бир аёлни озод қилса, у унинг дўзахдан нажоти бўлади — унинг ҳар бир аъзоси эвазига (озод қилинганнинг) бир аъзоси кифоя қилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис шу юздан ҳасан саҳиҳ гарибдир. Абу Исо айтди: Ҳадисда эркакларни озод қилиш аёлларни озод қилишдан кўра эркаклар учун афзалроқ эканлигига далолат қилувчи нарса бор, чунки Расулуллоҳ ﷺ: «Ким мусулмон бир эркакни озод қилса, у унинг дўзахдан нажоти бўлади — унинг ҳар бир аъзоси эвазига бир аъзо кифоя қилади», деганлар.