حَدَّثَنَا أَبُو عَمْرٍو، مُسْلِمُ بْنُ عَمْرِو بْنِ مُسْلِمٍ الْحَذَّاءُ الْمَدَنِيُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ الصَّائِغُ أَبُو مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِي الْمُثَنَّى، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا عَمِلَ آدَمِيٌّ مِنْ عَمَلٍ يَوْمَ النَّحْرِ أَحَبَّ إِلَى اللَّهِ مِنْ إِهْرَاقِ الدَّمِ إِنَّهَا لَتَأْتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِقُرُونِهَا وَأَشْعَارِهَا وَأَظْلاَفِهَا وَإِنَّ الدَّمَ لَيَقَعُ مِنَ اللَّهِ بِمَكَانٍ قَبْلَ أَنْ يَقَعَ مِنَ الأَرْضِ فَطِيبُوا بِهَا نَفْسًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَأَبُو الْمُثَنَّى اسْمُهُ سُلَيْمَانُ بْنُ يَزِيدَ ‏.‏ رَوَى عَنْهُ ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ ‏.‏ - قَالَ أَبُو عِيسَى وَيُرْوَى عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ فِي الأُضْحِيَةِ لِصَاحِبِهَا بِكُلِّ شَعَرَةٍ حَسَنَةٌ ‏"‏ ‏.‏ وَيُرْوَى ‏"‏ بِقُرُونِهَا ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Inson Nahr (qurbonlik) kunida qon oqizishdan (qurbonlik soʻyishdan) Alloh nazdida sevimliroq boʻlgan biron amalni qilmaydi. Albatta, u (qurbonlik) Qiyomat kunida shoxlari, junlari va tuyoqlari bilan keladi. Va albatta, qon yerga tushishidan oldin Alloh nazdida bir maqomga tushadi. Bas, uning bilan koʻnglingizni xush qilinglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir; uni Hishom ibn Urva hadisidan faqat shu yoʻl bilan bilamiz. Abu Musannoning ismi Sulaymon ibn Yaziddir; undan Ibn Abu Fudayk rivoyat qilgan. Abu Iso aytdi: Rasululloh ﷺdan: «Qurbonlikdagi har bir tuk evaziga uning egasiga bir yaxshilik bordir», deganlari ham rivoyat qilinadi. «Uning shoxlari evaziga» deb ham rivoyat qilinadi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Инсон Наҳр (қурбонлик) кунида қон оқизишдан (қурбонлик сўйишдан) Аллоҳ наздида севимлироқ бўлган бирон амални қилмайди. Албатта, у (қурбонлик) Қиёмат кунида шохлари, жунлари ва туёқлари билан келади. Ва албатта, қон ерга тушишидан олдин Аллоҳ наздида бир мақомга тушади. Бас, унинг билан кўнглингизни хуш қилинглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир; уни Ҳишом ибн Урва ҳадисидан фақат шу йўл билан биламиз. Абу Мусаннонинг исми Сулаймон ибн Язиддир; ундан Ибн Абу Фудайк ривоят қилган. Абу Исо айтди: Расулуллоҳ ﷺдан: «Қурбонликдаги ҳар бир тук эвазига унинг эгасига бир яхшилик бордир», деганлари ҳам ривоят қилинади. «Унинг шохлари эвазига» деб ҳам ривоят қилинади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ ضَحَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِكَبْشَيْنِ أَمْلَحَيْنِ أَقْرَنَيْنِ ذَبَحَهُمَا بِيَدِهِ وَسَمَّى وَكَبَّرَ وَوَضَعَ رِجْلَهُ عَلَى صِفَاحِهِمَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَائِشَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي أَيُّوبَ وَجَابِرٍ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَأَبِي رَافِعٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي بَكْرَةَ أَيْضًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u: «Rasululloh ﷺ shoxli, oqimtir ikkita qoʻchqorni qurbonlik qildilar. Ularni oʻz qoʻllari bilan soʻydilar, ‹Bismillah› deb (Allohning nomini zikr qilib), takbir aytdilar va oyoqlarini ularning yon tomonlariga qoʻydilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у: «Расулуллоҳ ﷺ шохли, оқимтир иккита қўчқорни қурбонлик қилдилар. Уларни ўз қўллари билан сўйдилар, ‹Бисмиллаҳ› деб (Аллоҳнинг номини зикр қилиб), такбир айтдилар ва оёқларини уларнинг ён томонларига қўйдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ الْمُحَارِبِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ أَبِي الْحَسْنَاءِ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ حَنَشٍ، عَنْ عَلِيٍّ، أَنَّهُ كَانَ يُضَحِّي بِكَبْشَيْنِ أَحَدُهُمَا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالآخَرُ عَنْ نَفْسِهِ، فَقِيلَ لَهُ فَقَالَ أَمَرَنِي بِهِ يَعْنِي النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم - فَلاَ أَدَعُهُ أَبَدًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ شَرِيكٍ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يُضَحَّى عَنِ الْمَيِّتِ وَلَمْ يَرَ بَعْضُهُمْ أَنْ يُضَحَّى عَنْهُ ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ أَحَبُّ إِلَىَّ أَنْ يُتَصَدَّقَ عَنْهُ وَلاَ يُضَحَّى عَنْهُ وَإِنْ ضَحَّى فَلاَ يَأْكُلْ مِنْهَا شَيْئًا وَيَتَصَدَّقْ بِهَا كُلِّهَا ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ وَقَدْ رَوَاهُ غَيْرُ شَرِيكٍ ‏.‏ قُلْتُ لَهُ أَبُو الْحَسْنَاءِ مَا اسْمُهُ فَلَمْ يَعْرِفْهُ ‏.‏ قَالَ مُسْلِمٌ اسْمُهُ الْحَسَنُ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u ikkita qoʻchqorni qurbonlik qilar edi — biri Nabiy ﷺ uchun, ikkinchisi oʻzi uchun. Unga bu haqda (nega bunday qilayotgani) soʻralganda, u: «Menga buni — yaʼni Nabiy ﷺ — buyurganlar, shu sababdan men buni hech qachon tark etmayman», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir; uni faqat Sharik hadisidan bilamiz. Baʼzi ilm ahli marhum (oʻlgan kishi) nomidan qurbonlik qilishga ruxsat bergan, baʼzilari esa uning nomidan qurbonlik qilishni joiz koʻrmagan. Abdulloh ibn Muborak aytdi: Men nazdimda uning nomidan sadaqa qilish maʼqulroq, uning nomidan qurbonlik qilinmaydi; agar qurbonlik qilsa, undan hech narsa yemasin va uning hammasini sadaqa qilib bersin. Muhammad aytdi: Ali ibn al-Madiniy aytdi: Buni Sharikdan boshqasi ham rivoyat qilgan. Men unga: «Abul-Hasnoning ismi nima?» dedim, u uni bilmadi. Muslim aytdi: Uning ismi al-Hasandir.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у иккита қўчқорни қурбонлик қилар эди — бири Набий ﷺ учун, иккинчиси ўзи учун. Унга бу ҳақда (нега бундай қилаётгани) сўралганда, у: «Менга буни — яъни Набий ﷺ — буюрганлар, шу сабабдан мен буни ҳеч қачон тарк этмайман», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир; уни фақат Шарик ҳадисидан биламиз. Баъзи илм аҳли марҳум (ўлган киши) номидан қурбонлик қилишга рухсат берган, баъзилари эса унинг номидан қурбонлик қилишни жоиз кўрмаган. Абдуллоҳ ибн Муборак айтди: Мен наздимда унинг номидан садақа қилиш маъқулроқ, унинг номидан қурбонлик қилинмайди; агар қурбонлик қилса, ундан ҳеч нарса емасин ва унинг ҳаммасини садақа қилиб берсин. Муҳаммад айтди: Али ибн ал-Мадиний айтди: Буни Шарикдан бошқаси ҳам ривоят қилган. Мен унга: «Абул-Ҳаснонинг исми нима?» дедим, у уни билмади. Муслим айтди: Унинг исми ал-Ҳасандир.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ ضَحَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِكَبْشٍ أَقْرَنَ فَحِيلٍ يَأْكُلُ فِي سَوَادٍ وَيَمْشِي فِي سَوَادٍ وَيَنْظُرُ فِي سَوَادٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u: «Rasululloh ﷺ qorasida (qora yer ustida) yeydigan, qorasida yuradigan va qorasida qaraydigan (ogʻzi, oyoqlari va koʻzlari atrofi qora boʻlgan) shoxli, kelishgan qoʻchqorni qurbonlik qildilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir; uni faqat Hafs ibn Giyos hadisidan bilamiz.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у: «Расулуллоҳ ﷺ қорасида (қора ер устида) ейдиган, қорасида юрадиган ва қорасида қарайдиган (оғзи, оёқлари ва кўзлари атрофи қора бўлган) шохли, келишган қўчқорни қурбонлик қилдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир; уни фақат Ҳафс ибн Гиёс ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ فَيْرُوزَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، رَفَعَهُ قَالَ ‏"‏ لاَ يُضَحَّى بِالْعَرْجَاءِ بَيِّنٌ ظَلَعُهَا وَلاَ بِالْعَوْرَاءِ بَيِّنٌ عَوَرُهَا وَلاَ بِالْمَرِيضَةِ بَيِّنٌ مَرَضُهَا وَلاَ بِالْعَجْفَاءِ الَّتِي لاَ تُنْقِي ‏"‏ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash maʼnoda rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir; uni faqat Ubayd ibn Fayruzning Barodan rivoyat qilgan hadisidan bilamiz. Ilm ahli nazdida amal shu hadis boʻyichadir.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан Набий ﷺдан шунга ўхшаш маънода ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир; уни фақат Убайд ибн Файрузнинг Бародан ривоят қилган ҳадисидан биламиз. Илм аҳли наздида амал шу ҳадис бўйичадир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ فَيْرُوزَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عُبَيْدِ بْنِ فَيْرُوزَ عَنِ الْبَرَاءِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash maʼnoda rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir; uni faqat Ubayd ibn Fayruzning Barodan rivoyat qilgan hadisidan bilamiz. Ilm ahli nazdida amal shu hadis boʻyichadir.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан Набий ﷺдан шунга ўхшаш маънода ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир; уни фақат Убайд ибн Файрузнинг Бародан ривоят қилган ҳадисидан биламиз. Илм аҳли наздида амал шу ҳадис бўйичадир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا شَرِيكُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ شُرَيْحِ بْنِ النُّعْمَانِ الصَّائِدِيِّ، وَهُوَ الْهَمْدَانِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ نَسْتَشْرِفَ الْعَيْنَ وَالأُذُنَ وَأَنْ لاَ نُضَحِّيَ بِمُقَابَلَةٍ وَلاَ مُدَابَرَةٍ وَلاَ شَرْقَاءَ وَلاَ خَرْقَاءَ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash holda rivoyat qilinadi, lekin u (rovi) ziyoda qilib aytdi: «Muqobala — qulogʻining uchi kesilgan; mudobara — qulogʻining yon tomonidan kesilgan; sharqo — qulogʻi yorilgan; xarqo — qulogʻi teshilgan hayvondir». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Iso yana aytdi: Shurayh ibn Nuʼmon as-Soidiy kufalik boʻlib, Alining shogirdlaridandir; Shurayh ibn Honiʼ ham kufalik boʻlib, otasining suhbati (sahobiyligi) bor va Alining shogirdlaridandir; Shurayh ibn al-Horis al-Kindiy Abu Umayya al-Qoziy ham Alidan rivoyat qilgan; ularning hammasi bir asrda Alining shogirdlaridan boʻlgan. Uning «nastashrif» degan soʻzi «yaxshilab koʻrib chiqamiz» demakdir.Али (розияллоҳу анҳу)дан Набий ﷺдан шунга ўхшаш ҳолда ривоят қилинади, лекин у (рови) зиёда қилиб айтди: «Муқобала — қулоғининг учи кесилган; мудобара — қулоғининг ён томонидан кесилган; шарқо — қулоғи ёрилган; харқо — қулоғи тешилган ҳайвондир». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Исо яна айтди: Шурайҳ ибн Нуъмон ас-Соидий куфалик бўлиб, Алининг шогирдларидандир; Шурайҳ ибн Ҳониъ ҳам куфалик бўлиб, отасининг суҳбати (саҳобийлиги) бор ва Алининг шогирдларидандир; Шурайҳ ибн ал-Ҳорис ал-Киндий Абу Умайя ал-Қозий ҳам Алидан ривоят қилган; уларнинг ҳаммаси бир асрда Алининг шогирдларидан бўлган. Унинг «насташриф» деган сўзи «яхшилаб кўриб чиқамиз» демакдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ شُرَيْحِ بْنِ النُّعْمَانِ، عَنْ عَلِيٍّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ وَزَادَ قَالَ الْمُقَابَلَةُ مَا قُطِعَ طَرَفُ أُذُنِهَا ‏.‏ وَالْمُدَابَرَةُ مَا قُطِعَ مِنْ جَانِبِ الأُذُنِ ‏.‏ وَالشَّرْقَاءُ الْمَشْقُوقَةُ ‏.‏ وَالْخَرْقَاءُ الْمَثْقُوبَةُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَشُرَيْحُ بْنُ النُّعْمَانِ الصَّائِدِيُّ هُوَ كُوفِيٌّ مِنْ أَصْحَابِ عَلِيٍّ وَشُرَيْحُ بْنُ هَانِئٍ كُوفِيٌّ وَلِوَالِدِهِ صُحْبَةٌ مِنْ أَصْحَابِ عَلِيٍّ وَشُرَيْحُ بْنُ الْحَارِثِ الْكِنْدِيُّ أَبُو أُمَيَّةَ الْقَاضِي قَدْ رَوَى عَنْ عَلِيٍّ وَكُلُّهُمْ مِنْ أَصْحَابِ عَلِيٍّ فِي عَصْرٍ وَاحِدٍ ‏.‏ قَوْلُهُ أَنْ نَسْتَشْرِفَ أَىْ أَنْ نَنْظُرَ صَحِيحًا ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash holda rivoyat qilinadi, lekin u (rovi) ziyoda qilib aytdi: «Muqobala — qulogʻining uchi kesilgan; mudobara — qulogʻining yon tomonidan kesilgan; sharqo — qulogʻi yorilgan; xarqo — qulogʻi teshilgan hayvondir». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Iso yana aytdi: Shurayh ibn Nuʼmon as-Soidiy kufalik boʻlib, Alining shogirdlaridandir; Shurayh ibn Honiʼ ham kufalik boʻlib, otasining suhbati (sahobiyligi) bor va Alining shogirdlaridandir; Shurayh ibn al-Horis al-Kindiy Abu Umayya al-Qoziy ham Alidan rivoyat qilgan; ularning hammasi bir asrda Alining shogirdlaridan boʻlgan. Uning «nastashrif» degan soʻzi «yaxshilab koʻrib chiqamiz» demakdir.Али (розияллоҳу анҳу)дан Набий ﷺдан шунга ўхшаш ҳолда ривоят қилинади, лекин у (рови) зиёда қилиб айтди: «Муқобала — қулоғининг учи кесилган; мудобара — қулоғининг ён томонидан кесилган; шарқо — қулоғи ёрилган; харқо — қулоғи тешилган ҳайвондир». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Исо яна айтди: Шурайҳ ибн Нуъмон ас-Соидий куфалик бўлиб, Алининг шогирдларидандир; Шурайҳ ибн Ҳониъ ҳам куфалик бўлиб, отасининг суҳбати (саҳобийлиги) бор ва Алининг шогирдларидандир; Шурайҳ ибн ал-Ҳорис ал-Киндий Абу Умайя ал-Қозий ҳам Алидан ривоят қилган; уларнинг ҳаммаси бир асрда Алининг шогирдларидан бўлган. Унинг «насташриф» деган сўзи «яхшилаб кўриб чиқамиз» демакдир.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ وَاقِدٍ، عَنْ كِدَامِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي كِبَاشٍ، قَالَ جَلَبْتُ غَنَمًا جُذْعَانًا إِلَى الْمَدِينَةِ فَكَسَدَتْ عَلَىَّ فَلَقِيتُ أَبَا هُرَيْرَةَ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ نِعْمَ - أَوْ نِعْمَتِ - الأُضْحِيَةُ الْجَذَعُ مِنَ الضَّأْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَانْتَهَبَهُ النَّاسُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأُمِّ بِلاَلٍ ابْنَةِ هِلاَلٍ عَنْ أَبِيهَا وَجَابِرٍ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَرَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَوْقُوفًا ‏.‏ وَعُثْمَانُ بْنُ وَاقِدٍ هُوَ ابْنُ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الْجَذَعَ مِنَ الضَّأْنِ يُجْزِئُ فِي الأُضْحِيَةِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Abu Kiboshning aytishicha, u: «Men Madinaga yosh qoʻylarni (jazaa) keltirdim, ammo ular savdosiz qoldi. Soʻng Abu Hurayrani uchratib, undan (bu haqda) soʻradim. U: ‹Men Rasululloh ﷺning: ‹Qoʻyning jazaasi (bir yoshga toʻlmagan tovligʻi) qanday yaxshi qurbonlikdir!› deganlarini eshitganman›, dedi. (Abu Kibosh) aytdi: Shunda odamlar uni talashib oldilar», dedi. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan gʻaribdir. Bu Abu Hurayradan mavquf holda ham rivoyat qilingan. Usmon ibn Voqid — u Muhammad ibn Ziyod ibn Abdulloh ibn Umar ibn al-Xattobning oʻgʻlidir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan ilm ahli nazdida amal shunga koʻra boʻlib, qoʻyning jazaasi qurbonlikda kifoya qiladi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Абу Кибошнинг айтишича, у: «Мен Мадинага ёш қўйларни (жазаа) келтирдим, аммо улар савдосиз қолди. Сўнг Абу Ҳурайрани учратиб, ундан (бу ҳақда) сўрадим. У: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Қўйнинг жазааси (бир ёшга тўлмаган товлиғи) қандай яхши қурбонликдир!› деганларини эшитганман›, деди. (Абу Кибош) айтди: Шунда одамлар уни талашиб олдилар», деди. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан ғарибдир. Бу Абу Ҳурайрадан мавқуф ҳолда ҳам ривоят қилинган. Усмон ибн Воқид — у Муҳаммад ибн Зиёд ибн Абдуллоҳ ибн Умар ибн ал-Хаттобнинг ўғлидир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган илм аҳли наздида амал шунга кўра бўлиб, қўйнинг жазааси қурбонликда кифоя қилади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ أَبِي الْخَيْرِ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَعْطَاهُ غَنَمًا يَقْسِمُهَا عَلَى أَصْحَابِهِ ضَحَايَا فَبَقِيَ عَتُودٌ أَوْ جَدْىٌ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ ضَحِّ بِهِ أَنْتَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَكِيعٌ الْجَذَعُ مِنَ الضَّأْنِ يَكُونُ ابْنَ سِتَّةِ أَوْ سَبْعَةِ أَشْهُرٍ ‏.‏

Uqba ibn Omir (roziyallohu anhu)dan bundan boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilinadiki, u: «Rasululloh ﷺ qurbonliklarni taqsimladilar, soʻng bir jazaa (yosh qoʻy) qoldi. Men Nabiy ﷺdan (bu haqda) soʻradim, u zot: ‹Uni oʻzing qurbonlik qil›, dedilar», dedi. Buni bizga Muhammad ibn Bashshor rivoyat qildi, u: Bizga Yazid ibn Horun va Abu Dovud rivoyat qildilar, ular: Bizga Hishom ad-Dastavoiy Yahyo ibn Abu Kasirdan, u Baʼja ibn Abdulloh ibn Badrdan, u Uqba ibn Omirdan, u Nabiy ﷺdan shu hadisni rivoyat qildi, dedilar.Уқба ибн Омир (розияллоҳу анҳу)дан бундан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинадики, у: «Расулуллоҳ ﷺ қурбонликларни тақсимладилар, сўнг бир жазаа (ёш қўй) қолди. Мен Набий ﷺдан (бу ҳақда) сўрадим, у зот: ‹Уни ўзинг қурбонлик қил›, дедилар», деди. Буни бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у: Бизга Язид ибн Ҳорун ва Абу Довуд ривоят қилдилар, улар: Бизга Ҳишом ад-Даставоий Яҳё ибн Абу Касирдан, у Баъжа ибн Абдуллоҳ ибн Бадрдан, у Уқба ибн Омирдан, у Набий ﷺдан шу ҳадисни ривоят қилди, дедилар.

وَقَدْ رُوِيَ مِنْ، غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، أَنَّهُ قَالَ قَسَمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ضَحَايَا فَبَقِيَ جَذَعَةٌ فَسَأَلْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ ضَحِّ بِهَا أَنْتَ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ وَأَبُو دَاوُدَ قَالاَ حَدَّثَنَا هِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ بَعْجَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَدْرٍ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Uqba ibn Omir (roziyallohu anhu)dan bundan boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilinadiki, u: «Rasululloh ﷺ qurbonliklarni taqsimladilar, soʻng bir jazaa (yosh qoʻy) qoldi. Men Nabiy ﷺdan (bu haqda) soʻradim, u zot: ‹Uni oʻzing qurbonlik qil›, dedilar», dedi. Buni bizga Muhammad ibn Bashshor rivoyat qildi, u: Bizga Yazid ibn Horun va Abu Dovud rivoyat qildilar, ular: Bizga Hishom ad-Dastavoiy Yahyo ibn Abu Kasirdan, u Baʼja ibn Abdulloh ibn Badrdan, u Uqba ibn Omirdan, u Nabiy ﷺdan shu hadisni rivoyat qildi, dedilar.Уқба ибн Омир (розияллоҳу анҳу)дан бундан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинадики, у: «Расулуллоҳ ﷺ қурбонликларни тақсимладилар, сўнг бир жазаа (ёш қўй) қолди. Мен Набий ﷺдан (бу ҳақда) сўрадим, у зот: ‹Уни ўзинг қурбонлик қил›, дедилар», деди. Буни бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у: Бизга Язид ибн Ҳорун ва Абу Довуд ривоят қилдилар, улар: Бизга Ҳишом ад-Даставоий Яҳё ибн Абу Касирдан, у Баъжа ибн Абдуллоҳ ибн Бадрдан, у Уқба ибн Омирдан, у Набий ﷺдан шу ҳадисни ривоят қилди, дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ، عَنْ عِلْبَاءَ بْنِ أَحْمَرَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ فَحَضَرَ الأَضْحَى فَاشْتَرَكْنَا فِي الْبَقَرَةِ سَبْعَةً وَفِي الْبَعِيرِ عَشَرَةً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي الأَسْوَدِ السُّلَمِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ وَأَبِي أَيُّوبَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الْفَضْلِ بْنِ مُوسَى ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u: «Biz Rasululloh ﷺ bilan bir safarda edik, Qurbonlik (kuni) yetib keldi. Shunda biz bir mol (sigir)da yetti kishi, bir tuyada oʻn kishi sherik boʻldik», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abul-Asvad as-Sulamiyning otasidan, uning bobosidan (rivoyat qilgani) va Abu Ayyubdan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan gʻaribdir; uni faqat Fazl ibn Musoning hadisidan bilamiz.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бир сафарда эдик, Қурбонлик (куни) етиб келди. Шунда биз бир мол (сигир)да етти киши, бир туяда ўн киши шерик бўлдик», деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Абул-Асвад ас-Суламийнинг отасидан, унинг бобосидан (ривоят қилгани) ва Абу Айюбдан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ғарибдир; уни фақат Фазл ибн Мусонинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ نَحَرْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْحُدَيْبِيَةِ الْبَدَنَةَ عَنْ سَبْعَةٍ وَالْبَقَرَةَ عَنْ سَبْعَةٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ يُجْزِئُ أَيْضًا الْبَعِيرُ عَنْ عَشَرَةٍ ‏.‏ وَاحْتَجَّ بِحَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u: «Biz Rasululloh ﷺ bilan Hudaybiyada bir tuyani yetti kishi nomidan, bir sigirni yetti kishi nomidan soʻydik», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan ilm ahli nazdida amal shunga koʻradir; bu Sufyon as-Savriy, Ibn Muborak, Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ishoq aytdi: Bir tuya oʻn kishi nomidan ham kifoya qiladi; va u Ibn Abbosning hadisi bilan dalil keltirgan.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан Ҳудайбияда бир туяни етти киши номидан, бир сигирни етти киши номидан сўйдик», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган илм аҳли наздида амал шунга кўрадир; бу Суфён ас-Саврий, Ибн Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Ишоқ айтди: Бир туя ўн киши номидан ҳам кифоя қилади; ва у Ибн Аббоснинг ҳадиси билан далил келтирган.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنْ حُجَيَّةَ بْنِ عَدِيٍّ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ الْبَقَرَةُ عَنْ سَبْعَةٍ، ‏.‏ قُلْتُ فَإِنْ وَلَدَتْ قَالَ اذْبَحْ وَلَدَهَا مَعَهَا ‏.‏ قُلْتُ فَالْعَرْجَاءُ قَالَ إِذَا بَلَغَتِ الْمَنْسِكَ ‏.‏ قُلْتُ فَمَكْسُورَةُ الْقَرْنِ قَالَ لاَ بَأْسَ أُمِرْنَا أَوْ أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ نَسْتَشْرِفَ الْعَيْنَيْنِ وَالأُذُنَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Hujayya ibn Adiyning aytishicha: «Ali: ‹Sigir yetti kishi nomidandir›, dedi. Men: ‹Agar (sigir) tugʻib qolsa-chi?› dedim. U: ‹Bolasini ham u bilan birga soʻy›, dedi. Men: ‹Oqsoq hayvon-chi?› dedim. U: ‹(Soʻyiladigan) joyga yeta olsa (boʻlaveradi)›, dedi. Men: ‹Shoxi singan hayvon-chi?› dedim. U: ‹Zarari yoʻq. Bizga Rasululloh ﷺ koʻzlar va quloqlarni sinchiklab tekshirishni buyurganlar›, dedi». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Iso yana aytdi: Buni Sufyon as-Savriy ham Salama ibn Kuhayldan rivoyat qilgan.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Ҳужайя ибн Адийнинг айтишича: «Али: ‹Сигир етти киши номидандир›, деди. Мен: ‹Агар (сигир) туғиб қолса-чи?› дедим. У: ‹Боласини ҳам у билан бирга сўй›, деди. Мен: ‹Оқсоқ ҳайвон-чи?› дедим. У: ‹(Сўйиладиган) жойга ета олса (бўлаверади)›, деди. Мен: ‹Шохи синган ҳайвон-чи?› дедим. У: ‹Зарари йўқ. Бизга Расулуллоҳ ﷺ кўзлар ва қулоқларни синчиклаб текширишни буюрганлар›, деди». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Исо яна айтди: Буни Суфён ас-Саврий ҳам Салама ибн Куҳайлдан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ جُرَىِّ بْنِ كُلَيْبٍ النَّهْدِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُضَحَّى بِأَعْضَبِ الْقَرْنِ وَالأُذُنِ ‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ فَقَالَ الْعَضْبُ مَا بَلَغَ النِّصْفَ فَمَا فَوْقَ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ shoxi yoki qulogʻi siniq (oʻrnatilgan) hayvonni qurbonlik qilishdan qaytardilar», dedi. Qatoda aytdi: Men buni Said ibn al-Musayyabga zikr qildim, u: «Aʼzab — (shoxning yoki quloqning) yarmiga yetgan yoki undan koʻproq (qismi siniq boʻlgani)dir», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ шохи ёки қулоғи синиқ (ўрнатилган) ҳайвонни қурбонлик қилишдан қайтардилар», деди. Қатода айтди: Мен буни Саид ибн ал-Мусайябга зикр қилдим, у: «Аъзаб — (шохнинг ёки қулоқнинг) ярмига етган ёки ундан кўпроқ (қисми синиқ бўлгани)дир», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ الْحَنَفِيُّ، حَدَّثَنَا الضَّحَّاكُ بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنِي عُمَارَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُ عَطَاءَ بْنَ يَسَارٍ، يَقُولُ سَأَلْتُ أَبَا أَيُّوبَ الأَنْصَارِيَّ كَيْفَ كَانَتِ الضَّحَايَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ كَانَ الرَّجُلُ يُضَحِّي بِالشَّاةِ عَنْهُ وَعَنْ أَهْلِ بَيْتِهِ فَيَأْكُلُونَ وَيُطْعِمُونَ حَتَّى تَبَاهَى النَّاسُ فَصَارَتْ كَمَا تَرَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَعُمَارَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ هُوَ مَدَنِيٌّ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَاحْتَجَّا بِحَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ ضَحَّى بِكَبْشٍ فَقَالَ ‏"‏ هَذَا عَمَّنْ لَمْ يُضَحِّ مِنْ أُمَّتِي ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ تُجْزِئُ الشَّاةُ إِلاَّ عَنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَهُوَ قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ وَغَيْرِهِ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Ato ibn Yasor aytadi: Men Abu Ayyub al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan: «Rasululloh ﷺ zamonlarida qurbonliklar qanday boʻlardi?» deb soʻradim. U: «Kishi oʻzi va oila aʼzolari uchun bitta qoʻyni qurbonlik qilar, undan yer va (boshqalarga) yedirar edi. Toki odamlar (bir-birlari bilan) faxrlanadigan boʻlguncha shunday edi, soʻng oʻzing koʻrayotganingdek (koʻpaytirib qilinadigan) boʻlib qoldi», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Umora ibn Abdulloh madinalikdir, undan Molik ibn Anas rivoyat qilgan. Baʼzi ahli ilmning amali shu (hadis) ustidadir, bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ular Nabiy ﷺning bitta qoʻchqorni qurbonlik qilib: «Bu mening ummatimdan qurbonlik qilmagan kishilar nomidandir», deganlari haqidagi hadis bilan dalil keltirganlar. Baʼzi ahli ilm esa: «Bitta qoʻy faqat bir kishi nomidan kifoya qiladi», deganlar. Bu Abdulloh ibn al-Muborak va undan boshqa ahli ilmning soʻzidir.Ато ибн Ясор айтади: Мен Абу Айюб ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан: «Расулуллоҳ ﷺ замонларида қурбонликлар қандай бўларди?» деб сўрадим. У: «Киши ўзи ва оила аъзолари учун битта қўйни қурбонлик қилар, ундан ер ва (бошқаларга) едирар эди. Токи одамлар (бир-бирлари билан) фахрланадиган бўлгунча шундай эди, сўнг ўзинг кўраётганингдек (кўпайтириб қилинадиган) бўлиб қолди», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Умора ибн Абдуллоҳ мадиналикдир, ундан Молик ибн Анас ривоят қилган. Баъзи аҳли илмнинг амали шу (ҳадис) устидадир, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Улар Набий ﷺнинг битта қўчқорни қурбонлик қилиб: «Бу менинг умматимдан қурбонлик қилмаган кишилар номидандир», деганлари ҳақидаги ҳадис билан далил келтирганлар. Баъзи аҳли илм эса: «Битта қўй фақат бир киши номидан кифоя қилади», деганлар. Бу Абдуллоҳ ибн ал-Муборак ва ундан бошқа аҳли илмнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا حَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ، عَنْ جَبَلَةَ بْنِ سُحَيْمٍ، أَنَّ رَجُلاً، سَأَلَ ابْنَ عُمَرَ عَنِ الأُضْحِيَةِ، أَوَاجِبَةٌ هِيَ فَقَالَ ضَحَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْمُسْلِمُونَ ‏.‏ فَأَعَادَهَا عَلَيْهِ فَقَالَ أَتَعْقِلُ ضَحَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْمُسْلِمُونَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الأُضْحِيَةَ لَيْسَتْ بِوَاجِبَةٍ وَلَكِنَّهَا سُنَّةٌ مِنْ سُنَنِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُسْتَحَبُّ أَنْ يُعْمَلَ بِهَا وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ ‏.‏

Jabala ibn Suhaymdan rivoyat qilinishicha, bir kishi Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan qurbonlik haqida: «U vojibmi?» deb soʻradi. U: «Rasululloh ﷺ ham, musulmonlar ham qurbonlik qilganlar», dedi. (Kishi) savolini takrorladi. U: «Aqling boryapdimi? Rasululloh ﷺ ham, musulmonlar ham qurbonlik qilganlar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ahli ilm nazdida amal shu (hadis) ustidadir, yaʼni qurbonlik vojib emas, balki u Rasululloh ﷺning sunnatlaridan bir sunnatdir, unga amal qilish mustahabdir. Bu Sufyon as-Savriy va Ibn al-Muborakning soʻzidir.Жабала ибн Суҳаймдан ривоят қилинишича, бир киши Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан қурбонлик ҳақида: «У вожибми?» деб сўради. У: «Расулуллоҳ ﷺ ҳам, мусулмонлар ҳам қурбонлик қилганлар», деди. (Киши) саволини такрорлади. У: «Ақлинг боряпдими? Расулуллоҳ ﷺ ҳам, мусулмонлар ҳам қурбонлик қилганлар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Аҳли илм наздида амал шу (ҳадис) устидадир, яъни қурбонлик вожиб эмас, балки у Расулуллоҳ ﷺнинг суннатларидан бир суннатдир, унга амал қилиш мустаҳабдир. Бу Суфён ас-Саврий ва Ибн ал-Муборакнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَهَنَّادٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ حَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ أَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْمَدِينَةِ عَشْرَ سِنِينَ يُضَحِّي ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ Madinada oʻn yil turib, (har yili) qurbonlik qildilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ Мадинада ўн йил туриб, (ҳар йили) қурбонлик қилдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي يَوْمِ نَحْرٍ فَقَالَ ‏"‏ لاَ يَذْبَحَنَّ أَحَدُكُمْ حَتَّى يُصَلِّيَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقَامَ خَالِي فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا يَوْمٌ اللَّحْمُ فِيهِ مَكْرُوهٌ وَإِنِّي عَجَّلْتُ نُسُكِي لأُطْعِمَ أَهْلِي وَأَهْلَ دَارِي أَوْ جِيرَانِي ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَعِدْ ذَبْحًا آخَرَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ عِنْدِي عَنَاقُ لَبَنٍ وَهِيَ خَيْرٌ مِنْ شَاتَىْ لَحْمٍ أَفَأَذْبَحُهَا قَالَ ‏"‏ نَعَمْ وَهِيَ خَيْرُ نَسِيكَتَيْكَ وَلاَ تُجْزِئُ جَذَعَةٌ لأَحَدٍ بَعْدَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَجُنْدَبٍ وَأَنَسٍ وَعُوَيْمِرِ بْنِ أَشْقَرَ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي زَيْدٍ الأَنْصَارِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ لاَ يُضَحَّى بِالْمِصْرِ حَتَّى يُصَلِّيَ الإِمَامُ وَقَدْ رَخَّصَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ لأَهْلِ الْقُرَى فِي الذَّبْحِ إِذَا طَلَعَ الْفَجْرُ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُبَارَكِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ أَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ أَنْ لاَ يُجْزِئَ الْجَذَعُ مِنَ الْمَعْزِ وَقَالُوا إِنَّمَا يُجْزِئُ الْجَذَعُ مِنَ الضَّأْنِ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ bizga Nahr (qurbonlik) kunida xutba qilib: ‹Sizlardan biringiz (bayram) namozini oʻqimaguncha (qurbonlik hayvonini) soʻymasin›, dedilar. (Baro) aytdi: Shunda togʻam turib: ‹Ey Rasululloh, bu shunday kunki, unda goʻsht (avval) yoqimsiz boʻlardi, men esa oilam va uy ahlim — yo qoʻshnilarimga yedirish uchun qurbonligimni shoshilib (oldin) soʻydim›, dedi. (Rasululloh ﷺ): ‹Boshqa bir hayvonni qaytadan soʻy›, dedilar. U: ‹Ey Rasululloh, menda sutdan ajralmagan bir uloq bor, u goʻshtli ikki qoʻydan yaxshiroqdir, oʻshani soʻyaymi?› dedi. (Rasululloh ﷺ): ‹Ha, u ikki qurbonligingning yaxshirogʻidir. Lekin sendan keyin hech kimga (echkidan boʻlgan) bir yashar (joza) kifoya qilmaydi›, dedilar», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Jobir, Jundab, Anas, Uvaymir ibn Ashqar, Ibn Umar va Abu Zayd al-Ansoriydan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Koʻp ahli ilm nazdida amal shu (hadis) ustidadir, yaʼni shahar(lar)da imom namoz oʻqimaguncha qurbonlik soʻyilmaydi. Baʼzi ahli ilm qishloq aholisi uchun tong otganda soʻyishga ruxsat berganlar, bu Ibn al-Muborakning soʻzidir. Abu Iso aytdi: Ahli ilm echkidan boʻlgan bir yashar (joza) kifoya qilmasligiga ijmoʼ qilganlar va: «Bir yashar (joza) faqat qoʻydan boʻlsa kifoya qiladi», deganlar.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ бизга Наҳр (қурбонлик) кунида хутба қилиб: ‹Сизлардан бирингиз (байрам) намозини ўқимагунча (қурбонлик ҳайвонини) сўймасин›, дедилар. (Баро) айтди: Шунда тоғам туриб: ‹Эй Расулуллоҳ, бу шундай кунки, унда гўшт (аввал) ёқимсиз бўларди, мен эса оилам ва уй аҳлим — ё қўшниларимга едириш учун қурбонлигимни шошилиб (олдин) сўйдим›, деди. (Расулуллоҳ ﷺ): ‹Бошқа бир ҳайвонни қайтадан сўй›, дедилар. У: ‹Эй Расулуллоҳ, менда сутдан ажралмаган бир улоқ бор, у гўштли икки қўйдан яхшироқдир, ўшани сўяйми?› деди. (Расулуллоҳ ﷺ): ‹Ҳа, у икки қурбонлигингнинг яхшироғидир. Лекин сендан кейин ҳеч кимга (эчкидан бўлган) бир яшар (жоза) кифоя қилмайди›, дедилар», деди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Жобир, Жундаб, Анас, Уваймир ибн Ашқар, Ибн Умар ва Абу Зайд ал-Ансорийдан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Кўп аҳли илм наздида амал шу (ҳадис) устидадир, яъни шаҳар(лар)да имом намоз ўқимагунча қурбонлик сўйилмайди. Баъзи аҳли илм қишлоқ аҳолиси учун тонг отганда сўйишга рухсат берганлар, бу Ибн ал-Муборакнинг сўзидир. Абу Исо айтди: Аҳли илм эчкидан бўлган бир яшар (жоза) кифоя қилмаслигига ижмў қилганлар ва: «Бир яшар (жоза) фақат қўйдан бўлса кифоя қилади», деганлар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَأْكُلُ أَحَدُكُمْ مِنْ لَحْمِ أُضْحِيَتِهِ فَوْقَ ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ - وَإِنَّمَا كَانَ النَّهْىُ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُتَقَدِّمًا ثُمَّ رَخَّصَ بَعْدَ ذَلِكَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Sizlardan biringiz qurbonligi goʻshtidan uch kundan ortiq yemasin», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Oisha va Anasdan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahih hadisdir. (Goʻsht yeyishdan) qaytarish Nabiy ﷺdan avvalroq boʻlgan edi, soʻng keyinchalik (Rasululloh ﷺ) bunga ruxsat berdilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Сизлардан бирингиз қурбонлиги гўштидан уч кундан ортиқ емасин», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Оиша ва Анасдан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. (Гўшт ейишдан) қайтариш Набий ﷺдан аввалроқ бўлган эди, сўнг кейинчалик (Расулуллоҳ ﷺ) бунга рухсат бердилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، وَالْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ النَّبِيلُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كُنْتُ نَهَيْتُكُمْ عَنْ لُحُومِ الأَضَاحِي فَوْقَ ثَلاَثٍ لِيَتَّسِعَ ذُو الطَّوْلِ عَلَى مَنْ لاَ طَوْلَ لَهُ فَكُلُوا مَا بَدَا لَكُمْ وَأَطْعِمُوا وَادَّخِرُوا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَعَائِشَةَ وَنُبَيْشَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَقَتَادَةَ بْنِ النُّعْمَانِ وَأَنَسٍ وَأُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ بُرَيْدَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ ‏.‏

Sulaymon ibn Burayda otasidan rivoyat qilib aytadi: Rasululloh ﷺ: «Men sizlarni qurbonlik goʻshtlarini uch kundan ortiq (saqlab yeyishdan) qaytargan edim, toki imkoni borlar imkoni yoʻqlarga kengchilik qilsin uchun. Endi esa, oʻzingizga maʼqul boʻlganicha yenglar, (boshqalarga) yedirenglar va (oziq uchun) saqlab qoʻyinglar», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ibn Masʼud, Oisha, Nubaysha, Abu Said, Qatoda ibn an-Nuʼmon, Anas va Ummu Salamadan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Buraydaning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan ahli ilm nazdida amal shu (hadis) ustidadir.Сулаймон ибн Бурайда отасидан ривоят қилиб айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен сизларни қурбонлик гўштларини уч кундан ортиқ (сақлаб ейишдан) қайтарган эдим, токи имкони борлар имкони йўқларга кенгчилик қилсин учун. Энди эса, ўзингизга маъқул бўлганича енглар, (бошқаларга) едиренглар ва (озиқ учун) сақлаб қўйинглар», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Ибн Масъуд, Оиша, Нубайша, Абу Саид, Қатода ибн ан-Нуъмон, Анас ва Умму Саламадан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Бурайданинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган аҳли илм наздида амал шу (ҳадис) устидадир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَابِسِ بْنِ رَبِيعَةَ، قَالَ قُلْتُ لأُمِّ الْمُؤْمِنِينَ أَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَنْهَى عَنْ لُحُومِ الأَضَاحِي قَالَتْ لاَ وَلَكِنْ قَلَّ مَنْ كَانَ يُضَحِّي مِنَ النَّاسِ فَأَحَبَّ أَنْ يُطْعَمَ مَنْ لَمْ يَكُنْ يُضَحِّي وَلَقَدْ كُنَّا نَرْفَعُ الْكُرَاعَ فَنَأْكُلُهُ بَعْدَ عَشَرَةِ أَيَّامٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأُمُّ الْمُؤْمِنِينَ هِيَ عَائِشَةُ زَوْجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ رُوِيَ عَنْهَا هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏

Obis ibn Robiʼa aytadi: Men Ummul-moʻminin (Oisha (roziyallohu anho))ga: «Rasululloh ﷺ qurbonlik goʻshtlari(ni saqlab yeyish)dan qaytarganmidilar?» dedim. U: «Yoʻq, lekin odamlardan qurbonlik qiladiganlar oz edi, shuning uchun (u zot) qurbonlik qilmaganlarga yedirilishini yoqtirdilar. Biz esa (qoʻyning) oyogʻini koʻtarib (saqlab) qoʻyar, soʻng uni oʻn kundan keyin yer edik», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ummul-moʻminin — Nabiy ﷺning zavjalari Oishadir. Bu hadis undan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan.Обис ибн Робиъа айтади: Мен Уммул-мўминин (Оиша (розияллоҳу анҳо))га: «Расулуллоҳ ﷺ қурбонлик гўштлари(ни сақлаб ейиш)дан қайтарганмидилар?» дедим. У: «Йўқ, лекин одамлардан қурбонлик қиладиганлар оз эди, шунинг учун (у зот) қурбонлик қилмаганларга едирилишини ёқтирдилар. Биз эса (қўйнинг) оёғини кўтариб (сақлаб) қўяр, сўнг уни ўн кундан кейин ер эдик», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уммул-мўминин — Набий ﷺнинг завжалари Оишадир. Бу ҳадис ундан бир неча йўл билан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ فَرَعَ وَلاَ عَتِيرَةَ ‏"‏ ‏.‏ وَالْفَرَعُ أَوَّلُ النِّتَاجِ كَانَ يُنْتَجُ لَهُمْ فَيَذْبَحُونَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ نُبَيْشَةَ وَمِخْنَفِ بْنِ سُلَيْمٍ وَأَبِي الْعُشَرَاءِ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَتِيرَةُ ذَبِيحَةٌ كَانُوا يَذْبَحُونَهَا فِي رَجَبٍ يُعَظِّمُونَ شَهْرَ رَجَبٍ لأَنَّهُ أَوَّلُ شَهْرٍ مِنْ أَشْهُرِ الْحُرُمِ وَأَشْهُرُ الْحُرُمِ رَجَبٌ وَذُو الْقَعْدَةِ وَذُو الْحِجَّةِ وَالْمُحَرَّمُ وَأَشْهُرُ الْحَجِّ شَوَّالٌ وَذُو الْقَعْدَةِ وَعَشْرٌ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ كَذَلِكَ رُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Faraʼ ham yoʻq, atiyra ham yoʻq», dedilar. Faraʼ — (johiliyatda) chorvaning ilk tugʻilgan bolasi boʻlib, ular uni (butlari uchun) soʻyar edilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Nubaysha, Mixnaf ibn Sulaym va Abu Usharoʼning otasidan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Atiyra esa — ular Rajab oyini ulugʻlab, oʻsha oyda soʻyadigan soʻyimlik (hayvon) edi, chunki u harom oylarning birinchisi edi. Harom oylar — Rajab, Zulqaʼda, Zulhijja va Muharramdir. Haj oylari esa — Shavvol, Zulqaʼda va Zulhijjadan oʻn kundir. Nabiy ﷺning baʼzi sahobalari va boshqalardan haj oylari haqida shunday rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Фараъ ҳам йўқ, атийра ҳам йўқ», дедилар. Фараъ — (жоҳилиятда) чорванинг илк туғилган боласи бўлиб, улар уни (бутлари учун) сўяр эдилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Нубайша, Михнаф ибн Сулайм ва Абу Ушарўнинг отасидан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Атийра эса — улар Ражаб ойини улуғлаб, ўша ойда сўядиган сўйимлик (ҳайвон) эди, чунки у ҳаром ойларнинг биринчиси эди. Ҳаром ойлар — Ражаб, Зулқаъда, Зулҳижжа ва Муҳаррамдир. Ҳаж ойлари эса — Шаввол, Зулқаъда ва Зулҳижжадан ўн кундир. Набий ﷺнинг баъзи саҳобалари ва бошқалардан ҳаж ойлари ҳақида шундай ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُثْمَانَ بْنِ خُثَيْمٍ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ مَاهَكَ، أَنَّهُمْ دَخَلُوا عَلَى حَفْصَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ فَسَأَلُوهَا عَنِ الْعَقِيقَةِ، فَأَخْبَرَتْهُمْ أَنَّ عَائِشَةَ أَخْبَرَتْهَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمَرَهُمْ عَنِ الْغُلاَمِ شَاتَانِ مُكَافِئَتَانِ وَعَنِ الْجَارِيَةِ شَاةٌ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأُمِّ كُرْزٍ وَبُرَيْدَةَ وَسَمُرَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَنَسٍ وَسَلْمَانَ بْنِ عَامِرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَحَفْصَةُ هِيَ بِنْتُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ‏.‏

Yusuf ibn Mohakdan rivoyat qilinishicha, ular Hafsa binti Abdurrahmonning huzuriga kirib, undan aqiyqa haqida soʻradilar. U ularga Oisha (roziyallohu anho) xabar berganini, Rasululloh ﷺ ularga oʻgʻil bola uchun bir-biriga teng ikki qoʻy, qiz bola uchun esa bir qoʻy (soʻyishni) buyurganlarini aytib berdi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ali, Ummu Kurz, Burayda, Samura, Abu Hurayra, Abdulloh ibn Amr, Anas, Salmon ibn Omir va Ibn Abbosdan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahih hadisdir. Hafsa esa — Abdurrahmon ibn Abu Bakr as-Siddiqning qizidir.Юсуф ибн Моҳакдан ривоят қилинишича, улар Ҳафса бинти Абдурраҳмоннинг ҳузурига кириб, ундан ақийқа ҳақида сўрадилар. У уларга Оиша (розияллоҳу анҳо) хабар берганини, Расулуллоҳ ﷺ уларга ўғил бола учун бир-бирига тенг икки қўй, қиз бола учун эса бир қўй (сўйишни) буюрганларини айтиб берди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Али, Умму Курз, Бурайда, Самура, Абу Ҳурайра, Абдуллоҳ ибн Амр, Анас, Салмон ибн Омир ва Ибн Аббосдан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Ҳафса эса — Абдурраҳмон ибн Абу Бакр ас-Сиддиқнинг қизидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالاَ أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَذَّنَ فِي أُذُنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ حِينَ وَلَدَتْهُ فَاطِمَةُ بِالصَّلاَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْعَقِيقَةِ عَلَى مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ الْغُلاَمِ شَاتَانِ مُكَافِئَتَانِ وَعَنِ الْجَارِيَةِ شَاةٌ ‏.‏ - وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَيْضًا أَنَّهُ عَقَّ عَنِ الْحَسَنِ بِشَاةٍ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Ubaydulloh ibn Abu Rofiʼ otasidan rivoyat qilib aytadi: «Men Rasululloh ﷺ Fotima Hasan ibn Alini tugʻqanlarida uning qulogʻiga namoz azonini aytganlarini koʻrdim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Aqiyqa borasida ahli ilm nazdida amal Nabiy ﷺdan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilinganidek — oʻgʻil bola uchun bir-biriga teng ikki qoʻy, qiz bola uchun esa bir qoʻy (soʻyish) ustidadir. Nabiy ﷺdan u zot Hasan uchun bitta qoʻy bilan aqiyqa qilganlari ham rivoyat qilingan va baʼzi ahli ilm shu hadisga (amal qilish)ga moyil boʻlganlar.Убайдуллоҳ ибн Абу Рофиъ отасидан ривоят қилиб айтади: «Мен Расулуллоҳ ﷺ Фотима Ҳасан ибн Алини туғқанларида унинг қулоғига намоз азонини айтганларини кўрдим», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Ақийқа борасида аҳли илм наздида амал Набий ﷺдан бир неча йўл билан ривоят қилинганидек — ўғил бола учун бир-бирига тенг икки қўй, қиз бола учун эса бир қўй (сўйиш) устидадир. Набий ﷺдан у зот Ҳасан учун битта қўй билан ақийқа қилганлари ҳам ривоят қилинган ва баъзи аҳли илм шу ҳадисга (амал қилиш)га мойил бўлганлар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ حَسَّانَ، عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ سِيرِينَ، عَنِ الرَّبَابِ، عَنْ سَلْمَانَ بْنِ عَامِرٍ الضَّبِّيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَعَ الْغُلاَمِ عَقِيقَةٌ فَأَهْرِيقُوا عَنْهُ دَمًا وَأَمِيطُوا عَنْهُ الأَذَى ‏"‏ ‏.‏

Salmon ibn Omir (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan shunga oʻxshashini rivoyat qiladi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Салмон ибн Омир (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан шунга ўхшашини ривоят қилади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ سُلَيْمَانَ الأَحْوَلِ، عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ سِيرِينَ، عَنِ الرَّبَابِ، عَنْ سَلْمَانَ بْنِ عَامِرٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Salmon ibn Omir (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan shunga oʻxshashini rivoyat qiladi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Салмон ибн Омир (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан шунга ўхшашини ривоят қилади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي يَزِيدَ، عَنْ سِبَاعِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ ثَابِتِ بْنِ سِبَاعٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ أُمَّ كُرْزٍ أَخْبَرَتْهُ أَنَّهَا، سَأَلَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْعَقِيقَةِ فَقَالَ ‏"‏ عَنِ الْغُلاَمِ شَاتَانِ وَعَنِ الْجَارِيَةِ وَاحِدَةٌ وَلاَ يَضُرُّكُمْ ذُكْرَانًا كُنَّ أَمْ إِنَاثًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ummu Kurz (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinishicha, u Rasululloh ﷺdan aqiyqa haqida soʻradi. Shunda u zot: «Oʻgʻil bola uchun ikki qoʻy, qiz bola uchun esa bitta (qoʻy). Ularning erkak yoki urgʻochi boʻlishi sizga zarar qilmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Умму Курз (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинишича, у Расулуллоҳ ﷺдан ақийқа ҳақида сўради. Шунда у зот: «Ўғил бола учун икки қўй, қиз бола учун эса битта (қўй). Уларнинг эркак ёки урғочи бўлиши сизга зарар қилмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو الْمُغِيرَةِ، عَنْ عُفَيْرِ بْنِ مَعْدَانَ، عَنْ سُلَيْمِ بْنِ عَامِرٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خَيْرُ الأُضْحِيَةِ الْكَبْشُ وَخَيْرُ الْكَفَنِ الْحُلَّةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَعُفَيْرُ بْنُ مَعْدَانَ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏

Abu Umoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Eng yaxshi qurbonlik — qoʻchqor, eng yaxshi kafan — hulla (yaʼni butun matodan tikilgan kiyim)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Ufayr ibn Maʼdon hadisda zaif sanaladi.Абу Умома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Энг яхши қурбонлик — қўчқор, энг яхши кафан — ҳулла (яъни бутун матодан тикилган кийим)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Уфайр ибн Маъдон ҳадисда заиф саналади.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَوْنٍ، حَدَّثَنَا أَبُو رَمْلَةَ، عَنْ مِخْنَفِ بْنِ سُلَيْمٍ، قَالَ كُنَّا وُقُوفًا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِعَرَفَاتٍ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏"‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ عَلَى كُلِّ أَهْلِ بَيْتٍ فِي كُلِّ عَامٍ أُضْحِيَةٌ وَعَتِيرَةٌ هَلْ تَدْرُونَ مَا الْعَتِيرَةُ هِيَ الَّتِي تُسَمُّونَهَا الرَّجَبِيَّةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَلاَ نَعْرِفُ هَذَا الْحَدِيثَ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَوْنٍ ‏.‏

Mixnaf ibn Sulaym (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Biz Nabiy ﷺ bilan Arafotda turgan edik, men u zotning shunday deyayotganlarini eshitdim: ‹Ey odamlar! Har bir uy ahliga har yili bir qurbonlik va bir atiyra bordir. Atiyra nima ekanini bilasizlarmi? U sizlar rajabiyya deb ataydigan narsadir›», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Biz bu hadisni faqat shu yoʻldan, Ibn Avn hadisidan bilamiz.Михнаф ибн Сулайм (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Биз Набий ﷺ билан Арафотда турган эдик, мен у зотнинг шундай деяётганларини эшитдим: ‹Эй одамлар! Ҳар бир уй аҳлига ҳар йили бир қурбонлик ва бир атийра бордир. Атийра нима эканини биласизларми? У сизлар ражабийя деб атайдиган нарсадир›», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Биз бу ҳадисни фақат шу йўлдан, Ибн Авн ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْقُطَعِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ عَقَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْحَسَنِ بِشَاةٍ وَقَالَ ‏"‏ يَا فَاطِمَةُ احْلِقِي رَأْسَهُ وَتَصَدَّقِي بِزِنَةِ شَعْرِهِ فِضَّةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَوَزَنَتْهُ فَكَانَ وَزْنُهُ دِرْهَمًا أَوْ بَعْضَ دِرْهَمٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَإِسْنَادُهُ لَيْسَ بِمُتَّصِلٍ ‏.‏ وَأَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ لَمْ يُدْرِكْ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ Hasan uchun bir qoʻy bilan aqiqa qilib, ‹Ey Fotima! Uning boshini qirdir va sochining vazniga teng kumushni sadaqa qil›, dedilar», dedi. (Roviy) aytdi: «Shunda u (sochni) tortdi, vazni bir dirham yoki dirhamning bir qismicha chiqdi.» Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, isnodi muttasil (uzluksiz) emas. Abu Jaʼfar Muhammad ibn Ali ibn Husayn Ali ibn Abu Tolibga yetishmagan.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ Ҳасан учун бир қўй билан ақиқа қилиб, ‹Эй Фотима! Унинг бошини қирдир ва сочининг вазнига тенг кумушни садақа қил›, дедилар», деди. (Ровий) айтди: «Шунда у (сочни) тортди, вазни бир дирҳам ёки дирҳамнинг бир қисмича чиқди.» Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, исноди муттасил (узлуксиз) эмас. Абу Жаъфар Муҳаммад ибн Али ибн Ҳусайн Али ибн Абу Толибга етишмаган.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا أَزْهَرُ بْنُ سَعْدٍ السَّمَّانُ، عَنِ ابْنِ عَوْنٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَطَبَ ثُمَّ نَزَلَ فَدَعَا بِكَبْشَيْنِ فَذَبَحَهُمَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Bakra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ xutba qildilar, soʻng (minbardan) tushib, ikki qoʻchqorni keltirishni buyurdilar va ularni soʻydilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Бакра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ хутба қилдилар, сўнг (минбардан) тушиб, икки қўчқорни келтиришни буюрдилар ва уларни сўйдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي عَمْرٍو، عَنِ الْمُطَّلِبِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ شَهِدْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الأَضْحَى بِالْمُصَلَّى فَلَمَّا قَضَى خُطْبَتَهُ نَزَلَ عَنْ مِنْبَرِهِ فَأُتِيَ بِكَبْشٍ فَذَبَحَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِيَدِهِ وَقَالَ ‏"‏ بِسْمِ اللَّهِ وَاللَّهُ أَكْبَرُ هَذَا عَنِّي وَعَمَّنْ لَمْ يُضَحِّ مِنْ أُمَّتِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ إِذَا ذَبَحَ بِسْمِ اللَّهِ وَاللَّهُ أَكْبَرُ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُبَارَكِ ‏.‏ وَالْمُطَّلِبُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَنْطَبٍ يُقَالُ إِنَّهُ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ جَابِرٍ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Nabiy ﷺ bilan namozgohda Hayitul-Az-ho (Qurbon hayiti)da hozir boʻldim. U zot xutbalarini tugatgach, minbarlaridan tushdilar va u zotga bir qoʻchqor keltirildi. Rasululloh ﷺ uni oʻz qoʻllari bilan soʻydilar va: ‹Bismillah, valloohu akbar. Bu mendan va ummatimdan qurbonlik qilmagan kishilar nomidandir›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan gʻaribdir. Nabiy ﷺning sahobalari va boshqalardan boʻlgan ilm ahli huzurida amal shunga binoandir, yaʼni kishi soʻyayotganida: ‹Bismillah, valloohu akbar›, deydi. Bu Ibnul-Muborakning ham soʻzidir. Muttalib ibn Abdulloh ibn Hantab haqida u Jobirdan eshitmagan, deyiladi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Мен Набий ﷺ билан намозгоҳда Ҳайитул-Аз-ҳо (Қурбон ҳайити)да ҳозир бўлдим. У зот хутбаларини тугатгач, минбарларидан тушдилар ва у зотга бир қўчқор келтирилди. Расулуллоҳ ﷺ уни ўз қўллари билан сўйдилар ва: ‹Бисмиллаҳ, валлооҳу акбар. Бу мендан ва умматимдан қурбонлик қилмаган кишилар номидандир›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ғарибдир. Набий ﷺнинг саҳобалари ва бошқалардан бўлган илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир, яъни киши сўяётганида: ‹Бисмиллаҳ, валлооҳу акбар›, дейди. Бу Ибнул-Муборакнинг ҳам сўзидир. Мутталиб ибн Абдуллоҳ ибн Ҳантаб ҳақида у Жобирдан эшитмаган, дейилади.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْغُلاَمُ مُرْتَهَنٌ بِعَقِيقَتِهِ يُذْبَحُ عَنْهُ يَوْمَ السَّابِعِ وَيُسَمَّى وَيُحْلَقُ رَأْسُهُ ‏"‏ ‏.‏

Samura ibn Jundub (roziyallohu anhu)dan Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ilm ahli huzurida amal shunga binoandir: ular boladan aqiqa yettinchi kuni soʻyilishini mustahab koʻradilar. Agar yettinchi kuni muyassar boʻlmasa, oʻn toʻrtinchi kuni, agar u ham muyassar boʻlmasa, uning nomidan yigirma birinchi kuni aqiqa qilinadi. Yana ular: «Aqiqada qurbonlikda kifoya qiladigan (yoshdagi) qoʻydan boshqasi kifoya qilmaydi», dedilar.Самура ибн Жундуб (розияллоҳу анҳу)дан Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир: улар боладан ақиқа еттинчи куни сўйилишини мустаҳаб кўрадилар. Агар еттинчи куни муяссар бўлмаса, ўн тўртинчи куни, агар у ҳам муяссар бўлмаса, унинг номидан йигирма биринчи куни ақиқа қилинади. Яна улар: «Ақиқада қурбонликда кифоя қиладиган (ёшдаги) қўйдан бошқаси кифоя қилмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَسْتَحِبُّونَ أَنْ يُذْبَحَ عَنِ الْغُلاَمِ الْعَقِيقَةُ يَوْمَ السَّابِعِ فَإِنْ لَمْ يَتَهَيَّأْ يَوْمَ السَّابِعِ فَيَوْمَ الرَّابِعِ عَشَرَ فَإِنْ لَمْ يَتَهَيَّأْ عُقَّ عَنْهُ يَوْمَ حَادٍ وَعِشْرِينَ وَقَالُوا لاَ يُجْزِئُ فِي الْعَقِيقَةِ مِنَ الشَّاةِ إِلاَّ مَا يُجْزِئُ فِي الأُضْحِيَةِ ‏.‏

Samura ibn Jundub (roziyallohu anhu)dan Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ilm ahli huzurida amal shunga binoandir: ular boladan aqiqa yettinchi kuni soʻyilishini mustahab koʻradilar. Agar yettinchi kuni muyassar boʻlmasa, oʻn toʻrtinchi kuni, agar u ham muyassar boʻlmasa, uning nomidan yigirma birinchi kuni aqiqa qilinadi. Yana ular: «Aqiqada qurbonlikda kifoya qiladigan (yoshdagi) qoʻydan boshqasi kifoya qilmaydi», dedilar.Самура ибн Жундуб (розияллоҳу анҳу)дан Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир: улар боладан ақиқа еттинчи куни сўйилишини мустаҳаб кўрадилар. Агар еттинчи куни муяссар бўлмаса, ўн тўртинчи куни, агар у ҳам муяссар бўлмаса, унинг номидан йигирма биринчи куни ақиқа қилинади. Яна улар: «Ақиқада қурбонликда кифоя қиладиган (ёшдаги) қўйдан бошқаси кифоя қилмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَكَمِ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ عَمْرٍو، أَوْ عُمَرَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ رَأَى هِلاَلَ ذِي الْحِجَّةِ وَأَرَادَ أَنْ يُضَحِّيَ فَلاَ يَأْخُذَنَّ مِنْ شَعْرِهِ وَلاَ مِنْ أَظْفَارِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالصَّحِيحُ هُوَ عَمْرُو بْنُ مُسْلِمٍ قَدْ رَوَى عَنْهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عَلْقَمَةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ نَحْوَ هَذَا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ كَانَ يَقُولُ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَإِلَى هَذَا الْحَدِيثِ ذَهَبَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَرَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ فَقَالُوا لاَ بَأْسَ أَنْ يَأْخُذَ مِنْ شَعْرِهِ وَأَظْفَارِهِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَاحْتَجَّ بِحَدِيثِ عَائِشَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَبْعَثُ بِالْهَدْىِ مِنَ الْمَدِينَةِ فَلاَ يَجْتَنِبُ شَيْئًا مِمَّا يَجْتَنِبُ مِنْهُ الْمُحْرِمُ ‏.‏

Umm Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Kim Zulhijja hilolini koʻrsa va qurbonlik qilmoqchi boʻlsa, sochidan ham, tirnoqlaridan ham aslo olmasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Toʻgʻrisi — Amr ibn Muslimdir; undan Muhammad ibn Amr ibn Alqama va boshqa bir necha kishi rivoyat qilgan. Bu hadis Said ibn Musayyabdan, u Umm Salamadan, u Nabiy ﷺdan shu maʼnoda boshqa yoʻldan ham rivoyat qilingan. Bu baʼzi ilm ahlining soʻzi boʻlib, Said ibn Musayyab ham shuni aytar edi. Ahmad va Ishoq ham shu hadisga (amal qilib) bordilar. Baʼzi ilm ahli bunga ruxsat berib: «Sochidan va tirnoqlaridan olsa, zarari yoʻq», dedilar. Bu Shofiʼiyning soʻzi boʻlib, u Oisha (roziyallohu anho)ning hadisini dalil keltirdi: Nabiy ﷺ Madinadan hadiy (qurbonlik mol)ni joʻnatar edilar, ammo ehrom bogʻlagan kishi saqlanadigan narsalardan biror narsadan saqlanmas edilar.Умм Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Ким Зулҳижжа ҳилолини кўрса ва қурбонлик қилмоқчи бўлса, сочидан ҳам, тирноқларидан ҳам асло олмасин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Тўғриси — Амр ибн Муслимдир; ундан Муҳаммад ибн Амр ибн Алқама ва бошқа бир неча киши ривоят қилган. Бу ҳадис Саид ибн Мусайябдан, у Умм Саламадан, у Набий ﷺдан шу маънода бошқа йўлдан ҳам ривоят қилинган. Бу баъзи илм аҳлининг сўзи бўлиб, Саид ибн Мусайяб ҳам шуни айтар эди. Аҳмад ва Ишоқ ҳам шу ҳадисга (амал қилиб) бордилар. Баъзи илм аҳли бунга рухсат бериб: «Сочидан ва тирноқларидан олса, зарари йўқ», дедилар. Бу Шофиъийнинг сўзи бўлиб, у Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг ҳадисини далил келтирди: Набий ﷺ Мадинадан ҳадий (қурбонлик мол)ни жўнатар эдилар, аммо эҳром боғлаган киши сақланадиган нарсалардан бирор нарсадан сақланмас эдилар.