حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ ائْتُونِي بِالْكَتِفِ أَوِ اللَّوْحِ ‏"‏ ‏.‏ فَكَتَبَ ‏:‏ ‏(‏ لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ‏)‏ وَعَمْرُو بْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ خَلْفَ ظَهْرِهِ فَقَالَ هَلْ لِي مِنْ رُخْصَةٍ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ ‏)‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَهُوَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.

Baroʻ ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Menga kurak suyagini yoki taxtachani keltiringlar», dedilar. Soʻng {Moʻminlardan oʻtirib qoluvchilar baravar boʻla olmaydilar} (oyatini yozdirdilar). Amr ibn Ummi Maktum u zotning ortida edi. U: «Menga ruxsat bormi?» dedi. Shunda {— mashaqqat egalaridan boshqalari} (degan oyat) nozil boʻldi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Abbos, Jobir va Zayd ibn Sobitdan ham (hadislar) bor. Bu hadis hasan sahihdir va u Sulaymon at-Taymiyning Abu Ishoqdan (qilgan) rivoyatidan gʻaribdir. Shuʼba va Savriy ham bu hadisni Abu Ishoqdan rivoyat qilganlar.Барў ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Менга курак суягини ёки тахтачани келтиринглар», дедилар. Сўнг {Мўминлардан ўтириб қолувчилар баравар бўла олмайдилар} (оятини ёздирдилар). Амр ибн Умми Мактум у зотнинг ортида эди. У: «Менга рухсат борми?» деди. Шунда {— машаққат эгаларидан бошқалари} (деган оят) нозил бўлди. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Аббос, Жобир ва Зайд ибн Собитдан ҳам (ҳадислар) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир ва у Сулаймон ат-Таймийнинг Абу Ишоқдан (қилган) ривоятидан ғарибдир. Шуъба ва Саврий ҳам бу ҳадисни Абу Ишоқдан ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سُفْيَانَ، وَشُعْبَةَ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ أَبِي الْعَبَّاسِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَسْتَأْذِنُهُ فِي الْجِهَادِ فَقَالَ ‏"‏ أَلَكَ وَالِدَانِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَفِيهِمَا فَجَاهِدْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو الْعَبَّاسِ هُوَ الشَّاعِرُ الأَعْمَى الْمَكِّيُّ وَاسْمُهُ السَّائِبُ بْنُ فَرُّوخَ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Nabiy ﷺning oldilariga kelib, jihodga chiqishga ruxsat soʻradi. U zot: «Ota-onang bormi?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Ana oʻshalar (xizmatida) jihod qil», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Abbosdan ham (hadis) bor. Bu hadis hasan sahihdir. Abul Abbos — Makkalik aʼmo (koʻr) shoir boʻlib, uning ismi Soib ibn Farruxdir.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши Набий ﷺнинг олдиларига келиб, жиҳодга чиқишга рухсат сўради. У зот: «Ота-онанг борми?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Ана ўшалар (хизматида) жиҳод қил», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ҳадис) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абул Аббос — Маккалик аъмо (кўр) шоир бўлиб, унинг исми Соиб ибн Фаррухдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى النَّيْسَابُورِيُّ، حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، فِي قَوْلِهِِ ‏:‏ ‏(‏أطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الأَمْرِ مِنْكُمْ ‏)‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حُذَافَةَ بْنِ قَيْسِ بْنِ عَدِيٍّ السَّهْمِيُّ بَعَثَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى سَرِيَّةٍ ‏.‏ أَخْبَرَنِيهِ يَعْلَى بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ جُرَيْجٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: {Allohga itoat qilinglar, Paygʻambarga va oʻzlaringizdan boʻlgan ish boshliqlariga itoat qilinglar} (oyati haqida Ibn Jurayj aytdi:) «Abdulloh ibn Huzofa ibn Qays ibn Adiy as-Sahmiyni Rasululloh ﷺ bir saryaga (qoʻshinga) amir qilib yuborgan edilar». Buni menga Yaʼlo ibn Muslim Said ibn Jubaydan, u Ibn Abbosdan xabar berdi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir, biz uni faqat Ibn Jurayjning rivoyatidangina bilamiz.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: {Аллоҳга итоат қилинглар, Пайғамбарга ва ўзларингиздан бўлган иш бошлиқларига итоат қилинглар} (ояти ҳақида Ибн Журайж айтди:) «Абдуллоҳ ибн Ҳузофа ибн Қайс ибн Адий ас-Саҳмийни Расулуллоҳ ﷺ бир саряга (қўшинга) амир қилиб юборган эдилар». Буни менга Яъло ибн Муслим Саид ибн Жубайдан, у Ибн Аббосдан хабар берди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир, биз уни фақат Ибн Журайжнинг ривоятидангина биламиз.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَوْ أَنَّ النَّاسَ يَعْلَمُونَ مَا أَعْلَمُ مِنَ الْوَحْدَةِ مَا سَرَى رَاكِبٌ بِلَيْلٍ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي وَحْدَهُ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Agar odamlar yolgʻizlik (xavfi) haqida men bilgan narsani bilganlarida edi, hech bir otliq tunda yolgʻiz yoʻlga chiqmas edi», dedilar — yaʼni yolgʻiz oʻzi (degani).Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Агар одамлар ёлғизлик (хавфи) ҳақида мен билган нарсани билганларида эди, ҳеч бир отлиқ тунда ёлғиз йўлга чиқмас эди», дедилар — яъни ёлғиз ўзи (дегани).

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَرْمَلَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الرَّاكِبُ شَيْطَانٌ وَالرَّاكِبَانِ شَيْطَانَانِ وَالثَّلاَثَةُ رَكْبٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ عَاصِمٍ وَهُوَ ابْنُ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَحَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ هُوَ ثِقَةٌ صَدُوقٌ وَعَاصِمُ بْنُ عُمَرَ الْعُمَرِيُّ ضَعِيفٌ فِي الْحَدِيثِ لاَ أَرْوِي عَنْهُ شَيْئًا ‏.‏ وَحَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو حَدِيثٌ حَسَنٌ

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan otasidan, u bobosidan rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ: «Bir otliq — shaytondir, ikki otliq — ikki shaytondir, uch (kishi) esa — (haqiqiy) yoʻlovchilardir», dedilar. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahihdir, biz uni faqat shu yoʻldan, Osimning rivoyatidangina bilamiz. U — Osim ibn Muhammad ibn Zayd ibn Abdulloh ibn Umardir. Abdulloh ibn Amrning hadisi hasandir. Muhammad aytdi: «U (Osim) ishonchli, rostgoʻydir. Osim ibn Umar al-Umariy esa hadisda zaifdir, men undan hech narsa rivoyat qilmayman». Abdulloh ibn Amrning hadisi hasandir.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан отасидан, у бобосидан ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бир отлиқ — шайтондир, икки отлиқ — икки шайтондир, уч (киши) эса — (ҳақиқий) йўловчилардир», дедилар. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир, биз уни фақат шу йўлдан, Осимнинг ривоятидангина биламиз. У — Осим ибн Муҳаммад ибн Зайд ибн Абдуллоҳ ибн Умардир. Абдуллоҳ ибн Амрнинг ҳадиси ҳасандир. Муҳаммад айтди: «У (Осим) ишончли, ростгўйдир. Осим ибн Умар ал-Умарий эса ҳадисда заифдир, мен ундан ҳеч нарса ривоят қилмайман». Абдуллоҳ ибн Амрнинг ҳадиси ҳасандир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَنَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْحَرْبُ خُدْعَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَسْمَاءَ بِنْتِ يَزِيدَ بْنِ السَّكَنِ وَكَعْبِ بْنِ مَالِكٍ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Urush — hiyladir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ali, Zayd ibn Sobit, Oisha, Ibn Abbos, Abu Hurayra, Asmoʻ bint Yazid ibn as-Sakan, Kaʼb ibn Molik va Anas ibn Molikdan ham (hadislar) bor. Bu hadis hasan sahihdir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Уруш — ҳийладир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Али, Зайд ибн Собит, Оиша, Ибн Аббос, Абу Ҳурайра, Асмў бинт Язид ибн ас-Сакан, Каъб ибн Молик ва Анас ибн Моликдан ҳам (ҳадислар) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، وَأَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ قَالاَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ كُنْتُ إِلَى جَنْبِ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ فَقِيلَ لَهُ كَمْ غَزَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَزْوَةٍ قَالَ تِسْعَ عَشْرَةَ ‏.‏ فَقُلْتُ كَمْ غَزَوْتَ أَنْتَ مَعَهُ قَالَ سَبْعَ عَشْرَةَ ‏.‏ قُلْتُ أَيَّتُهُنَّ كَانَ أَوَّلَ قَالَ ذَاتُ الْعُشَيْرَاءِ أَوِ الْعُسَيْرَاءِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Ishoq aytdi: Men Zayd ibn Arqamning yonida edim. Undan: «Nabiy ﷺ qancha gʻazot qilganlar?» deb soʻralganda, u: «Oʻn toʻqqizta», dedi. Men: «Sen u zot bilan qancha gʻazotda ishtirok etgansan?» dedim. U: «Oʻn yettita», dedi. Men: «Ularning birinchisi qaysisi edi?» dedim. U: «Zotul Ushayroʻ — yoki Usayroʻ», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Ишоқ айтди: Мен Зайд ибн Арқамнинг ёнида эдим. Ундан: «Набий ﷺ қанча ғазот қилганлар?» деб сўралганда, у: «Ўн тўққизта», деди. Мен: «Сен у зот билан қанча ғазотда иштирок этгансан?» дедим. У: «Ўн еттита», деди. Мен: «Уларнинг биринчиси қайсиси эди?» дедим. У: «Зотул Ушайрў — ёки Усайрў», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ الْفَضْلِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، قَالَ عَبَّأَنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِبَدْرٍ لَيْلاً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَلَمْ يَعْرِفْهُ وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ سَمِعَ مِنْ عِكْرِمَةَ ‏.‏ وَحِينَ رَأَيْتُهُ كَانَ حَسَنَ الرَّأْىِ فِي مُحَمَّدِ بْنِ حُمَيْدٍ الرَّازِيِّ ثُمَّ ضَعَّفَهُ بَعْدُ ‏.‏

Abdurrahmon ibn Avf (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ bizni Badrda kechasi (jang uchun) saf-saf qilib joylashtirdilar». Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Ayyubdan ham (hadis) bor. Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻldangina bilamiz. Men bu hadis haqida Muhammad ibn Ismoildan soʻradim, u uni bilmadi va: «Muhammad ibn Ishoq Ikrimadan eshitgan», dedi. Men uni koʻrganimda, u Muhammad ibn Humayd ar-Roziy haqida yaxshi fikrda edi, soʻngra esa uni zaif sanadi.Абдурраҳмон ибн Авф (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ бизни Бадрда кечаси (жанг учун) саф-саф қилиб жойлаштирдилар». Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Айюбдан ҳам (ҳадис) бор. Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдангина биламиз. Мен бу ҳадис ҳақида Муҳаммад ибн Исмоилдан сўрадим, у уни билмади ва: «Муҳаммад ибн Ишоқ Икримадан эшитган», деди. Мен уни кўрганимда, у Муҳаммад ибн Ҳумайд ар-Розий ҳақида яхши фикрда эди, сўнгра эса уни заиф санади.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَنْبَأَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي أَوْفَى، قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ يَعْنِي النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَدْعُو عَلَى الأَحْزَابِ فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ مُنْزِلَ الْكِتَابِ سَرِيعَ الْحِسَابِ اهْزِمِ الأَحْزَابَ اللَّهُمَّ اهْزِمْهُمْ وَزَلْزِلْهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abu Avfo (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Men u zotni — yaʼni Nabiy ﷺni — Ahzob (qabilalari)ga qarshi duo qilayotganlarini eshitdim. U zot: ‹Allohim, Kitobni nozil qilguvchi, hisobi tez Zot! Ahzobni magʻlub qilgin. Allohim, ularni magʻlub qilgin va ularni larzaga solgin›, dedilar», degan. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Masʼuddan ham (hadis) bor. Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Абу Авфо (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Мен у зотни — яъни Набий ﷺни — Аҳзоб (қабилалари)га қарши дуо қилаётганларини эшитдим. У зот: ‹Аллоҳим, Китобни нозил қилгувчи, ҳисоби тез Зот! Аҳзобни мағлуб қилгин. Аллоҳим, уларни мағлуб қилгин ва уларни ларзага солгин›, дедилар», деган. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Масъуддан ҳам (ҳадис) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ الْوَلِيدِ الْكِنْدِيُّ الْكُوفِيُّ، وَأَبُو كُرَيْبٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ قَالُوا حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ شَرِيكٍ، عَنْ عَمَّارٍ يَعْنِي الدُّهْنِيَّ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ مَكَّةَ وَلِوَاؤُهُ أَبْيَضُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ آدَمَ عَنْ شَرِيكٍ ‏.‏ قَالَ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَلَمْ يَعْرِفْهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ آدَمَ عَنْ شَرِيكٍ وَقَالَ حَدَّثَنَا غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ شَرِيكٍ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ مَكَّةَ وَعَلَيْهِ عِمَامَةٌ سَوْدَاءُ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَالْحَدِيثُ هُوَ هَذَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَالدُّهْنُ بَطْنٌ مِنْ بَجِيلَةَ وَعَمَّارٌ الدُّهْنِيُّ هُوَ عَمَّارُ بْنُ مُعَاوِيَةَ الدُّهْنِيُّ وَيُكْنَى أَبَا مُعَاوِيَةَ وَهُوَ كُوفِيٌّ وَهُوَ ثِقَةٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ Makkaga oq bayroq (livo) bilan kirdilar». Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat Yahyo ibn Odamning Sharikdan (qilgan) rivoyatidangina bilamiz. Men bu hadis haqida Muhammaddan soʻradim, u ham uni faqat Yahyo ibn Odamning Sharikdan (qilgan) rivoyatidangina bildi va: «Bizga bir necha kishi Sharikdan, u Ammordan, u Abuz Zubaydan, u Jobirdan rivoyat qildiki, Nabiy ﷺ Makkaga qora salla oʻrab kirdilar», dedi. Muhammad: «(Sahih) hadis ana shudir», dedi. Abu Iso aytdi: Duhn — Bajila (qabilasi)ning bir tarmogʻidir. Ammor ad-Duhniy esa Ammor ibn Muoviya ad-Duhniy boʻlib, u Abu Muoviya kunyasi bilan ataladi, kufalik boʻlib, hadis ahli nazdida ishonchlidir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ Маккага оқ байроқ (ливо) билан кирдилар». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Яҳё ибн Одамнинг Шарикдан (қилган) ривоятидангина биламиз. Мен бу ҳадис ҳақида Муҳаммаддан сўрадим, у ҳам уни фақат Яҳё ибн Одамнинг Шарикдан (қилган) ривоятидангина билди ва: «Бизга бир неча киши Шарикдан, у Аммордан, у Абуз Зубайдан, у Жобирдан ривоят қилдики, Набий ﷺ Маккага қора салла ўраб кирдилар», деди. Муҳаммад: «(Саҳиҳ) ҳадис ана шудир», деди. Абу Исо айтди: Дуҳн — Бажила (қабиласи)нинг бир тармоғидир. Аммор ад-Дуҳний эса Аммор ибн Муовия ад-Дуҳний бўлиб, у Абу Муовия куняси билан аталади, куфалик бўлиб, ҳадис аҳли наздида ишончлидир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو يَعْقُوبَ الثَّقَفِيُّ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ عُبَيْدٍ، مَوْلَى مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ قَالَ بَعَثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْقَاسِمِ إِلَى الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ أَسْأَلُهُ عَنْ رَايَةِ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ كَانَتْ سَوْدَاءَ مُرَبَّعَةً مِنْ نَمِرَةٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَالْحَارِثِ بْنِ حَسَّانَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ أَبِي زَائِدَةَ ‏.‏ وَأَبُو يَعْقُوبَ الثَّقَفِيُّ اسْمُهُ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ وَرَوَى عَنْهُ أَيْضًا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى ‏.‏

Baroʻ ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Yunus ibn Ubayd — Muhammad ibn Qosimning ozod qilgan quli — aytdi: Muhammad ibn Qosim meni Baroʻ ibn Ozibning oldiga Rasululloh ﷺning bayrogʻi (roya)si haqida soʻrash uchun yubordi. U: «U namira (matosi)dan toʻrtburchak shaklida qora (bayroq) edi», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ali, Horis ibn Hasson va Ibn Abbosdan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat Ibn Abu Zoidaning rivoyatidangina bilamiz. Abu Yaʼqub as-Saqafiyning ismi Ishoq ibn Ibrohimdir, undan Ubaydulloh ibn Muso ham rivoyat qilgan.Барў ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Юнус ибн Убайд — Муҳаммад ибн Қосимнинг озод қилган қули — айтди: Муҳаммад ибн Қосим мени Барў ибн Озибнинг олдига Расулуллоҳ ﷺнинг байроғи (роя)си ҳақида сўраш учун юборди. У: «У намира (матоси)дан тўртбурчак шаклида қора (байроқ) эди», деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Али, Ҳорис ибн Ҳассон ва Ибн Аббосдан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Ибн Абу Зоиданинг ривоятидангина биламиз. Абу Яъқуб ас-Сақафийнинг исми Ишоқ ибн Иброҳимдир, ундан Убайдуллоҳ ибн Мусо ҳам ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ إِسْحَاقَ، وَهُوَ السَّالِحَانِيُّ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ حَيَّانَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا مِجْلَزٍ، لاَحِقَ بْنَ حُمَيْدٍ يُحَدِّثُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَتْ رَايَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَوْدَاءَ وَلِوَاؤُهُ أَبْيَضَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺning bayrogʻi (roya)si qora, livosi (kichik bayrogʻi) esa oq edi». Abu Iso aytdi: Bu hadis shu yoʻldan, Ibn Abbosning rivoyati boʻyicha hasan gʻaribdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺнинг байроғи (роя)си қора, ливоси (кичик байроғи) эса оқ эди». Абу Исо айтди: Бу ҳадис шу йўлдан, Ибн Аббоснинг ривояти бўйича ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْمُهَلَّبِ بْنِ أَبِي صُفْرَةَ، عَمَّنْ سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنْ بَيَّتَكُمُ الْعَدُوُّ فَقُولُوا‏:‏ حم لاَ يُنْصَرُونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى بَعْضُهُمْ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ مِثْلَ رِوَايَةِ الثَّوْرِيِّ وَرُوِيَ عَنْهُ عَنِ الْمُهَلَّبِ بْنِ أَبِي صُفْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏

Muhallab ibn Abu Sufra (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U Nabiy ﷺni eshitgan bir kishidan (rivoyat qiladiki), u zot: «Agar dushman sizlarga kechasi tusatdan hujum qilsa, ‹Ho Mim, ular yordam berilmaydilar (gʻolib boʻlmaydilar)›, deb aytinglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Salama ibn al-Akvaʼdan ham (hadis) bor. Baʼzilar buni Abu Ishoqdan Savriyning rivoyati kabi rivoyat qilganlar. Undan Muhallab ibn Abu Sufradan, u Nabiy ﷺdan mursal koʻrinishda ham rivoyat qilingan.Муҳаллаб ибн Абу Суфра (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У Набий ﷺни эшитган бир кишидан (ривоят қиладики), у зот: «Агар душман сизларга кечаси тусатдан ҳужум қилса, ‹Ҳо Мим, улар ёрдам берилмайдилар (ғолиб бўлмайдилар)›, деб айтинглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Салама ибн ал-Акваъдан ҳам (ҳадис) бор. Баъзилар буни Абу Ишоқдан Саврийнинг ривояти каби ривоят қилганлар. Ундан Муҳаллаб ибн Абу Суфрадан, у Набий ﷺдан мурсал кўринишда ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ شُجَاعٍ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عُبَيْدَةَ الْحَدَّادُ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، قَالَ صَنَعْتُ سَيْفِي عَلَى سَيْفِ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ وَزَعَمَ سَمُرَةُ أَنَّهُ صَنَعَ سَيْفَهُ عَلَى سَيْفِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ حَنَفِيًّا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ فِي عُثْمَانَ بْنِ سَعْدٍ الْكَاتِبِ وَضَعَّفَهُ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏

Samura ibn Jundab (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ibn Sirin aytdi: «Men oʻz qilichimni Samura ibn Jundabning qilichiga oʻxshatib yasadim. Samura esa oʻz qilichini Rasululloh ﷺning qilichlariga oʻxshatib yasaganini aytar edi — u (qilich) hanafiy (uslubida) edi». Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻldangina bilamiz. Yahyo ibn Said al-Qatton kotib Usmon ibn Saʼd haqida (tanqid bilan) gapirgan va uni xotirasi (yomonligi) sababli zaif sanagan.Самура ибн Жундаб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ибн Сирин айтди: «Мен ўз қиличимни Самура ибн Жундабнинг қиличига ўхшатиб ясадим. Самура эса ўз қиличини Расулуллоҳ ﷺнинг қиличларига ўхшатиб ясаганини айтар эди — у (қилич) ҳанафий (услубида) эди». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдангина биламиз. Яҳё ибн Саид ал-Қаттон котиб Усмон ибн Саъд ҳақида (танқид билан) гапирган ва уни хотираси (ёмонлиги) сабабли заиф санаган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى، أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَنْبَأَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، عَنْ عَطِيَّةَ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ قَزَعَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ لَمَّا بَلَغَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَامَ الْفَتْحِ مَرَّ الظَّهْرَانِ فَآذَنَنَا بِلِقَاءِ الْعَدُوِّ فَأَمَرَنَا بِالْفِطْرِ فَأَفْطَرْنَا أَجْمَعُونَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Fath (Makka fathi) yili Nabiy ﷺ Marruz-Zahronga yetib kelganlarida, bizga dushman bilan uchrashishimizdan xabar berdilar va bizni roʻzani ochishga buyurdilar. Shunda hammamiz roʻzani ochdik. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu bobda Umardan ham (rivoyat) bor.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Фатҳ (Макка фатҳи) йили Набий ﷺ Марруз-Заҳронга етиб келганларида, бизга душман билан учрашишимиздан хабар бердилар ва бизни рўзани очишга буюрдилар. Шунда ҳаммамиз рўзани очдик. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Умардан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، قَالَ رَكِبَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَرَسًا لأَبِي طَلْحَةَ يُقَالُ لَهُ مَنْدُوبٌ فَقَالَ ‏"‏ مَا كَانَ مِنْ فَزَعٍ وَإِنْ وَجَدْنَاهُ لَبَحْرًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Abu Talhaning «Mandub» deb atalgan otiga mindilar va: «Hech qanday qoʻrqinchli narsa yoʻq edi, biz uni (chopishi) dengizdek (tez) topdik», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Amr ibn al-Osdan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Абу Талҳанинг «Мандуб» деб аталган отига миндилар ва: «Ҳеч қандай қўрқинчли нарса йўқ эди, биз уни (чопиши) денгиздек (тез) топдик», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Амр ибн ал-Осдан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، وَابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، وَأَبُو دَاوُدَ قَالُوا حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كَانَ فَزَعٌ بِالْمَدِينَةِ فَاسْتَعَارَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَرَسًا لَنَا يُقَالُ لَهُ مَنْدُوبٌ فَقَالَ ‏"‏ مَا رَأَيْنَا مِنْ فَزَعٍ وَإِنْ وَجَدْنَاهُ لَبَحْرًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Madinada bir qoʻrqinch yuz berdi. Shunda Rasululloh ﷺ bizning «Mandub» deb atalgan otimizni ariyat olib (minib) chiqdilar va: «Biz hech qanday qoʻrqinchli narsa koʻrmadik, ammo biz uni (chopishi) dengizdek (tez) topdik», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мадинада бир қўрқинч юз берди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ бизнинг «Мандуб» деб аталган отимизни арият олиб (миниб) чиқдилар ва: «Биз ҳеч қандай қўрқинчли нарса кўрмадик, аммо биз уни (чопиши) денгиздек (тез) топдик», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنْ أَجْرَإِ النَّاسِ وَأَجْوَدِ النَّاسِ وَأَشْجَعِ النَّاسِ ‏.‏ قَالَ وَقَدْ فَزِعَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ لَيْلَةً سَمِعُوا صَوْتًا قَالَ فَتَلَقَّاهُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى فَرَسٍ لأَبِي طَلْحَةَ عُرْىٍ وَهُوَ مُتَقَلِّدٌ سَيْفَهُ فَقَالَ ‏"‏ لَمْ تُرَاعُوا لَمْ تُرَاعُوا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَجَدْتُهُ بَحْرًا ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي الْفَرَسَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ odamlarning eng botiri, eng saxiysi va eng jasuri edilar. (Anas) dedi: Bir kechasi Madina ahli bir ovozni eshitib qoʻrqib ketdi. Shunda Nabiy ﷺ Abu Talhaning egarsiz otiga minib, qilichlarini boʻyinlariga osib olgan holda ularning oldiga peshvoz chiqdilar va: «Qoʻrqmanglar, qoʻrqmanglar», dedilar. Soʻng Nabiy ﷺ — otni nazarda tutib — «Men uni (chopishi) dengizdek (tez) topdim», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ одамларнинг энг ботири, энг сахийси ва энг жасури эдилар. (Анас) деди: Бир кечаси Мадина аҳли бир овозни эшитиб қўрқиб кетди. Шунда Набий ﷺ Абу Талҳанинг эгарсиз отига миниб, қиличларини бўйинларига осиб олган ҳолда уларнинг олдига пешвоз чиқдилар ва: «Қўрқманглар, қўрқманглар», дедилар. Сўнг Набий ﷺ — отни назарда тутиб — «Мен уни (чопиши) денгиздек (тез) топдим», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ قَالَ لَنَا رَجُلٌ أَفَرَرْتُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَا أَبَا عُمَارَةَ قَالَ لاَ وَاللَّهِ مَا وَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَكِنْ وَلَّى سَرَعَانُ النَّاسِ تَلَقَّتْهُمْ هَوَازِنُ بِالنَّبْلِ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى بَغْلَتِهِ وَأَبُو سُفْيَانَ بْنُ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ آخِذٌ بِلِجَامِهَا وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ أَنَا النَّبِيُّ لاَ كَذِبْ أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi bizga: «Ey Abu Umora, sizlar Rasululloh ﷺni (tashlab) qochdingizmi?» dedi. U: «Yoʻq, Allohga qasamki, Rasululloh ﷺ orqaga qaytmadilar. Lekin shoshqaloq odamlar qochdi, ularni Havozin (qabilasi) oʻqlar bilan qarshi oldi. Rasululloh ﷺ esa xachirlarida (turar) edilar, Abu Sufyon ibn al-Horis ibn Abdulmuttalib uning jilovini ushlab turardi. Rasululloh ﷺ esa: ‹Men Nabiyman, bunda yolgʻon yoʻq, men Abdulmuttalibning oʻgʻliman›, der edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ali va Ibn Umardan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan sahihdir.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши бизга: «Эй Абу Умора, сизлар Расулуллоҳ ﷺни (ташлаб) қочдингизми?» деди. У: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ ﷺ орқага қайтмадилар. Лекин шошқалоқ одамлар қочди, уларни Ҳавозин (қабиласи) ўқлар билан қарши олди. Расулуллоҳ ﷺ эса хачирларида (турар) эдилар, Абу Суфён ибн ал-Ҳорис ибн Абдулмутталиб унинг жиловини ушлаб турарди. Расулуллоҳ ﷺ эса: ‹Мен Набийман, бунда ёлғон йўқ, мен Абдулмутталибнинг ўғлиман›, дер эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Али ва Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ عَلِيٍّ الْمُقَدَّمِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ حُسَيْنٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ لَقَدْ رَأَيْتُنَا يَوْمَ حُنَيْنٍ وَإِنَّ الْفِئَتَيْنِ لَمُوَلِّيَتَيْنِ وَمَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِائَةُ رَجُلٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ عُبَيْدِ اللَّهِ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Hunayn kunida bizni koʻrdim: ikki (musulmon) jamoa ham qochib qoldi va Rasululloh ﷺ bilan birga yuztacha kishi ham qolmagan edi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir. Biz uni Ubaydullohning hadisidan faqat shu yoʻl bilangina bilamiz.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ҳунайн кунида бизни кўрдим: икки (мусулмон) жамоа ҳам қочиб қолди ва Расулуллоҳ ﷺ билан бирга юзтача киши ҳам қолмаган эди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Биз уни Убайдуллоҳнинг ҳадисидан фақат шу йўл билангина биламиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ صُدْرَانَ أَبُو جَعْفَرٍ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا طَالِبُ بْنُ حُجَيْرٍ، عَنْ هُودِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ جَدِّهِ، مَزِيدَةَ قَالَ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ الْفَتْحِ وَعَلَى سَيْفِهِ ذَهَبٌ وَفِضَّةٌ ‏.‏ قَالَ طَالِبٌ فَسَأَلْتُهُ عَنِ الْفِضَّةِ فَقَالَ كَانَتْ قَبِيعَةُ السَّيْفِ فِضَّةً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَجَدُّ هُودٍ اسْمُهُ مَزِيدَةُ الْعَصَرِيُّ ‏.‏

Maziyda al-Asariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Fath (Makka fathi) kuni qilichlarida oltin va kumush bor holda (Makkaga) kirdilar. Tolib (roviy) aytdi: Men undan (Huddan) kumush haqida soʻradim, u: «Qilichning qabzasi (dastasi) kumushdan edi», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Anasdan ham (rivoyat) bor. Bu hadis gʻaribdir. Hudning bobosining ismi Maziyda al-Asariydir.Мазийда ал-Асарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Фатҳ (Макка фатҳи) куни қиличларида олтин ва кумуш бор ҳолда (Маккага) кирдилар. Толиб (ровий) айтди: Мен ундан (Ҳуддан) кумуш ҳақида сўрадим, у: «Қиличнинг қабзаси (дастаси) кумушдан эди», деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Анасдан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ғарибдир. Ҳуднинг бобосининг исми Мазийда ал-Асарийдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرِ بْنِ حَازِمٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كَانَتْ قَبِيعَةُ سَيْفِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ فِضَّةٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ هَمَّامٍ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي الْحَسَنِ قَالَ كَانَتْ قَبِيعَةُ سَيْفِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ فِضَّةٍ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺning qilichlarining qabzasi (dastasi) kumushdan edi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Shuningdek, u Hammomdan, u Qatodadan, u Anasdan (shu tarzda) rivoyat qilingan. Baʼzilar esa uni Qatodadan, u Said ibn Abul-Hasandan rivoyat qilib: «Rasululloh ﷺning qilichlarining qabzasi kumushdan edi», degan.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺнинг қиличларининг қабзаси (дастаси) кумушдан эди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Шунингдек, у Ҳаммомдан, у Қатодадан, у Анасдан (шу тарзда) ривоят қилинган. Баъзилар эса уни Қатодадан, у Саид ибн Абул-Ҳасандан ривоят қилиб: «Расулуллоҳ ﷺнинг қиличларининг қабзаси кумушдан эди», деган.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنِ الزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ، قَالَ كَانَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم دِرْعَانِ يَوْمَ أُحُدٍ فَنَهَضَ إِلَى الصَّخْرَةِ فَلَمْ يَسْتَطِعْ فَأَقْعَدَ طَلْحَةَ تَحْتَهُ فَصَعِدَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَيْهِ حَتَّى اسْتَوَى عَلَى الصَّخْرَةِ فَقَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ أَوْجَبَ طَلْحَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ أُمَيَّةَ وَالسَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ‏.‏

Zubayr ibn al-Avvom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Uhud kuni Nabiy ﷺning ustlarida ikkita sovut bor edi. (U zot) qoyaga koʻtarilmoqchi boʻldilar, ammo (oʻzlari) qodir boʻlmadilar. Shunda Talhani ostlariga oʻtqazdilar va Nabiy ﷺ uning ustiga chiqib, qoya ustiga koʻtarildilar. (Zubayr) aytdi: Men Nabiy ﷺning: «Talha (jannatni) vojib qildi», deyayotganlarini eshitdim. Abu Iso aytdi: Bu bobda Safvon ibn Umayya va Soib ibn Yaziddan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat Muhammad ibn Ishoqning hadisidangina bilamiz.Зубайр ибн ал-Аввом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Уҳуд куни Набий ﷺнинг устларида иккита совут бор эди. (У зот) қояга кўтарилмоқчи бўлдилар, аммо (ўзлари) қодир бўлмадилар. Шунда Талҳани остларига ўтқаздилар ва Набий ﷺ унинг устига чиқиб, қоя устига кўтарилдилар. (Зубайр) айтди: Мен Набий ﷺнинг: «Талҳа (жаннатни) вожиб қилди», деяётганларини эшитдим. Абу Исо айтди: Бу бобда Сафвон ибн Умайя ва Соиб ибн Язиддан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Муҳаммад ибн Ишоқнинг ҳадисидангина биламиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ دَخَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَامَ الْفَتْحِ وَعَلَى رَأْسِهِ الْمِغْفَرُ فَقِيلَ لَهُ ابْنُ خَطَلٍ مُتَعَلِّقٌ بِأَسْتَارِ الْكَعْبَةِ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ اقْتُلُوهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُ كَبِيرَ أَحَدٍ رَوَاهُ غَيْرَ مَالِكٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Fath (Makka fathi) yili boshlarida (temir) dubulgʻa bor holda (Makkaga) kirdilar. Shunda u zotga: «Ibn Xatal Kaʼba pardalariga osilib turibdi», deyildi. U zot: «Uni oʻldiringlar!», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir. Biz uni Molikdan, u az-Zuhriydan rivoyat qilganidan boshqa biror eʼtiborli kishining rivoyatini bilmaymiz.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Фатҳ (Макка фатҳи) йили бошларида (темир) дубулға бор ҳолда (Маккага) кирдилар. Шунда у зотга: «Ибн Хатал Каъба пардаларига осилиб турибди», дейилди. У зот: «Уни ўлдиринглар!», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Биз уни Моликдан, у аз-Зуҳрийдан ривоят қилганидан бошқа бирор эътиборли кишининг ривоятини билмаймиз.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْثَرُ بْنُ الْقَاسِمِ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ الْبَارِقِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْخَيْرُ مَعْقُودٌ فِي نَوَاصِي الْخَيْلِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ الأَجْرُ وَالْمَغْنَمُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَجَرِيرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَسْمَاءَ بِنْتِ يَزِيدَ وَالْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَعُرْوَةُ هُوَ ابْنُ أَبِي الْجَعْدِ الْبَارِقِيُّ وَيُقَالُ هُوَ عُرْوَةُ بْنُ الْجَعْدِ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَفِقْهُ هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّ الْجِهَادَ مَعَ كُلِّ إِمَامٍ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ‏.‏

Urva al-Boriqiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Yaxshilik qiyomat kunigacha otlarning peshonalariga bogʻlangandir — (bu) ajr va gʻanimatdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Umar, Abu Said, Jarir, Abu Hurayra, Asmo bint Yazid, Mugʻiyra ibn Shuʼba va Jobirdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Urva — bu Ibn Abul-Jaʼd al-Boriqiydir, uni Urva ibn al-Jaʼd ham deyiladi. Ahmad ibn Hanbal aytdi: Bu hadisning fiqhi shuki, jihod qiyomat kunigacha har bir imom bilan birgadir.Урва ал-Бориқий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Яхшилик қиёмат кунигача отларнинг пешоналарига боғлангандир — (бу) ажр ва ғаниматдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Умар, Абу Саид, Жарир, Абу Ҳурайра, Асмо бинт Язид, Муғийра ибн Шуъба ва Жобирдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Урва — бу Ибн Абул-Жаъд ал-Бориқийдир, уни Урва ибн ал-Жаъд ҳам дейилади. Аҳмад ибн Ҳанбал айтди: Бу ҳадиснинг фиқҳи шуки, жиҳод қиёмат кунигача ҳар бир имом билан биргадир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الصَّبَّاحِ الْهَاشِمِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا شَيْبَانُ يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يُمْنُ الْخَيْلِ فِي الشُّقْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ شَيْبَانَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Otlarning barakasi qizgʻishlarida (toʻq qizil ranglilarida)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻl bilan, Shaybonning hadisidangina bilamiz.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Отларнинг баракаси қизғишларида (тўқ қизил ранглиларида)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билан, Шайбоннинг ҳадисидангина биламиз.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ عُلَىِّ بْنِ رَبَاحٍ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ خَيْرُ الْخَيْلِ الأَدْهَمُ الأَقْرَحُ الأَرْثَمُ ثُمَّ الأَقْرَحُ الْمُحَجَّلُ طَلْقُ الْيَمِينِ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ أَدْهَمَ فَكُمَيْتٌ عَلَى هَذِهِ الشِّيَةِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Qatoda (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Otlarning eng yaxshisi — peshonasida oq dogʻi va ustki labida oqligi boʻlgan qora otdir. Soʻng oʻng oyogʻidan tashqari (oyoqlari) oq boʻlgan, peshonasi oq otdir. Agar qora boʻlmasa, mana shu belgilarga ega kumayt (qulogʻi va yoli qora toʻq qizil) otdir», dedilar.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Отларнинг энг яхшиси — пешонасида оқ доғи ва устки лабида оқлиги бўлган қора отдир. Сўнг ўнг оёғидан ташқари (оёқлари) оқ бўлган, пешонаси оқ отдир. Агар қора бўлмаса, мана шу белгиларга эга кумайт (қулоғи ва ёли қора тўқ қизил) отдир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَيُّوبَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Yazid ibn Abu Habib (rahimahulloh) shu isnod bilan oldingisiga oʻxshash, maʼno jihatidan bir xil (hadis) rivoyat qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻarib sahihdir.Язид ибн Абу Ҳабиб (раҳимаҳуллоҳ) шу иснод билан олдингисига ўхшаш, маъно жиҳатидан бир хил (ҳадис) ривоят қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ حَدَّثَنِي سَلْمُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ النَّخَعِيُّ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ بْنِ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَرِهَ الشِّكَالَ مِنَ الْخَيْلِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ شُعْبَةُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ الْخَثْعَمِيِّ عَنْ أَبِي زُرْعَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ وَأَبُو زُرْعَةَ بْنُ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ اسْمُهُ هَرِمٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ عَنْ عُمَارَةَ بْنِ الْقَعْقَاعِ قَالَ قَالَ لِي إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ إِذَا حَدَّثْتَنِي فَحَدِّثْنِي عَنْ أَبِي زُرْعَةَ فَإِنَّهُ حَدَّثَنِي مَرَّةً بِحَدِيثٍ ثُمَّ سَأَلْتُهُ بَعْدَ ذَلِكَ بِسِنِينَ فَمَا أَخْرَمَ مِنْهُ حَرْفًا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ otlardagi shikolni (oldingi bir oyogʻi va keyingi qarama-qarshi oyogʻi oqligini) yoqtirmas edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ отлардаги шиколни (олдинги бир оёғи ва кейинги қарама-қарши оёғи оқлигини) ёқтирмас эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ وَزِيرٍ الْوَاسِطِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ الأَزْرَقُ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَجْرَى الْمُضَمَّرَ مِنَ الْخَيْلِ مِنَ الْحَفْيَاءِ إِلَى ثَنِيَّةِ الْوَدَاعِ وَبَيْنَهُمَا سِتَّةُ أَمْيَالٍ وَمَا لَمْ يُضَمَّرْ مِنَ الْخَيْلِ مِنْ ثَنِيَّةِ الْوَدَاعِ إِلَى مَسْجِدِ بَنِي زُرَيْقٍ وَبَيْنَهُمَا مِيلٌ وَكُنْتُ فِيمَنْ أَجْرَى فَوَثَبَ بِي فَرَسِي جِدَارًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَجَابِرٍ وَعَائِشَةَ وَأَنَسٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ chiniqtirilgan otlarni Hafyodan Saniyyatul-Vadoʼgacha — ular orasi olti mil masofa edi — poygada chopdirdilar, chiniqtirilmagan otlarni esa Saniyyatul-Vadoʼdan Banu Zurayq masjidigacha — ular orasi bir mil masofa edi — chopdirdilar. Men ham poygada chopganlar orasida edim, otim men bilan birga bir devordan sakrab oʻtdi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Hurayra, Jobir, Oisha va Anasdan ham (rivoyatlar) bor. Bu hadis as-Savriy rivoyatidan sahih hasan gʻaribdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ чиниқтирилган отларни Ҳафёдан Санийятул-Вадўгача — улар ораси олти мил масофа эди — пойгада чопдирдилар, чиниқтирилмаган отларни эса Санийятул-Вадўдан Бану Зурайқ масжидигача — улар ораси бир мил масофа эди — чопдирдилар. Мен ҳам пойгада чопганлар орасида эдим, отим мен билан бирга бир девордан сакраб ўтди. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра, Жобир, Оиша ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Бу ҳадис ас-Саврий ривоятидан саҳиҳ ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ نَافِعِ بْنِ أَبِي نَافِعٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ سَبَقَ إِلاَّ فِي نَصْلٍ أَوْ خُفٍّ أَوْ حَافِرٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Faqat oʻq otishda, tuya (poygasi)da yoki ot (poygasi)da garovli musobaqa boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Фақат ўқ отишда, туя (пойгаси)да ёки от (пойгаси)да гаровли мусобақа бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَبُو جَهْضَمٍ، مُوسَى بْنُ سَالِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَبْدًا مَأْمُورًا مَا اخْتَصَّنَا دُونَ النَّاسِ بِشَيْءٍ إِلاَّ بِثَلاَثٍ أَمَرَنَا أَنْ نُسْبِغَ الْوُضُوءَ وَأَنْ لاَ نَأْكُلَ الصَّدَقَةَ وَأَنْ لاَ نُنْزِيَ حِمَارًا عَلَى فَرَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ هَذَا عَنْ أَبِي جَهْضَمٍ فَقَالَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ حَدِيثُ الثَّوْرِيِّ غَيْرُ مَحْفُوظٍ وَوَهِمَ فِيهِ الثَّوْرِيُّ وَالصَّحِيحُ مَا رَوَى إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ وَعَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ سَعِيدٍ عَنْ أَبِي جَهْضَمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ buyruqqa boʻysunuvchi banda edilar, bizni boshqa odamlardan ajratib uchta narsadangina (xos qildilar): bizga tahoratni mukammal qilishni, sadaqani yemaslikni va eshakni otga qoʻshmaslikni buyurdilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Alidan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ буйруққа бўйсунувчи банда эдилар, бизни бошқа одамлардан ажратиб учта нарсадангина (хос қилдилар): бизга таҳоратни мукаммал қилишни, садақани емасликни ва эшакни отга қўшмасликни буюрдилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Алидан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ أَرْطَاةَ، عَنْ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ ابْغُونِي ضُعَفَاءَكُمْ فَإِنَّمَا تُرْزَقُونَ وَتُنْصَرُونَ بِضُعَفَائِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Dardo (roziyallohu anhu) aytdi: Nabiy ﷺ: «Menga zaif (kuchsiz)laringizni topib bering, chunki siz faqat zaiflaringiz tufayli rizqlanasiz va nusrat (yordam) berilasiz», deganlarini eshitdim. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу) айтди: Набий ﷺ: «Менга заиф (кучсиз)ларингизни топиб беринг, чунки сиз фақат заифларингиз туфайли ризқланасиз ва нусрат (ёрдам) бериласиз», деганларини эшитдим. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَصْحَبُ الْمَلاَئِكَةُ رُفْقَةً فِيهَا كَلْبٌ وَلاَ جَرَسٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَائِشَةَ وَأُمِّ حَبِيبَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ichida it yoki qoʻngʻiroq boʻlgan jamoaga farishtalar hamroh boʻlmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Umar, Oisha, Umm Habiba va Umm Salamadan ham (rivoyatlar) bor. Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ичида ит ёки қўнғироқ бўлган жамоага фаришталар ҳамроҳ бўлмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Умар, Оиша, Умм Ҳабиба ва Умм Саламадан ҳам (ривоятлар) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ، حَدَّثَنَا الأَحْوَصُ بْنُ الْجَوَّابِ أَبُو الْجَوَّابِ، عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ جَيْشَيْنِ وَأَمَّرَ عَلَى أَحَدِهِمَا عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ وَعَلَى الآخَرِ خَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ وَقَالَ ‏"‏ إِذَا كَانَ الْقِتَالُ فَعَلِيٌّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَافْتَتَحَ عَلِيٌّ حِصْنًا فَأَخَذَ مِنْهُ جَارِيَةً فَكَتَبَ مَعِي خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَشِي بِهِ فَقَدِمْتُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَرَأَ الْكِتَابَ فَتَغَيَّرَ لَوْنُهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَا تَرَى فِي رَجُلٍ يُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيُحِبُّهُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ وَغَضَبِ رَسُولِهِ وَإِنَّمَا أَنَا رَسُولٌ ‏.‏ فَسَكَتَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الأَحْوَصِ بْنِ جَوَّابٍ ‏.‏ مَعْنَى قَوْلِهِ يَشِي بِهِ يَعْنِي النَّمِيمَةَ ‏.‏

Baro (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ ikkita qoʻshin joʻnatdilar, ularning biriga Ali ibn Abu Tolibni, ikkinchisiga Xolid ibn Validni amir qildilar va: «Jang boʻlsa, (boshchilik) Aliga (tegishlidir)», dedilar. (Baro) aytdi: Ali bir qalʼani fath etib, undan bir joriyani oldi. Xolid ibn Valid u haqda chaqishib (yomonlab), men bilan Nabiy ﷺga maktub yubordi. Men Nabiy ﷺ huzurlariga keldim, u zot maktubni oʻqidilar-da, yuzlari oʻzgardi, soʻng: «Allohni va Rasulini sevadigan, Alloh va Rasuli ham uni sevadigan kishi haqida nima deysan?», dedilar. (Baro) aytdi: Men: «Allohning gʻazabidan va Rasulining gʻazabidan Allohdan panoh soʻrayman, men faqat bir elchiman», dedim. Shunda u zot jim qoldilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Umardan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan gʻaribdir, uni faqat al-Ahvas ibn Javvob rivoyatidan bilamiz. «Yashi bihi» soʻzining maʼnosi — chaqimchilik (qilish), demakdir.Баро (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ иккита қўшин жўнатдилар, уларнинг бирига Али ибн Абу Толибни, иккинчисига Холид ибн Валидни амир қилдилар ва: «Жанг бўлса, (бошчилик) Алига (тегишлидир)», дедилар. (Баро) айтди: Али бир қалъани фатҳ этиб, ундан бир жорияни олди. Холид ибн Валид у ҳақда чақишиб (ёмонлаб), мен билан Набий ﷺга мактуб юборди. Мен Набий ﷺ ҳузурларига келдим, у зот мактубни ўқидилар-да, юзлари ўзгарди, сўнг: «Аллоҳни ва Расулини севадиган, Аллоҳ ва Расули ҳам уни севадиган киши ҳақида нима дейсан?», дедилар. (Баро) айтди: Мен: «Аллоҳнинг ғазабидан ва Расулининг ғазабидан Аллоҳдан паноҳ сўрайман, мен фақат бир элчиман», дедим. Шунда у зот жим қолдилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, уни фақат ал-Аҳвас ибн Жаввоб ривоятидан биламиз. «Яши биҳи» сўзининг маъноси — чақимчилик (қилиш), демакдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَلاَ كُلُّكُمْ رَاعٍ وَكُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ فَالأَمِيرُ الَّذِي عَلَى النَّاسِ رَاعٍ وَمَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ وَالرَّجُلُ رَاعٍ عَلَى أَهْلِ بَيْتِهِ وَهُوَ مَسْئُولٌ عَنْهُمْ وَالْمَرْأَةُ رَاعِيَةٌ عَلَى بَيْتِ بَعْلِهَا وَهِيَ مَسْئُولَةٌ عَنْهُ وَالْعَبْدُ رَاعٍ عَلَى مَالِ سَيِّدِهِ وَهُوَ مَسْئُولٌ عَنْهُ أَلاَ فَكُلُّكُمْ رَاعٍ وَكُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسٍ وَأَبِي مُوسَى ‏.‏ وَحَدِيثُ أَبِي مُوسَى غَيْرُ مَحْفُوظٍ وَحَدِيثُ أَنَسٍ غَيْرُ مَحْفُوظٍ وَحَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Bu (hadis)ni Ibrohim ibn Bashshor ar-Ramodiy Sufyon ibn Uyaynadan, u Buroyd ibn Abdulloh ibn Abu Burdadan, u Abu Burdadan, u Abu Musodan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qildi. Buni menga Muhammad Ibrohim ibn Bashshor ar-Ramodiydan xabar berdi. (Muhammad) aytdi: Bir necha (roviy) buni Sufyondan, u Buroyddan, u Abu Burdadan, u Nabiy ﷺdan mursal holatda rivoyat qildi, mana bu sahihroqdir. Muhammad aytdi: Ishoq ibn Ibrohim Muoz ibn Hishomdan, u otasidan, u Qatodadan, u Anasdan, u Nabiy ﷺdan: «Albatta Alloh har bir choʻpondan oʻz qoʻl ostidagilar haqida soʻraydi», (deb) rivoyat qildi. (Roviy) aytdi: Men Muhammadning: «Bu mahfuz emas, sahihi esa Muoz ibn Hishomdan, u otasidan, u Qatodadan, u Hasandan, u Nabiy ﷺdan mursal holatdadir», deganini eshitdim.Бу (ҳадис)ни Иброҳим ибн Башшор ар-Рамодий Суфён ибн Уяйнадан, у Буройд ибн Абдуллоҳ ибн Абу Бурдадан, у Абу Бурдадан, у Абу Мусодан, у Набий ﷺдан ривоят қилди. Буни менга Муҳаммад Иброҳим ибн Башшор ар-Рамодийдан хабар берди. (Муҳаммад) айтди: Бир неча (ровий) буни Суфёндан, у Буройддан, у Абу Бурдадан, у Набий ﷺдан мурсал ҳолатда ривоят қилди, мана бу саҳиҳроқдир. Муҳаммад айтди: Ишоқ ибн Иброҳим Муоз ибн Ҳишомдан, у отасидан, у Қатодадан, у Анасдан, у Набий ﷺдан: «Албатта Аллоҳ ҳар бир чўпондан ўз қўл остидагилар ҳақида сўрайди», (деб) ривоят қилди. (Ровий) айтди: Мен Муҳаммаднинг: «Бу маҳфуз эмас, саҳиҳи эса Муоз ибн Ҳишомдан, у отасидан, у Қатодадан, у Ҳасандан, у Набий ﷺдан мурсал ҳолатдадир», деганини эшитдим.

قَالَ حَكَاهُ إِبْرَاهِيمُ بْنُ بَشَّارٍ الرَّمَادِيُّ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ، عَنْ بُرَيْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ أَخْبَرَنِي بِذَلِكَ، مُحَمَّدٌ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ بَشَّارٍ، ‏.‏ قَالَ وَرَوَى غَيْرُ، وَاحِدٍ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ بُرَيْدٍ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَرَوَى إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُعَاذِ بْنِ هِشَامٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ سَائِلٌ كُلَّ رَاعٍ عَمَّا اسْتَرْعَاهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ هَذَا غَيْرُ مَحْفُوظٍ وَإِنَّمَا الصَّحِيحُ عَنْ مُعَاذِ بْنِ هِشَامٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ قَتَادَةَ عَنِ الْحَسَنِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏

Bu (hadis)ni Ibrohim ibn Bashshor ar-Ramodiy Sufyon ibn Uyaynadan, u Buroyd ibn Abdulloh ibn Abu Burdadan, u Abu Burdadan, u Abu Musodan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qildi. Buni menga Muhammad Ibrohim ibn Bashshor ar-Ramodiydan xabar berdi. (Muhammad) aytdi: Bir necha (roviy) buni Sufyondan, u Buroyddan, u Abu Burdadan, u Nabiy ﷺdan mursal holatda rivoyat qildi, mana bu sahihroqdir. Muhammad aytdi: Ishoq ibn Ibrohim Muoz ibn Hishomdan, u otasidan, u Qatodadan, u Anasdan, u Nabiy ﷺdan: «Albatta Alloh har bir choʻpondan oʻz qoʻl ostidagilar haqida soʻraydi», (deb) rivoyat qildi. (Roviy) aytdi: Men Muhammadning: «Bu mahfuz emas, sahihi esa Muoz ibn Hishomdan, u otasidan, u Qatodadan, u Hasandan, u Nabiy ﷺdan mursal holatdadir», deganini eshitdim.Бу (ҳадис)ни Иброҳим ибн Башшор ар-Рамодий Суфён ибн Уяйнадан, у Буройд ибн Абдуллоҳ ибн Абу Бурдадан, у Абу Бурдадан, у Абу Мусодан, у Набий ﷺдан ривоят қилди. Буни менга Муҳаммад Иброҳим ибн Башшор ар-Рамодийдан хабар берди. (Муҳаммад) айтди: Бир неча (ровий) буни Суфёндан, у Буройддан, у Абу Бурдадан, у Набий ﷺдан мурсал ҳолатда ривоят қилди, мана бу саҳиҳроқдир. Муҳаммад айтди: Ишоқ ибн Иброҳим Муоз ибн Ҳишомдан, у отасидан, у Қатодадан, у Анасдан, у Набий ﷺдан: «Албатта Аллоҳ ҳар бир чўпондан ўз қўл остидагилар ҳақида сўрайди», (деб) ривоят қилди. (Ровий) айтди: Мен Муҳаммаднинг: «Бу маҳфуз эмас, саҳиҳи эса Муоз ибн Ҳишомдан, у отасидан, у Қатодадан, у Ҳасандан, у Набий ﷺдан мурсал ҳолатдадир», деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى النَّيْسَابُورِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْعَيْزَارِ بْنِ حُرَيْثٍ، عَنْ أُمِّ الْحُصَيْنِ الأَحْمَسِيَّةِ، قَالَتْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَعَلَيْهِ بُرْدٌ قَدِ الْتَفَعَ بِهِ مِنْ تَحْتِ إِبْطِهِ قَالَتْ فَأَنَا أَنْظُرُ إِلَى عَضَلَةِ عَضُدِهِ تَرْتَجُّ سَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏"‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا اللَّهَ وَإِنْ أُمِّرَ عَلَيْكُمْ عَبْدٌ حَبَشِيٌّ مُجَدَّعٌ فَاسْمَعُوا لَهُ وَأَطِيعُوا مَا أَقَامَ لَكُمْ كِتَابَ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أُمِّ حُصَيْنٍ ‏.‏

Umm Husayn al-Ahmasiyya (roziyallohu anho) aytdi: Rasululloh ﷺ Vidoʼ hajida xutba qilayotganlarini eshitdim, u zotning ustlarida burd (chopon) boʻlib, uni qoʻltiqlari ostidan oʻrab olgan edilar. (Umm Husayn) aytdi: Men u zotning bilaklari mushaklari titrayotganiga qarab turardim, u zotning: «Ey odamlar! Allohdan qoʻrqinglar! Agar ustingizga aʼzosi kesilgan habashiy bir qul amir qilinsa ham, sizlarga Allohning Kitobini barpo qilib turar ekan, uni eshitinglar va unga itoat qilinglar», deyotganlarini eshitdim. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Hurayra va Irbod ibn Soriyadan ham (rivoyatlar) bor. Bu hadis hasan sahihdir, u Umm Husayndan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan.Умм Ҳусайн ал-Аҳмасийя (розияллоҳу анҳо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ Видў ҳажида хутба қилаётганларини эшитдим, у зотнинг устларида бурд (чопон) бўлиб, уни қўлтиқлари остидан ўраб олган эдилар. (Умм Ҳусайн) айтди: Мен у зотнинг билаклари мушаклари титраётганига қараб турардим, у зотнинг: «Эй одамлар! Аллоҳдан қўрқинглар! Агар устингизга аъзоси кесилган ҳабаший бир қул амир қилинса ҳам, сизларга Аллоҳнинг Китобини барпо қилиб турар экан, уни эшитинглар ва унга итоат қилинглар», деётганларини эшитдим. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра ва Ирбод ибн Сориядан ҳам (ривоятлар) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, у Умм Ҳусайндан бир неча йўл билан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ السَّمْعُ وَالطَّاعَةُ عَلَى الْمَرْءِ الْمُسْلِمِ فِيمَا أَحَبَّ وَكَرِهَ مَا لَمْ يُؤْمَرْ بِمَعْصِيَةٍ فَإِنْ أُمِرَ بِمَعْصِيَةٍ فَلاَ سَمْعَ عَلَيْهِ وَلاَ طَاعَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَالْحَكَمِ بْنِ عَمْرٍو الْغِفَارِيِّ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Musulmon kishi ustiga, u yoqtirgan va yoqtirmagan narsada (boʻysunish) — eshitish va itoat qilish (vojibdir), agar maʼsiyat (gunoh)ga buyurilmasa. Bordi-yu maʼsiyatga buyurilsa, u holda eshitish ham, itoat qilish ham (vojib) boʻlmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ali, Imron ibn Husayn va Hakam ibn Amr al-Gʻiforiydan ham (rivoyatlar) bor. Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмон киши устига, у ёқтирган ва ёқтирмаган нарсада (бўйсуниш) — эшитиш ва итоат қилиш (вожибдир), агар маъсият (гуноҳ)га буюрилмаса. Борди-ю маъсиятга буюрилса, у ҳолда эшитиш ҳам, итоат қилиш ҳам (вожиб) бўлмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Али, Имрон ибн Ҳусайн ва Ҳакам ибн Амр ал-Ғифорийдан ҳам (ривоятлар) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ قُطْبَةَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي يَحْيَى، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ التَّحْرِيشِ بَيْنَ الْبَهَائِمِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ hayvonlarni bir-biriga gij-gijlab urishtirishdan qaytardilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ ҳайвонларни бир-бирига гиж-гижлаб уриштиришдан қайтардилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي يَحْيَى، عَنْ مُجَاهِدٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ التَّحْرِيشِ بَيْنَ الْبَهَائِمِ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَيُقَالُ هَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ قُطْبَةَ ‏.‏

Sharik bu hadisni al-Aʼmashdan, u Mujohiddan, u Ibn Abbosdan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qildi, lekin bunda u «Abu Yahyodan» (deb) zikr qilmadi. Buni bizga Abu Kurayb Yahyo ibn Odamdan, u Sharikdan (deb) rivoyat qildi. Abu Muoviya esa al-Aʼmashdan, u Mujohiddan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qildi. Abu Yahyo — al-Qattot al-Kufiydir, uning ismi Zazon deyiladi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Talha, Jobir, Abu Said va Ikrosh ibn Zuaybdan ham (rivoyatlar) bor.Шарик бу ҳадисни ал-Аъмашдан, у Мужоҳиддан, у Ибн Аббосдан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилди, лекин бунда у «Абу Яҳёдан» (деб) зикр қилмади. Буни бизга Абу Курайб Яҳё ибн Одамдан, у Шарикдан (деб) ривоят қилди. Абу Муовия эса ал-Аъмашдан, у Мужоҳиддан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилди. Абу Яҳё — ал-Қаттот ал-Куфийдир, унинг исми Зазон дейилади. Абу Исо айтди: Бу бобда Талҳа, Жобир, Абу Саид ва Икрош ибн Зуайбдан ҳам (ривоятлар) бор.

وَرَوَى شَرِيكٌ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ أَبِي يَحْيَى ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ أَبُو كُرَيْبٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ آدَمَ عَنْ شَرِيكٍ ‏.‏ وَرَوَى أَبُو مُعَاوِيَةَ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ وَأَبُو يَحْيَى هُوَ الْقَتَّاتُ الْكُوفِيُّ وَيُقَالُ اسْمُهُ زَاذَانُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ طَلْحَةَ وَجَابِرٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَعِكْرَاشِ بْنِ ذُؤَيْبٍ ‏.‏

Sharik bu hadisni al-Aʼmashdan, u Mujohiddan, u Ibn Abbosdan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qildi, lekin bunda u «Abu Yahyodan» (deb) zikr qilmadi. Buni bizga Abu Kurayb Yahyo ibn Odamdan, u Sharikdan (deb) rivoyat qildi. Abu Muoviya esa al-Aʼmashdan, u Mujohiddan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qildi. Abu Yahyo — al-Qattot al-Kufiydir, uning ismi Zazon deyiladi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Talha, Jobir, Abu Said va Ikrosh ibn Zuaybdan ham (rivoyatlar) bor.Шарик бу ҳадисни ал-Аъмашдан, у Мужоҳиддан, у Ибн Аббосдан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилди, лекин бунда у «Абу Яҳёдан» (деб) зикр қилмади. Буни бизга Абу Курайб Яҳё ибн Одамдан, у Шарикдан (деб) ривоят қилди. Абу Муовия эса ал-Аъмашдан, у Мужоҳиддан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилди. Абу Яҳё — ал-Қаттот ал-Куфийдир, унинг исми Зазон дейилади. Абу Исо айтди: Бу бобда Талҳа, Жобир, Абу Саид ва Икрош ибн Зуайбдан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الْوَسْمِ فِي الْوَجْهِ وَالضَّرْبِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ yuzga togʻ bosishdan (kuydirib belgi qoʻyishdan) va (yuzga) urishdan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ юзга тоғ босишдан (куйдириб белги қўйишдан) ва (юзга) уришдан қайтардилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْوَزِيرِ الْوَاسِطِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ الأَزْرَقُ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ عُرِضْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي جَيْشٍ وَأَنَا ابْنُ أَرْبَعَ عَشَرَةَ فَلَمْ يَقْبَلْنِي ثُمَّ عُرِضْتُ عَلَيْهِ مِنْ قَابِلٍ فِي جَيْشٍ وَأَنَا ابْنُ خَمْسَ عَشَرَةَ فَقَبِلَنِي ‏.‏ قَالَ نَافِعٌ فَحَدَّثْتُ بِهَذَا الْحَدِيثِ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ فَقَالَ هَذَا حَدُّ مَا بَيْنَ الصَّغِيرِ وَالْكَبِيرِ ‏.‏ ثُمَّ كَتَبَ أَنْ يُفْرَضَ لِمَنْ بَلَغَ الْخَمْسَ عَشَرَةَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan shunga oʻxshash maʼnoda rivoyat qilinadi. Faqat unda (Nofeʼ): Umar ibn Abdulaziz: «Bu — bolalar bilan jangchilar orasidagi chegaradir», dedi, deyilgan va u (Umarning) maosh belgilanishi haqida (farmon) yozganini zikr qilmagan. Abu Iso aytdi: Ishoq ibn Yusufning hadisi hasan sahih gʻaribdir, Sufyon as-Savriy hadisidan (rivoyat qilingani jihatidan).Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан шунга ўхшаш маънода ривоят қилинади. Фақат унда (Нофеъ): Умар ибн Абдулазиз: «Бу — болалар билан жангчилар орасидаги чегарадир», деди, дейилган ва у (Умарнинг) маош белгиланиши ҳақида (фармон) ёзганини зикр қилмаган. Абу Исо айтди: Ишоқ ибн Юсуфнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ғарибдир, Суфён ас-Саврий ҳадисидан (ривоят қилингани жиҳатидан).

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ قَالَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ هَذَا حَدُّ مَا بَيْنَ الذُّرِّيَّةِ وَالْمُقَاتِلَةِ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرْ أَنَّهُ كَتَبَ أَنْ يُفْرَضَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ إِسْحَاقَ بْنِ يُوسُفَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan shunga oʻxshash maʼnoda rivoyat qilinadi. Faqat unda (Nofeʼ): Umar ibn Abdulaziz: «Bu — bolalar bilan jangchilar orasidagi chegaradir», dedi, deyilgan va u (Umarning) maosh belgilanishi haqida (farmon) yozganini zikr qilmagan. Abu Iso aytdi: Ishoq ibn Yusufning hadisi hasan sahih gʻaribdir, Sufyon as-Savriy hadisidan (rivoyat qilingani jihatidan).Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан шунга ўхшаш маънода ривоят қилинади. Фақат унда (Нофеъ): Умар ибн Абдулазиз: «Бу — болалар билан жангчилар орасидаги чегарадир», деди, дейилган ва у (Умарнинг) маош белгиланиши ҳақида (фармон) ёзганини зикр қилмаган. Абу Исо айтди: Ишоқ ибн Юсуфнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ғарибдир, Суфён ас-Саврий ҳадисидан (ривоят қилингани жиҳатидан).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ سَمِعَهُ يُحَدِّثُ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَامَ فِيهِمْ فَذَكَرَ لَهُمْ أَنَّ الْجِهَادَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالإِيمَانَ بِاللَّهِ أَفْضَلُ الأَعْمَالِ فَقَامَ رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ إِنْ قُتِلْتُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَيُكَفِّرُ عَنِّي خَطَايَاىَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَعَمْ إِنْ قُتِلْتَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأَنْتَ صَابِرٌ مُحْتَسِبٌ مُقْبِلٌ غَيْرُ مُدْبِرٍ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كَيْفَ قُلْتَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ أَرَأَيْتَ إِنْ قُتِلْتُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَيُكَفِّرُ عَنِّي خَطَايَاىَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَعَمْ وَأَنْتَ صَابِرٌ مُحْتَسِبٌ مُقْبِلٌ غَيْرُ مُدْبِرٍ إِلاَّ الدَّيْنَ فَإِنَّ جِبْرِيلَ قَالَ لِي ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَمُحَمَّدِ بْنِ جَحْشٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا وَرَوَى يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ نَحْوَ هَذَا عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ ular orasida turib, Alloh yoʻlidagi jihod va Allohga boʻlgan iymon eng afzal amallar ekanini ularga zikr qildilar. Shunda bir kishi turib: «Ey Allohning Rasuli, agar Alloh yoʻlida oʻldirilsam, xatolarim kechiriladimi?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Ha, agar Alloh yoʻlida sabrli, savobni umid qilgan, (dushmanga) yuzlangan, qochmagan holda oʻldirilsang (kechiriladi)», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Qanday deding?» dedilar. (U:) «Agar Alloh yoʻlida oʻldirilsam, xatolarim kechiriladimi, dedim», dedi. Rasululloh ﷺ: «Ha, sen sabrli, savobni umid qilgan, (dushmanga) yuzlangan, qochmagan holingda — qarzdan boshqasi (kechiriladi). Chunki Jibril menga shuni aytdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Anas, Muhammad ibn Jahsh va Abu Hurayradan (ham hadislar bor). Bu hadis hasan sahihdir. Baʼzilar bu hadisni Said al-Maqburiydan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilgan. Yahyo ibn Said al-Ansoriy va boshqa bir necha kishi buni Said al-Maqburiydan, u Abdulloh ibn Abu Qatodadan, u otasidan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilishgan. Bu (rivoyat) Said al-Maqburiyning Abu Hurayradan (qilgan) hadisidan sahihroqdir.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ улар орасида туриб, Аллоҳ йўлидаги жиҳод ва Аллоҳга бўлган иймон энг афзал амаллар эканини уларга зикр қилдилар. Шунда бир киши туриб: «Эй Аллоҳнинг Расули, агар Аллоҳ йўлида ўлдирилсам, хатоларим кечириладими?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳа, агар Аллоҳ йўлида сабрли, савобни умид қилган, (душманга) юзланган, қочмаган ҳолда ўлдирилсанг (кечирилади)», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Қандай дединг?» дедилар. (У:) «Агар Аллоҳ йўлида ўлдирилсам, хатоларим кечириладими, дедим», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳа, сен сабрли, савобни умид қилган, (душманга) юзланган, қочмаган ҳолингда — қарздан бошқаси (кечирилади). Чунки Жибрил менга шуни айтди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Анас, Муҳаммад ибн Жаҳш ва Абу Ҳурайрадан (ҳам ҳадислар бор). Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзилар бу ҳадисни Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилган. Яҳё ибн Саид ал-Ансорий ва бошқа бир неча киши буни Саид ал-Мақбурийдан, у Абдуллоҳ ибн Абу Қатодадан, у отасидан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилишган. Бу (ривоят) Саид ал-Мақбурийнинг Абу Ҳурайрадан (қилган) ҳадисидан саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا أَزْهَرُ بْنُ مَرْوَانَ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ هِلاَلٍ، عَنْ أَبِي الدَّهْمَاءِ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عَامِرٍ، قَالَ شُكِيَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْجِرَاحَاتُ يَوْمَ أُحُدٍ فَقَالَ ‏"‏ احْفِرُوا وَأَوْسِعُوا وَأَحْسِنُوا وَادْفِنُوا الاِثْنَيْنِ وَالثَّلاَثَةَ فِي قَبْرٍ وَاحِدٍ وَقَدِّمُوا أَكْثَرَهُمْ قُرْآنًا ‏"‏ ‏.‏ فَمَاتَ أَبِي فَقُدِّمَ بَيْنَ يَدَىْ رَجُلَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ خَبَّابٍ وَجَابِرٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُهُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ حُمَيْدِ بْنِ هِلاَلٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ عَامِرٍ ‏.‏ وَأَبُو الدَّهْمَاءِ اسْمُهُ قِرْفَةُ بْنُ بُهَيْسٍ أَوْ بَيْهَسٍ ‏.‏

Hishom ibn Omir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi, u dedi: Uhud kuni Rasululloh ﷺga yaralar (koʻpligidan) shikoyat qilindi. Shunda u zot: «Qabr qazinglar, keng va chiroyli qilinglar, bir qabrga ikki-uchtadan (shahidni) dafn qilinglar va ular ichida Qurʼonni koʻproq bilganini oldinga oʻtkazinglar», dedilar. Otam vafot etgan edi, u ikki kishining oldiga (qoʻyib) oʻtkazildi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Xabbob, Jobir va Anasdan (ham hadislar bor). Bu hadis hasan sahihdir. Sufyon as-Savriy va boshqalar bu hadisni Ayyubdan, u Humayd ibn Hiloldan, u Hishom ibn Omirdan rivoyat qilishgan. Abu Dahmoning ismi Qirfa ibn Buhays yoki Bayhasdir.Ҳишом ибн Омир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади, у деди: Уҳуд куни Расулуллоҳ ﷺга яралар (кўплигидан) шикоят қилинди. Шунда у зот: «Қабр қазинглар, кенг ва чиройли қилинглар, бир қабрга икки-учтадан (шаҳидни) дафн қилинглар ва улар ичида Қуръонни кўпроқ билганини олдинга ўтказинглар», дедилар. Отам вафот этган эди, у икки кишининг олдига (қўйиб) ўтказилди. Абу Исо айтди: Бу бобда Хаббоб, Жобир ва Анасдан (ҳам ҳадислар бор). Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Суфён ас-Саврий ва бошқалар бу ҳадисни Айюбдан, у Ҳумайд ибн Ҳилолдан, у Ҳишом ибн Омирдан ривоят қилишган. Абу Даҳмонинг исми Қирфа ибн Буҳайс ёки Байҳасдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ وَجِيءَ بِالأُسَارَى قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا تَقُولُونَ فِي هَؤُلاَءِ الأُسَارَى ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرَ قِصَّةً فِي هَذَا الْحَدِيثِ طَوِيلَةً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَأَبِي أَيُّوبَ وَأَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَأَبُو عُبَيْدَةَ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِيهِ ‏.‏ وَيُرْوَى عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ مَا رَأَيْتُ أَحَدًا أَكْثَرَ مَشُورَةً لأَصْحَابِهِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi, u dedi: Badr kuni boʻlganda, asirlar keltirildi. Rasululloh ﷺ: «Bu asirlar haqida nima deysizlar?» dedilar. Soʻng u bu hadisda uzun bir qissani zikr qildi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Umar, Abu Ayyub, Anas va Abu Hurayradan (ham hadislar bor). Bu hadis hasandir. Abu Ubayda otasidan (hadis) eshitmagan. Abu Hurayradan rivoyat qilinadiki, u: «Men Rasululloh ﷺdan koʻra ashoblari bilan koʻproq maslahatlashadigan birovni koʻrmadim», degan.Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади, у деди: Бадр куни бўлганда, асирлар келтирилди. Расулуллоҳ ﷺ: «Бу асирлар ҳақида нима дейсизлар?» дедилар. Сўнг у бу ҳадисда узун бир қиссани зикр қилди. Абу Исо айтди: Бу бобда Умар, Абу Айюб, Анас ва Абу Ҳурайрадан (ҳам ҳадислар бор). Бу ҳадис ҳасандир. Абу Убайда отасидан (ҳадис) эшитмаган. Абу Ҳурайрадан ривоят қилинадики, у: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан кўра ашоблари билан кўпроқ маслаҳатлашадиган бировни кўрмадим», деган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ الْمُشْرِكِينَ، أَرَادُوا أَنْ يَشْتَرُوا، جَسَدَ رَجُلٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَأَبَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَبِيعَهُمْ إِيَّاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الْحَكَمِ ‏.‏ وَرَوَاهُ الْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ أَيْضًا عَنِ الْحَكَمِ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ يَقُولُ ابْنُ أَبِي لَيْلَى لاَ يُحْتَجُّ بِحَدِيثِهِ ‏.‏ وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى صَدُوقٌ وَلَكِنْ لاَ يُعْرَفُ صَحِيحُ حَدِيثِهِ مِنْ سَقِيمِهِ وَلاَ أَرْوِي عَنْهُ شَيْئًا ‏.‏ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى صَدُوقٌ فَقِيهٌ وَإِنَّمَا يَهِمُ فِي الإِسْنَادِ ‏.‏ حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ قَالَ فُقَهَاؤُنَا ابْنُ أَبِي لَيْلَى وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ شُبْرُمَةَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, mushriklar mushriklardan boʻlgan bir kishining jasadini sotib olmoqchi boʻlishdi, ammo Nabiy ﷺ uni ularga sotishdan bosh tortdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat Hakamning hadisidan bilamiz. Buni Hajjoj ibn Artot ham Hakamdan rivoyat qilgan. Ahmad ibn Hasan aytdi: Men Ahmad ibn Hanbalning: «Ibn Abu Layloning hadisi bilan dalil keltirilmaydi», deganini eshitdim. Muhammad ibn Ismoil (Buxoriy) aytdi: «Ibn Abu Laylo sadduq (rostgoʻy)dir, lekin uning sahih hadisi nuqsonlisidan ajratilmaydi, men undan hech narsa rivoyat qilmayman». Ibn Abu Laylo sadduq, faqih, faqat isnodda adashadi. Nasr ibn Ali bizga Abdulloh ibn Dovuddan, u Sufyon as-Savriydan rivoyat qildi: «Bizning faqihlarimiz — Ibn Abu Laylo va Abdulloh ibn Shubrumadir», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, мушриклар мушриклардан бўлган бир кишининг жасадини сотиб олмоқчи бўлишди, аммо Набий ﷺ уни уларга сотишдан бош тортдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Ҳакамнинг ҳадисидан биламиз. Буни Ҳажжож ибн Артот ҳам Ҳакамдан ривоят қилган. Аҳмад ибн Ҳасан айтди: Мен Аҳмад ибн Ҳанбалнинг: «Ибн Абу Лайлонинг ҳадиси билан далил келтирилмайди», деганини эшитдим. Муҳаммад ибн Исмоил (Бухорий) айтди: «Ибн Абу Лайло саддуқ (ростгўй)дир, лекин унинг саҳиҳ ҳадиси нуқсонлисидан ажратилмайди, мен ундан ҳеч нарса ривоят қилмайман». Ибн Абу Лайло саддуқ, фақиҳ, фақат иснодда адашади. Наср ибн Али бизга Абдуллоҳ ибн Довуддан, у Суфён ас-Саврийдан ривоят қилди: «Бизнинг фақиҳларимиз — Ибн Абу Лайло ва Абдуллоҳ ибн Шубрумадир», деди.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ بَعَثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي سَرِيَّةٍ فَحَاصَ النَّاسُ حَيْصَةً فَقَدِمْنَا الْمَدِينَةَ فَاخْتَبَيْنَا بِهَا وَقُلْنَا هَلَكْنَا ثُمَّ أَتَيْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ نَحْنُ الْفَرَّارُونَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ بَلْ أَنْتُمُ الْعَكَّارُونَ وَأَنَا فِئَتُكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ فَحَاصَ النَّاسُ حَيْصَةً يَعْنِي أَنَّهُمْ فَرُّوا مِنَ الْقِتَالِ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ بَلْ أَنْتُمُ الْعَكَّارُونَ ‏"‏ ‏.‏ وَالْعَكَّارُ الَّذِي يَفِرُّ إِلَى إِمَامِهِ لِيَنْصُرَهُ لَيْسَ يُرِيدُ الْفِرَارَ مِنَ الزَّحْفِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi, u dedi: Rasululloh ﷺ bizni bir sariyyada (jang otryadida) joʻnatdilar. Odamlar (jangdan) qochib ketishdi. Biz Madinaga keldik va u yerda yashirinib oldik hamda: «Halok boʻldik», dedik. Soʻng Rasululloh ﷺ huzurlariga kelib: «Ey Allohning Rasuli, biz qochoqlarmiz», dedik. U zot: «Yoʻq, sizlar (imomi tomon) qaytib boruvchilarsiz, men esa sizlarning panohingizman», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir, biz uni faqat Yazid ibn Abu Ziyodning hadisidan bilamiz. «Odamlar qochib ketishdi» degan soʻzining maʼnosi — ular jangdan qochishdi, demakdir. «Yoʻq, sizlar akkorunlarsiz» degan soʻzning (maʼnosi esa): akkor — imomiga uni qoʻllab-quvvatlash uchun qaytib boradigan kishidir, u jangdan qochishni istamaydi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади, у деди: Расулуллоҳ ﷺ бизни бир сарийяда (жанг отрядида) жўнатдилар. Одамлар (жангдан) қочиб кетишди. Биз Мадинага келдик ва у ерда яшириниб олдик ҳамда: «Ҳалок бўлдик», дедик. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, биз қочоқлармиз», дедик. У зот: «Йўқ, сизлар (имоми томон) қайтиб борувчиларсиз, мен эса сизларнинг паноҳингизман», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир, биз уни фақат Язид ибн Абу Зиёднинг ҳадисидан биламиз. «Одамлар қочиб кетишди» деган сўзининг маъноси — улар жангдан қочишди, демакдир. «Йўқ, сизлар аккорунларсиз» деган сўзнинг (маъноси эса): аккор — имомига уни қўллаб-қувватлаш учун қайтиб борадиган кишидир, у жангдан қочишни истамайди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ قَيْسٍ، قَالَ سَمِعْتُ نُبَيْحًا الْعَنَزِيَّ، يُحَدِّثُ عَنْ جَابِرٍ، قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ أُحُدٍ جَاءَتْ عَمَّتِي بِأَبِي لِتَدْفِنَهُ فِي مَقَابِرِنَا فَنَادَى مُنَادِي رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رُدُّوا الْقَتْلَى إِلَى مَضَاجِعِهِمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَنُبَيْحٌ ثِقَةٌ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi, u dedi: Uhud kuni boʻlganda, ammam otamni bizning qabristonimizga dafn qilish uchun olib keldi. Shunda Rasululloh ﷺning jarchisi: «Oʻldirilganlarni yotgan joylariga (Uhudga) qaytaringlar», deb nido qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Iso aytdi: Nubayh siqa (ishonchli)dir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади, у деди: Уҳуд куни бўлганда, аммам отамни бизнинг қабристонимизга дафн қилиш учун олиб келди. Шунда Расулуллоҳ ﷺнинг жарчиси: «Ўлдирилганларни ётган жойларига (Уҳудга) қайтаринглар», деб нидо қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Исо айтди: Нубайҳ сиқа (ишончли)дир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ لَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ تَبُوكَ خَرَجَ النَّاسُ يَتَلَقَّوْنَهُ إِلَى ثَنِيَّةِ الْوَدَاعِ ‏.‏ قَالَ السَّائِبُ فَخَرَجْتُ مَعَ النَّاسِ وَأَنَا غُلاَمٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Soib ibn Yazid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi, u dedi: Rasululloh ﷺ Tabukdan qaytib kelganlarida, odamlar u zotni kutib olgani Saniyyatul-Vadoʼga chiqishdi. Soib aytdi: Men ham odamlar bilan chiqdim, men bola edim. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Соиб ибн Язид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади, у деди: Расулуллоҳ ﷺ Табукдан қайтиб келганларида, одамлар у зотни кутиб олгани Санийятул-Вадўга чиқишди. Соиб айтди: Мен ҳам одамлар билан чиқдим, мен бола эдим. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ كَانَتْ أَمْوَالُ بَنِي النَّضِيرِ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِمَّا لَمْ يُوجِفِ الْمُسْلِمُونَ عَلَيْهِ بِخَيْلٍ وَلاَ رِكَابٍ وَكَانَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَالِصًا وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعْزِلُ نَفَقَةَ أَهْلِهِ سَنَةً ثُمَّ يَجْعَلُ مَا بَقِيَ فِي الْكُرَاعِ وَالسِّلاَحِ عُدَّةً فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَى سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi, u dedi: Banu Nazir mol-mulklari Alloh oʻz Rasuliga, musulmonlar uning ustiga ot ham, tuya ham yugurtirmasdan (jangsiz) fayʼ qilib bergan narsalardan edi. U Rasululloh ﷺ uchun xolis (maxsus) edi. Rasululloh ﷺ ahli-oilasining bir yillik nafaqasini ajratib qoʻyar, soʻng qolganini Alloh yoʻlida saranjom sifatida otlar va qurol-yarogʻga sarflar edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Buni Sufyon ibn Uyayna Maʼmardan, u Ibn Shihobdan ham rivoyat qilgan.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади, у деди: Бану Назир мол-мулклари Аллоҳ ўз Расулига, мусулмонлар унинг устига от ҳам, туя ҳам югуртирмасдан (жангсиз) файъ қилиб берган нарсалардан эди. У Расулуллоҳ ﷺ учун холис (махсус) эди. Расулуллоҳ ﷺ аҳли-оиласининг бир йиллик нафақасини ажратиб қўяр, сўнг қолганини Аллоҳ йўлида саранжом сифатида отлар ва қурол-яроғга сарфлар эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни Суфён ибн Уяйна Маъмардан, у Ибн Шиҳобдан ҳам ривоят қилган.