حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الْمُغِيرَةِ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ غَزَوْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ كَيْفَ تَرَى بَعِيرَكَ أَتَبِيعُنِيهِ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ نَعَمْ‏.‏ فَبِعْتُهُ إِيَّاهُ، فَلَمَّا قَدِمَ الْمَدِينَةَ غَدَوْتُ إِلَيْهِ بِالْبَعِيرِ، فَأَعْطَانِي ثَمَنَهُ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺ bilan birga u zotning gʻazotlaridan birida (safarda) ekanimda, u zot: «Tuyangga nima boʻldi? Uni sotasanmi?» — dedilar. Men ‹ha› (deb javob berdim) va uni u zotga sotdim. U zot Madinaga yetib kelganda, men tuyani ertalab u zotga olib bordim va u zot menga uning narxini toʻladi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺ билан бирга у зотнинг ғазотларидан бирида (сафарда) эканимда, у зот: «Туянгга нима бўлди? Уни сотасанми?» — дедилар. Мен ‹ҳа› (деб жавоб бердим) ва уни у зотга сотдим. У зот Мадинага етиб келганда, мен туяни эрталаб у зотга олиб бордим ва у зот менга унинг нархини тўлади.

حَدَّثَنَا مُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، قَالَ تَذَاكَرْنَا عِنْدَ إِبْرَاهِيمَ الرَّهْنَ فِي السَّلَمِ فَقَالَ حَدَّثَنِي الأَسْوَدُ عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم اشْتَرَى طَعَامًا مِنْ يَهُودِيٍّ إِلَى أَجَلٍ، وَرَهَنَهُ دِرْعًا مِنْ حَدِيدٍ‏.‏

Aʼmash (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Biz Ibrohim bilan birga ekanimizda, biz salam (oldindan toʻlov) savdosida garovga qoʻyish haqida soʻzlashdik. Ibrohim, Asvaddan rivoyat qildi: Oisha: «Paygʻambar ﷺ bir yahudiydan nasiyaga (qarzga) biroz taom sotib oldi va unga bir temir sovutni garovga qoʻydi», — degan.Аъмаш (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Биз Иброҳим билан бирга эканимизда, биз салам (олдиндан тўлов) савдосида гаровга қўйиш ҳақида сўзлашдик. Иброҳим, Асваддан ривоят қилди: Оиша: «Пайғамбар ﷺ бир яҳудийдан насияга (қарзга) бироз таом сотиб олди ва унга бир темир совутни гаровга қўйди», — деган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأُوَيْسِيُّ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ، عَنْ ثَوْرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَبِي الْغَيْثِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَخَذَ أَمْوَالَ النَّاسِ يُرِيدُ أَدَاءَهَا أَدَّى اللَّهُ عَنْهُ، وَمَنْ أَخَذَ يُرِيدُ إِتْلاَفَهَا أَتْلَفَهُ اللَّهُ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kim odamlarning molini (qarz sifatida) — uni toʻlash niyatida — olsa, Alloh uni uning nomidan (yaʼni uning oʻrniga) toʻlaydi; va kim uni — (egasini) zarar yetkazish (yaʼni toʻlamaslik) niyatida — olsa, Alloh uni (oʻzini) halok qiladi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ким одамларнинг молини (қарз сифатида) — уни тўлаш ниятида — олса, Аллоҳ уни унинг номидан (яъни унинг ўрнига) тўлайди; ва ким уни — (эгасини) зарар етказиш (яъни тўламаслик) ниятида — олса, Аллоҳ уни (ўзини) ҳалок қилади», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا أَبُو شِهَابٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كُنْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا أَبْصَرَ ـ يَعْنِي أُحُدًا ـ قَالَ ‏"‏ مَا أُحِبُّ أَنَّهُ يُحَوَّلُ لِي ذَهَبًا يَمْكُثُ عِنْدِي مِنْهُ دِينَارٌ فَوْقَ ثَلاَثٍ، إِلاَّ دِينَارًا أُرْصِدُهُ لِدَيْنٍ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّ الأَكْثَرِينَ هُمُ الأَقَلُّونَ، إِلاَّ مَنْ قَالَ بِالْمَالِ هَكَذَا وَهَكَذَا ‏"‏‏.‏ وَأَشَارَ أَبُو شِهَابٍ بَيْنَ يَدَيْهِ وَعَنْ يَمِينِهِ وَعَنْ شِمَالِهِ ـ وَقَلِيلٌ مَا هُمْ ـ وَقَالَ مَكَانَكَ‏.‏ وَتَقَدَّمَ غَيْرَ بَعِيدٍ، فَسَمِعْتُ صَوْتًا، فَأَرَدْتُ أَنْ آتِيَهُ، ثُمَّ ذَكَرْتُ قَوْلَهُ مَكَانَكَ حَتَّى آتِيَكَ، فَلَمَّا جَاءَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، الَّذِي سَمِعْتُ أَوْ قَالَ الصَّوْتُ الَّذِي سَمِعْتُ قَالَ ‏"‏ وَهَلْ سَمِعْتَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَتَانِي جِبْرِيلُ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ فَقَالَ مَنْ مَاتَ مِنْ أُمَّتِكَ لاَ يُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا دَخَلَ الْجَنَّةَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ وَإِنْ فَعَلَ كَذَا وَكَذَا قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏‏.‏

Abu Zar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir marta men Paygʻambar ﷺ bilan birga ekanimda, u zot Uhud togʻini koʻrib: «Mening uchun bu togʻ oltinga aylanishini xohlamas edim — magar undan bir dinor (ham) menda uch kundan ortiq qolmasa (yaʼni hammasini Alloh yoʻlida sarflar edim), faqat qarz toʻlash uchun saqlaydigan oʻsha bir dinordan boshqa», — dedilar. Soʻng u zot: «Bu dunyoda boy boʻlganlar — oxiratda kam savobli boʻladi, magar oʻz molini (Alloh yoʻlida) u yoq-bu yoqqa sarflaganlar (mustasno); ular esa sanoqli (oz)dir», — dedilar. Soʻng u zot menga oʻz joyimda qolishni buyurdi va uzoq emas (joyga) ketdi. Men bir ovoz eshitdim va u zot tomonga bormoqchi boʻldim, lekin u zotning: «Men qaytgunimcha oʻz joyingda tur», — degan buyrugʻini eslab qoldim. U zot qaytganda, men: «Yo Rasululloh, men eshitgan oʻsha ovoz (nima edi)?» — dedim. U zot: «Sen biror narsa eshitdingmi?» — dedilar. Men: «Ha», — dedim. U zot: «Jibril kelib, menga: ‹Sening ummatingdan kim — Allohga hech narsani sherik qilmagan holda — vafot etsa, jannatga kiradi›, — dedi», — dedilar. Men: «Garchi u shunday-shunday (ish) qilgan (yaʼni oʻgʻirlik yoki zino qilgan) boʻlsa ham(mi)?» — dedim. U zot: «Ha», — dedilar.Абу Зар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир марта мен Пайғамбар ﷺ билан бирга эканимда, у зот Уҳуд тоғини кўриб: «Менинг учун бу тоғ олтинга айланишини хоҳламас эдим — магар ундан бир динор (ҳам) менда уч кундан ортиқ қолмаса (яъни ҳаммасини Аллоҳ йўлида сарфлар эдим), фақат қарз тўлаш учун сақлайдиган ўша бир динордан бошқа», — дедилар. Сўнг у зот: «Бу дунёда бой бўлганлар — охиратда кам савобли бўлади, магар ўз молини (Аллоҳ йўлида) у ёқ-бу ёққа сарфлаганлар (мустасно); улар эса саноқли (оз)дир», — дедилар. Сўнг у зот менга ўз жойимда қолишни буюрди ва узоқ эмас (жойга) кетди. Мен бир овоз эшитдим ва у зот томонга бормоқчи бўлдим, лекин у зотнинг: «Мен қайтгунимча ўз жойингда тур», — деган буйруғини эслаб қолдим. У зот қайтганда, мен: «Ё Расулуллоҳ, мен эшитган ўша овоз (нима эди)?» — дедим. У зот: «Сен бирор нарса эшитдингми?» — дедилар. Мен: «Ҳа», — дедим. У зот: «Жибрил келиб, менга: ‹Сенинг умматингдан ким — Аллоҳга ҳеч нарсани шерик қилмаган ҳолда — вафот эца, жаннатга киради›, — деди», — дедилар. Мен: «Гарчи у шундай-шундай (иш) қилган (яъни ўғирлик ёки зино қилган) бўлса ҳам(ми)?» — дедим. У зот: «Ҳа», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ شَبِيبِ بْنِ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ يُونُسَ، قَالَ ابْنُ شِهَابٍ حَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، قَالَ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ كَانَ لِي مِثْلُ أُحُدٍ ذَهَبًا، مَا يَسُرُّنِي أَنْ لاَ يَمُرَّ عَلَىَّ ثَلاَثٌ وَعِنْدِي مِنْهُ شَىْءٌ، إِلاَّ شَىْءٌ أُرْصِدُهُ لِدَيْنٍ ‏"‏‏.‏ رَوَاهُ صَالِحٌ وَعُقَيْلٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Agar menda Uhud togʻidek oltin boʻlganida, uning menda uch kundan ortiq qolishi meni xursand qilmas edi — magar qarz toʻlash uchun saqlaydigan miqdordan boshqa», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Агар менда Уҳуд тоғидек олтин бўлганида, унинг менда уч кундан ортиқ қолиши мени хурсанд қилмас эди — магар қарз тўлаш учун сақлайдиган миқдордан бошқа», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، أَخْبَرَنَا سَلَمَةُ بْنُ كُهَيْلٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا سَلَمَةَ، بِبَيْتِنَا يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَجُلاً، تَقَاضَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَأَغْلَظَ لَهُ، فَهَمَّ أَصْحَابُهُ، فَقَالَ ‏"‏ دَعُوهُ، فَإِنَّ لِصَاحِبِ الْحَقِّ مَقَالاً‏.‏ وَاشْتَرُوا لَهُ بَعِيرًا، فَأَعْطُوهُ إِيَّاهُ ‏"‏‏.‏ وَقَالُوا لاَ نَجِدُ إِلاَّ أَفْضَلَ مِنْ سِنِّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اشْتَرُوهُ فَأَعْطُوهُ إِيَّاهُ، فَإِنَّ خَيْرَكُمْ أَحْسَنُكُمْ قَضَاءً ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Allohning Rasuli ﷺ dan oʻz qarzini shu qadar qoʻpol tarzda talab qildiki, Paygʻambar ﷺ ning sahobalari unga zarar yetkazmoqchi boʻldi, lekin Paygʻambar ﷺ: «Uni qoʻyinglar — shubhasiz, u (qarz beruvchi) — (qattiq) talab qilishga haqli; bir tuya sotib olib, unga beringlar», — dedilar. Ular: «Mavjud tuya — u talab qilayotgan tuyadan kattaroq», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Uni sotib olib, unga beringlar — chunki sizlarning eng yaxshingiz — qarzini chiroyli (saxiy) tarzda toʻlaydigan kishi(dir)», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши Аллоҳнинг Расули ﷺ дан ўз қарзини шу қадар қўпол тарзда талаб қилдики, Пайғамбар ﷺ нинг саҳобалари унга зарар етказмоқчи бўлди, лекин Пайғамбар ﷺ: «Уни қўйинглар — шубҳасиз, у (қарз берувчи) — (қаттиқ) талаб қилишга ҳақли; бир туя сотиб олиб, унга беринглар», — дедилар. Улар: «Мавжуд туя — у талаб қилаётган туядан каттароқ», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Уни сотиб олиб, унга беринглар — чунки сизларнинг энг яхшингиз — қарзини чиройли (сахий) тарзда тўлайдиган киши(дир)», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُسْلِمٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ، عَنْ رِبْعِيٍّ، عَنْ حُذَيْفَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَاتَ رَجُلٌ، فَقِيلَ لَهُ قَالَ كُنْتُ أُبَايِعُ النَّاسَ، فَأَتَجَوَّزُ عَنِ الْمُوسِرِ، وَأُخَفِّفُ عَنِ الْمُعْسِرِ، فَغُفِرَ لَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو مَسْعُودٍ سَمِعْتُهُ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺ ning shunday deganini eshitdim: «Bir marta bir kishi vafot etdi va undan: ‹Sen (hayot davringda) nima der (yoki qilar) eding?› — deb soʻraldi. U: ‹Men savdogar edim va boyga (qarzini) toʻlash uchun muhlat berar, kambagʻalning qarzidan esa bir qismini (kechib) tushirib yuborar edim›, — deb javob berdi. Bas, u (gunohlari) kechirildi». Abu Masʼud: «Men ham xuddi shu (hadis)ni Paygʻambar ﷺ dan eshitdim», — dedi.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: «Бир марта бир киши вафот этди ва ундан: ‹Сен (ҳаёт даврингда) нима дер (ёки қилар) эдинг?› — деб сўралди. У: ‹Мен савдогар эдим ва бойга (қарзини) тўлаш учун муҳлат берар, камбағалнинг қарзидан эса бир қисмини (кечиб) тушириб юборар эдим›, — деб жавоб берди. Бас, у (гуноҳлари) кечирилди». Абу Масъуд: «Мен ҳам худди шу (ҳадис)ни Пайғамбар ﷺ дан эшитдим», — деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ سُفْيَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي سَلَمَةُ بْنُ كُهَيْلٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَجُلاً، أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَتَقَاضَاهُ بَعِيرًا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَعْطُوهُ ‏"‏‏.‏ فَقَالُوا مَا نَجِدُ إِلاَّ سِنًّا أَفْضَلَ مِنْ سِنِّهِ‏.‏ فَقَالَ الرَّجُلُ أَوْفَيْتَنِي أَوْفَاكَ اللَّهُ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَعْطُوهُ فَإِنَّ مِنْ خِيَارِ النَّاسِ أَحْسَنَهُمْ قَضَاءً ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelib, (u zot oʻziga qarzdor boʻlgan) bir tuyani talab qildi. Allohning Rasuli ﷺ oʻz sahobalariga unga (bir tuya) berishni aytdi. Ular: «Biz — (u talab qilayotgan tuyadan) kattaroq tuyadan boshqa (narsa) topmayapmiz», — dedi. (Paygʻambar ﷺ ularga oʻsha tuyani berishni buyurdi.) U kishi: «Sen menga haqimni toʻliq toʻlading; Alloh ham senga toʻliq toʻlasin», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ: «Unga beringlar — chunki odamlarning eng yaxshisi — qarzini eng chiroyli (saxiy) tarzda toʻlaydigan kishi(dir)», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши Пайғамбар ﷺ нинг олдига келиб, (у зот ўзига қарздор бўлган) бир туяни талаб қилди. Аллоҳнинг Расули ﷺ ўз саҳобаларига унга (бир туя) беришни айтди. Улар: «Биз — (у талаб қилаётган туядан) каттароқ туядан бошқа (нарса) топмаяпмиз», — деди. (Пайғамбар ﷺ уларга ўша туяни беришни буюрди.) У киши: «Сен менга ҳақимни тўлиқ тўладинг; Аллоҳ ҳам сенга тўлиқ тўласин», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Унга беринглар — чунки одамларнинг энг яхшиси — қарзини энг чиройли (сахий) тарзда тўлайдиган киши(дир)», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كَانَ لِرَجُلٍ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم سِنٌّ مِنَ الإِبِلِ فَجَاءَهُ يَتَقَاضَاهُ فَقَالَ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَعْطُوهُ ‏"‏‏.‏ فَطَلَبُوا سِنَّهُ، فَلَمْ يَجِدُوا لَهُ إِلاَّ سِنًّا فَوْقَهَا‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَعْطُوهُ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَوْفَيْتَنِي، وَفَّى اللَّهُ بِكَ‏.‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ خِيَارَكُمْ أَحْسَنُكُمْ قَضَاءً ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ biror kishiga maʼlum yoshdagi bir tuya qarzdor edilar; u (kishi) uni (qarzni) talab qilish uchun keldi. Paygʻambar ﷺ oʻz sahobalariga unga berishni buyurdi. Ular oʻsha yoshdagi tuyani qidirdi, lekin bir yosh kattaroq tuyadan boshqa (narsa) topmadi. Paygʻambar ﷺ ularga uni unga berishni aytdi. U kishi: «Sen menga haqimni toʻliq toʻlading; Alloh ham senga toʻliq toʻlasin», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Sizlarning eng yaxshingiz — qarzini eng chiroyli (saxiy) tarzda toʻlaydigan kishi(dir)», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ бирор кишига маълум ёшдаги бир туя қарздор эдилар; у (киши) уни (қарзни) талаб қилиш учун келди. Пайғамбар ﷺ ўз саҳобаларига унга беришни буюрди. Улар ўша ёшдаги туяни қидирди, лекин бир ёш каттароқ туядан бошқа (нарса) топмади. Пайғамбар ﷺ уларга уни унга беришни айтди. У киши: «Сен менга ҳақимни тўлиқ тўладинг; Аллоҳ ҳам сенга тўлиқ тўласин», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Сизларнинг энг яхшингиз — қарзини энг чиройли (сахий) тарзда тўлайдиган киши(дир)», — дедилар.

حَدَّثَنَا خَلاَّدٌ، حَدَّثَنَا مِسْعَرٌ، حَدَّثَنَا مُحَارِبُ بْنُ دِثَارٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ فِي الْمَسْجِدِ ـ قَالَ مِسْعَرٌ أُرَاهُ قَالَ ضُحًى ـ فَقَالَ ‏"‏ صَلِّ رَكْعَتَيْنِ ‏"‏‏.‏ وَكَانَ لِي عَلَيْهِ دَيْنٌ فَقَضَانِي وَزَادَنِي‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺ ning oldiga — u zot masjidda ekanlarida — bordim. (Masʼar: «Menimcha, Jobir tush (peshin)dan oldin bordi», — deb oʻylaydi.) Paygʻambar ﷺ menga ikki rakat namoz oʻqishni aytganlaridan soʻng, u zot menga — oʻzi qarzdor boʻlgan — qarzni toʻladi va menga ortiqcha miqdor (ham) berdi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺ нинг олдига — у зот масжидда эканларида — бордим. (Масъар: «Менимча, Жобир туш (пешин)дан олдин борди», — деб ўйлайди.) Пайғамбар ﷺ менга икки ракат намоз ўқишни айтганларидан сўнг, у зот менга — ўзи қарздор бўлган — қарзни тўлади ва менга ортиқча миқдор (ҳам) берди.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَاهُ قُتِلَ يَوْمَ أُحُدٍ شَهِيدًا، وَعَلَيْهِ دَيْنٌ فَاشْتَدَّ الْغُرَمَاءُ فِي حُقُوقِهِمْ، فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَهُمْ أَنْ يَقْبَلُوا تَمْرَ حَائِطِي وَيُحَلِّلُوا أَبِي فَأَبَوْا، فَلَمْ يُعْطِهِمِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حَائِطِي، وَقَالَ ‏"‏ سَنَغْدُو عَلَيْكَ ‏"‏‏.‏ فَغَدَا عَلَيْنَا حِينَ أَصْبَحَ، فَطَافَ فِي النَّخْلِ، وَدَعَا فِي ثَمَرِهَا بِالْبَرَكَةِ، فَجَدَدْتُهَا فَقَضَيْتُهُمْ، وَبَقِيَ لَنَا مِنْ تَمْرِهَا‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Mening otam Uhud (jangi) kuni shahid boʻldi va u qarzdor edi. Uning qarz beruvchilari oʻz haqlarini qattiq (qayta-qayta) talab qildi. Men Paygʻambar ﷺ ning oldiga bordim (va u zotga bu haqda xabar berdim). U zot ularga — mening bogʻim mevasini olib, otamni qarzlardan ozod qilishni — aytdi, lekin ular bunga koʻnmadi. Bas, Paygʻambar ﷺ ularga mening bogʻimni bermadi va menga — u ertalab mening oldimga kelishini — aytdi. U zot ertalab barvaqt bizning oldimizga keldi va xurmo daraxtlari orasida yurdi hamda ularning mevasiga barakat soʻrab Allohga duo qildi. Soʻng men xurmoni terdim va qarz beruvchilarga toʻladim; va bizga (yana) baʼzi xurmolar qoldi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Менинг отам Уҳуд (жанги) куни шаҳид бўлди ва у қарздор эди. Унинг қарз берувчилари ўз ҳақларини қаттиқ (қайта-қайта) талаб қилди. Мен Пайғамбар ﷺ нинг олдига бордим (ва у зотга бу ҳақда хабар бердим). У зот уларга — менинг боғим мевасини олиб, отамни қарзлардан озод қилишни — айтди, лекин улар бунга кўнмади. Бас, Пайғамбар ﷺ уларга менинг боғимни бермади ва менга — у эрталаб менинг олдимга келишини — айтди. У зот эрталаб барвақт бизнинг олдимизга келди ва хурмо дарахтлари орасида юрди ҳамда уларнинг мевасига баракат сўраб Аллоҳга дуо қилди. Сўнг мен хурмони тердим ва қарз берувчиларга тўладим; ва бизга (яна) баъзи хурмолар қолди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، حَدَّثَنَا أَنَسٌ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ وَهْبِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَاهُ تُوُفِّيَ، وَتَرَكَ عَلَيْهِ ثَلاَثِينَ وَسْقًا لِرَجُلٍ مِنَ الْيَهُودِ، فَاسْتَنْظَرَهُ جَابِرٌ، فَأَبَى أَنْ يُنْظِرَهُ، فَكَلَّمَ جَابِرٌ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِيَشْفَعَ لَهُ إِلَيْهِ، فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَلَّمَ الْيَهُودِيَّ لِيَأْخُذَ ثَمَرَ نَخْلِهِ بِالَّذِي لَهُ فَأَبَى، فَدَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم النَّخْلَ، فَمَشَى فِيهَا ثُمَّ قَالَ لِجَابِرٍ ‏"‏ جُدَّ لَهُ فَأَوْفِ لَهُ الَّذِي لَهُ ‏"‏‏.‏ فَجَدَّهُ بَعْدَ مَا رَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَوْفَاهُ ثَلاَثِينَ وَسْقًا، وَفَضَلَتْ لَهُ سَبْعَةَ عَشَرَ وَسْقًا، فَجَاءَ جَابِرٌ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِيُخْبِرَهُ بِالَّذِي كَانَ، فَوَجَدَهُ يُصَلِّي الْعَصْرَ، فَلَمَّا انْصَرَفَ أَخْبَرَهُ بِالْفَضْلِ، فَقَالَ ‏"‏ أَخْبِرْ ذَلِكَ ابْنَ الْخَطَّابِ ‏"‏‏.‏ فَذَهَبَ جَابِرٌ إِلَى عُمَرَ، فَأَخْبَرَهُ‏.‏ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ لَقَدْ عَلِمْتُ حِينَ مَشَى فِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيُبَارَكَنَّ فِيهَا‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Otam vafot etganda, u bir yahudiyga oʻttiz vasq (xurmo) qarzdor edi. Men undan — toʻlash uchun — muhlat soʻradim, lekin u rad etdi. Men Allohning Rasuli ﷺ dan — yahudiy bilan vositachilik qilishni — soʻradim. Allohning Rasuli ﷺ yahudiyning oldiga borib, undan — qarz oʻrniga mening daraxtlarim mevasini qabul qilishni — soʻradi, lekin yahudiy rad etdi. Allohning Rasuli ﷺ xurmozor bogʻiga kirdi, daraxtlar orasida yurdi va menga (shunday deb) buyurdi: «(Mevani) ter va unga haqini ber». Bas, men Allohning Rasuli ﷺ ketgandan soʻng, unga meva terdim va uning oʻttiz vasqini berdim hamda oʻzimga (yana) oʻn yetti vasq ortiq qoldi. Jobir dedi: Men Allohning Rasuli ﷺ ning oldiga — boʻlgan (voqea)ni xabar berish uchun — bordim, lekin u zotni asr namozini oʻqiyotgan topdim. Namozdan soʻng men u zotga — qolgan ortiqcha mevalar haqida — aytdim. Allohning Rasuli ﷺ menga — buni (Umar) Ibn Xattobga xabar berishni — aytdi. Men Umar oldiga borib, unga bu haqda aytganimda, Umar: «Allohning Rasuli ﷺ sening bogʻingda yurganda, men — Alloh uni, albatta, barakatli qilishiga — ishongan edim», — dedi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Отам вафот этганда, у бир яҳудийга ўттиз васқ (хурмо) қарздор эди. Мен ундан — тўлаш учун — муҳлат сўрадим, лекин у рад этди. Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ дан — яҳудий билан воситачилик қилишни — сўрадим. Аллоҳнинг Расули ﷺ яҳудийнинг олдига бориб, ундан — қарз ўрнига менинг дарахтларим мевасини қабул қилишни — сўради, лекин яҳудий рад этди. Аллоҳнинг Расули ﷺ хурмозор боғига кирди, дарахтлар орасида юрди ва менга (шундай деб) буюрди: «(Мевани) тер ва унга ҳақини бер». Бас, мен Аллоҳнинг Расули ﷺ кетгандан сўнг, унга мева тердим ва унинг ўттиз васқини бердим ҳамда ўзимга (яна) ўн етти васқ ортиқ қолди. Жобир деди: Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг олдига — бўлган (воқеа)ни хабар бериш учун — бордим, лекин у зотни аср намозини ўқиётган топдим. Намоздан сўнг мен у зотга — қолган ортиқча мевалар ҳақида — айтдим. Аллоҳнинг Расули ﷺ менга — буни (Умар) Ибн Хаттобга хабар беришни — айтди. Мен Умар олдига бориб, унга бу ҳақда айтганимда, Умар: «Аллоҳнинг Расули ﷺ сенинг боғингда юрганда, мен — Аллоҳ уни, албатта, баракатли қилишига — ишонган эдим», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، ح وَحَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي أَخِي، عَنْ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عَتِيقٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَخْبَرَتْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَدْعُو فِي الصَّلاَةِ وَيَقُولُ ‏"‏ اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْمَأْثَمِ وَالْمَغْرَمِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ لَهُ قَائِلٌ مَا أَكْثَرَ مَا تَسْتَعِيذُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مِنَ الْمَغْرَمِ قَالَ ‏"‏ إِنَّ الرَّجُلَ إِذَا غَرِمَ حَدَّثَ فَكَذَبَ وَوَعَدَ فَأَخْلَفَ ‏"‏‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ namozda: «Allohim! Men Sendan barcha gunohlardan va qarzdor boʻlishdan panoh soʻrayman», — deb Allohga duo qilar edilar. Kimdir: «Yo Rasululloh, (men koʻryapmanki,) siz juda koʻp qarzdor boʻlishdan Allohga panoh soʻraysiz», — dedi. U zot: «Agar kishi qarzdor boʻlsa, gapirganda yolgʻon aytadi va vaʼda berganda vaʼdasini buzadi», — deb javob berdilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ намозда: «Аллоҳим! Мен Сендан барча гуноҳлардан ва қарздор бўлишдан паноҳ сўрайман», — деб Аллоҳга дуо қилар эдилар. Кимдир: «Ё Расулуллоҳ, (мен кўряпманки,) сиз жуда кўп қарздор бўлишдан Аллоҳга паноҳ сўрайсиз», — деди. У зот: «Агар киши қарздор бўлса, гапирганда ёлғон айтади ва ваъда берганда ваъдасини бузади», — деб жавоб бердилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ تَرَكَ مَالاً فَلِوَرَثَتِهِ، وَمَنْ تَرَكَ كَلاًّ فَإِلَيْنَا ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Agar kishi biror mol qoldirsa, u — vorislarga(dir); va agar u ojiz (yosh) farzandlar qoldirsa, ularni (boqib) tarbiyalash — bizning zimmamizda(dir)», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Агар киши бирор мол қолдирса, у — ворисларга(дир); ва агар у ожиз (ёш) фарзандлар қолдирса, уларни (боқиб) тарбиялаш — бизнинг зиммамизда(дир)», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ، حَدَّثَنَا فُلَيْحٌ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي عَمْرَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا مِنْ مُؤْمِنٍ إِلاَّ وَأَنَا أَوْلَى بِهِ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ اقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ ‏[quran sura="33" aya_start="5" aya_end="5"]{‏النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ‏}‏ فَأَيُّمَا مُؤْمِنٍ مَاتَ وَتَرَكَ مَالاً فَلْيَرِثْهُ عَصَبَتُهُ مَنْ كَانُوا، وَمَنْ تَرَكَ دَيْنًا أَوْ ضَيَاعًا فَلْيَأْتِنِي فَأَنَا مَوْلاَهُ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Men — bu dunyoda va oxiratda — moʻminlarga ularning oʻzlaridan koʻra yaqinroqman; va xohlasangiz, Allohning (mana bu) soʻzini oʻqing: ‹Paygʻambar moʻminlarga ularning oʻzlaridan koʻra yaqinroqdir› (Ahzob, 6). Bas, agar haqiqiy moʻmin vafot etsa va biror mol qoldirsa, u — uning (otasi tomonidagi) vorislariga(dir); va agar u — toʻlanishi kerak boʻlgan qarz yoki muhtoj farzandlar qoldirsa, ular mening oldimga kelsin — chunki men marhumning posboniman», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Мен — бу дунёда ва охиратда — мўминларга уларнинг ўзларидан кўра яқинроқман; ва хоҳласангиз, Аллоҳнинг (мана бу) сўзини ўқинг: ‹Пайғамбар мўминларга уларнинг ўзларидан кўра яқинроқдир› (Аҳзоб, 6). Бас, агар ҳақиқий мўмин вафот эца ва бирор мол қолдирса, у — унинг (отаси томонидаги) ворисларига(дир); ва агар у — тўланиши керак бўлган қарз ёки муҳтож фарзандлар қолдирса, улар менинг олдимга келсин — чунки мен марҳумнинг посбониман», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، أَخِي وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَطْلُ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Badavlat kishining qarzni (toʻlashni) kechiktirishi — zulm(dir)», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Бадавлат кишининг қарзни (тўлашни) кечиктириши — зулм(дир)», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَجُلٌ يَتَقَاضَاهُ فَأَغْلَظَ لَهُ فَهَمَّ بِهِ أَصْحَابُهُ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ دَعُوهُ فَإِنَّ لِصَاحِبِ الْحَقِّ مَقَالاً ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelib, oʻz qarzini talab qildi va qoʻpol soʻzlar ishlatdi. Paygʻambar ﷺ ning sahobalari unga zarar yetkazmoqchi boʻldi, lekin Paygʻambar ﷺ: «Uni qoʻyinglar — chunki haq egasi (qarz beruvchi)ning soʻzlashga haqqi bor», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши Пайғамбар ﷺ нинг олдига келиб, ўз қарзини талаб қилди ва қўпол сўзлар ишлатди. Пайғамбар ﷺ нинг саҳобалари унга зарар етказмоқчи бўлди, лекин Пайғамбар ﷺ: «Уни қўйинглар — чунки ҳақ эгаси (қарз берувчи)нинг сўзлашга ҳаққи бор», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو بَكْرِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ، أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا بَكْرِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَوْ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ أَدْرَكَ مَالَهُ بِعَيْنِهِ عِنْدَ رَجُلٍ أَوْ إِنْسَانٍ قَدْ أَفْلَسَ، فَهْوَ أَحَقُّ بِهِ مِنْ غَيْرِهِ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Agar kishi oʻz aynan (oʻz) narsasini bir muflis (singan kishi)da topsa, u — uni qaytarib olishga boshqa har kimdan koʻproq haqli(dir)», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Агар киши ўз айнан (ўз) нарсасини бир муфлис (синган киши)да топса, у — уни қайтариб олишга бошқа ҳар кимдан кўпроқ ҳақли(дир)», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْمُعَلِّمُ، حَدَّثَنَا عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أَعْتَقَ رَجُلٌ غُلاَمًا لَهُ عَنْ دُبُرٍ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ يَشْتَرِيهِ مِنِّي ‏"‏‏.‏ فَاشْتَرَاهُ نُعَيْمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، فَأَخَذَ ثَمَنَهُ، فَدَفَعَهُ إِلَيْهِ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi — oʻz quli uning vafotidan soʻng ozod qilinishini — vaʼda (qasam) qildi. Paygʻambar ﷺ: «Mendan bu qulni kim sotib oladi?» — dedilar. Nuʼaym ibn Abdulloh oʻsha qulni sotib oldi va Paygʻambar ﷺ uning narxini olib, uni (qul) egasiga berdi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши — ўз қули унинг вафотидан сўнг озод қилинишини — ваъда (қасам) қилди. Пайғамбар ﷺ: «Мендан бу қулни ким сотиб олади?» — дедилар. Нуъайм ибн Абдуллоҳ ўша қулни сотиб олди ва Пайғамбар ﷺ унинг нархини олиб, уни (қул) эгасига берди.

وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي جَعْفَرُ بْنُ رَبِيعَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ هُرْمُزَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ ذَكَرَ رَجُلاً مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، سَأَلَ بَعْضَ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنْ يُسْلِفَهُ، فَدَفَعَهَا إِلَيْهِ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى‏.‏ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ — bir isroillik kishi boshqa bir isroillikdan pul (qarz) berishni soʻragani va u (ikkinchisi) unga belgilangan muddatga (qarz) bergani — haqida zikr qildi. (Abu Hurayra hadisning qolgan qismini (ham) keltirdi.)Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ — бир исроиллик киши бошқа бир исроилликдан пул (қарз) беришни сўрагани ва у (иккинчиси) унга белгиланган муддатга (қарз) бергани — ҳақида зикр қилди. (Абу Ҳурайра ҳадиснинг қолган қисмини (ҳам) келтирди.)

حَدَّثَنَا مُوسَى، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ مُغِيرَةَ، عَنْ عَامِرٍ، عَنْ جَابِرٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ أُصِيبَ عَبْدُ اللَّهِ وَتَرَكَ عِيَالاً وَدَيْنًا، فَطَلَبْتُ إِلَى أَصْحَابِ الدَّيْنِ أَنْ يَضَعُوا بَعْضًا مِنْ دَيْنِهِ فَأَبَوْا، فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَشْفَعْتُ بِهِ عَلَيْهِمْ فَأَبَوْا، فَقَالَ ‏"‏ صَنِّفْ تَمْرَكَ كُلَّ شَىْءٍ مِنْهُ عَلَى حِدَتِهِ، عِذْقَ ابْنِ زَيْدٍ عَلَى حِدَةٍ، وَاللِّينَ عَلَى حِدَةٍ، وَالْعَجْوَةَ عَلَى حِدَةٍ، ثُمَّ أَحْضِرْهُمْ حَتَّى آتِيَكَ ‏"‏‏.‏ فَفَعَلْتُ، ثُمَّ جَاءَ صلى الله عليه وسلم فَقَعَدَ عَلَيْهِ، وَكَالَ لِكُلِّ رَجُلٍ حَتَّى اسْتَوْفَى، وَبَقِيَ التَّمْرُ كَمَا هُوَ كَأَنَّهُ لَمْ يُمَسَّ‏.‏ وَغَزَوْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَلَى نَاضِحٍ لَنَا، فَأَزْحَفَ الْجَمَلُ فَتَخَلَّفَ عَلَىَّ فَوَكَزَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنْ خَلْفِهِ، قَالَ ‏"‏ بِعْنِيهِ وَلَكَ ظَهْرُهُ إِلَى الْمَدِينَةِ ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا دَنَوْنَا اسْتَأْذَنْتُ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي حَدِيثُ عَهْدٍ بِعُرْسٍ‏.‏ قَالَ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَمَا تَزَوَّجْتَ بِكْرًا أَمْ ثَيِّبًا ‏"‏‏.‏ قُلْتُ ثَيِّبًا، أُصِيبَ عَبْدُ اللَّهِ وَتَرَكَ جَوَارِيَ صِغَارًا، فَتَزَوَّجْتُ ثَيِّبًا تُعَلِّمُهُنَّ وَتُؤَدِّبُهُنَّ، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ ائْتِ أَهْلَكَ ‏"‏‏.‏ فَقَدِمْتُ فَأَخْبَرْتُ خَالِي بِبَيْعِ الْجَمَلِ فَلاَمَنِي، فَأَخْبَرْتُهُ بِإِعْيَاءِ الْجَمَلِ، وَبِالَّذِي كَانَ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَوَكْزِهِ إِيَّاهُ، فَلَمَّا قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم غَدَوْتُ إِلَيْهِ بِالْجَمَلِ، فَأَعْطَانِي ثَمَنَ الْجَمَلِ وَالْجَمَلَ وَسَهْمِي مَعَ الْقَوْمِ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abdulloh (otam) vafot etganda, u (orqasida) farzandlar va qarzlar qoldirdi. Men qarz beruvchilardan — uning qarzidan bir qismini (kechib) tushirishni — soʻradim, lekin ular rad etdi. Bas, men Paygʻambar ﷺ ning oldiga — ular bilan vositachilik qilish uchun — bordim, lekin ular (yana) rad etdi. Paygʻambar ﷺ (menga): «Xurmongni turlariga ajrat: ‹Azq ibn Zayd›, ‹Laʼn› va ‹Ajva› — har bir turni alohida (qoʻy), soʻng barcha qarz beruvchilarni chaqir va men sening oldingga kelguncha kut», — dedilar. Men shunday qildim va Paygʻambar ﷺ kelib, xurmo yonida oʻtirdi va har biriga oʻz haqini oʻlchab bera boshladi — to ularga toʻliq toʻlab boʻlguncha; va xurmo miqdori — goʻyo u zot unga tegmagandek — avvalgidek qoldi. (Boshqa bir safar) men Paygʻambar ﷺ bilan birga gʻazotlardan birida ishtirok etdim va men oʻz tuyalarimizdan biriga mingan edim. Tuya charchab, boshqalardan ortda qola boshladi. Paygʻambar ﷺ uning orqasiga (sekin) urdi. U zot: «Uni menga sot, lekin sen Madinagacha unga minishga haqlisan», — dedilar. Biz Madinaga yaqinlashganda, men Paygʻambar ﷺ dan — uyimga borish uchun — ruxsat soʻrab: «Yo Rasululloh, men yangi uylandim», — dedim. Paygʻambar ﷺ: «Sen bokiraga uylandingmi yoki tul (eri oʻlgan yoki ajrashgan) ayolgami?» — deb soʻradilar. Men: «Men tul ayolga uylandim — chunki Abdulloh (otam) vafot etdi va (orqasida) yoshi kichik qizlarni qoldirdi; shuning uchun men — ularni (yaxshi xulqqa) oʻrgatadigan va tarbiyalaydigan — tul ayolga uylandim», — dedim. Paygʻambar ﷺ (menga): «Oilangga bor», — dedilar. Men u yerga borib, tuyani sotgan(im) haqida togʻam (yoki amakim)ga aytganimda, u meni buning uchun (jahl bilan) koyidi. Shunda men unga tuyaning sekinligi va charchagani haqida hamda Paygʻambar ﷺ unga (tuyaga) qilgan (ish) va uni urgani haqida aytdim. Paygʻambar ﷺ (Madinaga) yetib kelganda, men ertalab tuya bilan u zotning oldiga bordim va u zot menga uning narxini, tuyani(ning oʻzini) va — boshqa odamlarga berganidek — oʻlja(dan) ulushimni berdi.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абдуллоҳ (отам) вафот этганда, у (орқасида) фарзандлар ва қарзлар қолдирди. Мен қарз берувчилардан — унинг қарзидан бир қисмини (кечиб) туширишни — сўрадим, лекин улар рад этди. Бас, мен Пайғамбар ﷺ нинг олдига — улар билан воситачилик қилиш учун — бордим, лекин улар (яна) рад этди. Пайғамбар ﷺ (менга): «Хурмонгни турларига ажрат: ‹Азқ ибн Зайд›, ‹Лаън› ва ‹Ажва› — ҳар бир турни алоҳида (қўй), сўнг барча қарз берувчиларни чақир ва мен сенинг олдингга келгунча кут», — дедилар. Мен шундай қилдим ва Пайғамбар ﷺ келиб, хурмо ёнида ўтирди ва ҳар бирига ўз ҳақини ўлчаб бера бошлади — то уларга тўлиқ тўлаб бўлгунча; ва хурмо миқдори — гўё у зот унга тегмагандек — аввалгидек қолди. (Бошқа бир сафар) мен Пайғамбар ﷺ билан бирга ғазотлардан бирида иштирок этдим ва мен ўз туяларимиздан бирига минган эдим. Туя чарчаб, бошқалардан ортда қола бошлади. Пайғамбар ﷺ унинг орқасига (секин) урди. У зот: «Уни менга сот, лекин сен Мадинагача унга минишга ҳақлисан», — дедилар. Биз Мадинага яқинлашганда, мен Пайғамбар ﷺ дан — уйимга бориш учун — рухсат сўраб: «Ё Расулуллоҳ, мен янги уйландим», — дедим. Пайғамбар ﷺ: «Сен бокирага уйландингми ёки тул (эри ўлган ёки ажрашган) аёлгами?» — деб сўрадилар. Мен: «Мен тул аёлга уйландим — чунки Абдуллоҳ (отам) вафот этди ва (орқасида) ёши кичик қизларни қолдирди; шунинг учун мен — уларни (яхши хулққа) ўргатадиган ва тарбиялайдиган — тул аёлга уйландим», — дедим. Пайғамбар ﷺ (менга): «Оилангга бор», — дедилар. Мен у ерга бориб, туяни сотган(им) ҳақида тоғам (ёки амаким)га айтганимда, у мени бунинг учун (жаҳл билан) койиди. Шунда мен унга туянинг секинлиги ва чарчагани ҳақида ҳамда Пайғамбар ﷺ унга (туяга) қилган (иш) ва уни ургани ҳақида айтдим. Пайғамбар ﷺ (Мадинага) етиб келганда, мен эрталаб туя билан у зотнинг олдига бордим ва у зот менга унинг нархини, туяни(нинг ўзини) ва — бошқа одамларга берганидек — ўлжа(дан) улушимни берди.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ رَجُلٌ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِنِّي أُخْدَعُ فِي الْبُيُوعِ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِذَا بَايَعْتَ فَقُلْ لاَ خِلاَبَةَ ‏"‏‏.‏ فَكَانَ الرَّجُلُ يَقُولُهُ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelib: «Men savdoda tez-tez aldanaman (firib yeyman)», — dedi. Paygʻambar ﷺ unga: «Sen biror narsani sotib olganingda, (sotuvchiga): ‹Aldash (firib) yoʻq (yaʼni uch kun ichida qaytarish huquqim bor)›, — degin», — deb maslahat berdi. U kishi shundan keyin shunday der edi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши Пайғамбар ﷺ нинг олдига келиб: «Мен савдода тез-тез алданаман (фириб ейман)», — деди. Пайғамбар ﷺ унга: «Сен бирор нарсани сотиб олганингда, (сотувчига): ‹Алдаш (фириб) йўқ (яъни уч кун ичида қайтариш ҳуқуқим бор)›, — дегин», — деб маслаҳат берди. У киши шундан кейин шундай дер эди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ وَرَّادٍ، مَوْلَى الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ عَلَيْكُمْ عُقُوقَ الأُمَّهَاتِ، وَوَأْدَ الْبَنَاتِ، وَمَنَعَ وَهَاتِ، وَكَرِهَ لَكُمْ قِيلَ وَقَالَ، وَكَثْرَةَ السُّؤَالِ، وَإِضَاعَةَ الْمَالِ ‏"‏‏.‏

Mugʻira ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Alloh sizlarga (mana bular)ni harom qildi: (1) onalaringizga oqlik (itoatsizlik) qilish; (2) qizlaringizni tiriklay koʻmish; (3) boshqalarning haqlarini (masalan, zakot va boshqani) toʻlamaslik; va (4) odamlardan (tilan)ib soʻrash. Va Alloh sizlar uchun (mana bular)ni yomon koʻrdi: (1) behuda, foydasiz gap, yoki boshqalar haqida koʻp gapirish; (2) (bahsli diniy masalalarda) koʻp savol berish; va (3) molni (isrofgarlik bilan) zoye qilish», — dedilar.Муғира ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳ сизларга (мана булар)ни ҳаром қилди: (1) оналарингизга оқлик (итоацизлик) қилиш; (2) қизларингизни тириклай кўмиш; (3) бошқаларнинг ҳақларини (масалан, закот ва бошқани) тўламаслик; ва (4) одамлардан (тилан)иб сўраш. Ва Аллоҳ сизлар учун (мана булар)ни ёмон кўрди: (1) беҳуда, фойдасиз гап, ёки бошқалар ҳақида кўп гапириш; (2) (баҳсли диний масалаларда) кўп савол бериш; ва (3) молни (исрофгарлик билан) зое қилиш», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ كُلُّكُمْ رَاعٍ وَمَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ، فَالإِمَامُ رَاعٍ، وَهْوَ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ، وَالرَّجُلُ فِي أَهْلِهِ رَاعٍ، وَهْوَ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ، وَالْمَرْأَةُ فِي بَيْتِ زَوْجِهَا رَاعِيَةٌ وَهْىَ مَسْئُولَةٌ عَنْ رَعِيَّتِهَا، وَالْخَادِمُ فِي مَالِ سَيِّدِهِ رَاعٍ، وَهْوَ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَسَمِعْتُ هَؤُلاَءِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَحْسِبُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ وَالرَّجُلُ فِي مَالِ أَبِيهِ رَاعٍ، وَهْوَ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ، فَكُلُّكُمْ رَاعٍ، وَكُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Allohning Rasuli ﷺ ning shunday deganini eshitdim: «Har biringiz — posbon(dir) va oʻz qoʻlidagi (masʼuliyati)dan javobgar(dir). Hokim (rahbar) — oʻz fuqarosining posboni va ulardan javobgar(dir); er — oʻz oilasining posboni va undan javobgar(dir); ayol — oʻz erining uyining posboni va undan javobgar(dir); xizmatkor (qul) — oʻz xojasining molining posboni va undan javobgar(dir)». Men buni Allohning Rasuli ﷺ dan eshitdim va menimcha, Paygʻambar ﷺ yana: «Kishi — oʻz otasining molining posboni va undan javobgar(dir); bas, hammangiz — posbon(siz) va oʻz qoʻl ostingizdagi (narsa)dan javobgar(siz)», — dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: «Ҳар бирингиз — посбон(дир) ва ўз қўлидаги (масъулияти)дан жавобгар(дир). Ҳоким (раҳбар) — ўз фуқаросининг посбони ва улардан жавобгар(дир); эр — ўз оиласининг посбони ва ундан жавобгар(дир); аёл — ўз эрининг уйининг посбони ва ундан жавобгар(дир); хизматкор (қул) — ўз хожасининг молининг посбони ва ундан жавобгар(дир)». Мен буни Аллоҳнинг Расули ﷺ дан эшитдим ва менимча, Пайғамбар ﷺ яна: «Киши — ўз отасининг молининг посбони ва ундан жавобгар(дир); бас, ҳаммангиз — посбон(сиз) ва ўз қўл остингиздаги (нарса)дан жавобгар(сиз)», — дедилар.