حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ مَيْسَرَةَ أَخْبَرَنِي قَالَ سَمِعْتُ النَّزَّالَ، سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَجُلاً، قَرَأَ آيَةً سَمِعْتُ مِنَ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم خِلاَفَهَا، فَأَخَذْتُ بِيَدِهِ، فَأَتَيْتُ بِهِ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ كِلاَكُمَا مُحْسِنٌ ‏"‏‏.‏ قَالَ شُعْبَةُ أَظُنُّهُ قَالَ ‏"‏ لاَ تَخْتَلِفُوا فَإِنَّ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمُ اخْتَلَفُوا فَهَلَكُوا ‏"‏‏.‏

Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men bir kishining bir oyatni (Qurʼondan) oʻqiyotganini eshitdim, lekin men Paygʻambar ﷺ ning uni boshqacha oʻqiyotganini eshitgan edim. Bas, men u kishining qoʻlidan ushlab, uni Allohning Rasuli ﷺ ning oldiga olib bordim. U zot: «Ikkovingiz (ham) toʻgʻri (oʻqiyapsiz)», — dedilar. Shuʼba (rivoyatchi): «Menimcha, u zot ularga: ‹Ixtilof (tortishuv) qilmanglar — chunki sizlardan oldingi ummatlar ixtilof qildi va (ixtiloflari sababli) halok boʻldi›, — dedi», — dedi.Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен бир кишининг бир оятни (Қуръондан) ўқиётганини эшитдим, лекин мен Пайғамбар ﷺ нинг уни бошқача ўқиётганини эшитган эдим. Бас, мен у кишининг қўлидан ушлаб, уни Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг олдига олиб бордим. У зот: «Икковингиз (ҳам) тўғри (ўқияпсиз)», — дедилар. Шуъба (ривоятчи): «Менимча, у зот уларга: ‹Ихтилоф (тортишув) қилманглар — чунки сизлардан олдинги умматлар ихтилоф қилди ва (ихтилофлари сабабли) ҳалок бўлди›, — деди», — деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ قَزَعَةَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ اسْتَبَّ رَجُلاَنِ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَرَجُلٌ مِنَ الْيَهُودِ، قَالَ الْمُسْلِمُ وَالَّذِي اصْطَفَى مُحَمَّدًا عَلَى الْعَالَمِينَ، فَقَالَ الْيَهُودِيُّ وَالَّذِي اصْطَفَى مُوسَى عَلَى الْعَالَمِينَ‏.‏ فَرَفَعَ الْمُسْلِمُ يَدَهُ عِنْدَ ذَلِكَ فَلَطَمَ وَجْهَ الْيَهُودِيِّ، فَذَهَبَ الْيَهُودِيُّ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَهُ بِمَا كَانَ مِنْ أَمْرِهِ وَأَمْرِ الْمُسْلِمِ، فَدَعَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْمُسْلِمَ فَسَأَلَهُ عَنْ ذَلِكَ، فَأَخْبَرَهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تُخَيِّرُونِي عَلَى مُوسَى، فَإِنَّ النَّاسَ يَصْعَقُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَأَصْعَقُ مَعَهُمْ، فَأَكُونُ أَوَّلَ مَنْ يُفِيقُ، فَإِذَا مُوسَى بَاطِشٌ جَانِبَ الْعَرْشِ، فَلاَ أَدْرِي أَكَانَ فِيمَنْ صَعِقَ فَأَفَاقَ قَبْلِي، أَوْ كَانَ مِمَّنِ اسْتَثْنَى اللَّهُ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ikki kishi — bir musulmon va bir yahudiy — janjallashdi. Musulmon: «Muhammadni barcha odamlardan ustun qilgan Zotga qasamki!» — dedi. Yahudiy: «Musoni barcha odamlardan ustun qilgan Zotga qasamki!» — dedi. Shunda musulmon qoʻlini koʻtarib, yahudiyning yuziga tarsaki tortdi. Yahudiy Paygʻambar ﷺ ning oldiga borib, oʻzi bilan musulmon orasida boʻlgan (voqea)ni u zotga xabar berdi. Paygʻambar ﷺ musulmonni (chaqirib) yubordi va undan bu haqda soʻradi. Musulmon voqeani u zotga xabar berdi. Paygʻambar ﷺ: «Meni Musodan ustun qilmanglar — chunki Qiyomat kuni barcha odamlar hushidan ketadi va men (ham) ulardan biri boʻlaman, lekin men birinchi boʻlib hushga kelaman va Musoni — Arsh(ning) bir tomonini ushlab turgan holda — koʻraman. Men — (Muso) ham hushidan ketdimi va mendan oldin (hushga) keldimi, yoki Alloh uni oʻsha (hushdan ketish) zarbasidan istisno qildimi — bilmayman», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Икки киши — бир мусулмон ва бир яҳудий — жанжаллашди. Мусулмон: «Муҳаммадни барча одамлардан устун қилган Зотга қасамки!» — деди. Яҳудий: «Мусони барча одамлардан устун қилган Зотга қасамки!» — деди. Шунда мусулмон қўлини кўтариб, яҳудийнинг юзига тарсаки тортди. Яҳудий Пайғамбар ﷺ нинг олдига бориб, ўзи билан мусулмон орасида бўлган (воқеа)ни у зотга хабар берди. Пайғамбар ﷺ мусулмонни (чақириб) юборди ва ундан бу ҳақда сўради. Мусулмон воқеани у зотга хабар берди. Пайғамбар ﷺ: «Мени Мусодан устун қилманглар — чунки Қиёмат куни барча одамлар ҳушидан кетади ва мен (ҳам) улардан бири бўламан, лекин мен биринчи бўлиб ҳушга келаман ва Мусони — Арш(нинг) бир томонини ушлаб турган ҳолда — кўраман. Мен — (Мусо) ҳам ҳушидан кетдими ва мендан олдин (ҳушга) келдими, ёки Аллоҳ уни ўша (ҳушдан кетиш) зарбасидан истисно қилдими — билмайман», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ يَحْيَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ بَيْنَمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ جَاءَ يَهُودِيٌّ، فَقَالَ يَا أَبَا الْقَاسِمِ ضَرَبَ وَجْهِي رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِكَ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ مَنْ ‏"‏‏.‏ قَالَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ ادْعُوهُ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَضَرَبْتَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ سَمِعْتُهُ بِالسُّوقِ يَحْلِفُ وَالَّذِي اصْطَفَى مُوسَى عَلَى الْبَشَرِ‏.‏ قُلْتُ أَىْ خَبِيثُ، عَلَى مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم فَأَخَذَتْنِي غَضْبَةٌ ضَرَبْتُ وَجْهَهُ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تُخَيِّرُوا بَيْنَ الأَنْبِيَاءِ، فَإِنَّ النَّاسَ يَصْعَقُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَأَكُونُ أَوَّلَ مَنْ تَنْشَقُّ عَنْهُ الأَرْضُ، فَإِذَا أَنَا بِمُوسَى آخِذٌ بِقَائِمَةٍ مِنْ قَوَائِمِ الْعَرْشِ، فَلاَ أَدْرِي أَكَانَ فِيمَنْ صَعِقَ، أَمْ حُوسِبَ بِصَعْقَةِ الأُولَى ‏"‏‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ oʻtirgan paytlarida, bir yahudiy kelib: «Ey Abulqosim! Sizning sahobalaringizdan biri mening yuzimga tarsaki tortdi», — dedi. Paygʻambar ﷺ — u kim ekanini — soʻradi. U — u (kishi) ansorlardan biri ekanini — aytdi. Paygʻambar ﷺ uni (chaqirib) yubordi va u kelganda, u zot undan — yahudiyni urganmi, deb — soʻradi. U (ha, deb javob berdi va): «Men uning bozorda: ‹Musoni barcha insonlardan ustun qilgan Zotga qasamki›, — deb qasam ichayotganini eshitdim. Men: ‹Ey razil! (Alloh Musoni) Muhammaddan ham (ustun qildimi)?› — dedim va gʻazablanib, uning yuziga tarsaki tortdim», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Bir paygʻambarni boshqasidan ustun qilmanglar — chunki Qiyomat kuni barcha odamlar hushidan ketadi va men birinchi boʻlib yerdan (qabrdan) chiqaman hamda Musoni — Arsh(ning) bir oyogʻini ushlab turgan holda — koʻraman. Men — Muso (ham) hushidan ketdimi, yoki birinchi (hushdan ketish) unga kifoya qildimi — bilmayman», — dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ ўтирган пайтларида, бир яҳудий келиб: «Эй Абулқосим! Сизнинг саҳобаларингиздан бири менинг юзимга тарсаки тортди», — деди. Пайғамбар ﷺ — у ким эканини — сўради. У — у (киши) ансорлардан бири эканини — айтди. Пайғамбар ﷺ уни (чақириб) юборди ва у келганда, у зот ундан — яҳудийни урганми, деб — сўради. У (ҳа, деб жавоб берди ва): «Мен унинг бозорда: ‹Мусони барча инсонлардан устун қилган Зотга қасамки›, — деб қасам ичаётганини эшитдим. Мен: ‹Эй разил! (Аллоҳ Мусони) Муҳаммаддан ҳам (устун қилдими)?› — дедим ва ғазабланиб, унинг юзига тарсаки тортдим», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Бир пайғамбарни бошқасидан устун қилманглар — чунки Қиёмат куни барча одамлар ҳушидан кетади ва мен биринчи бўлиб ердан (қабрдан) чиқаман ҳамда Мусони — Арш(нинг) бир оёғини ушлаб турган ҳолда — кўраман. Мен — Мусо (ҳам) ҳушидан кетдими, ёки биринчи (ҳушдан кетиш) унга кифоя қилдими — билмайман», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ يَهُودِيًّا، رَضَّ رَأْسَ جَارِيَةٍ بَيْنَ حَجَرَيْنِ، قِيلَ مَنْ فَعَلَ هَذَا بِكِ أَفُلاَنٌ، أَفُلاَنٌ حَتَّى سُمِّيَ الْيَهُودِيُّ فَأَوْمَتْ بِرَأْسِهَا، فَأُخِذَ الْيَهُودِيُّ فَاعْتَرَفَ، فَأَمَرَ بِهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَرُضَّ رَأْسُهُ بَيْنَ حَجَرَيْنِ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir yahudiy bir qizning boshini ikki tosh orasida ezdi. Qizdan — uning boshini kim ezgani — soʻraldi va uning oldida baʼzi ismlar aytildi; yahudiyning ismi aytilganda, u (qiz tasdiqlab) bosh irgʻadi. Yahudiy ushlandi va u (jinoyatini) iqror qilganda, Paygʻambar ﷺ uning boshini (ham) ikki tosh orasida ezishni buyurdi.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир яҳудий бир қизнинг бошини икки тош орасида эзди. Қиздан — унинг бошини ким эзгани — сўралди ва унинг олдида баъзи исмлар айтилди; яҳудийнинг исми айтилганда, у (қиз тасдиқлаб) бош ирғади. Яҳудий ушланди ва у (жиноятини) иқрор қилганда, Пайғамбар ﷺ унинг бошини (ҳам) икки тош орасида эзишни буюрди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دِينَارٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ رَجُلٌ يُخْدَعُ فِي الْبَيْعِ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا بَايَعْتَ فَقُلْ لاَ خِلاَبَةَ ‏"‏‏.‏ فَكَانَ يَقُولُهُ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi savdoda tez-tez aldanar (firib yer) edi. Paygʻambar ﷺ unga: «Sen biror narsani sotib olganingda, (sotuvchiga): ‹Aldash (firib) yoʻq›, — degin», — dedilar. U kishi shundan keyin shunday der edi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши савдода тез-тез алданар (фириб ер) эди. Пайғамбар ﷺ унга: «Сен бирор нарсани сотиб олганингда, (сотувчига): ‹Алдаш (фириб) йўқ›, — дегин», — дедилар. У киши шундан кейин шундай дер эди.

حَدَّثَنَا عَاصِمُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَجُلاً، أَعْتَقَ عَبْدًا لَهُ، لَيْسَ لَهُ مَالٌ غَيْرُهُ، فَرَدَّهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم، فَابْتَاعَهُ مِنْهُ نُعَيْمُ بْنُ النَّحَّامِ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi bir qulni ozod qildi va undan boshqa (hech) mol-mulki yoʻq edi; shuning uchun Paygʻambar ﷺ ozodlikni bekor qildi (va qulni uning uchun sotdi). Nuʼaym ibn Nahhom oʻsha qulni undan sotib oldi.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши бир қулни озод қилди ва ундан бошқа (ҳеч) мол-мулки йўқ эди; шунинг учун Пайғамбар ﷺ озодликни бекор қилди (ва қулни унинг учун сотди). Нуъайм ибн Наҳҳом ўша қулни ундан сотиб олди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ وَهْوَ فِيهَا فَاجِرٌ لِيَقْتَطِعَ بِهَا مَالَ امْرِئٍ مُسْلِمٍ لَقِيَ اللَّهَ وَهْوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَقَالَ الأَشْعَثُ فِيَّ وَاللَّهِ كَانَ ذَلِكَ، كَانَ بَيْنِي وَبَيْنَ رَجُلٍ مِنَ الْيَهُودِ أَرْضٌ فَجَحَدَنِي، فَقَدَّمْتُهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلَكَ بَيِّنَةٌ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ فَقَالَ لِلْيَهُودِيِّ ‏"‏ احْلِفْ ‏"‏‏.‏ قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِذًا يَحْلِفَ، وَيَذْهَبَ بِمَالِي، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="3" aya_start="77" aya_end="77"]{‏إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلاً‏}‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Kim — bir musulmonning molini (nohaq) olish uchun — yolgʻon qasam ichsa, u Allohni — U gʻazablangan holda — uchratadi», — dedilar. Ashʼas: «Allohga qasamki, oʻsha gap men haqimda edi. Mening bir yahudiy bilan sherikli yerim bor edi va keyinchalik yahudiy mening egaligimni inkor qildi; bas, men uni Paygʻambar ﷺ ning oldiga olib bordim. U zot mendan — egaligimga (oid) biror dalilim bormi, deb — soʻradi. Men ‹yoʻq› (deb javob berganimda), Paygʻambar ﷺ yahudiydan qasam ichishni soʻradi. Men: ‹Yo Rasululloh, u qasam ichadi va meni molimdan mahrum qiladi›, — dedim. Shunda Alloh (mana bu) oyatni nozil qildi: ‹Albatta, Allohning ahdini va oʻz qasamlarini arzon bahoga sotadiganlar...› (Oli Imron, 77)», — dedi.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Ким — бир мусулмоннинг молини (ноҳақ) олиш учун — ёлғон қасам ичса, у Аллоҳни — У ғазабланган ҳолда — учратади», — дедилар. Ашъас: «Аллоҳга қасамки, ўша гап мен ҳақимда эди. Менинг бир яҳудий билан шерикли ерим бор эди ва кейинчалик яҳудий менинг эгалигимни инкор қилди; бас, мен уни Пайғамбар ﷺ нинг олдига олиб бордим. У зот мендан — эгалигимга (оид) бирор далилим борми, деб — сўради. Мен ‹йўқ› (деб жавоб берганимда), Пайғамбар ﷺ яҳудийдан қасам ичишни сўради. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ, у қасам ичади ва мени молимдан маҳрум қилади›, — дедим. Шунда Аллоҳ (мана бу) оятни нозил қилди: ‹Албатта, Аллоҳнинг аҳдини ва ўз қасамларини арзон баҳога сотадиганлар...› (Оли Имрон, 77)», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ كَعْبٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ تَقَاضَى ابْنَ أَبِي حَدْرَدٍ دَيْنًا كَانَ لَهُ عَلَيْهِ فِي الْمَسْجِدِ، فَارْتَفَعَتْ أَصْوَاتُهُمَا حَتَّى سَمِعَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ فِي بَيْتِهِ، فَخَرَجَ إِلَيْهِمَا، حَتَّى كَشَفَ سِجْفَ حُجْرَتِهِ فَنَادَى ‏"‏ يَا كَعْبُ ‏"‏‏.‏ قَالَ لَبَّيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ ضَعْ مِنْ دَيْنِكَ هَذَا ‏"‏‏.‏ فَأَوْمَأَ إِلَيْهِ، أَىِ الشَّطْرَ‏.‏ قَالَ لَقَدْ فَعَلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ قُمْ فَاقْضِهِ ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Kaʼb masjidda Ibn Abu Hadraddan oʻz qarzini talab qildi va ularning ovozi balandlashdi — to Allohning Rasuli ﷺ uyida ekanlarida ularni eshitguncha. U zot oʻz xonasining pardasini koʻtarib, ularning oldiga chiqdi va Kaʼbga: «Ey Kaʼb!» — deb murojaat qildi. Kaʼb: «Labbay, yo Rasululloh», — deb javob berdi. (U zot unga:) «Qarzingni yarmiga kamaytir», — qoʻli bilan ishorat qilib dedilar. Kaʼb: «Shunday qildim, yo Rasululloh», — dedi. (U zot Ibn Abu Hadradga:) «Tur va unga (qolganini) toʻla», — dedilar.Абдуллоҳ ибн Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Каъб масжидда Ибн Абу Ҳадраддан ўз қарзини талаб қилди ва уларнинг овози баландлашди — то Аллоҳнинг Расули ﷺ уйида эканларида уларни эшитгунча. У зот ўз хонасининг пардасини кўтариб, уларнинг олдига чиқди ва Каъбга: «Эй Каъб!» — деб мурожаат қилди. Каъб: «Лаббай, ё Расулуллоҳ», — деб жавоб берди. (У зот унга:) «Қарзингни ярмига камайтир», — қўли билан ишорат қилиб дедилар. Каъб: «Шундай қилдим, ё Расулуллоҳ», — деди. (У зот Ибн Абу Ҳадрадга:) «Тур ва унга (қолганини) тўла», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدٍ الْقَارِيِّ، أَنَّهُ قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ سَمِعْتُ هِشَامَ بْنَ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ، يَقْرَأُ سُورَةَ الْفُرْقَانِ عَلَى غَيْرِ مَا أَقْرَؤُهَا، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَقْرَأَنِيهَا، وَكِدْتُ أَنْ أَعْجَلَ عَلَيْهِ، ثُمَّ أَمْهَلْتُهُ حَتَّى انْصَرَفَ، ثُمَّ لَبَّبْتُهُ بِرِدَائِهِ فَجِئْتُ بِهِ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ إِنِّي سَمِعْتُ هَذَا يَقْرَأُ عَلَى غَيْرِ مَا أَقْرَأْتَنِيهَا، فَقَالَ لِي ‏"‏ أَرْسِلْهُ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ لَهُ ‏"‏ اقْرَأْ ‏"‏‏.‏ فَقَرَأَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ هَكَذَا أُنْزِلَتْ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِي ‏"‏ اقْرَأْ ‏"‏‏.‏ فَقَرَأْتُ فَقَالَ ‏"‏ هَكَذَا أُنْزِلَتْ‏.‏ إِنَّ الْقُرْآنَ أُنْزِلَ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ فَاقْرَءُوا مِنْهُ مَا تَيَسَّرَ ‏"‏‏.‏

Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Hishom ibn Hakim ibn Hizomning Furqon surasini — menikidan boshqacha — oʻqiyotganini eshitdim. Allohning Rasuli ﷺ uni menga (boshqacha) oʻrgatgan edilar. Bas, men (namozda) u bilan janjallashmoqchi boʻldim, lekin u tugatguncha kutdim, soʻng uning kiyimini boʻyniga (oʻrab) bogʻlab, undan ushlab, uni Allohning Rasuli ﷺ ning oldiga olib bordim va: «Men uning Furqon surasini — siz menga oʻrgatgandan boshqacha — oʻqiyotganini eshitdim», — dedim. Paygʻambar ﷺ menga — uni qoʻyib yuborishni — buyurdi va Hishomdan uni (surani) oʻqishni soʻradi. U oʻqiganda, Allohning Rasuli ﷺ: «U mana shu tarzda nozil boʻlgan», — dedi. Soʻng u zot mendan uni oʻqishni soʻradi. Men oʻqiganda, u zot: «U mana shu tarzda (ham) nozil boʻlgan. Qurʼon yetti xil (qiroat) tarzda nozil qilingan; bas, uni — oʻzingizga osonroq boʻlgan tarzda — oʻqinglar», — dedilar.Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Ҳишом ибн Ҳаким ибн Ҳизомнинг Фурқон сурасини — меникидан бошқача — ўқиётганини эшитдим. Аллоҳнинг Расули ﷺ уни менга (бошқача) ўргатган эдилар. Бас, мен (намозда) у билан жанжаллашмоқчи бўлдим, лекин у тугатгунча кутдим, сўнг унинг кийимини бўйнига (ўраб) боғлаб, ундан ушлаб, уни Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг олдига олиб бордим ва: «Мен унинг Фурқон сурасини — сиз менга ўргатгандан бошқача — ўқиётганини эшитдим», — дедим. Пайғамбар ﷺ менга — уни қўйиб юборишни — буюрди ва Ҳишомдан уни (сурани) ўқишни сўради. У ўқиганда, Аллоҳнинг Расули ﷺ: «У мана шу тарзда нозил бўлган», — деди. Сўнг у зот мендан уни ўқишни сўради. Мен ўқиганда, у зот: «У мана шу тарзда (ҳам) нозил бўлган. Қуръон етти хил (қироат) тарзда нозил қилинган; бас, уни — ўзингизга осонроқ бўлган тарзда — ўқинглар», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ آمُرَ بِالصَّلاَةِ فَتُقَامَ ثُمَّ أُخَالِفَ إِلَى مَنَازِلِ قَوْمٍ لاَ يَشْهَدُونَ الصَّلاَةَ فَأُحَرِّقَ عَلَيْهِمْ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Shubhasiz, men — biror kishiga (jamoat) namoz(i) iqomasini aytishni buyurishni, soʻng — namozga kelmaydigan kishilarning uylariga borib, ularning uylarini ular ustida yoqib yuborishni — niyat qildim», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Шубҳасиз, мен — бирор кишига (жамоат) намоз(и) иқомасини айтишни буюришни, сўнг — намозга келмайдиган кишиларнинг уйларига бориб, уларнинг уйларини улар устида ёқиб юборишни — ният қилдим», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ عَبْدَ بْنَ زَمْعَةَ، وَسَعْدَ بْنَ أَبِي وَقَّاصٍ، اخْتَصَمَا إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي ابْنِ أَمَةِ زَمْعَةَ فَقَالَ سَعْدٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَوْصَانِي أَخِي إِذَا قَدِمْتُ أَنْ أَنْظُرَ ابْنَ أَمَةِ زَمْعَةَ فَأَقْبِضَهُ، فَإِنَّهُ ابْنِي‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ أَخِي وَابْنُ أَمَةِ أَبِي، وُلِدَ عَلَى فِرَاشِ أَبِي‏.‏ فَرَأَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم شَبَهًا بَيِّنًا فَقَالَ ‏"‏ هُوَ لَكَ يَا عَبْدُ بْنَ زَمْعَةَ، الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ، وَاحْتَجِبِي مِنْهُ يَا سَوْدَةُ ‏"‏‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Abu ibn Zamʼa va Saʼd ibn Abu Vaqqos — Zamʼaning choriyasi (kanizi)ning oʻgʻli (kimning egaligida ekani) haqida daʼvolarini — Paygʻambar ﷺ ning oldiga olib keldi. Saʼd: «Yo Rasululloh, mening akam (Utba) oʻlimidan oldin menga — men (Makkaga) qaytganimda, Zamʼaning choriyasining oʻgʻlini izlab, uni oʻz qaramogʻimga olishni (aytdi) — chunki u uning (akamning) oʻgʻli edi», — dedi. Abu ibn Zamʼa: «U — mening (ota bir) akam va otamning choriyasining oʻgʻli(dir); u otamning toʻshagida tugʻilgan», — dedi. Paygʻambar ﷺ Utba bilan oʻsha bola orasida oʻxshashlik (qiyofa) sezdi, lekin u zot: «Ey Abu ibn Zamʼa! Bu bola sening (qoʻlingda) boʻladi — chunki farzand toʻshak egasiga (tegishli); sen, ey Savda, bu boladan (oʻzingni) toʻsib (parda tutib) yur», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Абу ибн Замъа ва Саъд ибн Абу Ваққос — Замъанинг чорияси (канизи)нинг ўғли (кимнинг эгалигида экани) ҳақида даъволарини — Пайғамбар ﷺ нинг олдига олиб келди. Саъд: «Ё Расулуллоҳ, менинг акам (Утба) ўлимидан олдин менга — мен (Маккага) қайтганимда, Замъанинг чориясининг ўғлини излаб, уни ўз қарамоғимга олишни (айтди) — чунки у унинг (акамнинг) ўғли эди», — деди. Абу ибн Замъа: «У — менинг (ота бир) акам ва отамнинг чориясининг ўғли(дир); у отамнинг тўшагида туғилган», — деди. Пайғамбар ﷺ Утба билан ўша бола орасида ўхшашлик (қиёфа) сезди, лекин у зот: «Эй Абу ибн Замъа! Бу бола сенинг (қўлингда) бўлади — чунки фарзанд тўшак эгасига (тегишли); сен, эй Савда, бу боладан (ўзингни) тўсиб (парда тутиб) юр», — дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَيْلاً قِبَلَ نَجْدٍ، فَجَاءَتْ بِرَجُلٍ مِنْ بَنِي حَنِيفَةَ يُقَالُ لَهُ ثُمَامَةُ بْنُ أُثَالٍ سَيِّدُ أَهْلِ الْيَمَامَةِ، فَرَبَطُوهُ بِسَارِيَةٍ مِنْ سَوَارِي الْمَسْجِدِ، فَخَرَجَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا عِنْدَكَ يَا ثُمَامَةُ ‏"‏‏.‏ قَالَ عِنْدِي يَا مُحَمَّدُ خَيْرٌ‏.‏ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ قَالَ ‏"‏ أَطْلِقُوا ثُمَامَةَ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ Najdga otliqlarni joʻnatdi va ular Yamomaning boshligʻi Sumoma ibn Usolni asir olib keldi hamda uni masjidning ustunlaridan biriga bogʻladi. Allohning Rasuli ﷺ uning oldiga kelganda, u zot: «Nima deysan, ey Sumoma?» — deb soʻradilar. U: «Menda yaxshi xabar bor, ey Muhammad!» — deb javob berdi. Abu Hurayra butun voqeani rivoyat qildi — u Paygʻambar ﷺ ning: «Uni qoʻyib yuboringlar!» — degan buyrugʻi bilan tugadi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ Наждга отлиқларни жўнатди ва улар Ямоманинг бошлиғи Сумома ибн Усолни асир олиб келди ҳамда уни масжиднинг устунларидан бирига боғлади. Аллоҳнинг Расули ﷺ унинг олдига келганда, у зот: «Нима дейсан, эй Сумома?» — деб сўрадилар. У: «Менда яхши хабар бор, эй Муҳаммад!» — деб жавоб берди. Абу Ҳурайра бутун воқеани ривоят қилди — у Пайғамбар ﷺ нинг: «Уни қўйиб юборинглар!» — деган буйруғи билан тугади.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ أَبِي سَعِيدٍ، سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ بَعَثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم خَيْلاً قِبَلَ نَجْدٍ، فَجَاءَتْ بِرَجُلٍ مِنْ بَنِي حَنِيفَةَ يُقَالُ لَهُ ثُمَامَةُ بْنُ أُثَالٍ فَرَبَطُوهُ بِسَارِيَةٍ مِنْ سَوَارِي الْمَسْجِدِ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Najdga baʼzi otliqlarni joʻnatdi va ular Bani Hanifa qabilasidan Sumoma ibn Usol degan bir kishini asir olib keldi hamda uni masjidning ustunlaridan biriga bogʻladi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Наждга баъзи отлиқларни жўнатди ва улар Бани Ҳанифа қабиласидан Сумома ибн Усол деган бир кишини асир олиб келди ҳамда уни масжиднинг устунларидан бирига боғлади.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ رَبِيعَةَ،‏.‏ وَقَالَ غَيْرُهُ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي جَعْفَرُ بْنُ رَبِيعَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ هُرْمُزَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ كَانَ لَهُ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي حَدْرَدٍ الأَسْلَمِيِّ دَيْنٌ، فَلَقِيَهُ فَلَزِمَهُ، فَتَكَلَّمَا حَتَّى ارْتَفَعَتْ أَصْوَاتُهُمَا، فَمَرَّ بِهِمَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ يَا كَعْبُ ‏"‏‏.‏ وَأَشَارَ بِيَدِهِ كَأَنَّهُ يَقُولُ النِّصْفَ، فَأَخَذَ نِصْفَ مَا عَلَيْهِ وَتَرَكَ نِصْفًا‏.‏

Abdulloh ibn Kaʼb ibn Molik al-Ansoriy (Kaʼb ibn Molikdan) rivoyat qiladi: Abdulloh ibn Abu Hadrad al-Aslamiy unga (Kaʼbga) biroz qarzdor edi. Kaʼb uni uchratdi va undan ushlab (ushlab qoldi); ular soʻzlasha boshladi va ularning ovozi juda balandlashdi. Paygʻambar ﷺ ularning yonidan oʻtdi va Kaʼbga — qarzni yarmiga kamaytirishni — ishorat qilib murojaat qildi. Bas, Kaʼb qarzning yarmini oldi va qarzdorni (qolgan) yarmidan ozod qildi (kechdi).Абдуллоҳ ибн Каъб ибн Молик ал-Ансорий (Каъб ибн Моликдан) ривоят қилади: Абдуллоҳ ибн Абу Ҳадрад ал-Асламий унга (Каъбга) бироз қарздор эди. Каъб уни учратди ва ундан ушлаб (ушлаб қолди); улар сўзлаша бошлади ва уларнинг овози жуда баландлашди. Пайғамбар ﷺ уларнинг ёнидан ўтди ва Каъбга — қарзни ярмига камайтиришни — ишорат қилиб мурожаат қилди. Бас, Каъб қарзнинг ярмини олди ва қарздорни (қолган) ярмидан озод қилди (кечди).

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرِ بْنِ حَازِمٍ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ خَبَّابٍ، قَالَ كُنْتُ قَيْنًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَكَانَ لِي عَلَى الْعَاصِ بْنِ وَائِلٍ دَرَاهِمُ، فَأَتَيْتُهُ أَتَقَاضَاهُ فَقَالَ لاَ أَقْضِيكَ حَتَّى تَكْفُرَ بِمُحَمَّدٍ، فَقُلْتُ لاَ وَاللَّهِ لاَ أَكْفُرُ بِمُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم حَتَّى يُمِيتَكَ اللَّهُ ثُمَّ يَبْعَثَكَ‏.‏ قَالَ فَدَعْنِي حَتَّى أَمُوتَ ثُمَّ أُبْعَثَ فَأُوتَى مَالاً وَوَلَدًا، ثُمَّ أَقْضِيَكَ‏.‏ فَنَزَلَتْ ‏[quran sura="19" aya_start="41" aya_end="41"]{‏أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لأُوتَيَنَّ مَالاً وَوَلَدًا‏}‏ الآيَةَ‏.‏

Xabbob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men johiliyat davrida temirchi edim va Os ibn Voil menga biroz qarzdor edi. Men oʻsha (haq)ni talab qilish uchun uning oldiga bordim, lekin u menga: «Sen Muhammadga boʻlgan iymonni inkor qilmaguncha, men senga (haqni) toʻlamayman», — dedi. Men: «Allohga qasamki, Alloh seni oʻldirib, soʻng qayta tirilguningcha, men hech qachon Muhammadni inkor qilmayman», — deb javob berdim. U: «Unda men oʻlib, qayta tirilgunimcha kut — chunki oʻshanda menga mol va farzandlar beriladi va men senga haqingni toʻlayman», — dedi. Shunday qilib, (mana bu) vahiy keldi: ‹Bizning oyatlarimizni inkor qilgan va: «Menga, albatta, mol va farzandlar beriladi», — degan (kishi)ni koʻrdingmi?› (Maryam, 77).Хаббоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен жоҳилият даврида темирчи эдим ва Ос ибн Воил менга бироз қарздор эди. Мен ўша (ҳақ)ни талаб қилиш учун унинг олдига бордим, лекин у менга: «Сен Муҳаммадга бўлган иймонни инкор қилмагунча, мен сенга (ҳақни) тўламайман», — деди. Мен: «Аллоҳга қасамки, Аллоҳ сени ўлдириб, сўнг қайта тирилгунингча, мен ҳеч қачон Муҳаммадни инкор қилмайман», — деб жавоб бердим. У: «Унда мен ўлиб, қайта тирилгунимча кут — чунки ўшанда менга мол ва фарзандлар берилади ва мен сенга ҳақингни тўлайман», — деди. Шундай қилиб, (мана бу) ваҳий келди: ‹Бизнинг оятларимизни инкор қилган ва: «Менга, албатта, мол ва фарзандлар берилади», — деган (киши)ни кўрдингми?› (Марям, 77).