حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، حَدَّثَنَا أَبُو غَسَّانَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ أُتِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِقَدَحٍ فَشَرِبَ مِنْهُ، وَعَنْ يَمِينِهِ غُلاَمٌ أَصْغَرُ الْقَوْمِ، وَالأَشْيَاخُ عَنْ يَسَارِهِ فَقَالَ ‏"‏ يَا غُلاَمُ أَتَأْذَنُ لِي أَنْ أُعْطِيَهُ الأَشْيَاخَ ‏"‏‏.‏ قَالَ مَا كُنْتُ لأُوثِرَ بِفَضْلِي مِنْكَ أَحَدًا يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ فَأَعْطَاهُ إِيَّاهُ‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ ga bir piyola (sut yoki suvga toʻla) keltirildi va u zot undan ichdilar; u zotning oʻng tomonida — hozir boʻlganlarning eng yoshi boʻlgan — bir bola, chap tomonida esa qariyalar oʻtirgan edi. Paygʻambar ﷺ: «Ey bola, men buni (yaʼni qolgan ichimlikni) qariyalarga berishimga ruxsat berasanmi?» — dedilar. Bola: «Yo Rasululloh, men siz ichgan (idish)dan qolganini ichishda — oʻzimdan boshqa hech kimni afzal koʻrmayman», — dedi. Bas, Paygʻambar ﷺ uni unga (bolaga) berdilar.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ га бир пиёла (сут ёки сувга тўла) келтирилди ва у зот ундан ичдилар; у зотнинг ўнг томонида — ҳозир бўлганларнинг энг ёши бўлган — бир бола, чап томонида эса қариялар ўтирган эди. Пайғамбар ﷺ: «Эй бола, мен буни (яъни қолган ичимликни) қарияларга беришимга рухсат берасанми?» — дедилар. Бола: «Ё Расулуллоҳ, мен сиз ичган (идиш)дан қолганини ичишда — ўзимдан бошқа ҳеч кимни афзал кўрмайман», — деди. Бас, Пайғамбар ﷺ уни унга (болага) бердилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهَا حُلِبَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَاةٌ دَاجِنٌ وَهْىَ فِي دَارِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، وَشِيبَ لَبَنُهَا بِمَاءٍ مِنَ الْبِئْرِ الَّتِي فِي دَارِ أَنَسٍ، فَأَعْطَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْقَدَحَ فَشَرِبَ مِنْهُ، حَتَّى إِذَا نَزَعَ الْقَدَحَ مِنْ فِيهِ، وَعَلَى يَسَارِهِ أَبُو بَكْرٍ وَعَنْ يَمِينِهِ أَعْرَابِيٌّ فَقَالَ عُمَرُ وَخَافَ أَنْ يُعْطِيَهُ الأَعْرَابِيَّ أَعْطِ أَبَا بَكْرٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ عِنْدَكَ‏.‏ فَأَعْطَاهُ الأَعْرَابِيَّ الَّذِي عَلَى يَمِينِهِ، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ الأَيْمَنَ فَالأَيْمَنَ ‏"‏‏.‏

Zuhriy (Anas ibn Molikdan) rivoyat qiladi: Anas ibn Molik aytdiki, bir marta Allohning Rasuli ﷺ Anas ibn Molikning uyida ekanlarida, u zot uchun bir uy qoʻyi sogʻildi. Sut — Anasning uyidagi quduqdan tortilgan suv bilan aralashtirildi. Undan bir piyola Allohning Rasuli ﷺ ga taqdim etildi va u zot undan ichdilar. Oʻshanda Abu Bakr u zotning chap tomonida, bir badaviy esa oʻng tomonida oʻtirgan edi. Paygʻambar ﷺ piyolani ogʻzidan olganda, Umar — Paygʻambar ﷺ uni badaviyga berib qolishidan — qoʻrqdi va: «Yo Rasululloh, uni yoningizdagi Abu Bakrga bering», — dedi. Lekin Paygʻambar ﷺ uni oʻng tomondagi badaviyga berdilar va: «Oʻng tomoningizdagi (kishi)dan boshlanglar», — dedilar.Зуҳрий (Анас ибн Моликдан) ривоят қилади: Анас ибн Молик айтдики, бир марта Аллоҳнинг Расули ﷺ Анас ибн Моликнинг уйида эканларида, у зот учун бир уй қўйи соғилди. Сут — Анаснинг уйидаги қудуқдан тортилган сув билан аралаштирилди. Ундан бир пиёла Аллоҳнинг Расули ﷺ га тақдим этилди ва у зот ундан ичдилар. Ўшанда Абу Бакр у зотнинг чап томонида, бир бадавий эса ўнг томонида ўтирган эди. Пайғамбар ﷺ пиёлани оғзидан олганда, Умар — Пайғамбар ﷺ уни бадавийга бериб қолишидан — қўрқди ва: «Ё Расулуллоҳ, уни ёнингиздаги Абу Бакрга беринг», — деди. Лекин Пайғамбар ﷺ уни ўнг томондаги бадавийга бердилар ва: «Ўнг томонингиздаги (киши)дан бошланглар», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يُمْنَعُ فَضْلُ الْمَاءِ لِيُمْنَعَ بِهِ الْكَلأُ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Ortiqcha (ortib qolgan) suvni (ushlab) qoldirmanglar — chunki bu odamlarni oʻz chorvasini boqishdan (oʻtlatishdan) toʻsadi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Ортиқча (ортиб қолган) сувни (ушлаб) қолдирманглар — чунки бу одамларни ўз чорвасини боқишдан (ўтлатишдан) тўсади», — дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ، وَأَبِي، سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَمْنَعُوا فَضْلَ الْمَاءِ لِتَمْنَعُوا بِهِ فَضْلَ الْكَلإِ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Ortiqcha oʻtni (oʻsishdan) toʻsish maqsadida ortiqcha suvni (ushlab) qoldirmanglar», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Ортиқча ўтни (ўсишдан) тўсиш мақсадида ортиқча сувни (ушлаб) қолдирманглар», — дедилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودٌ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْمَعْدِنُ جُبَارٌ، وَالْبِئْرُ جُبَارٌ، وَالْعَجْمَاءُ جُبَارٌ، وَفِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Agar kishi konda yoki quduqda (tasodifan) oʻlsa, yoki bir hayvon (tomonidan) oʻldirilsa, (buning uchun) hech qanday xun (qon puli) (toʻlanmaydi); va kim oʻz yerida xazina topsa, uning beshdan birini (davlatga) berishi (kerak)», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Агар киши конда ёки қудуқда (тасодифан) ўлса, ёки бир ҳайвон (томонидан) ўлдирилса, (бунинг учун) ҳеч қандай хун (қон пули) (тўланмайди); ва ким ўз ерида хазина топса, унинг бешдан бирини (давлатга) бериши (керак)», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ يَقْتَطِعُ بِهَا مَالَ امْرِئٍ، هُوَ عَلَيْهَا فَاجِرٌ، لَقِيَ اللَّهَ وَهْوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ‏"‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="3" aya_start="77" aya_end="77"]{‏إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلاً‏}‏ الآيَةَ‏.‏ فَجَاءَ الأَشْعَثُ فَقَالَ مَا حَدَّثَكُمْ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ، فِيَّ أُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَةُ، كَانَتْ لِي بِئْرٌ فِي أَرْضِ ابْنِ عَمٍّ لِي فَقَالَ لِي ‏"‏ شُهُودَكَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ مَا لِي شُهُودٌ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَيَمِينَهُ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِذًا يَحْلِفَ‏.‏ فَذَكَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ذَلِكَ تَصْدِيقًا لَهُ‏.‏

Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kim — birovni oʻz molidan mahrum qilish uchun — yolgʻon qasam ichsa, u Allohni — U gʻazablangan holda — uchratadi», — dedilar. Alloh (mana bu oyatni) nozil qildi: ‹Albatta, Allohning ahdini va oʻz qasamlarini arzon bahoga sotadiganlar...› (Oli Imron, 77). Ashʼas (Abdulloh hadis aytayotgan joyga) kelib: «Abu Abdurrahmon (yaʼni Abdulloh) sizlarga nima aytdi? Bu oyat men haqimda nozil boʻldi. Mening amakivachchamning yerida bir quduqim bor edi. Paygʻambar ﷺ mendan (oʻz daʼvomni tasdiqlash uchun) guvohlar keltirishni soʻradi. Men: ‹Menda guvohlar yoʻq›, — dedim. U zot: ‹Unda javobgar (raqib) qasam ichsin›, — dedi. Men: ‹Yo Rasululloh, u darrov (yolgʻon) qasam ichadi›, — dedim. Soʻng Paygʻambar ﷺ yuqoridagi (hadis)ni aytdi va Alloh — u zot aytgan (gap)ni tasdiqlab — oyatni nozil qildi», — dedi.Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ким — бировни ўз молидан маҳрум қилиш учун — ёлғон қасам ичса, у Аллоҳни — У ғазабланган ҳолда — учратади», — дедилар. Аллоҳ (мана бу оятни) нозил қилди: ‹Албатта, Аллоҳнинг аҳдини ва ўз қасамларини арзон баҳога сотадиганлар...› (Оли Имрон, 77). Ашъас (Абдуллоҳ ҳадис айтаётган жойга) келиб: «Абу Абдурраҳмон (яъни Абдуллоҳ) сизларга нима айтди? Бу оят мен ҳақимда нозил бўлди. Менинг амакиваччамнинг ерида бир қудуқим бор эди. Пайғамбар ﷺ мендан (ўз даъвомни тасдиқлаш учун) гувоҳлар келтиришни сўради. Мен: ‹Менда гувоҳлар йўқ›, — дедим. У зот: ‹Унда жавобгар (рақиб) қасам ичсин›, — деди. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ, у дарров (ёлғон) қасам ичади›, — дедим. Сўнг Пайғамбар ﷺ юқоридаги (ҳадис)ни айтди ва Аллоҳ — у зот айтган (гап)ни тасдиқлаб — оятни нозил қилди», — деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا صَالِحٍ، يَقُولُ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ثَلاَثَةٌ لاَ يَنْظُرُ اللَّهُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَلاَ يُزَكِّيهِمْ، وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ رَجُلٌ كَانَ لَهُ فَضْلُ مَاءٍ بِالطَّرِيقِ، فَمَنَعَهُ مِنِ ابْنِ السَّبِيلِ، وَرَجُلٌ بَايَعَ إِمَامًا لاَ يُبَايِعُهُ إِلاَّ لِدُنْيَا، فَإِنْ أَعْطَاهُ مِنْهَا رَضِيَ، وَإِنْ لَمْ يُعْطِهِ مِنْهَا سَخِطَ، وَرَجُلٌ أَقَامَ سِلْعَتَهُ بَعْدَ الْعَصْرِ، فَقَالَ وَاللَّهِ الَّذِي لاَ إِلَهَ غَيْرُهُ لَقَدْ أَعْطَيْتُ بِهَا كَذَا وَكَذَا، فَصَدَّقَهُ رَجُلٌ‏"‏ ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الآيَةَ ‏[quran sura="3" aya_start="77" aya_end="77"]{‏إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلاً‏}‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Uch (xil) kishi borki, Qiyomat kuni Alloh ularga (rahmat nazari bilan) qaramaydi, ularni (gunohlardan) poklamaydi va ularga qattiq azob boʻladi: (1) yoʻl ustida ortiqcha suvi boʻlgan, lekin uni yoʻlovchilardan (ushlab) qoldirgan kishi; (2) bir hokimga — faqat dunyo manfaati uchun — bayʼat bergan kishi: agar hokim unga biror narsa bersa, rozi boʻladi, agar bermasa, norozi boʻladi; (3) va asr namozidan keyin oʻz molini (sotishga) qoʻygan hamda: ‹Undan boshqa iloh boʻlmagan Allohga qasamki, men bu molimga shuncha-shuncha (narx) berdim›, — degan kishi: bir kishi unga ishonadi (va molni sotib oladi)», — dedilar. Soʻng Paygʻambar ﷺ: ‹Albatta, Allohning ahdini va oʻz qasamlarini arzon bahoga sotadiganlar...› (Oli Imron, 77) (oyatini) tilovat qildi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Уч (хил) киши борки, Қиёмат куни Аллоҳ уларга (раҳмат назари билан) қарамайди, уларни (гуноҳлардан) покламайди ва уларга қаттиқ азоб бўлади: (1) йўл устида ортиқча суви бўлган, лекин уни йўловчилардан (ушлаб) қолдирган киши; (2) бир ҳокимга — фақат дунё манфаати учун — байъат берган киши: агар ҳоким унга бирор нарса берса, рози бўлади, агар бермаса, норози бўлади; (3) ва аср намозидан кейин ўз молини (сотишга) қўйган ҳамда: ‹Ундан бошқа илоҳ бўлмаган Аллоҳга қасамки, мен бу молимга шунча-шунча (нарх) бердим›, — деган киши: бир киши унга ишонади (ва молни сотиб олади)», — дедилар. Сўнг Пайғамбар ﷺ: ‹Албатта, Аллоҳнинг аҳдини ва ўз қасамларини арзон баҳога сотадиганлар...› (Оли Имрон, 77) (оятини) тиловат қилди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهُ حَدَّثَهُ أَنَّ رَجُلاً مِنَ الأَنْصَارِ خَاصَمَ الزُّبَيْرَ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي شِرَاجِ الْحَرَّةِ الَّتِي يَسْقُونَ بِهَا النَّخْلَ فَقَالَ الأَنْصَارِيُّ سَرِّحِ الْمَاءَ يَمُرُّ فَأَبَى عَلَيْهِ، فَاخْتَصَمَا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلزُّبَيْرِ ‏"‏ اسْقِ يَا زُبَيْرُ، ثُمَّ أَرْسِلِ الْمَاء إِلَى جَارِكَ ‏"‏‏.‏ فَغَضِبَ الأَنْصَارِيُّ، فَقَالَ أَنْ كَانَ ابْنَ عَمَّتِكَ‏.‏ فَتَلَوَّنَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اسْقِ يَا زُبَيْرُ، ثُمَّ احْبِسِ الْمَاءَ، حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْجَدْرِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ الزُّبَيْرُ وَاللَّهِ إِنِّي لأَحْسِبُ هَذِهِ الآيَةَ نَزَلَتْ فِي ذَلِكَ ‏[quran sura="4" aya_start="65" aya_end="65"]{‏فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ‏}‏‏.‏

Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir ansoriy kishi Paygʻambar ﷺ ning huzurida Zubayr bilan — xurmozorlarni sugʻorishda ishlatiladigan Harra ariqlari haqida — janjallashdi. Ansoriy kishi Zubayrga: «Suvni (mening yerimga ham) oqizib yubor», — dedi, lekin Zubayr rad etdi. Bas, ish Paygʻambar ﷺ ning oldiga keltirildi va u zot Zubayrga: «Ey Zubayr! (Avval oʻz yeringni) sugʻor, soʻng suvni qoʻshning(ning yeri)ga oqizib yubor», — dedilar. Shunda ansoriy gʻazablandi va Paygʻambar ﷺ ga: «(Bu) — u (Zubayr) sizning ammangizning oʻgʻli boʻlgani uchunmi?» — dedi. Shunda Allohning Rasuli ﷺ ning yuzi (gʻazabdan) oʻzgardi va u zot: «Ey Zubayr! (Oʻz yeringni) sugʻor, soʻng suvni — to u daraxtlar atrofidagi (chuqurchalar orasidagi) devorchalarga yetguncha — (oʻz yeringda) ushlab tur», — dedilar. Zubayr: «Allohga qasamki, menimcha, mana bu oyat shu munosabat bilan nozil boʻldi», — dedi: ‹Yoʻq, Robbingga qasamki, ular — oʻz orasidagi nizolarda seni hakam qilmaguncha va soʻng sening hukmingdan — koʻngillarida hech bir torlik (norozilik) topmay, (unga) toʻliq taslim boʻlmaguncha — (haqiqiy) moʻmin boʻlmaydi› (Niso, 65).Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир ансорий киши Пайғамбар ﷺ нинг ҳузурида Зубайр билан — хурмозорларни суғоришда ишлатиладиган Ҳарра ариқлари ҳақида — жанжаллашди. Ансорий киши Зубайрга: «Сувни (менинг еримга ҳам) оқизиб юбор», — деди, лекин Зубайр рад этди. Бас, иш Пайғамбар ﷺ нинг олдига келтирилди ва у зот Зубайрга: «Эй Зубайр! (Аввал ўз ерингни) суғор, сўнг сувни қўшнинг(нинг ери)га оқизиб юбор», — дедилар. Шунда ансорий ғазабланди ва Пайғамбар ﷺ га: «(Бу) — у (Зубайр) сизнинг аммангизнинг ўғли бўлгани учунми?» — деди. Шунда Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг юзи (ғазабдан) ўзгарди ва у зот: «Эй Зубайр! (Ўз ерингни) суғор, сўнг сувни — то у дарахтлар атрофидаги (чуқурчалар орасидаги) деворчаларга етгунча — (ўз ерингда) ушлаб тур», — дедилар. Зубайр: «Аллоҳга қасамки, менимча, мана бу оят шу муносабат билан нозил бўлди», — деди: ‹Йўқ, Роббингга қасамки, улар — ўз орасидаги низоларда сени ҳакам қилмагунча ва сўнг сенинг ҳукмингдан — кўнгилларида ҳеч бир торлик (норозилик) топмай, (унга) тўлиқ таслим бўлмагунча — (ҳақиқий) мўмин бўлмайди› (Нисо, 65).

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، قَالَ خَاصَمَ الزُّبَيْرَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا زُبَيْرُ اسْقِ ثُمَّ أَرْسِلْ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ الأَنْصَارِيُّ إِنَّهُ ابْنُ عَمَّتِكَ‏.‏ فَقَالَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ‏"‏ اسْقِ يَا زُبَيْرُ، ثُمَّ يَبْلُغُ الْمَاءُ الْجَدْرَ، ثُمَّ أَمْسِكْ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ الزُّبَيْرُ فَأَحْسِبُ هَذِهِ الآيَةَ نَزَلَتْ فِي ذَلِكَ ‏[quran sura="4" aya_start="65" aya_end="65"]{‏َلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ‏}‏‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْعَبَّاسِ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ لَيْسَ أَحَدٌ يَذْكُرُ عُرْوَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، إِلاَّ اللَّيْثُ فَقَطْ‏.‏

Urva (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir ansoriy kishi Zubayr bilan janjallashganda, Paygʻambar ﷺ: «Ey Zubayr! Avval (oʻz yeringni) sugʻor, soʻng suvni (boshqalarning yeriga) oqizib yubor», — dedilar. Shunda ansoriy (Paygʻambar ﷺ ga): «(Bu) — u sizning ammangizning oʻgʻli boʻlgani uchunmi?» — dedi. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Ey Zubayr! Suvni — to u daraxtlar atrofidagi (chuqurchalar orasidagi) devorchalarga yetguncha — (oʻz yeringda) sugʻor, soʻng toʻxta (yaʼni suvni boshqaning yeriga qoʻyib yubor)», — dedilar. Menimcha, mana bu oyat shu voqea munosabati bilan nozil boʻldi: ‹Yoʻq, Robbingga qasamki, ular — oʻz orasidagi nizolarda seni hakam qilmaguncha — (haqiqiy) moʻmin boʻlmaydi› (Niso, 65).Урва (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир ансорий киши Зубайр билан жанжаллашганда, Пайғамбар ﷺ: «Эй Зубайр! Аввал (ўз ерингни) суғор, сўнг сувни (бошқаларнинг ерига) оқизиб юбор», — дедилар. Шунда ансорий (Пайғамбар ﷺ га): «(Бу) — у сизнинг аммангизнинг ўғли бўлгани учунми?» — деди. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Эй Зубайр! Сувни — то у дарахтлар атрофидаги (чуқурчалар орасидаги) деворчаларга етгунча — (ўз ерингда) суғор, сўнг тўхта (яъни сувни бошқанинг ерига қўйиб юбор)», — дедилар. Менимча, мана бу оят шу воқеа муносабати билан нозил бўлди: ‹Йўқ, Роббингга қасамки, улар — ўз орасидаги низоларда сени ҳакам қилмагунча — (ҳақиқий) мўмин бўлмайди› (Нисо, 65).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا مَخْلَدٌ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ حَدَّثَهُ أَنَّ رَجُلاً مِنَ الأَنْصَارِ خَاصَمَ الزُّبَيْرَ فِي شِرَاجٍ مِنَ الْحَرَّةِ يَسْقِي بِهَا النَّخْلَ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اسْقِ يَا زُبَيْرُ ـ فَأَمَرَهُ بِالْمَعْرُوفِ ـ ثُمَّ أَرْسِلْ إِلَى جَارِكَ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ الأَنْصَارِيُّ أَنْ كَانَ ابْنَ عَمَّتِكَ‏.‏ فَتَلَوَّنَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اسْقِ ثُمَّ احْبِسْ حَتَّى يَرْجِعَ الْمَاءُ إِلَى الْجَدْرِ ‏"‏‏.‏ وَاسْتَوْعَى لَهُ حَقَّهُ‏.‏ فَقَالَ الزُّبَيْرُ وَاللَّهِ إِنَّ هَذِهِ الآيَةَ أُنْزِلَتْ فِي ذَلِكَ ‏[quran sura="4" aya_start="65" aya_end="65"]{‏َلاَ وَرَبِّكِ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ‏}‏‏.‏ قَالَ لِي ابْنُ شِهَابٍ فَقَدَّرَتِ الأَنْصَارُ وَالنَّاسُ قَوْلَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اسْقِ ثُمَّ احْبِسْ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْجَدْرِ ‏"‏‏.‏ وَكَانَ ذَلِكَ إِلَى الْكَعْبَيْنِ‏.‏

Urva ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir ansoriy kishi Zubayr bilan — xurmozorlarni sugʻorishda ishlatiladigan Harradagi bir ariq haqida — janjallashdi. Allohning Rasuli ﷺ Zubayrni meʼyorda (adolatli) boʻlishga buyurib: «Ey Zubayr! Avval (oʻz yeringni) sugʻor, soʻng suvni qoʻshning uchun qoldir», — dedilar. Ansoriy: «(Bu) — u sizning ammangizning oʻgʻli boʻlgani uchunmi?» — dedi. Shunda Allohning Rasuli ﷺ ning yuzi (rangi) oʻzgardi va u zot: «Ey Zubayr! (Oʻz yeringni) sugʻor va suvni — to u daraxtlar atrofidagi (chuqurchalar orasidagi) devorchalarga yetguncha — (oʻz yeringda) ushlab tur», — dedilar. Bas, Allohning Rasuli ﷺ Zubayrga uning toʻliq haqini berdi. Zubayr: «Allohga qasamki, mana bu oyat shu munosabat bilan nozil boʻldi», — dedi: ‹Yoʻq, Robbingga qasamki, ular — oʻz orasidagi nizolarda seni hakam qilmaguncha — (haqiqiy) moʻmin boʻlmaydi› (Niso, 65). Ibn Shihob Jurayjga: «Ansorlar va boshqa odamlar Paygʻambar ﷺ ning ‹Suvni — to u daraxtlar atrofidagi devorchalarga yetguncha — (oʻz yeringda) ushlab tur› degan soʻzini — toʻpiq(qacha) (suv yetishi) deb izohladi», — dedi.Урва ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир ансорий киши Зубайр билан — хурмозорларни суғоришда ишлатиладиган Ҳаррадаги бир ариқ ҳақида — жанжаллашди. Аллоҳнинг Расули ﷺ Зубайрни меъёрда (адолатли) бўлишга буюриб: «Эй Зубайр! Аввал (ўз ерингни) суғор, сўнг сувни қўшнинг учун қолдир», — дедилар. Ансорий: «(Бу) — у сизнинг аммангизнинг ўғли бўлгани учунми?» — деди. Шунда Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг юзи (ранги) ўзгарди ва у зот: «Эй Зубайр! (Ўз ерингни) суғор ва сувни — то у дарахтлар атрофидаги (чуқурчалар орасидаги) деворчаларга етгунча — (ўз ерингда) ушлаб тур», — дедилар. Бас, Аллоҳнинг Расули ﷺ Зубайрга унинг тўлиқ ҳақини берди. Зубайр: «Аллоҳга қасамки, мана бу оят шу муносабат билан нозил бўлди», — деди: ‹Йўқ, Роббингга қасамки, улар — ўз орасидаги низоларда сени ҳакам қилмагунча — (ҳақиқий) мўмин бўлмайди› (Нисо, 65). Ибн Шиҳоб Журайжга: «Ансорлар ва бошқа одамлар Пайғамбар ﷺ нинг ‹Сувни — то у дарахтлар атрофидаги деворчаларга етгунча — (ўз ерингда) ушлаб тур› деган сўзини — тўпиқ(қача) (сув етиши) деб изоҳлади», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ سُمَىٍّ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ بَيْنَا رَجُلٌ يَمْشِي فَاشْتَدَّ عَلَيْهِ الْعَطَشُ، فَنَزَلَ بِئْرًا فَشَرِبَ مِنْهَا، ثُمَّ خَرَجَ فَإِذَا هُوَ بِكَلْبٍ يَلْهَثُ، يَأْكُلُ الثَّرَى مِنَ الْعَطَشِ، فَقَالَ لَقَدْ بَلَغَ هَذَا مِثْلُ الَّذِي بَلَغَ بِي فَمَلأَ خُفَّهُ ثُمَّ أَمْسَكَهُ بِفِيهِ، ثُمَّ رَقِيَ، فَسَقَى الْكَلْبَ فَشَكَرَ اللَّهُ لَهُ، فَغَفَرَ لَهُ ‏"‏‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَإِنَّ لَنَا فِي الْبَهَائِمِ أَجْرًا قَالَ ‏"‏ فِي كُلِّ كَبِدٍ رَطْبَةٍ أَجْرٌ ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ وَالرَّبِيعُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Bir kishi yoʻlda ketayotgan paytda chanqab qoldi va bir quduqqa tushib, undan suv ichdi. Undan chiqqanda, u — haddan tashqari chanqoqdan tilini osiltirib (hansirab), tuproqni yalayotgan — bir itni koʻrdi. U kishi: ‹Bu (it) — men duch kelgan (chanqoq) muammodan aziyat chekyapti›, — dedi. Bas, u (yana quduqqa tushib), oʻz kovushini suv bilan toʻldirdi, uni tishlari bilan tutdi, (yuqoriga) chiqdi va itni sugʻordi. Alloh uning (yaxshi) amalidan minnatdor boʻldi va uni kechirdi», — dedilar. Odamlar: «Yo Rasululloh, bizga hayvonlarga xizmat qilishda (ham) savob bormi?» — dedi. U zot: «Ha, har bir tirik jonzotga (xizmat qilishda) savob bor», — deb javob berdilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Бир киши йўлда кетаётган пайтда чанқаб қолди ва бир қудуққа тушиб, ундан сув ичди. Ундан чиққанда, у — ҳаддан ташқари чанқоқдан тилини осилтириб (ҳансираб), тупроқни ялаётган — бир итни кўрди. У киши: ‹Бу (ит) — мен дуч келган (чанқоқ) муаммодан азият чекяпти›, — деди. Бас, у (яна қудуққа тушиб), ўз ковушини сув билан тўлдирди, уни тишлари билан тутди, (юқорига) чиқди ва итни суғорди. Аллоҳ унинг (яхши) амалидан миннатдор бўлди ва уни кечирди», — дедилар. Одамлар: «Ё Расулуллоҳ, бизга ҳайвонларга хизмат қилишда (ҳам) савоб борми?» — деди. У зот: «Ҳа, ҳар бир тирик жонзотга (хизмат қилишда) савоб бор», — деб жавоб бердилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ، حَدَّثَنَا نَافِعُ بْنُ عُمَرَ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى صَلاَةَ الْكُسُوفِ، فَقَالَ ‏"‏ دَنَتْ مِنِّي النَّارُ حَتَّى قُلْتُ أَىْ رَبِّ، وَأَنَا مَعَهُمْ فَإِذَا امْرَأَةٌ ـ حَسِبْتُ أَنَّهُ قَالَ ـ تَخْدِشُهَا هِرَّةٌ قَالَ مَا شَأْنُ هَذِهِ قَالُوا حَبَسَتْهَا حَتَّى مَاتَتْ جُوعًا ‏"‏‏.‏

Asmo bint Abu Bakr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ (quyosh) tutilishi namozini oʻqidi, soʻng: «Jahannam menga shu qadar yaqin (qilib) koʻrsatildiki, men: ‹Ey Robbim! Men uning ahlidan boʻlamanmi?› — dedim», — dedilar. Toʻsatdan u zot bir ayolni koʻrdi. Menimcha, u zot: «Uni bir mushuk tirnab turgan edi», — dedilar. U zot: «Bu (ayol)ga nima boʻldi?» — dedilar. U zotga: «U uni (mushukni) — to u (mushuk) ochlikdan oʻlguncha — qamab qoʻygan edi», — deyildi.Асмо бинт Абу Бакр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ (қуёш) тутилиши намозини ўқиди, сўнг: «Жаҳаннам менга шу қадар яқин (қилиб) кўрсатилдики, мен: ‹Эй Роббим! Мен унинг аҳлидан бўламанми?› — дедим», — дедилар. Тўсатдан у зот бир аёлни кўрди. Менимча, у зот: «Уни бир мушук тирнаб турган эди», — дедилар. У зот: «Бу (аёл)га нима бўлди?» — дедилар. У зотга: «У уни (мушукни) — то у (мушук) очликдан ўлгунча — қамаб қўйган эди», — дейилди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ عُذِّبَتِ امْرَأَةٌ فِي هِرَّةٍ حَبَسَتْهَا، حَتَّى مَاتَتْ جُوعًا، فَدَخَلَتْ فِيهَا النَّارَ ـ قَالَ فَقَالَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ ـ لاَ أَنْتِ أَطْعَمْتِهَا وَلاَ سَقَيْتِهَا حِينَ حَبَسْتِيهَا، وَلاَ أَنْتِ أَرْسَلْتِيهَا فَأَكَلَتْ مِنْ خَشَاشِ الأَرْضِ ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Bir ayol — oʻzi ochlikdan oʻlguncha qamab qoʻygan bir mushuk sababli — azoblandi va doʻzaxga tashlandi», — dedilar. Allohning Rasuli ﷺ yana: «(Alloh yaxshiroq bilguvchi) Alloh (oʻsha ayolga): ‹Sen uni (mushukni) qamab qoʻyganingda, na uni boqding, na sugʻording, hamda uni — yer hasharotlarini yeb (tirik qolishi) uchun — qoʻyib (ham) yubormading›, — dedi», — dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Бир аёл — ўзи очликдан ўлгунча қамаб қўйган бир мушук сабабли — азобланди ва дўзахга ташланди», — дедилар. Аллоҳнинг Расули ﷺ яна: «(Аллоҳ яхшироқ билгувчи) Аллоҳ (ўша аёлга): ‹Сен уни (мушукни) қамаб қўйганингда, на уни боқдинг, на суғординг, ҳамда уни — ер ҳашаротларини еб (тирик қолиши) учун — қўйиб (ҳам) юбормадинг›, — деди», — дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ أُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِقَدَحٍ فَشَرِبَ وَعَنْ يَمِينِهِ غُلاَمٌ، هُوَ أَحْدَثُ الْقَوْمِ، وَالأَشْيَاخُ عَنْ يَسَارِهِ قَالَ ‏"‏ يَا غُلاَمُ أَتَأْذَنُ لِي أَنْ أُعْطِيَ الأَشْيَاخَ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ مَا كُنْتُ لأُوثِرَ بِنَصِيبِي مِنْكَ أَحَدًا يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ فَأَعْطَاهُ إِيَّاهُ‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir marta Allohning Rasuli ﷺ ga bir piyola (sut yoki suvga toʻla) keltirildi va u zot undan ichdilar; u zotning oʻng tomonida — hozir boʻlganlarning eng yoshi boʻlgan — bir bola, chap tomonida esa qariyalar oʻtirgan edi. Paygʻambar ﷺ: «Ey bola! Men (ichimlikni) avval qariyalarga berishimga ruxsat berasanmi?» — dedilar. Bola: «Yo Rasululloh, men siz beradigan oʻz ulushimda hech kimni (oʻzimdan) afzal koʻrmayman», — dedi. Bas, u zot uni unga (bolaga) berdilar.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир марта Аллоҳнинг Расули ﷺ га бир пиёла (сут ёки сувга тўла) келтирилди ва у зот ундан ичдилар; у зотнинг ўнг томонида — ҳозир бўлганларнинг энг ёши бўлган — бир бола, чап томонида эса қариялар ўтирган эди. Пайғамбар ﷺ: «Эй бола! Мен (ичимликни) аввал қарияларга беришимга рухсат берасанми?» — дедилар. Бола: «Ё Расулуллоҳ, мен сиз берадиган ўз улушимда ҳеч кимни (ўзимдан) афзал кўрмайман», — деди. Бас, у зот уни унга (болага) бердилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ، سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لأَذُودَنَّ رِجَالاً عَنْ حَوْضِي كَمَا تُذَادُ الْغَرِيبَةُ مِنَ الإِبِلِ عَنِ الْحَوْضِ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, men Qiyomat kuni baʼzi odamlarni oʻz (muqaddas) Havzimdan — begona tuyalar xususiy oxurdan haydalgandek — haydayman», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, мен Қиёмат куни баъзи одамларни ўз (муқаддас) Ҳавзимдан — бегона туялар хусусий охурдан ҳайдалгандек — ҳайдайман», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ أَيُّوبَ، وَكَثِيرِ بْنِ كَثِيرٍ ـ يَزِيدُ أَحَدُهُمَا عَلَى الآخَرِ ـ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَرْحَمُ اللَّهُ أُمَّ إِسْمَاعِيلَ، لَوْ تَرَكَتْ زَمْزَمَ ـ أَوْ قَالَ لَوْ لَمْ تَغْرِفْ مِنَ الْمَاءِ ـ لَكَانَتْ عَيْنًا مَعِينًا، وَأَقْبَلَ جُرْهُمُ فَقَالُوا أَتَأْذَنِينَ أَنْ نَنْزِلَ عِنْدَكِ قَالَتْ نَعَمْ وَلاَ حَقَّ لَكُمْ فِي الْمَاءِ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Alloh Ismoilning onasiga rahm qilsin! Agar u Zamzam (chashmasi)ning suvini oʻz holida qoldirgan boʻlganida (yaʼni suvni saqlash uchun hovuz qurmaganida) (yoki: ‹Agar u undan hovuchlab suv olmaganida›), u oqib turadigan bir daryo boʻlar edi. Jurhum (bir arab qabilasi) kelib, undan: ‹Biz sening manzilingda joylashsak (yashasak) boʻladimi?› — deb soʻradi. U: ‹Ha, lekin suvga egalik qilishga haqqingiz yoʻq›, — dedi. Ular rozi boʻldi», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳ Исмоилнинг онасига раҳм қилсин! Агар у Замзам (чашмаси)нинг сувини ўз ҳолида қолдирган бўлганида (яъни сувни сақлаш учун ҳовуз қурмаганида) (ёки: ‹Агар у ундан ҳовучлаб сув олмаганида›), у оқиб турадиган бир дарё бўлар эди. Журҳум (бир араб қабиласи) келиб, ундан: ‹Биз сенинг манзилингда жойлашсак (яшасак) бўладими?› — деб сўради. У: ‹Ҳа, лекин сувга эгалик қилишга ҳаққингиз йўқ›, — деди. Улар рози бўлди», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي صَالِحٍ السَّمَّانِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ ثَلاَثَةٌ لاَ يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَلاَ يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ رَجُلٌ حَلَفَ عَلَى سِلْعَةٍ لَقَدْ أَعْطَى بِهَا أَكْثَرَ مِمَّا أَعْطَى وَهْوَ كَاذِبٌ، وَرَجُلٌ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ كَاذِبَةٍ بَعْدَ الْعَصْرِ لِيَقْتَطِعَ بِهَا مَالَ رَجُلٍ مُسْلِمٍ، وَرَجُلٌ مَنَعَ فَضْلَ مَاءٍ، فَيَقُولُ اللَّهُ الْيَوْمَ أَمْنَعُكَ فَضْلِي، كَمَا مَنَعْتَ فَضْلَ مَا لَمْ تَعْمَلْ يَدَاكَ ‏"‏‏.‏ قَالَ عَلِيٌّ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ غَيْرَ مَرَّةٍ عَنْ عَمْرٍو سَمِعَ أَبَا صَالِحٍ يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Uch (xil) kishi borki, Qiyomat kuni Alloh ular bilan gaplashmaydi va ularga (rahmat nazari bilan) qaramaydi: (1) oʻz molini (sotishda) — unga berilgandan koʻra koʻproq (narx) taklif qilingan, deb — yolgʻon qasam ichgan kishi; (2) bir musulmonning molini (nohaq) olish uchun asr namozidan keyin yolgʻon qasam ichgan kishi; (3) va oʻz ortiqcha suvini (ushlab) qoldirgan kishi. Alloh unga: ‹Bugun Men sendan Oʻz fazlimni (rahmatimni) tutaman — sen oʻzing yaratmagan narsaning ortiqchasini (boshqalardan) tutganingdek›, — deydi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Уч (хил) киши борки, Қиёмат куни Аллоҳ улар билан гаплашмайди ва уларга (раҳмат назари билан) қарамайди: (1) ўз молини (сотишда) — унга берилгандан кўра кўпроқ (нарх) таклиф қилинган, деб — ёлғон қасам ичган киши; (2) бир мусулмоннинг молини (ноҳақ) олиш учун аср намозидан кейин ёлғон қасам ичган киши; (3) ва ўз ортиқча сувини (ушлаб) қолдирган киши. Аллоҳ унга: ‹Бугун Мен сендан Ўз фазлимни (раҳматимни) тутаман — сен ўзинг яратмаган нарсанинг ортиқчасини (бошқалардан) тутганингдек›, — дейди», — дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ الصَّعْبَ بْنَ جَثَّامَةَ، قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ حِمَى إِلاَّ لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ بَلَغَنَا أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم حَمَى النَّقِيعَ، وَأَنَّ عُمَرَ حَمَى السَّرَفَ وَالرَّبَذَةَ‏.‏

Saʼb ibn Jassoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Alloh va Uning Rasulidan boshqa hech kim uchun hima (qoʻriqxona — xususiy yaylov) yoʻq», — dedilar. Bizga — Allohning Rasuli ﷺ Naqiʼ degan joyni hima qilgan, Umar esa Sharaf va Rabaza(ni zakot hayvonlarini boqish uchun) hima qilgan, deb — aytildi.Саъб ибн Жассома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Аллоҳ ва Унинг Расулидан бошқа ҳеч ким учун ҳима (қўриқхона — хусусий яйлов) йўқ», — дедилар. Бизга — Аллоҳнинг Расули ﷺ Нақиъ деган жойни ҳима қилган, Умар эса Шараф ва Рабаза(ни закот ҳайвонларини боқиш учун) ҳима қилган, деб — айтилди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ السَّمَّانِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْخَيْلُ لِرَجُلٍ أَجْرٌ، وَلِرَجُلٍ سِتْرٌ، وَعَلَى رَجُلٍ وِزْرٌ، فَأَمَّا الَّذِي لَهُ أَجْرٌ فَرَجُلٌ رَبَطَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَأَطَالَ بِهَا فِي مَرْجٍ أَوْ رَوْضَةٍ، فَمَا أَصَابَتْ فِي طِيَلِهَا ذَلِكَ مِنَ الْمَرْجِ أَوِ الرَّوْضَةِ كَانَتْ لَهُ حَسَنَاتٍ، وَلَوْ أَنَّهُ انْقَطَعَ طِيَلُهَا فَاسْتَنَّتْ شَرَفًا أَوْ شَرَفَيْنِ كَانَتْ آثَارُهَا وَأَرْوَاثُهَا حَسَنَاتٍ لَهُ، وَلَوْ أَنَّهَا مَرَّتْ بِنَهَرٍ فَشَرِبَتْ مِنْهُ وَلَمْ يُرِدْ أَنْ يَسْقِيَ كَانَ ذَلِكَ حَسَنَاتٍ لَهُ، فَهِيَ لِذَلِكَ أَجْرٌ، وَرَجُلٌ رَبَطَهَا تَغَنِّيًا وَتَعَفُّفًا ثُمَّ لَمْ يَنْسَ حَقَّ اللَّهِ فِي رِقَابِهَا وَلاَ ظُهُورِهَا، فَهِيَ لِذَلِكَ سِتْرٌ، وَرَجُلٌ رَبَطَهَا فَخْرًا وَرِيَاءً وَنِوَاءً لأَهْلِ الإِسْلاَمِ، فَهِيَ عَلَى ذَلِكَ وِزْرٌ ‏"‏‏.‏ وَسُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْحُمُرِ فَقَالَ ‏"‏ مَا أُنْزِلَ عَلَىَّ فِيهَا شَىْءٌ إِلاَّ هَذِهِ الآيَةُ الْجَامِعَةُ الْفَاذَّةُ ‏[quran sura="99" aya_start="6" aya_end="7"]{‏َمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ * وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ ‏}‏‏"‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Ot saqlash — baʼzi (kishi) uchun savob, boshqasi uchun panoh (yaʼni rizq topish vositasi), uchinchisi uchun (gunoh) yuki boʻlishi mumkin. Ot kimga savob boʻladi — u Alloh yoʻlida (jihod uchun) ot saqlab, uni yaylov (yoki bogʻ)da uzun arqonga bogʻlagan kishi(dir): oʻsha ot uzun arqoni (yetgan joyda) yaylov yoki bogʻdan yegan (narsa)si miqdorida unga savob boʻladi; agar oʻsha ot arqonini uzib, bir yoki ikki tepalikdan oʻtsa, uning (har bir) izi va tezagi — egasi uchun savob (sifatida) yoziladi; agar u bir daryodan oʻtib, undan ichsa, garchi (egasi) uni oʻsha paytda sugʻorishni niyat qilmagan boʻlsa ham, bu (ham) egasi uchun savob hisoblanadi. Ot — ikkinchi kishi uchun kambagʻallikdan panoh(dir): u (kishi) — birovdan (narsa) soʻramaslik uchun — rizq topish maqsadida ot saqlaydi va shu bilan birga (ot orqali topgan molida) Allohning haqini (zakotini) beradi hamda ularni (otlarni) haddan ortiq yuklamaydi. Kim — faqat manmanlik (kibr), koʻz-koʻz qilish uchun va musulmonlarga zarar yetkazish maqsadida — ot saqlasa, uning otlari u uchun gunoh (manbai) boʻladi», — dedilar. Allohning Rasuli ﷺ dan eshaklar haqida soʻralganda, u zot: «Ular haqida menga — har narsaga tatbiq etiladigan (mana bu) yagona, keng qamrovli oyatdan boshqa — biror (maxsus narsa) nozil qilinmadi: ‹Kim zarra miqdorida yaxshilik qilsa, uni (uning savobini) Qiyomat kuni koʻradi› (Zalzala, 7)», — deb javob berdilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «От сақлаш — баъзи (киши) учун савоб, бошқаси учун паноҳ (яъни ризқ топиш воситаси), учинчиси учун (гуноҳ) юки бўлиши мумкин. От кимга савоб бўлади — у Аллоҳ йўлида (жиҳод учун) от сақлаб, уни яйлов (ёки боғ)да узун арқонга боғлаган киши(дир): ўша от узун арқони (етган жойда) яйлов ёки боғдан еган (нарса)си миқдорида унга савоб бўлади; агар ўша от арқонини узиб, бир ёки икки тепаликдан ўца, унинг (ҳар бир) изи ва тезаги — эгаси учун савоб (сифатида) ёзилади; агар у бир дарёдан ўтиб, ундан ичса, гарчи (эгаси) уни ўша пайтда суғоришни ният қилмаган бўлса ҳам, бу (ҳам) эгаси учун савоб ҳисобланади. От — иккинчи киши учун камбағалликдан паноҳ(дир): у (киши) — бировдан (нарса) сўрамаслик учун — ризқ топиш мақсадида от сақлайди ва шу билан бирга (от орқали топган молида) Аллоҳнинг ҳақини (закотини) беради ҳамда уларни (отларни) ҳаддан ортиқ юкламайди. Ким — фақат манманлик (кибр), кўз-кўз қилиш учун ва мусулмонларга зарар етказиш мақсадида — от сақласа, унинг отлари у учун гуноҳ (манбаи) бўлади», — дедилар. Аллоҳнинг Расули ﷺ дан эшаклар ҳақида сўралганда, у зот: «Улар ҳақида менга — ҳар нарсага татбиқ этиладиган (мана бу) ягона, кенг қамровли оятдан бошқа — бирор (махсус нарса) нозил қилинмади: ‹Ким зарра миқдорида яхшилик қилса, уни (унинг савобини) Қиёмат куни кўради› (Залзала, 7)», — деб жавоб бердилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ يَزِيدَ، مَوْلَى الْمُنْبَعِثِ عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَهُ عَنِ اللُّقَطَةِ، فَقَالَ ‏"‏ اعْرِفْ عِفَاصَهَا وَوِكَاءَهَا، ثُمَّ عَرِّفْهَا سَنَةً، فَإِنْ جَاءَ صَاحِبُهَا وَإِلاَّ فَشَأْنَكَ بِهَا ‏"‏‏.‏ قَالَ فَضَالَّةُ الْغَنَمِ قَالَ ‏"‏ هِيَ لَكَ أَوْ لأَخِيكَ أَوْ لِلذِّئْبِ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَضَالَّةُ الإِبِلِ قَالَ ‏"‏ مَالَكَ وَلَهَا مَعَهَا سِقَاؤُهَا وَحِذَاؤُهَا، تَرِدُ الْمَاءَ وَتَأْكُلُ الشَّجَرَ، حَتَّى يَلْقَاهَا رَبُّهَا ‏"‏‏.‏

Zayd ibn Xolid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Allohning Rasuli ﷺ ning oldiga kelib, luqta (topib olingan narsa) haqida soʻradi. Paygʻambar ﷺ: «Uning idishi (xaltasi) va bogʻichini (yaxshilab) eslab qol, soʻng uni bir yil davomida (elga) eʼlon qil; agar uning egasi paydo boʻlsa, uni unga ber; aks holda, uni xohlaganingdek ishlat», — dedilar. U kishi: «Yoʻqolgan qoʻy-chi?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «U — sen uchun, yoki birodaring uchun, yoki boʻri uchun(dir)», — dedilar. U kishi: «Yoʻqolgan tuya-chi?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Sen uni nega olasan — uning oʻz suv idishi (oshqozoni) va tuyoqlari bor; u suvli joylarga yetib bora oladi va — to egasi uni topguncha — daraxtlardan yeb (yashab tura) oladi», — dedilar.Зайд ибн Холид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг олдига келиб, луқта (топиб олинган нарса) ҳақида сўради. Пайғамбар ﷺ: «Унинг идиши (халтаси) ва боғичини (яхшилаб) эслаб қол, сўнг уни бир йил давомида (элга) эълон қил; агар унинг эгаси пайдо бўлса, уни унга бер; акс ҳолда, уни хоҳлаганингдек ишлат», — дедилар. У киши: «Йўқолган қўй-чи?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «У — сен учун, ёки биродаринг учун, ёки бўри учун(дир)», — дедилар. У киши: «Йўқолган туя-чи?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Сен уни нега оласан — унинг ўз сув идиши (ошқозони) ва туёқлари бор; у сувли жойларга етиб бора олади ва — то эгаси уни топгунча — дарахтлардан еб (яшаб тура) олади», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ الزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لأَنْ يَأْخُذَ أَحَدُكُمْ أَحْبُلاً، فَيَأْخُذَ حُزْمَةً مِنْ حَطَبٍ فَيَبِيعَ، فَيَكُفَّ اللَّهُ بِهِ وَجْهَهُ، خَيْرٌ مِنْ أَنْ يَسْأَلَ النَّاسَ أُعْطِيَ أَمْ مُنِعَ ‏"‏‏.‏

Zubayr ibn Avvom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Shubhasiz, kishining bir arqon (olib, oʻtin kesib), bir bogʻlam oʻtin bogʻlab (uni) sotishi — bu orqali Alloh uning yuzini (doʻzaxdan) saqlaydi — birovdan soʻrashdan yaxshiroqdir; u (soʻralgan kishi) unga berishi yoki bermasligi (mumkin)», — dedilar.Зубайр ибн Аввом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Шубҳасиз, кишининг бир арқон (олиб, ўтин кесиб), бир боғлам ўтин боғлаб (уни) сотиши — бу орқали Аллоҳ унинг юзини (дўзахдан) сақлайди — бировдан сўрашдан яхшироқдир; у (сўралган киши) унга бериши ёки бермаслиги (мумкин)», — дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي عُبَيْدٍ، مَوْلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لأَنْ يَحْتَطِبَ أَحَدُكُمْ حُزْمَةً عَلَى ظَهْرِهِ خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يَسْأَلَ أَحَدًا فَيُعْطِيَهُ أَوْ يَمْنَعَهُ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Shubhasiz, sizning bir bogʻlam oʻtin yigʻib, uni yelkangda koʻtarish(ib sotish va shu bilan kun kechirish)ing — biror kishidan soʻrashdan yaxshiroqdir; u (soʻralgan) senga berishi yoki bermasligi (mumkin)», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Шубҳасиз, сизнинг бир боғлам ўтин йиғиб, уни елкангда кўтариш(иб сотиш ва шу билан кун кечириш)инг — бирор кишидан сўрашдан яхшироқдир; у (сўралган) сенга бериши ёки бермаслиги (мумкин)», — дедилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ أَبِيهِ، حُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ـ رضى الله عنهم ـ أَنَّهُ قَالَ أَصَبْتُ شَارِفًا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي مَغْنَمٍ يَوْمَ بَدْرٍ قَالَ وَأَعْطَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَارِفًا أُخْرَى، فَأَنَخْتُهُمَا يَوْمًا عِنْدَ باب رَجُلٍ مِنَ الأَنْصَارِ، وَأَنَا أُرِيدُ أَنْ أَحْمِلَ عَلَيْهِمَا إِذْخِرًا لأَبِيعَهُ، وَمَعِي صَائِغٌ مِنْ بَنِي قَيْنُقَاعَ فَأَسْتَعِينَ بِهِ عَلَى وَلِيمَةِ فَاطِمَةَ، وَحَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ يَشْرَبُ فِي ذَلِكَ الْبَيْتِ مَعَهُ قَيْنَةٌ، فَقَالَتْ أَلاَ يَا حَمْزَ لِلشُّرُفِ النِّوَاءِ‏.‏ فَثَارَ إِلَيْهِمَا حَمْزَةُ بِالسَّيْفِ، فَجَبَّ أَسْنِمَتَهُمَا، وَبَقَرَ خَوَاصِرَهُمَا، ثُمَّ أَخَذَ مِنْ أَكْبَادِهِمَا‏.‏ قُلْتُ لاِبْنِ شِهَابٍ وَمِنَ السَّنَامِ قَالَ قَدْ جَبَّ أَسْنِمَتَهُمَا فَذَهَبَ بِهَا‏.‏ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ قَالَ عَلِيٌّ ـ رضى الله عنه ـ فَنَظَرْتُ إِلَى مَنْظَرٍ أَفْظَعَنِي فَأَتَيْتُ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَعِنْدَهُ زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ فَأَخْبَرْتُهُ الْخَبَرَ فَخَرَجَ وَمَعَهُ زَيْدٌ، فَانْطَلَقْتُ مَعَهُ، فَدَخَلَ عَلَى حَمْزَةَ فَتَغَيَّظَ عَلَيْهِ فَرَفَعَ حَمْزَةُ بَصَرَهُ وَقَالَ هَلْ أَنْتُمْ إِلاَّ عَبِيدٌ لآبَائِي فَرَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُقَهْقِرُ حَتَّى خَرَجَ عَنْهُمْ، وَذَلِكَ قَبْلَ تَحْرِيمِ الْخَمْرِ‏.‏

Husayn ibn Ali (Ali ibn Abu Tolibdan) rivoyat qiladi: Ali ibn Abu Tolib dedi: «Men Badr (jangi) kuni oʻz oʻlja ulushim sifatida bir urgʻochi tuya oldim va Allohning Rasuli ﷺ menga yana bir urgʻochi tuya berdi. Men ikkovini bir ansoriyning eshigi oldida choʻktirdim — ularga Izxir (oʻti)ni ortib, uni sotish va uning pulini Fotimaga uylanishimda (toʻy) valimam uchun ishlatish niyatida. Men bilan Bani Qaynuqoʼdan bir zargar (ham) bor edi. Hamza ibn Abdulmuttalib oʻsha uyda xamr (ichkilik) ichib oʻtirgan edi va bir kuychi ayol (qoʻshiq aytib): ‹Ey Hamza! (Mana bu) ikki semiz qari urgʻochi tuyani (soʻy va mehmonlaringga tort)!› — der edi. Bas, Hamza qilichini olib, oʻsha ikki tuya tomonga bordi va ularning oʻrkachlarini kesdi, biqinlarini yordi va jigarlarining bir qismini oldi». (Men Ibn Shihobdan: «U oʻrkach(lar)ning bir qismini oldimi?» — deb soʻradim. U: «U ularning oʻrkachlarini kesib, olib ketdi», — deb javob berdi.) Ali davom etdi: «Men bu dahshatli manzarani koʻrganimda, Paygʻambar ﷺ ning oldiga borib, u zotga bu xabarni aytdim. Paygʻambar ﷺ — oʻsha paytda u zot bilan birga boʻlgan Zayd ibn Horisa hamrohligida — (tashqariga) chiqdi va men ham ular bilan birga bordim. U zot Hamza oldiga borib, unga qattiq (gap) aytdi. Hamza koʻzini koʻtarib: ‹Sizlar mening ota-bobolarimning qullaridan boshqa (kim) edingiz?!› — dedi. Paygʻambar ﷺ orqaga chekinib, (tashqariga) chiqdi. Bu voqea — xamr (ichkilik) harom qilinishdan oldin (sodir) boʻldi».Ҳусайн ибн Али (Али ибн Абу Толибдан) ривоят қилади: Али ибн Абу Толиб деди: «Мен Бадр (жанги) куни ўз ўлжа улушим сифатида бир урғочи туя олдим ва Аллоҳнинг Расули ﷺ менга яна бир урғочи туя берди. Мен икковини бир ансорийнинг эшиги олдида чўктирдим — уларга Изхир (ўти)ни ортиб, уни сотиш ва унинг пулини Фотимага уйланишимда (тўй) валимам учун ишлатиш ниятида. Мен билан Бани Қайнуқўдан бир заргар (ҳам) бор эди. Ҳамза ибн Абдулмутталиб ўша уйда хамр (ичкилик) ичиб ўтирган эди ва бир куйчи аёл (қўшиқ айтиб): ‹Эй Ҳамза! (Мана бу) икки семиз қари урғочи туяни (сўй ва меҳмонларингга торт)!› — дер эди. Бас, Ҳамза қиличини олиб, ўша икки туя томонга борди ва уларнинг ўркачларини кесди, биқинларини ёрди ва жигарларининг бир қисмини олди». (Мен Ибн Шиҳобдан: «У ўркач(лар)нинг бир қисмини олдими?» — деб сўрадим. У: «У уларнинг ўркачларини кесиб, олиб кетди», — деб жавоб берди.) Али давом этди: «Мен бу даҳшатли манзарани кўрганимда, Пайғамбар ﷺ нинг олдига бориб, у зотга бу хабарни айтдим. Пайғамбар ﷺ — ўша пайтда у зот билан бирга бўлган Зайд ибн Ҳориса ҳамроҳлигида — (ташқарига) чиқди ва мен ҳам улар билан бирга бордим. У зот Ҳамза олдига бориб, унга қаттиқ (гап) айтди. Ҳамза кўзини кўтариб: ‹Сизлар менинг ота-боболаримнинг қулларидан бошқа (ким) эдингиз?!› — деди. Пайғамбар ﷺ орқага чекиниб, (ташқарига) чиқди. Бу воқеа — хамр (ичкилик) ҳаром қилинишдан олдин (содир) бўлди».

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسًا ـ رضى الله عنه ـ قَالَ أَرَادَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُقْطِعَ مِنَ الْبَحْرَيْنِ، فَقَالَتِ الأَنْصَارُ حَتَّى تُقْطِعَ لإِخْوَانِنَا مِنَ الْمُهَاجِرِينَ مِثْلَ الَّذِي تُقْطِعُ لَنَا قَالَ ‏"‏ سَتَرَوْنَ بَعْدِي أَثَرَةً فَاصْبِرُوا حَتَّى تَلْقَوْنِي ‏"‏‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ ansorlarga Bahraynning (ekilmagan yeri)dan bir qismini berishni qaror qildi. Ansorlar: «(Biz uni qabul qilmaymiz) — to siz xuddi shunday (ulush)ni bizning muhojir birodarlarimizga (Qurayshdan) bermaguningizcha», — dedi. U zot: «(Ey ansorlar!) Sizlar tezda — boshqalar (sizdan) afzal koʻrilishini (yaʼni oʻzlaringiz mahrum qoldirilishingizni) — koʻrasizlar; bas, to siz meni (Qiyomat kuni Havz boʻyida) uchratguncha — sabr qilinglar», — dedilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ ансорларга Баҳрайннинг (экилмаган ери)дан бир қисмини беришни қарор қилди. Ансорлар: «(Биз уни қабул қилмаймиз) — то сиз худди шундай (улуш)ни бизнинг муҳожир биродарларимизга (Қурайшдан) бермагунингизча», — деди. У зот: «(Эй ансорлар!) Сизлар тезда — бошқалар (сиздан) афзал кўрилишини (яъни ўзларингиз маҳрум қолдирилишингизни) — кўрасизлар; бас, то сиз мени (Қиёмат куни Ҳавз бўйида) учратгунча — сабр қилинглар», — дедилар.

وَقَالَ اللَّيْثُ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ دَعَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الأَنْصَارَ لِيُقْطِعَ لَهُمْ بِالْبَحْرَيْنِ، فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ فَعَلْتَ فَاكْتُبْ لإِخْوَانِنَا مِنْ قُرَيْشٍ بِمِثْلِهَا، فَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ إِنَّكُمْ سَتَرَوْنَ بَعْدِي أَثَرَةً فَاصْبِرُوا حَتَّى تَلْقَوْنِي ‏"‏‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ ansorlarni — ularga Bahrayn (yeri)dan bir qismini berishni (xohlab) — chaqirdi. Ular: «Yo Rasululloh! Agar siz buni bizga bersangiz, bizning Quraysh (muhojir) birodarlarimizga ham xuddi shunday hujjat yozing», — dedi. Lekin Paygʻambar ﷺ ning (berishga) yetarli (yeri) yoʻq edi va u zot: «Mendan keyin siz odamlarning (boshqalarni) afzal koʻrishini (oʻzlaringiz mahrum qoldirilishini) koʻrasizlar; bas, to siz meni uchratguncha — sabr qilinglar», — dedilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ ансорларни — уларга Баҳрайн (ери)дан бир қисмини беришни (хоҳлаб) — чақирди. Улар: «Ё Расулуллоҳ! Агар сиз буни бизга берсангиз, бизнинг Қурайш (муҳожир) биродарларимизга ҳам худди шундай ҳужжат ёзинг», — деди. Лекин Пайғамбар ﷺ нинг (беришга) етарли (ери) йўқ эди ва у зот: «Мендан кейин сиз одамларнинг (бошқаларни) афзал кўришини (ўзларингиз маҳрум қолдирилишини) кўрасизлар; бас, то сиз мени учратгунча — сабр қилинглар», — дедилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُلَيْحٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ هِلاَلِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي عَمْرَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مِنْ حَقِّ الإِبِلِ أَنْ تُحْلَبَ عَلَى الْمَاءِ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Urgʻochi tuyaning haqlaridan biri — uni suv (boʻyi)da sogʻish(dir) (toki muhtoj kishilar ham undan ichsin)», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Урғочи туянинг ҳақларидан бири — уни сув (бўйи)да соғиш(дир) (токи муҳтож кишилар ҳам ундан ичсин)», — дедилар.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، حَدَّثَنِي ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنِ ابْتَاعَ نَخْلاً بَعْدَ أَنْ تُؤَبَّرَ فَثَمَرَتُهَا لِلْبَائِعِ، إِلاَّ أَنْ يَشْتَرِطَ الْمُبْتَاعُ، وَمَنِ ابْتَاعَ عَبْدًا وَلَهُ مَالٌ فَمَالُهُ لِلَّذِي بَاعَهُ إِلاَّ أَنْ يَشْتَرِطَ الْمُبْتَاعُ ‏"‏‏.‏ وَعَنْ مَالِكٍ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنْ عُمَرَ فِي الْعَبْدِ‏.‏

Abdulloh (ibn Umar) (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Allohning Rasuli ﷺ ning shunday deganini eshitdim: «Agar kishi changlatilgan (chetilgan) xurmo daraxtlarini sotib olsa, meva — sotuvchiga tegishli(dir), magar xaridor (uni oʻziga boʻlishi)ni shart qilsa; va agar kishi mol-mulki boʻlgan bir qulni sotib olsa, (oʻsha) mol-mulk — sotuvchiga tegishli(dir), magar xaridor (uni oʻziga boʻlishi)ni shart qilsa», — dedilar.Абдуллоҳ (ибн Умар) (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: «Агар киши чанглатилган (четилган) хурмо дарахтларини сотиб олса, мева — сотувчига тегишли(дир), магар харидор (уни ўзига бўлиши)ни шарт қилса; ва агар киши мол-мулки бўлган бир қулни сотиб олса, (ўша) мол-мулк — сотувчига тегишли(дир), магар харидор (уни ўзига бўлиши)ни шарт қилса», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ ـ رضى الله عنهم ـ قَالَ رَخَّصَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ تُبَاعَ الْعَرَايَا بِخَرْصِهَا تَمْرًا‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Araya xurmosini — (daraxtdagi mevani) tahminan oʻlchab — quruq xurmoga sotishga ruxsat berdi.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Арая хурмосини — (дарахтдаги мевани) таҳминан ўлчаб — қуруқ хурмога сотишга рухсат берди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَطَاءٍ، سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ نَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْمُخَابَرَةِ، وَالْمُحَاقَلَةِ، وَعَنِ الْمُزَابَنَةِ، وَعَنْ بَيْعِ الثَّمَرِ حَتَّى يَبْدُوَ صَلاَحُهَا، وَأَنْ لاَ تُبَاعَ إِلاَّ بِالدِّينَارِ وَالدِّرْهَمِ، إِلاَّ الْعَرَايَا‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ muxobara, muhoqala va muzobana (deb atalgan savdolar)dan hamda mevani — to u ofat (kasallik)dan xoli boʻlguncha — sotishdan qaytardi. U zot mevani — Araya(dan) boshqa — puldan oʻzga (narsa)ga sotishdan (ham) qaytardi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ мухобара, муҳоқала ва музобана (деб аталган савдолар)дан ҳамда мевани — то у офат (касаллик)дан холи бўлгунча — сотишдан қайтарди. У зот мевани — Арая(дан) бошқа — пулдан ўзга (нарса)га сотишдан (ҳам) қайтарди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ قَزَعَةَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ حُصَيْنٍ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ، مَوْلَى أَبِي أَحْمَدَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ رَخَّصَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي بَيْعِ الْعَرَايَا بِخَرْصِهَا مِنَ التَّمْرِ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ أَوْ فِي خَمْسَةِ أَوْسُقٍ، شَكَّ دَاوُدُ فِي ذَلِكَ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Araya xurmosini — (daraxtdagi mevani) tahminan oʻlchab — quruq xurmoga sotishga ruxsat berdi; bu (miqdor) besh vasqdan kam yoki besh vasq boʻlishi (kerak). (Dovud (rivoyatchi) — aniq miqdor haqida — ishonchli emas.)Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Арая хурмосини — (дарахтдаги мевани) таҳминан ўлчаб — қуруқ хурмога сотишга рухсат берди; бу (миқдор) беш васқдан кам ёки беш васқ бўлиши (керак). (Довуд (ривоятчи) — аниқ миқдор ҳақида — ишончли эмас.)

حَدَّثَنَا زَكَرِيَّاءُ بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا أَبُو أُسَامَةَ، قَالَ أَخْبَرَنِي الْوَلِيدُ بْنُ كَثِيرٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي بُشَيْرُ بْنُ يَسَارٍ، مَوْلَى بَنِي حَارِثَةَ أَنَّ رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ، وَسَهْلَ بْنَ أَبِي حَثْمَةَ، حَدَّثَاهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الْمُزَابَنَةِ بَيْعِ الثَّمَرِ بِالتَّمْرِ، إِلاَّ أَصْحَابَ الْعَرَايَا فَإِنَّهُ أَذِنَ لَهُمْ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ حَدَّثَنِي بُشَيْرٌ مِثْلَهُ‏.‏

Rofeʼ ibn Xadij va Sahl ibn Abu Hasma (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ muzobana — yaʼni mevani (daraxtdagi mevaga) sotish — dan qaytardi, magar Araya (boʻlsa, mustasno); u zot Araya egalariga bunday savdoga ruxsat berdi.Рофеъ ибн Хадиж ва Саҳл ибн Абу Ҳасма (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ музобана — яъни мевани (дарахтдаги мевага) сотиш — дан қайтарди, магар Арая (бўлса, мустасно); у зот Арая эгаларига бундай савдога рухсат берди.