Abu Said Sa'd ibn Molik al-Xudriy

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي صَعْصَعَةَ الأَنْصَارِيِّ، ثُمَّ الْمَازِنِيِّ عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ قَالَ لَهُ ‏"‏ إِنِّي أَرَاكَ تُحِبُّ الْغَنَمَ وَالْبَادِيَةَ، فَإِذَا كُنْتَ فِي غَنَمِكَ أَوْ بَادِيَتِكَ فَأَذَّنْتَ بِالصَّلاَةِ فَارْفَعْ صَوْتَكَ بِالنِّدَاءِ، فَإِنَّهُ لاَ يَسْمَعُ مَدَى صَوْتِ الْمُؤَذِّنِ جِنٌّ وَلاَ إِنْسٌ وَلاَ شَىْءٌ إِلاَّ شَهِدَ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو سَعِيدٍ سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Abdurrahmon (otasidan, u Abu Saiddan) rivoyat qiladi: Abu Said al-Xudriy otamga dedi: «Men seni qoʻy va sahroni yaxshi koʻradigan koʻraman. Bas, qoʻying bilan yoki sahroda boʻlganingda namozga azon aytmoqchi boʻlsang, ovozingni baland qil — chunki azon ovozini eshitgan har kim, inson boʻlsin, jin yoki boshqa maxluq boʻlsin, Qiyomat kuni sen uchun guvoh boʻladi». Abu Said qoʻshimcha qildi: «Men buni (bu rivoyatni) Rasululloh ﷺ dan eshitdim».Абдурраҳмон (отасидан, у Абу Саиддан) ривоят қилади: Абу Саид ал-Худрий отамга деди: «Мен сени қўй ва саҳрони яхши кўрадиган кўраман. Бас, қўйинг билан ёки саҳрода бўлганингда намозга азон айтмоқчи бўлсанг, овозингни баланд қил — чунки азон овозини эшитган ҳар ким, инсон бўлсин, жин ёки бошқа махлуқ бўлсин, Қиёмат куни сен учун гувоҳ бўлади». Абу Саид қўшимча қилди: «Мен буни (бу ривоятни) Расулуллоҳ ﷺ дан эшитдим».

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا مَنْ، لَقِيَ الْوَفْدَ الَّذِينَ قَدِمُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ عَبْدِ الْقَيْسِ ‏.‏ قَالَ سَعِيدٌ وَذَكَرَ قَتَادَةُ أَبَا نَضْرَةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ فِي حَدِيثِهِ هَذَا ‏.‏ أَنَّ أُنَاسًا مِنْ عَبْدِ الْقَيْسِ قَدِمُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنَّا حَىٌّ مِنْ رَبِيعَةَ وَبَيْنَنَا وَبَيْنَكَ كُفَّارُ مُضَرَ وَلاَ نَقْدِرُ عَلَيْكَ إِلاَّ فِي أَشْهُرِ الْحُرُمِ فَمُرْنَا بِأَمْرٍ نَأْمُرُ بِهِ مَنْ وَرَاءَنَا وَنَدْخُلُ بِهِ الْجَنَّةَ إِذَا نَحْنُ أَخَذْنَا بِهِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ آمُرُكُمْ بِأَرْبَعٍ وَأَنْهَاكُمْ عَنْ أَرْبَعٍ اعْبُدُوا اللَّهَ وَلاَ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَأَقِيمُوا الصَّلاَةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَصُومُوا رَمَضَانَ وَأَعْطُوا الْخُمُسَ مِنَ الْغَنَائِمِ وَأَنْهَاكُمْ عَنْ أَرْبَعٍ عَنِ الدُّبَّاءِ وَالْحَنْتَمِ وَالْمُزَفَّتِ وَالنَّقِيرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا يَا نَبِيَّ اللَّهِ مَا عِلْمُكَ بِالنَّقِيرِ قَالَ ‏"‏ بَلَى جِذْعٌ تَنْقُرُونَهُ فَتَقْذِفُونَ فِيهِ مِنَ الْقُطَيْعَاءِ - قَالَ سَعِيدٌ أَوْ قَالَ مِنَ التَّمْرِ - ثُمَّ تَصُبُّونَ فِيهِ مِنَ الْمَاءِ حَتَّى إِذَا سَكَنَ غَلَيَانُهُ شَرِبْتُمُوهُ حَتَّى إِنَّ أَحَدَكُمْ - أَوْ إِنَّ أَحَدَهُمْ - لَيَضْرِبُ ابْنَ عَمِّهِ بِالسَّيْفِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْقَوْمِ رَجُلٌ أَصَابَتْهُ جِرَاحَةٌ كَذَلِكَ ‏.‏ قَالَ وَكُنْتُ أَخْبَأُهَا حَيَاءً مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ فَفِيمَ نَشْرَبُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ فِي أَسْقِيَةِ الأَدَمِ الَّتِي يُلاَثُ عَلَى أَفْوَاهِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَرْضَنَا كَثِيرَةُ الْجِرْذَانِ وَلاَ تَبْقَى بِهَا أَسْقِيَةُ الأَدَمِ ‏.‏ فَقَالَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَإِنْ أَكَلَتْهَا الْجِرْذَانُ وَإِنْ أَكَلَتْهَا الْجِرْذَانُ وَإِنْ أَكَلَتْهَا الْجِرْذَانُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَقَالَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لأَشَجِّ عَبْدِ الْقَيْسِ ‏"‏ إِنَّ فِيكَ لَخَصْلَتَيْنِ يُحِبُّهُمَا اللَّهُ الْحِلْمُ وَالأَنَاةُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abdulqaysdan baʼzi kishilar Rasululloh ﷺ ning huzuriga kelib: «Ey Allohning Paygʻambari, biz — Rabiadan boʻlgan bir qabila(miz) va biz bilan Sizning orangizda Muzar kofirlari (yashaydi); biz Sizga faqat harom oylarda yetib kela olamiz. Bas, bizga ortimizdagi (kishi)larga buyuradigan va (oʻzimiz) amal qilsak, (u sababli) jannatga kiradigan biror ishni buyuring», dedilar. Rasululloh ﷺ: «Sizlarni toʻrt narsaga buyuraman va toʻrt narsadan qaytaraman: Allohga ibodat qilinglar va Unga hech narsani sherik qilmanglar, namozni toʻkis ado etinglar, zakot beringlar, Ramazon roʻzasini tutinglar va oʻljalardan beshdan birini beringlar; va sizlarni toʻrt narsadan qaytaraman: dabbo, hantam, muzaffat va naqirdan», dedilar. Ular: «Ey Allohning Paygʻambari, naqir haqida sizning bilimingiz qanday (naqir nima)?» dedilar. (Rasululloh): «Albatta (bilaman) — u (xurmo) tana(si)ki, sizlar uni oʻyib, ichiga qutayʼo (xom xurmo)dan — Said: ‹yoki: xurmodan dedi›, dedi — tashlaysizlar, soʻng ustiga suv quyasizlar; nihoyat uning qaynashi (achishi) tingach, uni ichasizlar — hatto biringiz — yoki: ulardan biri — amakivachchasini qilich bilan urib (yuboradigan darajada mast boʻladi)», dedilar. (Roviy) dedi: Qavm orasida shunday (mastlik tufayli) jarohat yetgan bir kishi bor edi. U dedi: Men buni Rasululloh ﷺ dan uyalib yashirib turardim. Soʻng: «(Bu idishlarni tark etsak) biz nimada ichamiz, ey Allohning Rasuli?» dedim. (Rasululloh): «Ogʻzi (ip bilan) bogʻlanadigan teri meshlarda», dedilar. Ular: «Ey Allohning Rasuli, bizning yurtimizda kalamushlar koʻp, (shu sababli) teri meshlar (butun) qolmaydi», dedilar. Shunda Allohning Paygʻambari ﷺ: «Garchi ularni kalamushlar yeb (teshib) qoʻysa ham, garchi ularni kalamushlar yeb qoʻysa ham, garchi ularni kalamushlar yeb qoʻysa ham (mayli, shu meshlarda iching)», dedilar. (Roviy) dedi: Allohning Paygʻambari ﷺ Abdulqaysning Ashajjiga: «Albatta senda Alloh suyadigan ikki xislat bor: hilm va shoshmaslik», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абдулқайсдан баъзи кишилар Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳузурига келиб: «Эй Аллоҳнинг Пайғамбари, биз — Рабиадан бўлган бир қабила(миз) ва биз билан Сизнинг орангизда Музар кофирлари (яшайди); биз Сизга фақат ҳаром ойларда етиб кела оламиз. Бас, бизга ортимиздаги (киши)ларга буюрадиган ва (ўзимиз) амал қилсак, (у сабабли) жаннатга кирадиган бирор ишни буюринг», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Сизларни тўрт нарсага буюраман ва тўрт нарсадан қайтараман: Аллоҳга ибодат қилинглар ва Унга ҳеч нарсани шерик қилманглар, намозни тўкис адо этинглар, закот беринглар, Рамазон рўзасини тутинглар ва ўлжалардан бешдан бирини беринглар; ва сизларни тўрт нарсадан қайтараман: даббо, ҳантам, музаффат ва нақирдан», дедилар. Улар: «Эй Аллоҳнинг Пайғамбари, нақир ҳақида сизнинг билимингиз қандай (нақир нима)?» дедилар. (Расулуллоҳ): «Албатта (биламан) — у (хурмо) тана(си)ки, сизлар уни ўйиб, ичига қутайъо (хом хурмо)дан — Саид: ‹ёки: хурмодан деди›, деди — ташлайсизлар, сўнг устига сув қуясизлар; ниҳоят унинг қайнаши (ачиши) тингач, уни ичасизлар — ҳатто бирингиз — ёки: улардан бири — амакиваччасини қилич билан уриб (юборадиган даражада маст бўлади)», дедилар. (Ровий) деди: Қавм орасида шундай (мастлик туфайли) жароҳат етган бир киши бор эди. У деди: Мен буни Расулуллоҳ ﷺ дан уялиб яшириб турардим. Сўнг: «(Бу идишларни тарк этсак) биз нимада ичамиз, эй Аллоҳнинг Расули?» дедим. (Расулуллоҳ): «Оғзи (ип билан) боғланадиган тери мешларда», дедилар. Улар: «Эй Аллоҳнинг Расули, бизнинг юртимизда каламушлар кўп, (шу сабабли) тери мешлар (бутун) қолмайди», дедилар. Шунда Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺ: «Гарчи уларни каламушлар еб (тешиб) қўйса ҳам, гарчи уларни каламушлар еб қўйса ҳам, гарчи уларни каламушлар еб қўйса ҳам (майли, шу мешларда ичинг)», дедилар. (Ровий) деди: Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺ Абдулқайснинг Ашажжига: «Албатта сенда Аллоҳ суядиган икки хислат бор: ҳилм ва шошмаслик», дедилар.

حَدَّثَنَا هُدْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، وَعَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى، أَنَّ الْمُغِيرَةَ بْنَ شُعْبَةَ، قَالَ تَخَلَّفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ هَذِهِ الْقِصَّةَ ‏.‏ قَالَ فَأَتَيْنَا النَّاسَ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ يُصَلِّي بِهِمُ الصُّبْحَ فَلَمَّا رَأَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَرَادَ أَنْ يَتَأَخَّرَ فَأَوْمَأَ إِلَيْهِ أَنْ يَمْضِيَ - قَالَ - فَصَلَّيْتُ أَنَا وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم خَلْفَهُ رَكْعَةً فَلَمَّا سَلَّمَ قَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّى الرَّكْعَةَ الَّتِي سُبِقَ بِهَا وَلَمْ يَزِدْ عَلَيْهَا شَيْئًا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ وَابْنُ الزُّبَيْرِ وَابْنُ عُمَرَ يَقُولُونَ مَنْ أَدْرَكَ الْفَرْدَ مِنَ الصَّلاَةِ عَلَيْهِ سَجْدَتَا السَّهْوِ ‏.‏

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ (safarda yoʻldan) orqada qoldilar. Soʻng (roviy) shu qissani zikr qildi: «Biz odamlarning oldiga keldik — Abdurahmon ibn Avf ularga bomdod namozini oʻqitayotgan edi. U Paygʻambar ﷺ ni koʻrgach, orqaga chekinmoqchi boʻldi; (lekin) u zot unga (namozni) davom ettirishga ishora qildilar. Men va Paygʻambar ﷺ uning orqasida bir rakat (namoz) oʻqidik. U salom berganida, Paygʻambar ﷺ turib, (boy berilgan) bir rakatni oʻqidilar va unga hech narsa qoʻshmadilar». Abu Dovud aytdi: Abu Said al-Xudriy, Ibnuz-Zubayr va Ibn Umar: «Kim namozning toq (rakati)ga yetsa, unga ikki sahv sajdasi (lozim)», — deyishadi.Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ (сафарда йўлдан) орқада қолдилар. Сўнг (ровий) шу қиссани зикр қилди: «Биз одамларнинг олдига келдик — Абдураҳмон ибн Авф уларга бомдод намозини ўқитаётган эди. У Пайғамбар ﷺ ни кўргач, орқага чекинмоқчи бўлди; (лекин) у зот унга (намозни) давом эттиришга ишора қилдилар. Мен ва Пайғамбар ﷺ унинг орқасида бир ракат (намоз) ўқидик. У салом берганида, Пайғамбар ﷺ туриб, (бой берилган) бир ракатни ўқидилар ва унга ҳеч нарса қўшмадилар». Абу Довуд айтди: Абу Саид ал-Худрий, Ибнуз-Зубайр ва Ибн Умар: «Ким намознинг тоқ (ракати)га етса, унга икки саҳв саждаси (лозим)», — дейишади.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، قَالَ حَدَّثَنِي يَزِيدُ بْنُ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، عَنْ عَمَّارٍ، قَالَ حَضَرَتْ جَنَازَةُ صَبِيٍّ وَامْرَأَةٍ فَقُدِّمَ الصَّبِيُّ مِمَّا يَلِي الْقَوْمَ وَوُضِعَتِ الْمَرْأَةُ وَرَاءَهُ فَصَلَّى عَلَيْهِمَا وَفِي الْقَوْمِ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو قَتَادَةَ وَأَبُو هُرَيْرَةَ فَسَأَلْتُهُمْ عَنْ ذَلِكَ فَقَالُوا السُّنَّةُ ‏.‏

Ammor ibn Yosir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir bola va bir ayolning janozasi keltirildi. Bola jamoatga yaqin joyga qoʻyildi, ayol esa uning ortiga qoʻyildi va ularga janoza namozi oʻqildi. Jamoat orasida Abu Said al-Xudriy, Ibn Abbos, Abu Qatoda va Abu Hurayra bor edilar. Men ulardan bu haqda soʻradim, ular: «Bu sunnatdir», dedilar.Аммор ибн Ёсир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир бола ва бир аёлнинг жанозаси келтирилди. Бола жамоатга яқин жойга қўйилди, аёл эса унинг ортига қўйилди ва уларга жаноза намози ўқилди. Жамоат орасида Абу Саид ал-Худрий, Ибн Аббос, Абу Қатода ва Абу Ҳурайра бор эдилар. Мен улардан бу ҳақда сўрадим, улар: «Бу суннатдир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ، يَقُولُ الدِّرْهَمُ بِالدِّرْهَمِ وَالدِّينَارُ بِالدِّينَارِ ‏.‏ فَقُلْتُ إِنِّي سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ يَقُولُ غَيْرَ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَمَا إِنِّي لَقِيتُ ابْنَ عَبَّاسٍ فَقُلْتُ أَخْبِرْنِي عَنْ هَذَا الَّذِي تَقُولُ فِي الصَّرْفِ أَشَىْءٌ سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَمْ شَىْءٌ وَجَدْتَهُ فِي كِتَابِ اللَّهِ ‏.‏ فَقَالَ مَا وَجَدْتُهُ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَلاَ سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلَكِنْ أَخْبَرَنِي أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا الرِّبَا فِي النَّسِيئَةِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Abu Said al-Xudriyning: «Dirham dirhamga, dinor dinorga (barobar)», deyayotganini eshitdim. Shunda men: «Men Ibn Abbosning bundan boshqacha aytayotganini eshitgandim», dedim. U dedi: «Men Ibn Abbos bilan uchrashib, unga: ‹Menga sen sarroflik (pul almashtirish) haqida aytayotgan bu narsani xabar bergin, buni Rasululloh ﷺdan eshitganmisan yoki Alloh kitobidan topganmisan?› dedim. U: ‹Men buni Alloh kitobida topganim yoʻq va Rasulullohdan ham eshitmadim, lekin menga Usoma ibn Zayd Rasululloh ﷺ: «Riba faqat nasiyada (qarzga berishda) boʻladi», deganlarini xabar berdi›, dedi».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Абу Саид ал-Худрийнинг: «Дирҳам дирҳамга, динор динорга (баробар)», деяётганини эшитдим. Шунда мен: «Мен Ибн Аббоснинг бундан бошқача айтаётганини эшитгандим», дедим. У деди: «Мен Ибн Аббос билан учрашиб, унга: ‹Менга сен саррофлик (пул алмаштириш) ҳақида айтаётган бу нарсани хабар бергин, буни Расулуллоҳ ﷺдан эшитганмисан ёки Аллоҳ китобидан топганмисан?› дедим. У: ‹Мен буни Аллоҳ китобида топганим йўқ ва Расулуллоҳдан ҳам эшитмадим, лекин менга Усома ибн Зайд Расулуллоҳ ﷺ: «Риба фақат насияда (қарзга беришда) бўлади», деганларини хабар берди›, деди».

- وعن عبد الله بن عبد الرحمن بن أبي صعصعة أن أبا سعيد الخدري رضي الله عنه قال له‏:‏ ‏"‏إني أراك تحب الغنم والبادية فإذا كنت في غنمك- أو باديتك- فأذنت للصلاة، فارفع صوتك بالنداء، فإنه لا يسمع مدى صوت المؤذن جن، ولا إنس، ولا شيء، إلا شهد له يوم القيامة‏"‏ قال أبو سعيد‏:‏ سمعته من رسول الله صلى الله عليه وسلم ‏(‏‏(‏رواه البخاري‏)‏‏)‏‏.‏

(Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) (Abdurrahmonning otasiga shunday) dedi:) «Men seni qoʻy va badiya (choʻl)ni yaxshi koʻrasan deb bilaman; bas, qachon oʻz qoʻylaring (orasi)da yoki badiyangda boʻlsang-da, namozga azon aytsang, ovozingni nido (azon) bilan koʻtar; chunki azon aytuvchining ovozi yetadigan (masofa)dagi jin, ins (inson) yoki (boshqa) hech narsa — magar Qiyomat kuni uning uchun guvohlik beradi». Abu Said: «Men buni Rasululloh ﷺdan eshitganman», dedi.(Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) (Абдурраҳмоннинг отасига шундай) деди:) «Мен сени қўй ва бадия (чўл)ни яхши кўрасан деб биламан; бас, қачон ўз қўйларинг (ораси)да ёки бадиянгда бўлсанг-да, намозга азон айцанг, овозингни нидо (азон) билан кўтар; чунки азон айтувчининг овози етадиган (масофа)даги жин, инс (инсон) ёки (бошқа) ҳеч нарса — магар Қиёмат куни унинг учун гувоҳлик беради». Абу Саид: «Мен буни Расулуллоҳ ﷺдан эшитганман», деди.

عَن زَيْنَب بنت كَعْب: أَنَّ الْفُرَيْعَةَ بِنْتَ مَالِكِ بْنِ سِنَانٍ وَهِيَ أُخْتُ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَخْبَرَتْهَا أَنَّهَا جَاءَتْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ تَسْأَلُهُ أَنْ تَرْجِعَ إِلَى أَهْلِهَا فِي بَنِي خُدْرَةَ فَإِنَّ زَوْجَهَا خَرَجَ فِي طَلَبِ أَعْبُدٍ لَهُ أَبَقُوا فَقَتَلُوهُ قَالَتْ: فَسَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ أَرْجِعَ إِلَى أَهْلِي فَإِنَّ زَوْجِي لَمْ يَتْرُكْنِي فِي مَنْزِلٍ يَمْلِكُهُ وَلَا نَفَقَةٍ فَقَالَتْ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «نَعَمْ» . فَانْصَرَفْتُ حَتَّى إِذَا كُنْتُ فِي الْحُجْرَةِ أَوْ فِي الْمَسْجِدِ دَعَانِي فَقَالَ: «امْكُثِي فِي بَيْتِكِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ» . قَالَتْ: فَأَعْتَدَدْتُ فِيهِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا. رَوَاهُ مَالِكٌ وَالتِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَالدَّارِمِيُّ

Zaynab bint Kaʼb ibn Ujra (rahimahalloh)dan rivoyat qilinadiki, Abu Saʼid al-Xudriyning singlisi Furayʼa bint Molik ibn Sinon (roziyallohu anho) unga shuni xabar berdi: U Rasululloh ﷺning huzuriga kelib, Banu Xudrodagi oʻz oilasiga qaytishga ruxsat soʻradi. Eri esa qochib ketgan qullarini izlab chiqqan, Qadum chetiga yetganda ularga yetib olgan, ammo (qullar) uni oʻldirib qoʻyishgan edi. U aytdi: «Men Rasululloh ﷺdan oʻz oilamga qaytishimga ruxsat soʻradim, chunki erim menga oʻziga tegishli boshpana ham, nafaqa ham qoldirmagan edi». U aytdi: «Rasululloh ﷺ: ‹Ha (qaytaver)›, dedilar. Men ortga qaytdim. Hujraga yoki masjidga yetganimda, Rasululloh ﷺ meni chaqirdilar yoki men haqimda amr qildilar-da, men chaqirildim. Shunda u zot: ‹Qanday deding?› dedilar. Men erimning ahvoli haqida aytib bergan voqeani u zotga qaytarib aytib berdim. U zot: ‹(Idda) muddati toʻlguncha oʻz uyingda turgin›, dedilar». U aytdi: «Shunda men oʻsha (uyda) toʻrt oyu oʻn kun idda saqladim». U aytdi: «Usmon (xalifa) boʻlganida, menga (odam) yuborib, shu haqda mendan soʻradi. Men unga xabar berdim, u shunga ergashdi va shu bilan hukm chiqardi». Muhammad ibn Bashshor ham Yahyo ibn Saʼid orqali Saʼd ibn Ishoq ibn Kaʼb ibn Ujradan shunga oʻxshash maʼnoda zikr qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va ulardan boshqalardan boʻlgan ilm ahlining koʻpchiligi huzurida amal shu hadisga binoandir — ular idda saqlayotgan ayolning idda muddati tugaguncha eri uyidan boshqa joyga koʻchishini joiz koʻrmaganlar. Bu Sufyon as-Savriy, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahli esa: ayol eri uyida idda saqlamasa ham, xohlagan joyida idda saqlashi mumkin, dedilar. Abu Iso aytdi: Birinchi soʻz sahihroqdir.Зайнаб бинт Каъб ибн Ужра (раҳимаҳаллоҳ)дан ривоят қилинадики, Абу Саъид ал-Худрийнинг синглиси Фурайъа бинт Молик ибн Синон (розияллоҳу анҳо) унга шуни хабар берди: У Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурига келиб, Бану Худродаги ўз оиласига қайтишга рухсат сўради. Эри эса қочиб кетган қулларини излаб чиққан, Қадум четига етганда уларга етиб олган, аммо (қуллар) уни ўлдириб қўйишган эди. У айтди: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан ўз оиламга қайтишимга рухсат сўрадим, чунки эрим менга ўзига тегишли бошпана ҳам, нафақа ҳам қолдирмаган эди». У айтди: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ҳа (қайтавер)›, дедилар. Мен ортга қайтдим. Ҳужрага ёки масжидга етганимда, Расулуллоҳ ﷺ мени чақирдилар ёки мен ҳақимда амр қилдилар-да, мен чақирилдим. Шунда у зот: ‹Қандай дединг?› дедилар. Мен эримнинг аҳволи ҳақида айтиб берган воқеани у зотга қайтариб айтиб бердим. У зот: ‹(Идда) муддати тўлгунча ўз уйингда тургин›, дедилар». У айтди: «Шунда мен ўша (уйда) тўрт ою ўн кун идда сақладим». У айтди: «Усмон (халифа) бўлганида, менга (одам) юбориб, шу ҳақда мендан сўради. Мен унга хабар бердим, у шунга эргашди ва шу билан ҳукм чиқарди». Муҳаммад ибн Башшор ҳам Яҳё ибн Саъид орқали Саъд ибн Ишоқ ибн Каъб ибн Ужрадан шунга ўхшаш маънода зикр қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва улардан бошқалардан бўлган илм аҳлининг кўпчилиги ҳузурида амал шу ҳадисга биноандир — улар идда сақлаётган аёлнинг идда муддати тугагунча эри уйидан бошқа жойга кўчишини жоиз кўрмаганлар. Бу Суфён ас-Саврий, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли эса: аёл эри уйида идда сақламаса ҳам, хоҳлаган жойида идда сақлаши мумкин, дедилар. Абу Исо айтди: Биринчи сўз саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ فَضَالَةَ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا هِشَامٌ الدَّسْتُوَائِيُّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ قَالَ‏:‏ أَتَيْتُ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ، وَكَانَ لِي صَدِيقًا، فَقُلْتُ‏:‏ أَلاَ تَخْرُجُ بِنَا إِلَى النَّخْلِ‏؟‏ فَخَرَجَ، وَعَلَيْهِ خَمِيصَةٌ لَهُ‏.‏

Abu Salama dedi: Biz Laylatul-qadr haqida gaplashdik. Soʻng men doʻstim boʻlgan Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)ning oldiga borib: «Biz bilan xurmozorga chiqmaysizmi?» dedim. Ustlariga xamisa (chiziqli kiyim) yopinib chiqdilar. Men u kishiga: «Siz Rasululloh ﷺ ning Laylatul-qadrni zikr qilganlarini eshitganmisiz?» dedim. U: «Ha. Biz Rasululloh ﷺ bilan birga Ramazonning oʻrta oʻn (kuni)da iʼtikofda boʻldik, soʻng yigirmanchi (kunning) tongida chiqdik. Rasululloh ﷺ bizga xutba qilib: ‹Menga Laylatul-qadr koʻrsatildi, men uni unutdim — yoki: u menga unutdirildi —, bas uni soʻnggi oʻn kechaning har bir toq (kechasi)da axtaringlar. Va menga oʻzimni suv va loyda sajda qilayotganim koʻrsatildi. Shunday ekan, kim Rasululloh ﷺ bilan birga iʼtikofda boʻlgan boʻlsa, qaytib kelsin›, dedilar», dedi. (Abu Said) dedi: Biz qaytdik, osmonda bir boʻlak ham bulut koʻrmasdik. (Abu Said) dedi: Soʻng bir bulut keldi-yu, bizga yomgʻir yogʻdi, hatto xurmo shoxlaridan qilingan masjid shipi oqib ketdi. Namozga iqomat aytildi, shunda men Rasululloh ﷺ ning suv va loyda sajda qilayotganlarini koʻrdim. (Abu Said) dedi: Hatto men peshonalarida loy izini koʻrdim.Абу Салама деди: Биз Лайлатул-қадр ҳақида гаплашдик. Сўнг мен дўстим бўлган Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)нинг олдига бориб: «Биз билан хурмозорга чиқмайсизми?» дедим. Устларига хамиса (чизиқли кийим) ёпиниб чиқдилар. Мен у кишига: «Сиз Расулуллоҳ ﷺ нинг Лайлатул-қадрни зикр қилганларини эшитганмисиз?» дедим. У: «Ҳа. Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Рамазоннинг ўрта ўн (куни)да иътикофда бўлдик, сўнг йигирманчи (куннинг) тонгида чиқдик. Расулуллоҳ ﷺ бизга хутба қилиб: ‹Менга Лайлатул-қадр кўрсатилди, мен уни унутдим — ёки: у менга унутдирилди —, бас уни сўнгги ўн кечанинг ҳар бир тоқ (кечаси)да ахтаринглар. Ва менга ўзимни сув ва лойда сажда қилаётганим кўрсатилди. Шундай экан, ким Расулуллоҳ ﷺ билан бирга иътикофда бўлган бўлса, қайтиб келсин›, дедилар», деди. (Абу Саид) деди: Биз қайтдик, осмонда бир бўлак ҳам булут кўрмасдик. (Абу Саид) деди: Сўнг бир булут келди-ю, бизга ёмғир ёғди, ҳатто хурмо шохларидан қилинган масжид шипи оқиб кетди. Намозга иқомат айтилди, шунда мен Расулуллоҳ ﷺ нинг сув ва лойда сажда қилаётганларини кўрдим. (Абу Саид) деди: Ҳатто мен пешоналарида лой изини кўрдим.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَعَطَاءُ بْنُ يَزِيدَ اللَّيْثِيُّ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، أَخْبَرَهُمَا أَنَّ النَّاسَ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ، هَلْ نَرَى رَبَّنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ قَالَ ‏"‏ هَلْ تُمَارُونَ فِي الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ لَيْسَ دُونَهُ سَحَابٌ ‏"‏‏.‏ قَالُوا لاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَهَلْ تُمَارُونَ فِي الشَّمْسِ لَيْسَ دُونَهَا سَحَابٌ ‏"‏‏.‏ قَالُوا لاَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّكُمْ تَرَوْنَهُ كَذَلِكَ، يُحْشَرُ النَّاسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَيَقُولُ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ شَيْئًا فَلْيَتَّبِعْ‏.‏ فَمِنْهُمْ مَنْ يَتَّبِعُ الشَّمْسَ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَتَّبِعُ الْقَمَرَ وَمِنْهُمْ مَنْ يَتَّبِعُ الطَّوَاغِيتَ، وَتَبْقَى هَذِهِ الأُمَّةُ فِيهَا مُنَافِقُوهَا، فَيَأْتِيهِمُ اللَّهُ فَيَقُولُ أَنَا رَبُّكُمْ فَيَقُولُونَ هَذَا مَكَانُنَا حَتَّى يَأْتِيَنَا رَبُّنَا، فَإِذَا جَاءَ رَبُّنَا عَرَفْنَاهُ‏.‏ فَيَأْتِيهِمُ اللَّهُ فَيَقُولُ أَنَا رَبُّكُمْ‏.‏ فَيَقُولُونَ أَنْتَ رَبُّنَا‏.‏ فَيَدْعُوهُمْ فَيُضْرَبُ الصِّرَاطُ بَيْنَ ظَهْرَانَىْ جَهَنَّمَ، فَأَكُونُ أَوَّلَ مَنْ يَجُوزُ مِنَ الرُّسُلِ بِأُمَّتِهِ، وَلاَ يَتَكَلَّمُ يَوْمَئِذٍ أَحَدٌ إِلاَّ الرُّسُلُ، وَكَلاَمُ الرُّسُلِ يَوْمَئِذٍ اللَّهُمَّ سَلِّمْ سَلِّمْ‏.‏ وَفِي جَهَنَّمَ كَلاَلِيبُ مِثْلُ شَوْكِ السَّعْدَانِ، هَلْ رَأَيْتُمْ شَوْكَ السَّعْدَانِ ‏"‏‏.‏ قَالُوا نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّهَا مِثْلُ شَوْكِ السَّعْدَانِ، غَيْرَ أَنَّهُ لاَ يَعْلَمُ قَدْرَ عِظَمِهَا إِلاَّ اللَّهُ، تَخْطَفُ النَّاسَ بِأَعْمَالِهِمْ، فَمِنْهُمْ مَنْ يُوبَقُ بِعَمَلِهِ، وَمِنْهُمْ مَنْ يُخَرْدَلُ ثُمَّ يَنْجُو، حَتَّى إِذَا أَرَادَ اللَّهُ رَحْمَةَ مَنْ أَرَادَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ، أَمَرَ اللَّهُ الْمَلاَئِكَةَ أَنْ يُخْرِجُوا مَنْ كَانَ يَعْبُدُ اللَّهَ، فَيُخْرِجُونَهُمْ وَيَعْرِفُونَهُمْ بِآثَارِ السُّجُودِ، وَحَرَّمَ اللَّهُ عَلَى النَّارِ أَنْ تَأْكُلَ أَثَرَ السُّجُودِ فَيَخْرُجُونَ مِنَ النَّارِ، فَكُلُّ ابْنِ آدَمَ تَأْكُلُهُ النَّارُ إِلاَّ أَثَرَ السُّجُودِ، فَيَخْرُجُونَ مِنَ النَّارِ قَدِ امْتَحَشُوا، فَيُصَبُّ عَلَيْهِمْ مَاءُ الْحَيَاةِ، فَيَنْبُتُونَ كَمَا تَنْبُتُ الْحِبَّةُ فِي حَمِيلِ السَّيْلِ، ثُمَّ يَفْرُغُ اللَّهُ مِنَ الْقَضَاءِ بَيْنَ الْعِبَادِ، وَيَبْقَى رَجُلٌ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ، وَهْوَ آخِرُ أَهْلِ النَّارِ دُخُولاً الْجَنَّةَ، مُقْبِلٌ بِوَجْهِهِ قِبَلَ النَّارِ فَيَقُولُ يَا رَبِّ اصْرِفْ وَجْهِي عَنِ النَّارِ، قَدْ قَشَبَنِي رِيحُهَا، وَأَحْرَقَنِي ذَكَاؤُهَا‏.‏ فَيَقُولُ هَلْ عَسَيْتَ إِنْ فُعِلَ ذَلِكَ بِكَ أَنْ تَسْأَلَ غَيْرَ ذَلِكَ فَيَقُولُ لاَ وَعِزَّتِكَ‏.‏ فَيُعْطِي اللَّهَ مَا يَشَاءُ مِنْ عَهْدٍ وَمِيثَاقٍ، فَيَصْرِفُ اللَّهُ وَجْهَهُ عَنِ النَّارِ، فَإِذَا أَقْبَلَ بِهِ عَلَى الْجَنَّةِ رَأَى بَهْجَتَهَا سَكَتَ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَسْكُتَ، ثُمَّ قَالَ يَا رَبِّ قَدِّمْنِي عِنْدَ باب الْجَنَّةِ‏.‏ فَيَقُولُ اللَّهُ لَهُ أَلَيْسَ قَدْ أَعْطَيْتَ الْعُهُودَ وَالْمَوَاثِيقَ أَنْ لاَ تَسْأَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنْتَ سَأَلْتَ فَيَقُولُ يَا رَبِّ لاَ أَكُونُ أَشْقَى خَلْقِكَ‏.‏ فَيَقُولُ فَمَا عَسَيْتَ إِنْ أُعْطِيتَ ذَلِكَ أَنْ لاَ تَسْأَلَ غَيْرَهُ فَيَقُولُ لاَ وَعِزَّتِكَ لاَ أَسْأَلُ غَيْرَ ذَلِكَ‏.‏ فَيُعْطِي رَبَّهُ مَا شَاءَ مِنْ عَهْدٍ وَمِيثَاقٍ، فَيُقَدِّمُهُ إِلَى باب الْجَنَّةِ، فَإِذَا بَلَغَ بَابَهَا، فَرَأَى زَهْرَتَهَا وَمَا فِيهَا مِنَ النَّضْرَةِ وَالسُّرُورِ، فَيَسْكُتُ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَسْكُتَ، فَيَقُولُ يَا رَبِّ أَدْخِلْنِي الْجَنَّةَ‏.‏ فَيَقُولُ اللَّهُ وَيْحَكَ يَا ابْنَ آدَمَ مَا أَغْدَرَكَ، أَلَيْسَ قَدْ أَعْطَيْتَ الْعَهْدَ وَالْمِيثَاقَ أَنْ لاَ تَسْأَلَ غَيْرَ الَّذِي أُعْطِيتَ فَيَقُولُ يَا رَبِّ لاَ تَجْعَلْنِي أَشْقَى خَلْقِكَ‏.‏ فَيَضْحَكُ اللَّهُ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ مِنْهُ، ثُمَّ يَأْذَنُ لَهُ فِي دُخُولِ الْجَنَّةِ فَيَقُولُ تَمَنَّ‏.‏ فَيَتَمَنَّى حَتَّى إِذَا انْقَطَعَتْ أُمْنِيَّتُهُ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ تَمَنَّ كَذَا وَكَذَا‏.‏ أَقْبَلَ يُذَكِّرُهُ رَبُّهُ، حَتَّى إِذَا انْتَهَتْ بِهِ الأَمَانِيُّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لَكَ ذَلِكَ وَمِثْلُهُ مَعَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ لأَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنهما ـ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ قَالَ اللَّهُ لَكَ ذَلِكَ وَعَشَرَةُ أَمْثَالِهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ لَمْ أَحْفَظْ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ قَوْلَهُ ‏"‏ لَكَ ذَلِكَ وَمِثْلُهُ مَعَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو سَعِيدٍ إِنِّي سَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏"‏ ذَلِكَ لَكَ وَعَشَرَةُ أَمْثَالِهِ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Odamlar: «Yo Rasululloh, biz Qiyomat kuni Robbimizni koʻramizmi?» — dedi. U zot: «Bulutsiz (ochiq) kechada toʻlingan oyni koʻrishda shubha qiladimisiz?» — dedilar. Ular: «Yoʻq, yo Rasululloh», — dedi. U zot: «Bulut boʻlmaganda quyoshni koʻrishda shubha qiladimisiz?» — dedilar. Ular «yoʻq» dedi. U zot: «Allohni (Robbingizni) ham xuddi shunday koʻrasizlar. Qiyomat kuni odamlar yigʻiladi va U (Alloh) odamlarga oʻzlari ibodat qilgan narsaga ergashishni buyuradi. Bas, baʼzilari quyoshga, baʼzilari oyga, baʼzilari boshqa maʼbudlarga ergashadi; faqat shu ummat (musulmonlar) — munofiqlari bilan — qoladi. Alloh ularga kelib: ‹Men sizning Robbingizman›, — deydi. Ular: ‹Biz shu joyda — Robbimiz bizga kelguncha — turamiz; Robbimiz kelsa, biz Uni taniymiz›, — deydi. Soʻng Alloh ularga yana kelib: ‹Men sizning Robbingizman›, — deydi. Ular: ‹Sen Robbimizsan›, — deydi. Alloh ularni chaqiradi va doʻzax ustiga Sirot (koʻprik) qoʻyiladi; men (Muhammad) ummatim bilan undan oʻtgan birinchi paygʻambar boʻlaman. Oʻsha kuni paygʻambarlardan boshqa hech kim gapira olmaydi; ular oʻsha paytda: ‹Allohim, (bizni) qutqar; Allohim, (bizni) qutqar›, — deydi. Doʻzaxda Saʼdon (oʻsimligi)ning tikanlaridek ilgaklar bor. Saʼdon tikanlarini koʻrganmisiz?» — dedilar. Odamlar «ha» dedi. U zot: «Bu ilgaklar Saʼdon tikanlaridek; lekin ularning (qancha) kattaligini Allohdan boshqa hech kim bilmaydi. Ular odamlarni amallariga qarab ilib oladi; baʼzilari (amallari sababli) qulab, doʻzaxda abadiy qoladi; baʼzilari jazo (olib, boʻlak-boʻlak qilinib) doʻzaxdan chiqadi — to Alloh doʻzax ahlidan xohlaganiga rahm qilishni iroda qilguncha. Shunda U farishtalarga — faqat Oʻzigagina ibodat qilgan (kishilar)ni doʻzaxdan chiqarishni buyuradi. Farishtalar ularni sajda izlaridan tanib chiqaradi — chunki Alloh (doʻzax) oʻtiga oʻsha (sajda) izlarini yeb yuborishni harom qilgan. Bas, ular oʻtdan chiqadi; oʻt butun inson badanini yeb yuborgan, faqat sajda izlari (qolgan) boʻladi. Oʻsha paytda ular oʻtdan goʻyo (qup-quruq) suyak (skelet) holda chiqadi. Ularga Hayot suvi quyiladi va natijada ular oqayotgan suv boʻyidagi urugʻ (oʻsimlik)dek oʻsadi. Soʻng Alloh oʻz xalqlari orasida hukm qilishni tugatgach, doʻzax bilan jannat orasida bir kishi qoladi; u doʻzax ahlidan jannatga (eng oxirgi) kiradigan kishi boʻladi. U doʻzaxga yuzlangan holda (turib): ‹Ey Robbim, yuzimni oʻtdan burgaz — chunki uning shamoli meni qaqshatdi va bugʻi meni kuydirdi›, — deydi. Alloh undan: ‹Agar shu (tilaging) berilsa, boshqa narsa soʻraysanmi?› — deydi. U: ‹Yoʻq, izzatingga qasamki (soʻramayman)›, — deydi va Robbiga xohlagan ahd va paymonlarni beradi. Alloh uning yuzini oʻtdan buradi. U jannatga yuzlanib, uning goʻzalligini koʻrganda, Alloh xohlagancha jim turadi. Soʻng: ‹Ey Robbim, meni jannat eshigiga (yaqin) qil›, — deydi. Alloh: ‹Sen — dastlab soʻragan narsadan boshqa hech narsa soʻramayman deb — ahd va paymon bermadingmi?› — deydi. U: ‹Ey Robbim, meni xalqlaring ichida eng badbaxt qilma›, — deydi. Alloh: ‹Agar shu (tilaging) berilsa, boshqa narsa soʻraysanmi?› — deydi. U: ‹Yoʻq, izzatingga qasamki, boshqa narsa soʻramayman›, — deydi va Robbiga xohlagan ahd va paymonlarni beradi. Alloh uni jannat eshigiga (yaqin) qoʻyadi. U yerga yetib, uning hayoti, goʻzalligi va lazzatini koʻrganda, Alloh xohlagancha jim turadi. Soʻng: ‹Ey Robbim, meni jannatga kirgiz›, — deydi. Alloh: ‹Ey odam bolasi, Alloh senga rahm qilsin! Sen qancha aldamchi (ekan)san! Sen — berilgan narsadan boshqa hech narsa soʻramayman deb — ahd va paymon bermadingmi?› — deydi. U: ‹Ey Robbim, meni xalqlaring ichida eng badbaxt qilma›, — deydi. Shunda Alloh kuladi va uni jannatga kirishga ruxsat beradi va undan xohlagancha soʻrashni aytadi. U barcha istaklari roʻyobga chiqguncha soʻraveradi. Soʻng Alloh: ‹Falon-falon narsalarni ham soʻra›, — deydi. Alloh unga (istaklarini) eslatadi; barcha istak va orzulari roʻyobga chiqgach, Alloh: ‹Bu(larning hammasi) senga berildi va shunchasi yana (qoʻshimcha)›, — deydi». Abu Said al-Xudriy Abu Hurayraga: «Rasululloh ﷺ: ‹Alloh: Bu senga va shuning oʻn barobari (berildi), — dedi›, — dedilar», — dedi. Abu Hurayra: «Men Rasululloh ﷺ dan ‹Bu(larning hammasi) senga berildi va shunchasi yana›dan boshqasini eslamayman», — dedi. Abu Said: «Men u zotning ‹Bu senga va shuning oʻn barobari›ni (aytganini) eshitdim», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Одамлар: «Ё Расулуллоҳ, биз Қиёмат куни Роббимизни кўрамизми?» — деди. У зот: «Булуциз (очиқ) кечада тўлинган ойни кўришда шубҳа қиладимисиз?» — дедилар. Улар: «Йўқ, ё Расулуллоҳ», — деди. У зот: «Булут бўлмаганда қуёшни кўришда шубҳа қиладимисиз?» — дедилар. Улар «йўқ» деди. У зот: «Аллоҳни (Роббингизни) ҳам худди шундай кўрасизлар. Қиёмат куни одамлар йиғилади ва У (Аллоҳ) одамларга ўзлари ибодат қилган нарсага эргашишни буюради. Бас, баъзилари қуёшга, баъзилари ойга, баъзилари бошқа маъбудларга эргашади; фақат шу уммат (мусулмонлар) — мунофиқлари билан — қолади. Аллоҳ уларга келиб: ‹Мен сизнинг Роббингизман›, — дейди. Улар: ‹Биз шу жойда — Роббимиз бизга келгунча — турамиз; Роббимиз келса, биз Уни таниймиз›, — дейди. Сўнг Аллоҳ уларга яна келиб: ‹Мен сизнинг Роббингизман›, — дейди. Улар: ‹Сен Роббимизсан›, — дейди. Аллоҳ уларни чақиради ва дўзах устига Сирот (кўприк) қўйилади; мен (Муҳаммад) умматим билан ундан ўтган биринчи пайғамбар бўламан. Ўша куни пайғамбарлардан бошқа ҳеч ким гапира олмайди; улар ўша пайтда: ‹Аллоҳим, (бизни) қутқар; Аллоҳим, (бизни) қутқар›, — дейди. Дўзахда Саъдон (ўсимлиги)нинг тиканларидек илгаклар бор. Саъдон тиканларини кўрганмисиз?» — дедилар. Одамлар «ҳа» деди. У зот: «Бу илгаклар Саъдон тиканларидек; лекин уларнинг (қанча) катталигини Аллоҳдан бошқа ҳеч ким билмайди. Улар одамларни амалларига қараб илиб олади; баъзилари (амаллари сабабли) қулаб, дўзахда абадий қолади; баъзилари жазо (олиб, бўлак-бўлак қилиниб) дўзахдан чиқади — то Аллоҳ дўзах аҳлидан хоҳлаганига раҳм қилишни ирода қилгунча. Шунда У фаришталарга — фақат Ўзигагина ибодат қилган (кишилар)ни дўзахдан чиқаришни буюради. Фаришталар уларни сажда изларидан таниб чиқаради — чунки Аллоҳ (дўзах) ўтига ўша (сажда) изларини еб юборишни ҳаром қилган. Бас, улар ўтдан чиқади; ўт бутун инсон баданини еб юборган, фақат сажда излари (қолган) бўлади. Ўша пайтда улар ўтдан гўё (қуп-қуруқ) суяк (скелет) ҳолда чиқади. Уларга Ҳаёт суви қуйилади ва натижада улар оқаётган сув бўйидаги уруғ (ўсимлик)дек ўсади. Сўнг Аллоҳ ўз халқлари орасида ҳукм қилишни тугатгач, дўзах билан жаннат орасида бир киши қолади; у дўзах аҳлидан жаннатга (энг охирги) кирадиган киши бўлади. У дўзахга юзланган ҳолда (туриб): ‹Эй Роббим, юзимни ўтдан бургаз — чунки унинг шамоли мени қақшатди ва буғи мени куйдирди›, — дейди. Аллоҳ ундан: ‹Агар шу (тилагинг) берилса, бошқа нарса сўрайсанми?› — дейди. У: ‹Йўқ, иззатингга қасамки (сўрамайман)›, — дейди ва Роббига хоҳлаган аҳд ва паймонларни беради. Аллоҳ унинг юзини ўтдан буради. У жаннатга юзланиб, унинг гўзаллигини кўрганда, Аллоҳ хоҳлаганча жим туради. Сўнг: ‹Эй Роббим, мени жаннат эшигига (яқин) қил›, — дейди. Аллоҳ: ‹Сен — дастлаб сўраган нарсадан бошқа ҳеч нарса сўрамайман деб — аҳд ва паймон бермадингми?› — дейди. У: ‹Эй Роббим, мени халқларинг ичида энг бадбахт қилма›, — дейди. Аллоҳ: ‹Агар шу (тилагинг) берилса, бошқа нарса сўрайсанми?› — дейди. У: ‹Йўқ, иззатингга қасамки, бошқа нарса сўрамайман›, — дейди ва Роббига хоҳлаган аҳд ва паймонларни беради. Аллоҳ уни жаннат эшигига (яқин) қўяди. У ерга етиб, унинг ҳаёти, гўзаллиги ва лаззатини кўрганда, Аллоҳ хоҳлаганча жим туради. Сўнг: ‹Эй Роббим, мени жаннатга киргиз›, — дейди. Аллоҳ: ‹Эй одам боласи, Аллоҳ сенга раҳм қилсин! Сен қанча алдамчи (экан)сан! Сен — берилган нарсадан бошқа ҳеч нарса сўрамайман деб — аҳд ва паймон бермадингми?› — дейди. У: ‹Эй Роббим, мени халқларинг ичида энг бадбахт қилма›, — дейди. Шунда Аллоҳ кулади ва уни жаннатга киришга рухсат беради ва ундан хоҳлаганча сўрашни айтади. У барча истаклари рўёбга чиқгунча сўраверади. Сўнг Аллоҳ: ‹Фалон-фалон нарсаларни ҳам сўра›, — дейди. Аллоҳ унга (истакларини) эслатади; барча истак ва орзулари рўёбга чиқгач, Аллоҳ: ‹Бу(ларнинг ҳаммаси) сенга берилди ва шунчаси яна (қўшимча)›, — дейди». Абу Саид ал-Худрий Абу Ҳурайрага: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Аллоҳ: Бу сенга ва шунинг ўн баробари (берилди), — деди›, — дедилар», — деди. Абу Ҳурайра: «Мен Расулуллоҳ ﷺ дан ‹Бу(ларнинг ҳаммаси) сенга берилди ва шунчаси яна›дан бошқасини эсламайман», — деди. Абу Саид: «Мен у зотнинг ‹Бу сенга ва шунинг ўн баробари›ни (айтганини) эшитдим», — деди.

حَدَّثَنَا سَهْلُ بْنُ عُثْمَانَ، وَأَبُو كُرَيْبٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ جَمِيعًا عَنْ أَبِي مُعَاوِيَةَ، - قَالَ أَبُو كُرَيْبٍ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، - عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَوْ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، - شَكَّ الأَعْمَشُ - قَالَ لَمَّا كَانَ غَزْوَةُ تَبُوكَ أَصَابَ النَّاسَ مَجَاعَةٌ ‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْ أَذِنْتَ لَنَا فَنَحَرْنَا نَوَاضِحَنَا فَأَكَلْنَا وَادَّهَنَّا ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ افْعَلُوا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَجَاءَ عُمَرُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ فَعَلْتَ قَلَّ الظَّهْرُ وَلَكِنِ ادْعُهُمْ بِفَضْلِ أَزْوَادِهِمْ ثُمَّ ادْعُ اللَّهَ لَهُمْ عَلَيْهَا بِالْبَرَكَةِ لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَ فِي ذَلِكَ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَدَعَا بِنِطَعٍ فَبَسَطَهُ ثُمَّ دَعَا بِفَضْلِ أَزْوَادِهِمْ - قَالَ - فَجَعَلَ الرَّجُلُ يَجِيءُ بِكَفِّ ذُرَةٍ - قَالَ - وَيَجِيءُ الآخَرُ بَكَفِّ تَمْرٍ - قَالَ - وَيَجِيءُ الآخَرُ بِكِسْرَةٍ حَتَّى اجْتَمَعَ عَلَى النِّطَعِ مِنْ ذَلِكَ شَىْءٌ يَسِيرٌ - قَالَ - فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَيْهِ بِالْبَرَكَةِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ خُذُوا فِي أَوْعِيَتِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَخَذُوا فِي أَوْعِيَتِهِمْ حَتَّى مَا تَرَكُوا فِي الْعَسْكَرِ وِعَاءً إِلاَّ مَلأُوهُ - قَالَ - فَأَكَلُوا حَتَّى شَبِعُوا وَفَضِلَتْ فَضْلَةٌ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنِّي رَسُولُ اللَّهِ لاَ يَلْقَى اللَّهَ بِهِمَا عَبْدٌ غَيْرَ شَاكٍّ فَيُحْجَبَ عَنِ الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra yoki Abu Said (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi — al-Aʼmash shubha qildi: Tabuk gʻazoti boʻlganda, odamlarga ochlik yetdi. Ular: «Ey Allohning Rasuli, bizga ruxsat bersangiz, suv tashuvchi tuyalarimizni soʻyib, (goʻshtini) yesak va (yogʻini) moy qilsak», dedilar. Rasululloh ﷺ: «Qilinglar», dedilar. (Roviy) dedi: Shunda Umar kelib: «Ey Allohning Rasuli, agar shunday qilsangiz, ulov kamayib qoladi; lekin ularni ozuqalarining qoldigʻi bilan (chaqirib), soʻng ular uchun ustiga barakot (berishini) Allohdan soʻrang; shoyad Alloh unda (barakot) ato qilsa», dedi. Rasululloh ﷺ: «Ha», dedilar. (Roviy) dedi: (Paygʻambar) bir charm dasturxon (nitaʼ) keltirib, uni yoydilar; soʻng ularning ozuqalarining qoldigʻini (chaqirib) soʻradilar. (Roviy) dedi: Shunda bir kishi bir hovuch joʻxori bilan kelar, boshqasi bir hovuch xurmo bilan kelar, yana boshqasi bir boʻlak (non) bilan kelar edi — toki dasturxon ustida shulardan oz (miqdor) toʻplandi. (Roviy) dedi: Rasululloh ﷺ uning ustiga barakot (berishini) duo qildilar, soʻng: «Idishlaringizga oling», dedilar. (Roviy) dedi: Shunda ular idishlariga oldilar — toki lashkargohda toʻldirilmagan birorta idish qoldirmadilar. (Roviy) dedi: Ular toʻyguncha yedilar va yana (ortib) qoldi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Allohdan boshqa iloh yoʻq va men Allohning Rasuli ekanimga guvohlik beraman. Shubha qilmaydigan banda Allohga (shu ikkisi bilan) yoʻliqsa, jannatdan toʻsilmaydi», dedilar.Абу Ҳурайра ёки Абу Саид (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади — ал-Аъмаш шубҳа қилди: Табук ғазоти бўлганда, одамларга очлик етди. Улар: «Эй Аллоҳнинг Расули, бизга рухсат берсангиз, сув ташувчи туяларимизни сўйиб, (гўштини) есак ва (ёғини) мой қилсак», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Қилинглар», дедилар. (Ровий) деди: Шунда Умар келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, агар шундай қилсангиз, улов камайиб қолади; лекин уларни озуқаларининг қолдиғи билан (чақириб), сўнг улар учун устига баракот (беришини) Аллоҳдан сўранг; шояд Аллоҳ унда (баракот) ато қилса», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳа», дедилар. (Ровий) деди: (Пайғамбар) бир чарм дастурхон (нитаъ) келтириб, уни ёйдилар; сўнг уларнинг озуқаларининг қолдиғини (чақириб) сўрадилар. (Ровий) деди: Шунда бир киши бир ҳовуч жўхори билан келар, бошқаси бир ҳовуч хурмо билан келар, яна бошқаси бир бўлак (нон) билан келар эди — токи дастурхон устида шулардан оз (миқдор) тўпланди. (Ровий) деди: Расулуллоҳ ﷺ унинг устига баракот (беришини) дуо қилдилар, сўнг: «Идишларингизга олинг», дедилар. (Ровий) деди: Шунда улар идишларига олдилар — токи лашкаргоҳда тўлдирилмаган бирорта идиш қолдирмадилар. (Ровий) деди: Улар тўйгунча едилар ва яна (ортиб) қолди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ ва мен Аллоҳнинг Расули эканимга гувоҳлик бераман. Шубҳа қилмайдиган банда Аллоҳга (шу иккиси билан) йўлиқса, жаннатдан тўсилмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، وَوَهْبُ بْنُ بَيَانٍ، - الْمَعْنَى - قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنِي مُعَاوِيَةُ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ يَزِيدَ، أَنَّهُ حَدَّثَهُ عَنْ قَزَعَةَ، قَالَ أَتَيْتُ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ وَهُوَ يُفْتِي النَّاسَ وَهُمْ مُكِبُّونَ عَلَيْهِ فَانْتَظَرْتُ خَلْوَتَهُ فَلَمَّا خَلاَ سَأَلْتُهُ عَنْ صِيَامِ رَمَضَانَ فِي السَّفَرِ فَقَالَ خَرَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي رَمَضَانَ عَامَ الْفَتْحِ فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَصُومُ وَنَصُومُ حَتَّى بَلَغَ مَنْزِلاً مِنَ الْمَنَازِلِ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّكُمْ قَدْ دَنَوْتُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ وَالْفِطْرُ أَقْوَى لَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَأَصْبَحْنَا مِنَّا الصَّائِمُ وَمِنَّا الْمُفْطِرُ - قَالَ - ثُمَّ سِرْنَا فَنَزَلْنَا مَنْزِلاً فَقَالَ ‏"‏ إِنَّكُمْ تُصَبِّحُونَ عَدُوَّكُمْ وَالْفِطْرُ أَقْوَى لَكُمْ فَأَفْطِرُوا ‏"‏ ‏.‏ فَكَانَتْ عَزِيمَةً مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو سَعِيدٍ ثُمَّ لَقَدْ رَأَيْتُنِي أَصُومُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَبْلَ ذَلِكَ وَبَعْدَ ذَلِكَ ‏.‏

Qazaʼadan rivoyat qilinadi. U aytadi: «Men Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)ning oldiga keldim, u odamlarga fatvo berayotgan, ular esa uning atrofiga toʻplanib olgan edilar. Men u yolgʻiz qolishini kutdim. U yolgʻiz qolgach, undan safarda Ramazon roʻzasini tutish haqida soʻradim. U dedi: ‹Biz Makka fathi yilida Ramazonda Nabiy ﷺ bilan (safarga) chiqdik. Rasululloh ﷺ roʻza tutar, biz ham roʻza tutar edik. Manzillardan bir manzilga yetganlarida: ‹Sizlar dushmaningizga yaqinlashdingiz, roʻzani ochish sizlar uchun quvvatliroqdir›, dedilar. Bizdan baʼzimiz roʻzador, baʼzimiz roʻzasini ochgan holda subhga kirdik›. (Abu Said) dedi: ‹Soʻng yurib, bir manzilga tushdik. U zot: ‹Sizlar dushmaningizga subh paytida duch kelasiz, roʻzani ochish sizlar uchun quvvatliroqdir, bas, roʻzangizni ochinglar›, dedilar. Bu Rasululloh ﷺdan (kelgan) qatʼiy buyruq edi›. Abu Said dedi: ‹Soʻngra men oʻzimni undan oldin ham, undan keyin ham Nabiy ﷺ bilan roʻza tutayotgan holda koʻrdim›.»Қазаъадан ривоят қилинади. У айтади: «Мен Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)нинг олдига келдим, у одамларга фатво бераётган, улар эса унинг атрофига тўпланиб олган эдилар. Мен у ёлғиз қолишини кутдим. У ёлғиз қолгач, ундан сафарда Рамазон рўзасини тутиш ҳақида сўрадим. У деди: ‹Биз Макка фатҳи йилида Рамазонда Набий ﷺ билан (сафарга) чиқдик. Расулуллоҳ ﷺ рўза тутар, биз ҳам рўза тутар эдик. Манзиллардан бир манзилга етганларида: ‹Сизлар душманингизга яқинлашдингиз, рўзани очиш сизлар учун қувватлироқдир›, дедилар. Биздан баъзимиз рўзадор, баъзимиз рўзасини очган ҳолда субҳга кирдик›. (Абу Саид) деди: ‹Сўнг юриб, бир манзилга тушдик. У зот: ‹Сизлар душманингизга субҳ пайтида дуч келасиз, рўзани очиш сизлар учун қувватлироқдир, бас, рўзангизни очинглар›, дедилар. Бу Расулуллоҳ ﷺдан (келган) қатъий буйруқ эди›. Абу Саид деди: ‹Сўнгра мен ўзимни ундан олдин ҳам, ундан кейин ҳам Набий ﷺ билан рўза тутаётган ҳолда кўрдим›.»

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ أَنْبَأَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ سَمِعْتُ نَافِعًا، يَزْعُمُ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ، صَلَّى عَلَى تِسْعِ جَنَائِزَ جَمِيعًا فَجَعَلَ الرِّجَالَ يَلُونَ الإِمَامَ وَالنِّسَاءَ يَلِينَ الْقِبْلَةَ فَصَفَّهُنَّ صَفًّا وَاحِدًا وَوُضِعَتْ جَنَازَةُ أُمِّ كُلْثُومٍ بِنْتِ عَلِيٍّ امْرَأَةِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَابْنٍ لَهَا يُقَالُ لَهُ زَيْدٌ وُضِعَا جَمِيعًا وَالإِمَامُ يَوْمَئِذٍ سَعِيدُ بْنُ الْعَاصِ وَفِي النَّاسِ ابْنُ عُمَرَ وَأَبُو هُرَيْرَةَ وَأَبُو سَعِيدٍ وَأَبُو قَتَادَةَ فَوُضِعَ الْغُلاَمُ مِمَّا يَلِي الإِمَامَ فَقَالَ رَجُلٌ فَأَنْكَرْتُ ذَلِكَ فَنَظَرْتُ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي قَتَادَةَ فَقُلْتُ مَا هَذَا قَالُوا هِيَ السُّنَّةُ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U toʻqqizta janozaga birgalikda namoz oʻqidi. Erkaklarni imomga yaqin, ayollarni esa qiblaga yaqin qildi va ularni bir saf qilib qoʻydi. Umar ibn al-Xattobning xotini Umm Kulsum bint Alining janozasi hamda uning Zayd deb atalgan oʻgʻli birga qoʻyildi. Oʻsha kuni imom Said ibn al-Os edi, jamoat orasida esa Ibn Umar, Abu Hurayra, Abu Said va Abu Qatoda bor edilar. Bola imomga yaqin qoʻyildi. Bir kishi buni inkor qildi. Men Ibn Abbos, Abu Hurayra, Abu Said va Abu Qatodaga qarab: «Bu nima?» dedim. Ular: «Bu sunnatdir», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У тўққизта жанозага биргаликда намоз ўқиди. Эркакларни имомга яқин, аёлларни эса қиблага яқин қилди ва уларни бир саф қилиб қўйди. Умар ибн ал-Хаттобнинг хотини Умм Кулсум бинт Алининг жанозаси ҳамда унинг Зайд деб аталган ўғли бирга қўйилди. Ўша куни имом Саид ибн ал-Ос эди, жамоат орасида эса Ибн Умар, Абу Ҳурайра, Абу Саид ва Абу Қатода бор эдилар. Бола имомга яқин қўйилди. Бир киши буни инкор қилди. Мен Ибн Аббос, Абу Ҳурайра, Абу Саид ва Абу Қатодага қараб: «Бу нима?» дедим. Улар: «Бу суннатдир», дедилар.

وَعَن أبي السَّائِب قَالَ: دَخَلْنَا عَلَى أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ فَبَيْنَمَا نحنُ جلوسٌ إِذ سمعنَا تَحت سَرِيره فَنَظَرْنَا فَإِذَا فِيهِ حَيَّةٌ فَوَثَبْتُ لِأَقْتُلَهَا وَأَبُو سَعِيدٍ يُصَلِّي فَأَشَارَ إِلَيَّ أَنِ اجْلِسْ فَجَلَسْتُ فَلَمَّا انْصَرَفَ أَشَارَ إِلَى بَيْتٍ فِي الدَّارِ فَقَالَ: أَتَرَى هَذَا البيتَ؟ فَقلت: نعم فَقَالَ: كَانَ فِيهِ فَتًى مِنَّا حَدِيثُ عَهْدٍ بِعُرْسٍ قَالَ: فَخَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَى الْخَنْدَقِ فَكَانَ ذَلِكَ الْفَتَى يَسْتَأْذِنُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِأَنْصَافِ النَّهَارِ فَيَرْجِعُ إِلَى أَهْلِهِ فَاسْتَأْذَنَهُ يَوْمًا فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «خُذْ عَلَيْكَ سِلَاحَكَ فَإِنِّي أَخْشَى عَلَيْكَ قُرَيْظَةَ» . فَأَخَذَ الرَّجُلُ سِلَاحَهُ ثُمَّ رَجَعَ فَإِذَا امْرَأَتُهُ بَيْنَ الْبَابَيْنِ قَائِمَةٌ فَأَهْوَى إِلَيْهَا بِالرُّمْحِ لِيَطْعَنَهَا بِهِ وَأَصَابَتْهُ غَيْرَةٌ فَقَالَتْ لَهُ: اكْفُفْ عَلَيْكَ رُمْحَكَ وَادْخُلِ الْبَيْتَ حَتَّى تَنْظُرَ مَا الَّذِي أَخْرَجَنِي فَدَخَلَ فَإِذَا بِحَيَّةٍ عَظِيمَةٍ مُنْطَوِيَةٍ عَلَى الْفِرَاشِ فَأَهْوَى إِلَيْهَا بِالرُّمْحِ فَانْتَظَمَهَا بِهِ ثُمَّ خَرَجَ فَرَكَزَهُ فِي الدَّارِ فَاضْطَرَبَتْ عَلَيْهِ فَمَا يُدْرَى أَيُّهُمَا كَانَ أَسْرَعَ مَوْتًا: الْحَيَّةُ أَمِ الْفَتَى؟ قَالَ: فَجِئْنَا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَذَكَرْنَا ذَلِكَ لَهُ وَقُلْنَا: ادْعُ اللَّهَ يُحْيِيهِ لَنَا فَقَالَ: «اسْتَغْفِرُوا لِصَاحِبِكُمْ» ثُمَّ قَالَ: «إِنَّ لِهَذِهِ الْبُيُوتِ عَوَامِرَ فَإِذَا رأيتُم مِنْهَا شَيْئا فحرِّجوا عَلَيْهَا ثَلَاثًا فإنْ ذَهَبَ وَإِلَّا فَاقْتُلُوهُ فَإِنَّهُ كَافِرٌ» . وَقَالَ لَهُمْ: «اذْهَبُوا فَادْفِنُوا صَاحِبَكُمْ» وَفِي رِوَايَةٍ قَالَ: «إِنَّ بالمدينةِ جِنَّاً قد أَسْلمُوا فَإِذا رأيتُم مِنْهُم شَيْئًا فَآذِنُوهُ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ فَإِنْ بَدَا لَكُمْ بَعْدَ ذَلِكَ فَاقْتُلُوهُ فَإِنَّمَا هُوَ شَيْطَانٌ» . رَوَاهُ مُسلم

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abus-Soib, Hishom ibn Zuhraning ozod qilgan quli Abu Said al-Xudriyning uyiga kirdi. U dedi: Men uni namoz oʻqiyotgan holatda topdim, shuning uchun namozini tamomlashini kutib oʻtirdim. Shu payt uyning bir burchagidagi xurmo shoxlarining (orasida) bir shitirlash eshitdim, qarasam — bir ilon. Men uni oʻldirmoq uchun sapchib turdim. Shunda u menga «oʻtir» deb ishora qildi, men ham oʻtirdim. (Namozdan) boʻshagach, u uydagi bir xonaga ishora qilib: «Sen bu xonani koʻryapsanmi?» dedi. Men: «Ha», dedim. U dedi: «Bizda yaqinda uylangan bir yigit bor edi. Biz Rasululloh ﷺ bilan birga Xandakka (jangga) chiqdik. Oʻsha yigit kunduzi (jangdan) Rasululloh ﷺ dan ruxsat soʻrab, ahliga (xotini oldiga) qaytar edi. Bir kuni undan ruxsat soʻradi, Rasululloh ﷺ unga: ‹Yoningga qurolingni ol, chunki men sen haqingda Qurayza (qabilasi)dan xavotirdaman›, dedilar. Shunda u kishi qurolini olib, soʻng (uyiga) qaytdi. Qarasa — xotini ikki eshik orasida tik turibdi. U rashk qilib, nayza bilan unga nayza sanchmoqchi boʻldi. Shunda xotini: ‹Nayzangni oʻzingdan tut (toxta) va uyga kirib, meni (uydan) nima chiqarganini koʻr›, dedi. U kirib qarasa — toʻshakka oʻralib yotgan katta bir ilon. U nayza bilan unga tashlanib, uni nayzaga sanchdi, soʻng chiqib uni hovliga sanchib qoʻydi. Shunda ilon unga (oʻralib) talvasaga tushdi va qaysi biri tezroq oʻldi — ilonmi yo yigitmi — bilib boʻlmadi». U dedi: «Biz Rasululloh ﷺ ning oldilariga kelib, buni u zotga aytdik va: ‹Allohga duo qiling, uni biz uchun tiriltirsin›, dedik. Shunda u zot: ‹Doʻstingiz uchun magʻfirat soʻranglar›, dedilar. Soʻng: ‹Madinada Islomni qabul qilgan jinlar bor. Bas, ulardan biror narsani koʻrsangiz, unga uch kun (chiqib ketishi haqida) ogohlantirib qoʻyinglar; agar shundan keyin ham sizga koʻrinsa, uni oʻldiringlar, chunki u shaytondir›, dedilar».Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абус-Соиб, Ҳишом ибн Зуҳранинг озод қилган қули Абу Саид ал-Худрийнинг уйига кирди. У деди: Мен уни намоз ўқиётган ҳолатда топдим, шунинг учун намозини тамомлашини кутиб ўтирдим. Шу пайт уйнинг бир бурчагидаги хурмо шохларининг (орасида) бир шитирлаш эшитдим, қарасам — бир илон. Мен уни ўлдирмоқ учун сапчиб турдим. Шунда у менга «ўтир» деб ишора қилди, мен ҳам ўтирдим. (Намоздан) бўшагач, у уйдаги бир хонага ишора қилиб: «Сен бу хонани кўряпсанми?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. У деди: «Бизда яқинда уйланган бир йигит бор эди. Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Хандакка (жангга) чиқдик. Ўша йигит кундузи (жангдан) Расулуллоҳ ﷺ дан рухсат сўраб, аҳлига (хотини олдига) қайтар эди. Бир куни ундан рухсат сўради, Расулуллоҳ ﷺ унга: ‹Ёнингга қуролингни ол, чунки мен сен ҳақингда Қурайза (қабиласи)дан хавотирдаман›, дедилар. Шунда у киши қуролини олиб, сўнг (уйига) қайтди. Қараса — хотини икки эшик орасида тик турибди. У рашк қилиб, найза билан унга найза санчмоқчи бўлди. Шунда хотини: ‹Найзангни ўзингдан тут (тохта) ва уйга кириб, мени (уйдан) нима чиқарганини кўр›, деди. У кириб қараса — тўшакка ўралиб ётган катта бир илон. У найза билан унга ташланиб, уни найзага санчди, сўнг чиқиб уни ҳовлига санчиб қўйди. Шунда илон унга (ўралиб) талвасага тушди ва қайси бири тезроқ ўлди — илонми ё йигитми — билиб бўлмади». У деди: «Биз Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига келиб, буни у зотга айтдик ва: ‹Аллоҳга дуо қилинг, уни биз учун тирилтирсин›, дедик. Шунда у зот: ‹Дўстингиз учун мағфират сўранглар›, дедилар. Сўнг: ‹Мадинада Исломни қабул қилган жинлар бор. Бас, улардан бирор нарсани кўрсангиз, унга уч кун (чиқиб кетиши ҳақида) огоҳлантириб қўйинглар; агар шундан кейин ҳам сизга кўринса, уни ўлдиринглар, чунки у шайтондир›, дедилар».

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللهِ بْنُ صَالِحٍ قَالَ‏:‏ حَدَّثَنِي عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي سَلَمَةَ، عَنِ ابْنِ أَبِي صَعْصَعَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ قَالَ لَهُ‏:‏ يَا بُنَيَّ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: u zot bir kishiga: «Yo oʻgʻilcham», deb (murojaat qilar) edilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: у зот бир кишига: «Ё ўғилчам», деб (мурожаат қилар) эдилар.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عُمَيْرٍ، عَنْ قَزَعَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا سَعِيدٍ ـ رضى الله عنه ـ أَرْبَعًا قَالَ سَمِعْتُ مِنَ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم وَكَانَ غَزَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثِنْتَىْ عَشْرَةَ غَزْوَةً ح‏.‏

Quzoa (Abu Saiddan) rivoyat qiladi: Men Abu Saidning toʻrt soʻz aytganini eshitdim. U: «Men Paygʻambar ﷺ dan (quyidagi rivoyatni) eshitdim», — dedi. U (Abu Said) Paygʻambar ﷺ bilan birga oʻn ikki gʻazot (jang)da qatnashgan edi.Қузоа (Абу Саиддан) ривоят қилади: Мен Абу Саиднинг тўрт сўз айтганини эшитдим. У: «Мен Пайғамбар ﷺ дан (қуйидаги ривоятни) эшитдим», — деди. У (Абу Саид) Пайғамбар ﷺ билан бирга ўн икки ғазот (жанг)да қатнашган эди.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ رَجَاءٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، وَعَنْ قَيْسِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، فِي قِصَّةِ مَرْوَانَ وَحَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِ حَدِيثِ شُعْبَةَ وَسُفْيَانَ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Marvon qissasida va Abu Saidning Paygʻambar ﷺ dan (rivoyat qilgan) hadisida Shuʼba va Sufyonning hadisi kabi (rivoyat qilindi).Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Марвон қиссасида ва Абу Саиднинг Пайғамбар ﷺ дан (ривоят қилган) ҳадисида Шуъба ва Суфённинг ҳадиси каби (ривоят қилинди).

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ أَبِي سُرَيْجٍ الرَّازِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، أَخْبَرَنَا مَسَرَّةُ بْنُ مَعْبَدٍ اللَّخْمِيُّ، - لَقِيتُهُ بِالْكُوفَةِ - قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو عُبَيْدٍ، حَاجِبُ سُلَيْمَانَ قَالَ رَأَيْتُ عَطَاءَ بْنَ يَزِيدَ اللَّيْثِيَّ قَائِمًا يُصَلِّي فَذَهَبْتُ أَمُرُّ بَيْنَ يَدَيْهِ فَرَدَّنِي ثُمَّ قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنِ اسْتَطَاعَ مِنْكُمْ أَنْ لاَ يَحُولَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ قِبْلَتِهِ أَحَدٌ فَلْيَفْعَلْ ‏"‏ ‏.‏

Abu Ubayd Sulaymonning eshik ogʻa boni (rahimahulloh) aytadi: Men Ato ibn Yazid al-Laysiyni tik turib namoz oʻqiyotganini koʻrdim. Soʻng uning oldidan oʻtmoqchi boʻlib bordim, u meni qaytardi. Keyin (menga) shunday dedi: Menga Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺ shunday deganlarini aytib berdi: «Sizlardan biri oʻzi bilan qiblasi orasidan hech kim oʻtib ketmasligiga qodir boʻlsa, shunday qilsin!»Абу Убайд Сулаймоннинг эшик оға бони (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Мен Ато ибн Язид ал-Лайсийни тик туриб намоз ўқиётганини кўрдим. Сўнг унинг олдидан ўтмоқчи бўлиб бордим, у мени қайтарди. Кейин (менга) шундай деди: Менга Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺ шундай деганларини айтиб берди: «Сизлардан бири ўзи билан қибласи орасидан ҳеч ким ўтиб кетмаслигига қодир бўлса, шундай қилсин!»

أَخْبَرَنَا الْحَسَنُ بْنُ قَزَعَةَ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ الأَسْوَدِ، قَالَ حَدَّثَنَا سُهَيْلٌ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ أَبِي عَيَّاشٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ صَامَ يَوْمًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ بَاعَدَهُ اللَّهُ عَنِ النَّارِ سَبْعِينَ خَرِيفًا ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim Alloh azza va jalla yoʻlida bir kun roʻza tutsa, Alloh uni doʻzaxdan yetmish kuzlik masofada uzoqlashtiradi», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Аллоҳ азза ва жалла йўлида бир кун рўза тутса, Аллоҳ уни дўзахдан етмиш кузлик масофада узоқлаштиради», дедилар.

وَعَن سعيد بْنِ زَيْدٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «لَا وُضُوءَ لِمَنْ لَمْ يَذْكُرِ اسْمَ الله عَلَيْهِ» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيّ وَابْن مَاجَه وَرَوَاهُ أَحْمَدُ وَأَبُو دَاوُدَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ والدارمي عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ عَن أَبِيه وَزَادُوا فِي أَوله: "لا صلاة لمن لا وضوءَ له"

Rabiʼa (ibn Abu Abdurahmon) Paygʻambar ﷺ ning «Allohning nomini eslamagan kishining tahorati (durust) emas» degan hadisini sharhlab aytdi: Bu (hadis)ning maʼnosi shuki — kishi tahorat olsa yoki gʻusl qilsa-yu, namoz uchun tahoratni va janobatdan (poklanish uchun) gʻuslni niyat qilmasa, uning tahorati yoki gʻusli (durust) emas (degani).Рабиъа (ибн Абу Абдураҳмон) Пайғамбар ﷺ нинг «Аллоҳнинг номини эсламаган кишининг таҳорати (дуруст) эмас» деган ҳадисини шарҳлаб айтди: Бу (ҳадис)нинг маъноси шуки — киши таҳорат олса ёки ғусл қилса-ю, намоз учун таҳоратни ва жанобатдан (покланиш учун) ғуслни ният қилмаса, унинг таҳорати ёки ғусли (дуруст) эмас (дегани).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلاَمٍ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا مَخْلَدٌ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنِي عَطَاءٌ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ، أَنَّ أَبَا مُوسَى الأَشْعَرِيَّ اسْتَأْذَنَ عَلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، فَلَمْ يُؤَذَنْ لَهُ، وَكَأَنَّهُ كَانَ مَشْغُولاً، فَرَجَعَ أَبُو مُوسَى، فَفَرَغَ عُمَرُ فَقَالَ‏:‏ أَلَمْ أَسْمَعْ صَوْتَ عَبْدِ اللهِ بْنِ قَيْسٍ‏؟‏ إِيذَنُوا لَهُ، قِيلَ‏:‏ قَدْ رَجَعَ، فَدَعَاهُ، فَقَالَ‏:‏ كُنَّا نُؤْمَرُ بِذَلِكَ، فَقَالَ‏:‏ تَأْتِينِي عَلَى ذَلِكَ بِالْبَيِّنَةِ، فَانْطَلَقَ إِلَى مَجْلِسِ الأَنْصَارِ فَسَأَلَهُمْ، فَقَالُوا‏:‏ لاَ يَشْهَدُ لَكَ عَلَى هَذَا إِلاَّ أَصْغَرُنَا‏:‏ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ فَذَهَبَ بِأَبِي سَعِيدٍ، فَقَالَ عُمَرُ‏:‏ أَخَفِيَ عَلَيَّ مِنْ أَمْرِ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم‏؟‏ أَلْهَانِي الصَّفْقُ بِالأَسْوَاقِ، يَعْنِي الْخُرُوجَ إِلَى التِّجَارَةِ‏.‏

Ubayd ibn Umayr (Abu Musodan) rivoyat qiladi: Abu Muso Umardan — (huzuriga) kirishga — ruxsat soʻradi, lekin Umar band boʻlgani uchun unga ruxsat berilmadi; bas, Abu Muso qaytib ketdi. Umar oʻz ishini tugatgach: «Men Abdulloh ibn Qaysning ovozini eshitmadimmi? Unga (kirishga) ruxsat beringlar», — dedi. Umarga — u ketib qoldi, — deyildi. Bas, u uni (chaqirib) yubordi va u (Abu Muso) kelganda: «Biz shunday qilishga (yaʼni uch marta ruxsat soʻrab, ruxsat berilmasa, qaytib ketishga) buyurilgan edik», — dedi. Umar unga: «(Bu) soʻzing(ning) isbotiga guvoh keltir», — dedi. Abu Muso ansorlarning yigʻilish joyiga borib, ulardan soʻradi. Ular: «Bizdan bu guvohlikni — eng yoshimiz Abu Said al-Xudriydan boshqa — hech kim bermaydi», — dedi. Bas, Abu Muso Abu Said al-Xudriyni (Umar oldiga) olib bordi va Umar — ajablanib: «Allohning Rasuli ﷺ ning bu buyrugʻi mendan yashirin qolgan ekan-da!» — dedi. (Soʻng u qoʻshdi:) «Meni bozorlarda savdo qilish band qilar edi (shu sababli men buni eshitmagan ekanman)».Убайд ибн Умайр (Абу Мусодан) ривоят қилади: Абу Мусо Умардан — (ҳузурига) киришга — рухсат сўради, лекин Умар банд бўлгани учун унга рухсат берилмади; бас, Абу Мусо қайтиб кетди. Умар ўз ишини тугатгач: «Мен Абдуллоҳ ибн Қайснинг овозини эшитмадимми? Унга (киришга) рухсат беринглар», — деди. Умарга — у кетиб қолди, — дейилди. Бас, у уни (чақириб) юборди ва у (Абу Мусо) келганда: «Биз шундай қилишга (яъни уч марта рухсат сўраб, рухсат берилмаса, қайтиб кетишга) буюрилган эдик», — деди. Умар унга: «(Бу) сўзинг(нинг) исботига гувоҳ келтир», — деди. Абу Мусо ансорларнинг йиғилиш жойига бориб, улардан сўради. Улар: «Биздан бу гувоҳликни — энг ёшимиз Абу Саид ал-Худрийдан бошқа — ҳеч ким бермайди», — деди. Бас, Абу Мусо Абу Саид ал-Худрийни (Умар олдига) олиб борди ва Умар — ажабланиб: «Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг бу буйруғи мендан яширин қолган экан-да!» — деди. (Сўнг у қўшди:) «Мени бозорларда савдо қилиш банд қилар эди (шу сабабли мен буни эшитмаган эканман)».

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ، سَمِعْتُ قَزَعَةَ، مَوْلَى زِيَادٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ ـ رضى الله عنه ـ يُحَدِّثُ بِأَرْبَعٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَعْجَبْنَنِي وَآنَقْنَنِي قَالَ ‏"‏ لاَ تُسَافِرِ الْمَرْأَةُ يَوْمَيْنِ إِلاَّ مَعَهَا زَوْجُهَا أَوْ ذُو مَحْرَمٍ‏.‏ وَلاَ صَوْمَ فِي يَوْمَيْنِ الْفِطْرِ وَالأَضْحَى، وَلاَ صَلاَةَ بَعْدَ صَلاَتَيْنِ بَعْدَ الصُّبْحِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ، وَبَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ، وَلاَ تُشَدُّ الرِّحَالُ إِلاَّ إِلَى ثَلاَثَةِ مَسَاجِدَ مَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمَسْجِدِ الأَقْصَى وَمَسْجِدِي ‏"‏‏.‏

Quzoa (Ziyodning ozod qilgan quli, Abu Said al-Xudriydan) rivoyat qiladi: Men Abu Said al-Xudriyning Paygʻambar ﷺ dan toʻrt narsani rivoyat qilganini eshitdim va ularni juda yoqtirdim. U Paygʻambar ﷺ ning soʻzlarini yetkazib dedi: birinchisi — «Ayol — eri yoki zu-mahrami bilan boʻlmasa — ikki kunlik (masofaga) safar qilmasin»; ikkinchisi — «Ikki kunda roʻza (tutish) joiz emas: Iydul-fitr va Iydul-azho (kunlarida)»; uchinchisi — «Ikki namozdan keyin namoz (oʻqilmaydi): bomdod namozidan keyin — to quyosh chiqguncha, va asr namozidan keyin — to quyosh botguncha»; toʻrtinchisi — «Faqat uch masjidga (borish) uchun safarga otlaninglar: Masjidul-Harom, Masjidul-Aqso (Quds) va mening masjidim».Қузоа (Зиёднинг озод қилган қули, Абу Саид ал-Худрийдан) ривоят қилади: Мен Абу Саид ал-Худрийнинг Пайғамбар ﷺ дан тўрт нарсани ривоят қилганини эшитдим ва уларни жуда ёқтирдим. У Пайғамбар ﷺ нинг сўзларини етказиб деди: биринчиси — «Аёл — эри ёки зу-маҳрами билан бўлмаса — икки кунлик (масофага) сафар қилмасин»; иккинчиси — «Икки кунда рўза (тутиш) жоиз эмас: Ийдул-фитр ва Ийдул-азҳо (кунларида)»; учинчиси — «Икки намоздан кейин намоз (ўқилмайди): бомдод намозидан кейин — то қуёш чиқгунча, ва аср намозидан кейин — то қуёш ботгунча»; тўртинчиси — «Фақат уч масжидга (бориш) учун сафарга отланинглар: Масжидул-Ҳаром, Масжидул-Ақсо (Қудс) ва менинг масжидим».

وَحَدَّثَنِي الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ إِسْحَاقَ قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ، عَنْ عِيَاضِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ح

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan, u Paygʻambar ﷺ dan shu maʼnoda rivoyat qiladi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан, у Пайғамбар ﷺ дан шу маънода ривоят қилади.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ، حَدَّثَنَا مُجَالِدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الْوَدَّاكِ، قَالَ مَرَّ شَابٌّ مِنْ قُرَيْشٍ بَيْنَ يَدَىْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَهُوَ يُصَلِّي فَدَفَعَهُ ثُمَّ عَادَ فَدَفَعَهُ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ فَلَمَّا انْصَرَفَ قَالَ إِنَّ الصَّلاَةَ لاَ يَقْطَعُهَا شَىْءٌ وَلَكِنْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ادْرَءُوا مَا اسْتَطَعْتُمْ فَإِنَّهُ شَيْطَانٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ إِذَا تَنَازَعَ الْخَبَرَانِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نُظِرَ إِلَى مَا عَمِلَ بِهِ أَصْحَابُهُ مِنْ بَعْدِهِ ‏.‏

Abu Vaddok (rahimahulloh) shunday dedi: Qurayshdan boʻlgan bir yigit Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)ning namoz oʻqiyotgan paytida oldilaridan oʻtdi, u kishi uni qaytardilar. Yigit yana qaytib keldi, u kishi uni yana qaytardilar — uch marta. Namozni tugatgach, u kishi: «Albatta, hech narsa namozni buzmaydi, lekin Rasululloh ﷺ: ‹Qoʻlingizdan kelganicha qaytaringlar, chunki u shaytondir›, deganlar», dedilar. Abu Dovud aytdi: Rasululloh ﷺdan kelgan ikki xabar bir-biriga zid kelsa, u zotdan keyin sahobalari nima bilan amal qilganiga qaraladi.Абу Ваддок (раҳимаҳуллоҳ) шундай деди: Қурайшдан бўлган бир йигит Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)нинг намоз ўқиётган пайтида олдиларидан ўтди, у киши уни қайтардилар. Йигит яна қайтиб келди, у киши уни яна қайтардилар — уч марта. Намозни тугатгач, у киши: «Албатта, ҳеч нарса намозни бузмайди, лекин Расулуллоҳ ﷺ: ‹Қўлингиздан келганича қайтаринглар, чунки у шайтондир›, деганлар», дедилар. Абу Довуд айтди: Расулуллоҳ ﷺдан келган икки хабар бир-бирига зид келса, у зотдан кейин саҳобалари нима билан амал қилганига қаралади.

أَخْبَرَنِي أَيُّوبُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مَرْوَانُ، قَالَ حَدَّثَنَا عَاصِمٌ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ الْمُنْذِرِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّهُمَا سَافَرَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَيَصُومُ الصَّائِمُ وَيُفْطِرُ الْمُفْطِرُ وَلاَ يَعِيبُ الصَّائِمُ عَلَى الْمُفْطِرِ وَلاَ الْمُفْطِرُ عَلَى الصَّائِمِ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, ular Rasululloh ﷺ bilan safar qilishdi. Roʻza tutgan roʻza tutar, tutmagan tutmas edi. Roʻza tutgan tutmaganni ayblamas, tutmagan ham tutganni ayblamas edi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, улар Расулуллоҳ ﷺ билан сафар қилишди. Рўза тутган рўза тутар, тутмаган тутмас эди. Рўза тутган тутмаганни айбламас, тутмаган ҳам тутганни айбламас эди.

عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُعَلَّى قَالَ: صَلَّى لَنَا أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ فَجَهَرَ بِالتَّكْبِيرِ حِينَ رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ السُّجُودِ وَحِينَ سَجَدَ وَحِينَ رَفَعَ مِنَ الرَّكْعَتَيْنِ وَقَالَ: هَكَذَا رَأَيْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ. رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ

Said ibn al-Horis (Abu Saiddan) rivoyat qiladi: Abu Said bizga imomlik qildi va sajdadan turganda, sajda qilganda, (yana) turganda va ikkinchi rakatdan (turganda) takbir aytdi. Abu Said: «Men Paygʻambar ﷺ ni shunday qilayotgan holda koʻrdim», — dedi.Саид ибн ал-Ҳорис (Абу Саиддан) ривоят қилади: Абу Саид бизга имомлик қилди ва саждадан турганда, сажда қилганда, (яна) турганда ва иккинчи ракатдан (турганда) такбир айтди. Абу Саид: «Мен Пайғамбар ﷺ ни шундай қилаётган ҳолда кўрдим», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللهِ بْنُ صَالِحٍ قَالَ‏:‏ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، عَنْ خَالِدِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِلاَلٍ، عَنْ مَرْوَانَ بْنِ عُثْمَانَ، أَنَّ عُبَيْدَ بْنَ عُمَيْرٍ أَخْبَرَهُ، عَنْ أَبِي مُوسَى قَالَ‏:‏ اسْتَأْذَنْتُ عَلَى عُمَرَ، فَلَمْ يُؤْذَنْ لِي ثَلاَثًا، فَأَدْبَرْتُ، فَأَرْسَلَ إِلَيَّ فَقَالَ‏:‏ يَا عَبْدَ اللهِ، اشْتَدَّ عَلَيْكَ أَنْ تُحْتَبَسَ عَلَى بَابِي‏؟‏ اعْلَمْ أَنَّ النَّاسَ كَذَلِكَ يَشْتَدُّ عَلَيْهِمْ أَنْ يُحْتَبَسُوا عَلَى بَابِكَ، فَقُلْتُ‏:‏ بَلِ اسْتَأْذَنْتُ عَلَيْكَ ثَلاَثًا، فَلَمْ يُؤْذَنْ لِي، فَرَجَعْتُ، فَقَالَ‏:‏ مِمَّنْ سَمِعْتَ هَذَا‏؟‏ فَقُلْتُ‏:‏ سَمِعْتُهُ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، فَقَالَ‏:‏ أَسَمِعْتَ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَا لَمْ نَسْمَعْ‏؟‏ لَئِنْ لَمْ تَأْتِنِي عَلَى هَذَا بِبَيِّنَةٍ لَأَجْعَلَنَّكَ نَكَالاً، فَخَرَجْتُ حَتَّى أَتَيْتُ نَفَرًا مِنَ الأَنْصَارِ جُلُوسًا فِي الْمَسْجِدِ فَسَأَلْتُهُمْ، فَقَالُوا‏:‏ أَوَيَشُكُّ فِي هَذَا أَحَدٌ‏؟‏ فَأَخْبَرْتُهُمْ مَا قَالَ عُمَرُ، فَقَالُوا‏:‏ لاَ يَقُومُ مَعَكَ إِلاَّ أَصْغَرُنَا، فَقَامَ مَعِي أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ، أَوْ أَبُو مَسْعُودٍ، إِلَى عُمَرَ، فَقَالَ‏:‏ خَرَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يُرِيدُ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ، حَتَّى أَتَاهُ فَسَلَّمَ، فَلَمْ يُؤْذَنْ لَهُ، ثُمَّ سَلَّمَ الثَّانِيَةَ، ثُمَّ الثَّالِثَةَ، فَلَمْ يُؤْذَنْ لَهُ، فَقَالَ‏:‏ قَضَيْنَا مَا عَلَيْنَا، ثُمَّ رَجَعَ، فَأَدْرَكَهُ سَعْدٌ فَقَالَ‏:‏ يَا رَسُولَ اللهِ، وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا سَلَّمْتَ مِنْ مَرَّةٍ إِلاَّ وَأَنَا أَسْمَعُ، وَأَرُدُّ عَلَيْكَ، وَلَكِنْ أَحْبَبْتُ أَنْ تُكْثِرَ مِنَ السَّلاَمِ عَلَيَّ وَعَلَى أَهْلِ بَيْتِي، فَقَالَ أَبُو مُوسَى‏:‏ وَاللَّهِ إِنْ كُنْتُ لَأَمِينًا عَلَى حَدِيثِ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم، فَقَالَ‏:‏ أَجَلْ، وَلَكِنْ أَحْبَبْتُ أَنْ أَسْتَثْبِتَ‏.‏

Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Umarning huzuriga (kirishga) uch marta izn soʻradim, ammo menga izn berilmadi, shu bois ortga qaytdim. Keyin u menga (kishi) yuborib: ‹Ey Abdulloh, eshigim oldida kutib qolish senga ogʻir tuyuldimi? Bilki, odamlar ham xuddi shunday — sening eshiging oldida kutib qolish ularga ogʻir keladi›, dedi. Men: ‹Yoʻq, balki men sendan uch marta izn soʻradim, menga izn berilmadi, shuning uchun qaytib ketdim›, dedim. U: ‹Buni kimdan eshitding?› dedi. Men: ‹Uni Nabiy ﷺdan eshitdim›, dedim. U: ‹Nabiy ﷺdan biz eshitmagan narsani sen eshitibsanmi?! Agar bunga aniq dalil keltirmasang, seni ibratli jazoga tortaman!› dedi. Shunda men chiqib, masjidda oʻtirgan bir guruh ansorlarning oldiga keldim va ulardan soʻradim. Ular: ‹Buni birortasi shubha qiladimi?› dedilar. Men ularga Umar aytgan gapni aytdim. Ular: ‹Sen bilan eng kichigimizdan boshqasi turmaydi (kifoya)›, dedilar. Shunda men bilan Abu Said al-Xudriy — yoki Abu Masʼud — Umarning oldiga turib bordi va: ‹Biz Nabiy ﷺ bilan chiqqan edik, u zot Saʼd ibn Ubodaning (huzuriga bormoqchi) edilar. Nihoyat uning oldiga kelib salom berdilar, ammo izn berilmadi. Soʻng ikkinchi, keyin uchinchi marta salom berdilar, baribir izn berilmadi. Shunda u zot: ‹Zimmamizdagini ado etdik›, dedilar-da, qaytdilar. (Shunda) Saʼd u zotga yetib olib: ‹Ey Allohning Rasuli, sizni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, har safar salom berganingizda men uni eshitib, sizga (ichimda) alik oldim, lekin menga va uy ahlimga koʻproq salom berishingizni yoqtirganim uchun (ovoz chiqarmadim)›, dedi›, dedi. (Shundan soʻng) men (Umarga): ‹Vallohi, men Rasululloh ﷺ hadisi(ni yetkazish)da ishonchli edim›, dedim. U: ‹Ha (rost), lekin men (buni) yaxshilab aniqlab olishni istadim›, dedi.»Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Умарнинг ҳузурига (киришга) уч марта изн сўрадим, аммо менга изн берилмади, шу боис ортга қайтдим. Кейин у менга (киши) юбориб: ‹Эй Абдуллоҳ, эшигим олдида кутиб қолиш сенга оғир туюлдими? Билки, одамлар ҳам худди шундай — сенинг эшигинг олдида кутиб қолиш уларга оғир келади›, деди. Мен: ‹Йўқ, балки мен сендан уч марта изн сўрадим, менга изн берилмади, шунинг учун қайтиб кетдим›, дедим. У: ‹Буни кимдан эшитдинг?› деди. Мен: ‹Уни Набий ﷺдан эшитдим›, дедим. У: ‹Набий ﷺдан биз эшитмаган нарсани сен эшитибсанми?! Агар бунга аниқ далил келтирмасанг, сени ибратли жазога тортаман!› деди. Шунда мен чиқиб, масжидда ўтирган бир гуруҳ ансорларнинг олдига келдим ва улардан сўрадим. Улар: ‹Буни бирортаси шубҳа қиладими?› дедилар. Мен уларга Умар айтган гапни айтдим. Улар: ‹Сен билан энг кичигимиздан бошқаси турмайди (кифоя)›, дедилар. Шунда мен билан Абу Саид ал-Худрий — ёки Абу Масъуд — Умарнинг олдига туриб борди ва: ‹Биз Набий ﷺ билан чиққан эдик, у зот Саъд ибн Убоданинг (ҳузурига бормоқчи) эдилар. Ниҳоят унинг олдига келиб салом бердилар, аммо изн берилмади. Сўнг иккинчи, кейин учинчи марта салом бердилар, барибир изн берилмади. Шунда у зот: ‹Зиммамиздагини адо этдик›, дедилар-да, қайтдилар. (Шунда) Саъд у зотга етиб олиб: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, сизни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, ҳар сафар салом берганингизда мен уни эшитиб, сизга (ичимда) алик олдим, лекин менга ва уй аҳлимга кўпроқ салом беришингизни ёқтирганим учун (овоз чиқармадим)›, деди›, деди. (Шундан сўнг) мен (Умарга): ‹Валлоҳи, мен Расулуллоҳ ﷺ ҳадиси(ни етказиш)да ишончли эдим›, дедим. У: ‹Ҳа (рост), лекин мен (буни) яхшилаб аниқлаб олишни истадим›, деди.»

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُنِيرٍ، سَمِعَ هَارُونَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُبَارَكِ، قَالَ حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا سَلَمَةَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ سَأَلْتُ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ ـ رضى الله عنه ـ قُلْتُ هَلْ سَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَذْكُرُ لَيْلَةَ الْقَدْرِ قَالَ نَعَمِ، اعْتَكَفْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْعَشْرَ الأَوْسَطَ مِنْ رَمَضَانَ ـ قَالَ ـ فَخَرَجْنَا صَبِيحَةَ عِشْرِينَ، قَالَ فَخَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَبِيحَةَ عِشْرِينَ فَقَالَ ‏"‏ إِنِّي أُرِيتُ لَيْلَةَ الْقَدْرِ، وَإِنِّي نُسِّيتُهَا، فَالْتَمِسُوهَا فِي الْعَشْرِ الأَوَاخِرِ فِي وِتْرٍ، فَإِنِّي رَأَيْتُ أَنِّي أَسْجُدُ فِي مَاءٍ وَطِينٍ، وَمَنْ كَانَ اعْتَكَفَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلْيَرْجِعْ ‏"‏‏.‏ فَرَجَعَ النَّاسُ إِلَى الْمَسْجِدِ، وَمَا نَرَى فِي السَّمَاءِ قَزَعَةً ـ قَالَ ـ فَجَاءَتْ سَحَابَةٌ فَمَطَرَتْ، وَأُقِيمَتِ الصَّلاَةُ، فَسَجَدَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الطِّينِ وَالْمَاءِ، حَتَّى رَأَيْتُ الطِّينَ فِي أَرْنَبَتِهِ وَجَبْهَتِهِ‏.‏

Abu Salama ibn Abdurrahmon (Abu Saiddan) rivoyat qiladi: Men Abu Said al-Xudriydan: «Sen Allohning Rasuli ﷺ ning Qadr kechasi haqida gapirganini eshitdingmi?» — deb soʻradim. U ‹ha› (deb javob berdi) va dedi: «Bir marta biz Allohning Rasuli ﷺ bilan (Ramazon)ning oʻrta oʻn kunida eʼtikofda edik va yigirmanchi kun ertalab undan (eʼtikofdan) chiqdik; Allohning Rasuli ﷺ yigirmanchi (kun)da xutba aytdi va: ‹Menga Qadr kechasi(ning sanasi) (tushimda) bildirildi, lekin men uni unutdim. Bas, uni Ramazon oyining oxirgi oʻn kechasidagi toq kechalarda izlanglar. (Tushimda) men oʻzimni oʻsha kecha loy va suvda sajda qilayotgan holda koʻrdim. Bas, kim Allohning Rasuli ﷺ bilan eʼtikofda boʻlgan boʻlsa, unga (eʼtikofga) qaytsin›, — dedi. Odamlar masjidga (eʼtikof uchun) qaytdi. Osmonda bulutdan biror alomat yoʻq edi. Lekin toʻsatdan bir bulut kelib, yomgʻir yogʻdi. Soʻng namoz (jamoat bilan) oʻqildi va Allohning Rasuli ﷺ loy va suvda sajda qildi; men Paygʻambar ﷺ ning peshanasi va burni ustida loyni koʻrdim».Абу Салама ибн Абдурраҳмон (Абу Саиддан) ривоят қилади: Мен Абу Саид ал-Худрийдан: «Сен Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг Қадр кечаси ҳақида гапирганини эшитдингми?» — деб сўрадим. У ‹ҳа› (деб жавоб берди) ва деди: «Бир марта биз Аллоҳнинг Расули ﷺ билан (Рамазон)нинг ўрта ўн кунида эътикофда эдик ва йигирманчи кун эрталаб ундан (эътикофдан) чиқдик; Аллоҳнинг Расули ﷺ йигирманчи (кун)да хутба айтди ва: ‹Менга Қадр кечаси(нинг санаси) (тушимда) билдирилди, лекин мен уни унутдим. Бас, уни Рамазон ойининг охирги ўн кечасидаги тоқ кечаларда изланглар. (Тушимда) мен ўзимни ўша кеча лой ва сувда сажда қилаётган ҳолда кўрдим. Бас, ким Аллоҳнинг Расули ﷺ билан эътикофда бўлган бўлса, унга (эътикофга) қайцин›, — деди. Одамлар масжидга (эътикоф учун) қайтди. Осмонда булутдан бирор аломат йўқ эди. Лекин тўсатдан бир булут келиб, ёмғир ёғди. Сўнг намоз (жамоат билан) ўқилди ва Аллоҳнинг Расули ﷺ лой ва сувда сажда қилди; мен Пайғамбар ﷺ нинг пешанаси ва бурни устида лойни кўрдим».

حَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ اللَّيْثِيِّ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، أَخْبَرَهُ أَنَّ نَاسًا قَالُوا لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ نَرَى رَبَّنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَلْ تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا لاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ هَلْ تُضَارُّونَ فِي الشَّمْسِ لَيْسَ دُونَهَا سَحَابٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا لاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّكُمْ تَرَوْنَهُ كَذَلِكَ يَجْمَعُ اللَّهُ النَّاسَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَقُولُ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ شَيْئًا فَلْيَتَّبِعْهُ ‏.‏ فَيَتَّبِعُ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ الشَّمْسَ الشَّمْسَ وَيَتَّبِعُ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ الْقَمَرَ الْقَمَرَ وَيَتَّبِعُ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ الطَّوَاغِيتَ الطَّوَاغِيتَ وَتَبْقَى هَذِهِ الأُمَّةُ فِيهَا مُنَافِقُوهَا فَيَأْتِيهِمُ اللَّهُ - تَبَارَكَ وَتَعَالَى - فِي صُورَةٍ غَيْرِ صُورَتِهِ الَّتِي يَعْرِفُونَ فَيَقُولُ أَنَا رَبُّكُمْ ‏.‏ فَيَقُولُونَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ هَذَا مَكَانُنَا حَتَّى يَأْتِيَنَا رَبُّنَا فَإِذَا جَاءَ رَبُّنَا عَرَفْنَاهُ ‏.‏ فَيَأْتِيهِمُ اللَّهُ تَعَالَى فِي صُورَتِهِ الَّتِي يَعْرِفُونَ فَيَقُولُ أَنَا رَبُّكُمْ ‏.‏ فَيَقُولُونَ أَنْتَ رَبُّنَا ‏.‏ فَيَتَّبِعُونَهُ وَيُضْرَبُ الصِّرَاطُ بَيْنَ ظَهْرَىْ جَهَنَّمَ فَأَكُونُ أَنَا وَأُمَّتِي أَوَّلَ مَنْ يُجِيزُ وَلاَ يَتَكَلَّمُ يَوْمَئِذٍ إِلاَّ الرُّسُلُ وَدَعْوَى الرُّسُلِ يَوْمَئِذٍ اللَّهُمَّ سَلِّمْ سَلِّمْ ‏.‏ وَفِي جَهَنَّمَ كَلاَلِيبُ مِثْلُ شَوْكِ السَّعْدَانِ هَلْ رَأَيْتُمُ السَّعْدَانَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّهَا مِثْلُ شَوْكِ السَّعْدَانِ غَيْرَ أَنَّهُ لاَ يَعْلَمُ مَا قَدْرُ عِظَمِهَا إِلاَّ اللَّهُ تَخْطَفُ النَّاسَ بِأَعْمَالِهِمْ فَمِنْهُمُ الْمُؤْمِنُ بَقِيَ بِعَمَلِهِ وَمِنْهُمُ الْمُجَازَى حَتَّى يُنَجَّى حَتَّى إِذَا فَرَغَ اللَّهُ مِنَ الْقَضَاءِ بَيْنَ الْعِبَادِ وَأَرَادَ أَنْ يُخْرِجَ بِرَحْمَتِهِ مَنْ أَرَادَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ أَمَرَ الْمَلاَئِكَةَ أَنْ يُخْرِجُوا مِنَ النَّارِ مَنْ كَانَ لاَ يُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا مِمَّنْ أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يَرْحَمَهُ مِمَّنْ يَقُولُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏.‏ فَيَعْرِفُونَهُمْ فِي النَّارِ يَعْرِفُونَهُمْ بِأَثَرِ السُّجُودِ تَأْكُلُ النَّارُ مِنِ ابْنِ آدَمَ إِلاَّ أَثَرَ السُّجُودِ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَى النَّارِ أَنْ تَأْكُلَ أَثَرَ السُّجُودِ ‏.‏ فَيُخْرَجُونَ مِنَ النَّارِ وَقَدِ امْتَحَشُوا فَيُصَبُّ عَلَيْهِمْ مَاءُ الْحَيَاةِ فَيَنْبُتُونَ مِنْهُ كَمَا تَنْبُتُ الْحِبَّةُ فِي حَمِيلِ السَّيْلِ ثُمَّ يَفْرُغُ اللَّهُ تَعَالَى مِنَ الْقَضَاءِ بَيْنَ الْعِبَادِ وَيَبْقَى رَجُلٌ مُقْبِلٌ بِوَجْهِهِ عَلَى النَّارِ وَهُوَ آخِرُ أَهْلِ الْجَنَّةِ دُخُولاً الْجَنَّةَ فَيَقُولُ أَىْ رَبِّ اصْرِفْ وَجْهِي عَنِ النَّارِ فَإِنَّهُ قَدْ قَشَبَنِي رِيحُهَا وَأَحْرَقَنِي ذَكَاؤُهَا فَيَدْعُو اللَّهَ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَدْعُوَهُ ثُمَّ يَقُولُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى هَلْ عَسَيْتَ إِنْ فَعَلْتُ ذَلِكَ بِكَ أَنْ تَسْأَلَ غَيْرَهُ ‏.‏ فَيَقُولُ لاَ أَسْأَلُكَ غَيْرَهُ ‏.‏ وَيُعْطِي رَبَّهُ مِنْ عُهُودٍ وَمَوَاثِيقَ مَا شَاءَ اللَّهُ فَيَصْرِفُ اللَّهُ وَجْهَهُ عَنِ النَّارِ فَإِذَا أَقْبَلَ عَلَى الْجَنَّةِ وَرَآهَا سَكَتَ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَسْكُتَ ثُمَّ يَقُولُ أَىْ رَبِّ قَدِّمْنِي إِلَى بَابِ الْجَنَّةِ ‏.‏ فَيَقُولُ اللَّهُ لَهُ أَلَيْسَ قَدْ أَعْطَيْتَ عُهُودَكَ وَمَوَاثِيقَكَ لاَ تَسْأَلُنِي غَيْرَ الَّذِي أَعْطَيْتُكَ وَيْلَكَ يَا ابْنَ آدَمَ مَا أَغْدَرَكَ ‏.‏ فَيَقُولُ أَىْ رَبِّ وَيَدْعُو اللَّهَ حَتَّى يَقُولَ لَهُ فَهَلْ عَسَيْتَ إِنْ أَعْطَيْتُكَ ذَلِكَ أَنْ تَسْأَلَ غَيْرَهُ ‏.‏ فَيَقُولُ لاَ وَعِزَّتِكَ ‏.‏ فَيُعطِي رَبَّهُ مَا شَاءَ اللَّهُ مِنْ عُهُودٍ وَمَوَاثِيقَ فَيُقَدِّمُهُ إِلَى بَابِ الْجَنَّةِ فَإِذَا قَامَ عَلَى بَابِ الْجَنَّةِ انْفَهَقَتْ لَهُ الْجَنَّةُ فَرَأَى مَا فِيهَا مِنَ الْخَيْرِ وَالسُّرُورِ فَيَسْكُتُ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَسْكُتَ ثُمَّ يَقُولُ أَىْ رَبِّ أَدْخِلْنِي الْجَنَّةَ ‏.‏ فَيَقُولُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى لَهُ أَلَيْسَ قَدْ أَعْطَيْتَ عُهُودَكَ وَمَوَاثِيقَكَ أَنْ لاَ تَسْأَلَ غَيْرَ مَا أُعْطِيتَ وَيْلَكَ يَا ابْنَ آدَمَ مَا أَغْدَرَكَ ‏.‏ فَيَقُولُ أَىْ رَبِّ لاَ أَكُونُ أَشْقَى خَلْقِكَ ‏.‏ فَلاَ يَزَالُ يَدْعُو اللَّهَ حَتَّى يَضْحَكَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى مِنْهُ فَإِذَا ضَحِكَ اللَّهُ مِنْهُ قَالَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ ‏.‏ فَإِذَا دَخَلَهَا قَالَ اللَّهُ لَهُ تَمَنَّهْ ‏.‏ فَيَسْأَلُ رَبَّهُ وَيَتَمَنَّى حَتَّى إِنَّ اللَّهَ لَيُذَكِّرُهُ مِنْ كَذَا وَكَذَا حَتَّى إِذَا انْقَطَعَتْ بِهِ الأَمَانِيُّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ لَكَ وَمِثْلُهُ مَعَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَطَاءُ بْنُ يَزِيدَ وَأَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ مَعَ أَبِي هُرَيْرَةَ لاَ يَرُدُّ عَلَيْهِ مِنْ حَدِيثِهِ شَيْئًا ‏.‏ حَتَّى إِذَا حَدَّثَ أَبُو هُرَيْرَةَ أَنَّ اللَّهَ قَالَ لِذَلِكَ الرَّجُلِ وَمِثْلُهُ مَعَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو سَعِيدٍ وَعَشَرَةُ أَمْثَالِهِ مَعَهُ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ مَا حَفِظْتُ إِلاَّ قَوْلَهُ ذَلِكَ لَكَ وَمِثْلُهُ مَعَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو سَعِيدٍ أَشْهَدُ أَنِّي حَفِظْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَوْلَهُ ذَلِكَ لَكَ وَعَشَرَةُ أَمْثَالِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ وَذَلِكَ الرَّجُلُ آخِرُ أَهْلِ الْجَنَّةِ دُخُولاً الْجَنَّةَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Baʼzi kishilar Rasululloh ﷺ ga: «Ey Allohning Rasuli, qiyomat kuni biz Rabbimizni koʻramizmi?» dedilar. Shunda Rasululloh ﷺ: «Toʻlin oy kechasi oyni koʻrishda (bir-biringizga) xalal beradimi (qiyinchilikka uchraysizmi)?» dedilar. Ular: «Yoʻq, ey Allohning Rasuli», dedilar. (Paygʻambar): «Ustida bulut boʻlmagan (ochiq) quyoshni koʻrishda (xalal boʻladimi)?» dedilar. Ular: «Yoʻq, ey Allohning Rasuli», dedilar. (Paygʻambar): «Bas, sizlar Uni xuddi shunday koʻrasizlar. Alloh qiyomat kuni odamlarni (bir joyga) toʻplaydi-da: ‹Kim nimaiki (biror narsa)ga ibodat qilgan boʻlsa, unga ergashsin› deydi. Shunda quyoshga ibodat qilgan kishi quyoshga ergashadi; oyga ibodat qilgan kishi oyga ergashadi; togʻutlarga ibodat qilgan kishi togʻutlarga ergashadi. Va mana bu ummat — ichida munofiqlari (ham) boʻlgan holda — qoladi. Shunda Alloh — tabaroka va taolo — ularga, ular taniydigan suratdan boshqa bir suratda kelib: ‹Men Rabbingizman› deydi. Ular: ‹Sendan Allohga panoh tilaymiz! Mana shu — bizning joyimiz; toki Rabbimiz bizning oldimizga kelguncha. Rabbimiz kelganda, biz Uni taniymiz› deydilar. Shunda Alloh taolo ularga, ular taniydigan suratida kelib: ‹Men Rabbingizman› deydi. Ular: ‹(Ha,) Sen Rabbimizsan› deydilar. Bas, unga ergashadilar. Va jahannamning ustidan Sirot (koʻprigi) qoʻyiladi (tortiladi); men va ummatim (undan) birinchi boʻlib oʻtuvchi boʻlamiz. Oʻsha kuni paygʻambarlardan boshqa hech kim gapirmaydi; oʻsha kuni paygʻambarlarning duosi: ‹Allohumma, sallim, sallim (Ey Alloh, salomat saqla, salomat saqla)› (boʻladi). Jahannamda Saʼdon (tikani) kabi (egri) ilmoqlar (kalloblar) bor. Saʼdonni koʻrganmisizlar?» dedilar. Ular: «Ha, ey Allohning Rasuli», dedilar. (Paygʻambar): «Bas, ular Saʼdon tikani kabidir; faqat ularning kattaligi qancha ekanini Allohdan boshqa hech kim bilmaydi. Ular odamlarni amallariga koʻra ilib (tortib) oladi. Ulardan baʼzisi — moʻmin — oʻz amali (sababli najot topib) qoladi; baʼzisi esa — (gunohi uchun) jazolanadigan — toki najot topguncha (azoblanadi). Toki Alloh bandalar orasidagi hukmni tugatib, doʻzax ahlidan Oʻzi xohlagan kishilarni rahmati bilan chiqarishni iroda qilganda, U farishtalarga: Allohga hech narsani sherik qilmagan — la ilaha illalloh deydigan, Alloh taolo rahm qilishni iroda qilgan kishilarni doʻzaxdan chiqarishni buyuradi. Shunda (farishtalar) ularni doʻzaxda taniydilar — ularni sajda izidan taniydilar. Doʻzax Odam (Bani Odam) farzandining (hamma joyini) yeydi, magar sajda izini (yemaydi); Alloh doʻzaxga sajda izini yeyishni harom qildi. Bas, ular doʻzaxdan — (olov) ularni kuydirib (qoraytirib) yuborgan holda — chiqariladi. Soʻng ularning ustiga hayot suvi quyiladi; shunda ular undan — sel (suvi) keltirgan narsada (urugʻ) unib chiqqani kabi — unib chiqadilar. Soʻng Alloh taolo bandalar orasidagi hukmni tugatadi. Va bir kishi — yuzi bilan doʻzaxga qaragan holda — qoladi; u jannat ahlidan jannatga eng oxirgi kiruvchidir. U: ‹Ey Rabbim, yuzimni doʻzaxdan burgin (oʻgir); chunki uning shamoli (isi) meni zaharladi va uning olovi (alangasi) meni kuydirdi› deydi. Soʻng u Allohga — Alloh xohlagancha — duo qiladi. Keyin Alloh — tabaroka va taolo —: ‹Agar buni senga qilsam, undan boshqasini (ham) soʻraysanmi?› deydi. U: ‹Undan boshqasini soʻramayman› deydi. Va Rabbisiga — Alloh xohlagancha — ahdu paymonlar beradi. Shunda Alloh uning yuzini doʻzaxdan oʻgiradi. Bas, u jannatga qaraganda va uni koʻrganda, Alloh xohlagancha jim turadi. Soʻng: ‹Ey Rabbim, meni jannat eshigiga yaqinlashtir› deydi. Alloh unga: ‹Ahdu paymonlaringni — senga berganimdan boshqasini mendan soʻramaslikka — bermadingmi? Holingga voy, ey Bani Odam, qancha vafosiz (ahdini buzuvchi) ekansan!› deydi. U: ‹Ey Rabbim!› deydi va Allohga duo qiladi — toki (Alloh) unga: ‹Agar buni senga bersam, undan boshqasini soʻraysanmi?› deydi. U: ‹Yoʻq, izzatingga qasam!› deydi. Va Rabbisiga — Alloh xohlagancha — ahdu paymonlar beradi. Shunda (Alloh) uni jannat eshigiga yaqinlashtiradi. U jannat eshigida turganda, jannat unga (keng) ochilib ketadi; shunda u undagi yaxshilik va shod-xurramlikni koʻradi. Bas, Alloh xohlagancha jim turadi. Soʻng: ‹Ey Rabbim, meni jannatga kirit› deydi. Alloh — tabaroka va taolo — unga: ‹Senga berilgandan boshqasini soʻramaslikka ahdu paymonlaringni bermadingmi? Holingga voy, ey Bani Odam, qancha vafosiz ekansan!› deydi. U: ‹Ey Rabbim, Sening xalqingning eng badbaxti boʻlmay (qolay)› deydi. Bas, u Allohga duo qilaveradi — toki Alloh — tabaroka va taolo — undan (rozi boʻlib) kuladi. Alloh undan kulganda: ‹Jannatga kir› deydi. U unga kirganda, Alloh unga: ‹(Istagingni) orzu qil› deydi. Bas, u Rabbisidan soʻraydi va orzu qiladi — toki Alloh unga falon-falonni (ham) eslatadi. Toki orzulari tugaganda, Alloh taolo: ‹U (orzu qilganlaring) senga, va u bilan birga shuncha (yana boʻlsin)› deydi», dedilar. Ato ibn Yazid dedi: Abu Said al-Xudriy Abu Hurayra bilan birga edi; u (Abu Said) uning hadisidan hech narsani rad (inkor) qilmas edi. Toki Abu Hurayra: «Alloh oʻsha kishiga: ‹...va u bilan birga uning oʻxshashi (boʻlsin)› dedi» deb hadis aytganda, Abu Said: «Va u bilan birga uning oʻn baravari (boʻlsin), ey Abu Hurayra!» dedi. Abu Hurayra: «Men faqat: ‹U senga, va u bilan birga uning oʻxshashi (boʻlsin)› degan soʻzini yodladim», dedi. Abu Said: «Men guvohlik beramanki, men Rasululloh ﷺ dan: ‹U senga, va uning oʻn baravari (boʻlsin)› degan soʻzini yodladim», dedi. Abu Hurayra: «Va oʻsha kishi jannat ahlidan jannatga eng oxirgi kiruvchidir», dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Баъзи кишилар Расулуллоҳ ﷺ га: «Эй Аллоҳнинг Расули, қиёмат куни биз Раббимизни кўрамизми?» дедилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Тўлин ой кечаси ойни кўришда (бир-бирингизга) халал берадими (қийинчиликка учрайсизми)?» дедилар. Улар: «Йўқ, эй Аллоҳнинг Расули», дедилар. (Пайғамбар): «Устида булут бўлмаган (очиқ) қуёшни кўришда (халал бўладими)?» дедилар. Улар: «Йўқ, эй Аллоҳнинг Расули», дедилар. (Пайғамбар): «Бас, сизлар Уни худди шундай кўрасизлар. Аллоҳ қиёмат куни одамларни (бир жойга) тўплайди-да: ‹Ким нимаики (бирор нарса)га ибодат қилган бўлса, унга эргашсин› дейди. Шунда қуёшга ибодат қилган киши қуёшга эргашади; ойга ибодат қилган киши ойга эргашади; тоғутларга ибодат қилган киши тоғутларга эргашади. Ва мана бу уммат — ичида мунофиқлари (ҳам) бўлган ҳолда — қолади. Шунда Аллоҳ — табарока ва таоло — уларга, улар танийдиган суратдан бошқа бир суратда келиб: ‹Мен Раббингизман› дейди. Улар: ‹Сендан Аллоҳга паноҳ тилаймиз! Мана шу — бизнинг жойимиз; токи Раббимиз бизнинг олдимизга келгунча. Раббимиз келганда, биз Уни таниймиз› дейдилар. Шунда Аллоҳ таоло уларга, улар танийдиган суратида келиб: ‹Мен Раббингизман› дейди. Улар: ‹(Ҳа,) Сен Раббимизсан› дейдилар. Бас, унга эргашадилар. Ва жаҳаннамнинг устидан Сирот (кўприги) қўйилади (тортилади); мен ва умматим (ундан) биринчи бўлиб ўтувчи бўламиз. Ўша куни пайғамбарлардан бошқа ҳеч ким гапирмайди; ўша куни пайғамбарларнинг дуоси: ‹Аллоҳумма, саллим, саллим (Эй Аллоҳ, саломат сақла, саломат сақла)› (бўлади). Жаҳаннамда Саъдон (тикани) каби (эгри) илмоқлар (каллоблар) бор. Саъдонни кўрганмисизлар?» дедилар. Улар: «Ҳа, эй Аллоҳнинг Расули», дедилар. (Пайғамбар): «Бас, улар Саъдон тикани кабидир; фақат уларнинг катталиги қанча эканини Аллоҳдан бошқа ҳеч ким билмайди. Улар одамларни амалларига кўра илиб (тортиб) олади. Улардан баъзиси — мўмин — ўз амали (сабабли нажот топиб) қолади; баъзиси эса — (гуноҳи учун) жазоланадиган — токи нажот топгунча (азобланади). Токи Аллоҳ бандалар орасидаги ҳукмни тугатиб, дўзах аҳлидан Ўзи хоҳлаган кишиларни раҳмати билан чиқаришни ирода қилганда, У фаришталарга: Аллоҳга ҳеч нарсани шерик қилмаган — ла илаҳа иллаллоҳ дейдиган, Аллоҳ таоло раҳм қилишни ирода қилган кишиларни дўзахдан чиқаришни буюради. Шунда (фаришталар) уларни дўзахда танийдилар — уларни сажда изидан танийдилар. Дўзах Одам (Бани Одам) фарзандининг (ҳамма жойини) ейди, магар сажда изини (емайди); Аллоҳ дўзахга сажда изини ейишни ҳаром қилди. Бас, улар дўзахдан — (олов) уларни куйдириб (қорайтириб) юборган ҳолда — чиқарилади. Сўнг уларнинг устига ҳаёт суви қуйилади; шунда улар ундан — сел (суви) келтирган нарсада (уруғ) униб чиққани каби — униб чиқадилар. Сўнг Аллоҳ таоло бандалар орасидаги ҳукмни тугатади. Ва бир киши — юзи билан дўзахга қараган ҳолда — қолади; у жаннат аҳлидан жаннатга энг охирги кирувчидир. У: ‹Эй Раббим, юзимни дўзахдан бургин (ўгир); чунки унинг шамоли (иси) мени заҳарлади ва унинг олови (алангаси) мени куйдирди› дейди. Сўнг у Аллоҳга — Аллоҳ хоҳлаганча — дуо қилади. Кейин Аллоҳ — табарока ва таоло —: ‹Агар буни сенга қилсам, ундан бошқасини (ҳам) сўрайсанми?› дейди. У: ‹Ундан бошқасини сўрамайман› дейди. Ва Раббисига — Аллоҳ хоҳлаганча — аҳду паймонлар беради. Шунда Аллоҳ унинг юзини дўзахдан ўгиради. Бас, у жаннатга қараганда ва уни кўрганда, Аллоҳ хоҳлаганча жим туради. Сўнг: ‹Эй Раббим, мени жаннат эшигига яқинлаштир› дейди. Аллоҳ унга: ‹Аҳду паймонларингни — сенга берганимдан бошқасини мендан сўрамасликка — бермадингми? Ҳолингга вой, эй Бани Одам, қанча вафосиз (аҳдини бузувчи) экансан!› дейди. У: ‹Эй Раббим!› дейди ва Аллоҳга дуо қилади — токи (Аллоҳ) унга: ‹Агар буни сенга берсам, ундан бошқасини сўрайсанми?› дейди. У: ‹Йўқ, иззатингга қасам!› дейди. Ва Раббисига — Аллоҳ хоҳлаганча — аҳду паймонлар беради. Шунда (Аллоҳ) уни жаннат эшигига яқинлаштиради. У жаннат эшигида турганда, жаннат унга (кенг) очилиб кетади; шунда у ундаги яхшилик ва шод-хуррамликни кўради. Бас, Аллоҳ хоҳлаганча жим туради. Сўнг: ‹Эй Раббим, мени жаннатга кирит› дейди. Аллоҳ — табарока ва таоло — унга: ‹Сенга берилгандан бошқасини сўрамасликка аҳду паймонларингни бермадингми? Ҳолингга вой, эй Бани Одам, қанча вафосиз экансан!› дейди. У: ‹Эй Раббим, Сенинг халқингнинг энг бадбахти бўлмай (қолай)› дейди. Бас, у Аллоҳга дуо қилаверади — токи Аллоҳ — табарока ва таоло — ундан (рози бўлиб) кулади. Аллоҳ ундан кулганда: ‹Жаннатга кир› дейди. У унга кирганда, Аллоҳ унга: ‹(Истагингни) орзу қил› дейди. Бас, у Раббисидан сўрайди ва орзу қилади — токи Аллоҳ унга фалон-фалонни (ҳам) эслатади. Токи орзулари тугаганда, Аллоҳ таоло: ‹У (орзу қилганларинг) сенга, ва у билан бирга шунча (яна бўлсин)› дейди», дедилар. Ато ибн Язид деди: Абу Саид ал-Худрий Абу Ҳурайра билан бирга эди; у (Абу Саид) унинг ҳадисидан ҳеч нарсани рад (инкор) қилмас эди. Токи Абу Ҳурайра: «Аллоҳ ўша кишига: ‹...ва у билан бирга унинг ўхшаши (бўлсин)› деди» деб ҳадис айтганда, Абу Саид: «Ва у билан бирга унинг ўн баравари (бўлсин), эй Абу Ҳурайра!» деди. Абу Ҳурайра: «Мен фақат: ‹У сенга, ва у билан бирга унинг ўхшаши (бўлсин)› деган сўзини ёдладим», деди. Абу Саид: «Мен гувоҳлик бераманки, мен Расулуллоҳ ﷺ дан: ‹У сенга, ва унинг ўн баравари (бўлсин)› деган сўзини ёдладим», деди. Абу Ҳурайра: «Ва ўша киши жаннат аҳлидан жаннатга энг охирги кирувчидир», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا شَكَّ أَحَدُكُمْ فِي صَلاَتِهِ فَلْيُلْقِ الشَّكَّ وَلْيَبْنِ عَلَى الْيَقِينِ فَإِذَا اسْتَيْقَنَ التَّمَامَ سَجَدَ سَجْدَتَيْنِ فَإِنْ كَانَتْ صَلاَتُهُ تَامَّةً كَانَتِ الرَّكْعَةُ نَافِلَةً وَالسَّجْدَتَانِ وَإِنْ كَانَتْ نَاقِصَةً كَانَتِ الرَّكْعَةُ تَمَامًا لِصَلاَتِهِ وَكَانَتِ السَّجْدَتَانِ مُرْغِمَتَىِ الشَّيْطَانِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ هِشَامُ بْنُ سَعْدٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ مُطَرِّفٍ عَنْ زَيْدٍ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَحَدِيثُ أَبِي خَالِدٍ أَشْبَعُ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ aytdilar: «Agar biringiz namozida shubhalansa, shubhani tashlab, aniq bilgan narsasiga binoan (namozni) qursin. Toʻkis oʻqigani aniq boʻlsa, ikki sajda qilsin. Bas, agar namozi toʻkis boʻlgan boʻlsa, (oshiqcha) rakʼat ham, ikki sajda ham nafl boʻladi. Agar kam boʻlgan boʻlsa, (oshiqcha) rakʼat namozini toʻkis qiladi, ikki sajda esa shaytonni xorlovchi boʻladi.» Abu Dovud aytdi: Buni Hishom ibn Saʼd va Muhammad ibn Mutarrif Zayddan, u Atoʼ ibn Yasordan, u Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilishgan. Abu Xolidning hadisi esa toʻliqroqdir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ айтдилар: «Агар бирингиз намозида шубҳаланса, шубҳани ташлаб, аниқ билган нарсасига биноан (намозни) қурсин. Тўкис ўқигани аниқ бўлса, икки сажда қилсин. Бас, агар намози тўкис бўлган бўлса, (ошиқча) ракъат ҳам, икки сажда ҳам нафл бўлади. Агар кам бўлган бўлса, (ошиқча) ракъат намозини тўкис қилади, икки сажда эса шайтонни хорловчи бўлади.» Абу Довуд айтди: Буни Ҳишом ибн Саъд ва Муҳаммад ибн Мутарриф Зайддан, у Атў ибн Ясордан, у Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилишган. Абу Холиднинг ҳадиси эса тўлиқроқдир.

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ عَلِيٍّ، أَنَّ أَبَا الْمُتَوَكِّلِ، مَرَّ بِهِمْ فِي السُّوقِ فَقَامَ إِلَيْهِ قَوْمٌ أَنَا مِنْهُمْ قَالَ قُلْنَا أَتَيْنَاكَ لِنَسْأَلَكَ عَنِ الصَّرْفِ ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ قَالَ لَهُ رَجُلٌ مَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَيْرُ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ لَيْسَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ غَيْرُهُ ‏.‏ قَالَ فَإِنَّ الذَّهَبَ بِالذَّهَبِ وَالْوَرِقَ بِالْوَرِقِ - قَالَ سُلَيْمَانُ أَوْ قَالَ وَالْفِضَّةَ بِالْفِضَّةِ - وَالْبُرَّ بِالْبُرِّ وَالشَّعِيرَ بِالشَّعِيرِ وَالتَّمْرَ بِالتَّمْرِ وَالْمِلْحَ بِالْمِلْحِ سَوَاءً بِسَوَاءٍ فَمَنْ زَادَ عَلَى ذَلِكَ أَوِ ازْدَادَ فَقَدْ أَرْبَى وَالآخِذُ وَالْمُعْطِي فِيهِ سَوَاءٌ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: bir kishi unga: «Sen bilan Rasululloh ﷺ orasida Abu Said al-Xudriydan boshqa (roviylar) bormi?» dedi. U: «Mening bilan u zot orasida undan boshqa (hech kim) yoʻq», dedi va: «Albatta, oltin oltinga, kumush kumushga (Sulaymon: yoki ‹kumush kumushga› dedi), bugʻdoy bugʻdoyga, arpa arpaga, xurmo xurmoga, tuz tuzga teng-bab (sotiladi). Bas, kim buning ustiga ziyoda qilsa yoki ziyoda olsa, batahqiq ribo qildi; olguvchi ham, berguvchi ham bunda barobardir», dedi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: бир киши унга: «Сен билан Расулуллоҳ ﷺ орасида Абу Саид ал-Худрийдан бошқа (ровийлар) борми?» деди. У: «Менинг билан у зот орасида ундан бошқа (ҳеч ким) йўқ», деди ва: «Албатта, олтин олтинга, кумуш кумушга (Сулаймон: ёки ‹кумуш кумушга› деди), буғдой буғдойга, арпа арпага, хурмо хурмога, туз тузга тенг-баб (сотилади). Бас, ким бунинг устига зиёда қилса ёки зиёда олса, батаҳқиқ рибо қилди; олгувчи ҳам, бергувчи ҳам бунда баробардир», деди.

وَعَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَنَّهُ لَمَّا حَضَرَهُ الْمَوْتُ. دَعَا بِثِيَابٍ جُدُدٍ فَلَبِسَهَا ثُمَّ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسلم يَقُولُ: «الْمَيِّتُ يُبْعَثُ فِي ثِيَابِهِ الَّتِي يَمُوتُ فِيهَا» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُد

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, unga oʻlim yaqinlashganda, yangi kiyimlar soʻrab oldirib, ularni kiydi. Soʻngra: Men Rasululloh ﷺning shunday deyayotganlarini eshitdim, dedi: «Albatta, mayyit qaysi kiyimida vafot etgan boʻlsa, oʻsha kiyimida tiriltiriladi».Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, унга ўлим яқинлашганда, янги кийимлар сўраб олдириб, уларни кийди. Сўнгра: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деяётганларини эшитдим, деди: «Албатта, маййит қайси кийимида вафот этган бўлса, ўша кийимида тирилтирилади».

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عَاصِمٌ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، عَنْ أَبِي الْعَلاَنِيَةِ قَالَ‏:‏ أَتَيْتُ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ فَسَلَّمْتُ فَلَمْ يُؤْذَنْ لِي، ثُمَّ سَلَّمْتُ فَلَمْ يُؤْذَنْ لِي، ثُمَّ سَلَّمْتُ الثَّالِثَةَ فَرَفَعْتُ صَوْتِي وَقُلْتُ‏:‏ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ يَا أَهْلَ الدَّارِ، فَلَمْ يُؤْذَنْ لِي، فَتَنَحَّيْتُ نَاحِيَةً فَقَعَدْتُ، فَخَرَجَ إِلَيَّ غُلاَمٌ فَقَالَ‏:‏ ادْخُلْ، فَدَخَلْتُ، فَقَالَ لِي أَبُو سَعِيدٍ‏:‏ أَمَا إِنَّكَ لَوْ زِدْتَ لَمْ يُؤْذَنْ لَكَ، فَسَأَلْتُهُ عَنِ الأَوْعِيَةِ، فَلَمْ أَسْأَلْهُ عَنْ شَيْءٍ إِلاَّ قَالَ‏:‏ حَرَامٌ، حَتَّى سَأَلْتُهُ عَنِ الْجَفِّ، فَقَالَ‏:‏ حَرَامٌ‏.‏ فَقَالَ مُحَمَّدٌ‏:‏ يُتَّخَذُ عَلَى رَأْسِهِ إِدَمٌ، فَيُوكَأُ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bomdod namozidan oldingi ikki rakatni va asr namozidan keyingi (ikki rakatni) — oshkora ham, maxfiy ham — hech qoldirmadilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бомдод намозидан олдинги икки ракатни ва аср намозидан кейинги (икки ракатни) — ошкора ҳам, махфий ҳам — ҳеч қолдирмадилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلاَمٍ، أَخْبَرَنَا مَخْلَدُ بْنُ يَزِيدَ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَطَاءٌ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ، أَنَّ أَبَا مُوسَى الأَشْعَرِيَّ، اسْتَأْذَنَ عَلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ فَلَمْ يُؤْذَنْ لَهُ، وَكَأَنَّهُ كَانَ مَشْغُولاً فَرَجَعَ أَبُو مُوسَى، فَفَرَغَ عُمَرُ فَقَالَ أَلَمْ أَسْمَعْ صَوْتَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَيْسٍ ائْذَنُوا لَهُ قِيلَ قَدْ رَجَعَ‏.‏ فَدَعَاهُ‏.‏ فَقَالَ كُنَّا نُؤْمَرُ بِذَلِكَ‏.‏ فَقَالَ تَأْتِينِي عَلَى ذَلِكَ بِالْبَيِّنَةِ‏.‏ فَانْطَلَقَ إِلَى مَجْلِسِ الأَنْصَارِ، فَسَأَلَهُمْ‏.‏ فَقَالُوا لاَ يَشْهَدُ لَكَ عَلَى هَذَا إِلاَّ أَصْغَرُنَا أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ‏.‏ فَذَهَبَ بِأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ أَخَفِيَ عَلَىَّ مِنْ أَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَلْهَانِي الصَّفْقُ بِالأَسْوَاقِ‏.‏ يَعْنِي الْخُرُوجَ إِلَى تِجَارَةٍ‏.‏

Ubayd ibn Umayr (Abu Musodan) rivoyat qiladi: Abu Muso Umardan — (huzuriga) kirishga — ruxsat soʻradi, lekin Umar band boʻlgani uchun unga ruxsat berilmadi; bas, Abu Muso qaytib ketdi. Umar oʻz ishini tugatgach: «Men Abdulloh ibn Qaysning ovozini eshitmadimmi? Unga (kirishga) ruxsat beringlar», — dedi. Umarga — u ketib qoldi, — deyildi. Bas, u uni (chaqirib) yubordi va u (Abu Muso) kelganda: «Biz shunday qilishga (yaʼni uch marta ruxsat soʻrab, ruxsat berilmasa, qaytib ketishga) buyurilgan edik», — dedi. Umar unga: «(Bu) soʻzing(ning) isbotiga guvoh keltir», — dedi. Abu Muso ansorlarning yigʻilish joyiga borib, ulardan soʻradi. Ular: «Bizdan bu guvohlikni — eng yoshimiz Abu Said al-Xudriydan boshqa — hech kim bermaydi», — dedi. Bas, Abu Muso Abu Said al-Xudriyni (Umar oldiga) olib bordi va Umar — ajablanib: «Allohning Rasuli ﷺ ning bu buyrugʻi mendan yashirin qolgan ekan-da!» — dedi. (Soʻng u qoʻshdi:) «Meni bozorlarda savdo qilish band qilar edi (shu sababli men buni eshitmagan ekanman)».Убайд ибн Умайр (Абу Мусодан) ривоят қилади: Абу Мусо Умардан — (ҳузурига) киришга — рухсат сўради, лекин Умар банд бўлгани учун унга рухсат берилмади; бас, Абу Мусо қайтиб кетди. Умар ўз ишини тугатгач: «Мен Абдуллоҳ ибн Қайснинг овозини эшитмадимми? Унга (киришга) рухсат беринглар», — деди. Умарга — у кетиб қолди, — дейилди. Бас, у уни (чақириб) юборди ва у (Абу Мусо) келганда: «Биз шундай қилишга (яъни уч марта рухсат сўраб, рухсат берилмаса, қайтиб кетишга) буюрилган эдик», — деди. Умар унга: «(Бу) сўзинг(нинг) исботига гувоҳ келтир», — деди. Абу Мусо ансорларнинг йиғилиш жойига бориб, улардан сўради. Улар: «Биздан бу гувоҳликни — энг ёшимиз Абу Саид ал-Худрийдан бошқа — ҳеч ким бермайди», — деди. Бас, Абу Мусо Абу Саид ал-Худрийни (Умар олдига) олиб борди ва Умар — ажабланиб: «Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг бу буйруғи мендан яширин қолган экан-да!» — деди. (Сўнг у қўшди:) «Мени бозорларда савдо қилиш банд қилар эди (шу сабабли мен буни эшитмаган эканман)».

قَالَ مُسْلِمٌ قَرَأْتُ عَلَى عِيسَى بْنِ حَمَّادٍ زُغْبَةَ الْمِصْرِيِّ هَذَا الْحَدِيثَ فِي الشَّفَاعَةِ وَقُلْتُ لَهُ أُحَدِّثُ بِهَذَا الْحَدِيثِ عَنْكَ أَنَّكَ سَمِعْتَ مِنَ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ فَقَالَ نَعَمْ ‏.‏ قُلْتُ لِعِيسَى بْنِ حَمَّادٍ أَخْبَرَكُمُ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ خَالِدِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِلاَلٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَنَّهُ قَالَ قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَرَى رَبَّنَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَلْ تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ الشَّمْسِ إِذَا كَانَ يَوْمٌ صَحْوٌ ‏"‏ ‏.‏ قُلْنَا لاَ ‏.‏ وَسُقْتُ الْحَدِيثَ حَتَّى انْقَضَى آخِرُهُ وَهُوَ نَحْوُ حَدِيثِ حَفْصِ بْنِ مَيْسَرَةَ ‏.‏ وَزَادَ بَعْدَ قَوْلِهِ بِغَيْرِ عَمَلٍ عَمِلُوهُ وَلاَ قَدَمٍ قَدَّمُوهُ ‏"‏ فَيُقَالُ لَهُمْ لَكُمْ مَا رَأَيْتُمْ وَمِثْلُهُ مَعَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو سَعِيدٍ بَلَغَنِي أَنَّ الْجِسْرَ أَدَقُّ مِنَ الشَّعْرَةِ وَأَحَدُّ مِنَ السَّيْفِ ‏.‏ وَلَيْسَ فِي حَدِيثِ اللَّيْثِ ‏"‏ فَيَقُولُونَ رَبَّنَا أَعْطَيْتَنَا مَا لَمْ تُعْطِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ ‏"‏ وَمَا بَعْدَهُ فَأَقَرَّ بِهِ عِيسَى بْنُ حَمَّادٍ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Biz: ‹Ey Allohning Rasuli, Rabbimizni koʻramizmi?› dedik. Rasululloh ﷺ: ‹Ochiq (bulutsiz) kun boʻlganda, quyoshni koʻrishda (bir-biringizga) xalal beradimi?› dedilar. Biz: ‹Yoʻq›, dedik» — va hadis oxirigacha keltirildi; u Hafs ibn Maysaraning hadisi kabidir. Faqat: «oʻzlari qilgan biror amalsiz va oldindan yuborgan biror qadamsiz (yaxshiliksiz)» degan soʻzdan keyin: «Bas, ularga: ‹Sizlarga koʻrgan (narsa)laringiz — va u bilan birga uning oʻxshashi — bordir› deyiladi» degan ziyoda (qoʻshimcha) bor. Abu Said dedi: «Menga yetishicha, jisr (koʻprik) sochdan ingichkaroq va qilichdan oʻtkirroqdir».Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Биз: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, Раббимизни кўрамизми?› дедик. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Очиқ (булутсиз) кун бўлганда, қуёшни кўришда (бир-бирингизга) халал берадими?› дедилар. Биз: ‹Йўқ›, дедик» — ва ҳадис охиригача келтирилди; у Ҳафс ибн Майсаранинг ҳадиси кабидир. Фақат: «ўзлари қилган бирор амалсиз ва олдиндан юборган бирор қадамсиз (яхшиликсиз)» деган сўздан кейин: «Бас, уларга: ‹Сизларга кўрган (нарса)ларингиз — ва у билан бирга унинг ўхшаши — бордир› дейилади» деган зиёда (қўшимча) бор. Абу Саид деди: «Менга етишича, жиср (кўприк) сочдан ингичкароқ ва қиличдан ўткирроқдир».

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْقَارِيُّ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، بِإِسْنَادِ مَالِكٍ قَالَ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا شَكَّ أَحَدُكُمْ فِي صَلاَتِهِ فَإِنِ اسْتَيْقَنَ أَنْ قَدْ صَلَّى ثَلاَثًا فَلْيَقُمْ فَلْيُتِمَّ رَكْعَةً بِسُجُودِهَا ثُمَّ يَجْلِسْ فَيَتَشَهَّدْ فَإِذَا فَرَغَ فَلَمْ يَبْقَ إِلاَّ أَنْ يُسَلِّمَ فَلْيَسْجُدْ سَجْدَتَيْنِ وَهُوَ جَالِسٌ ثُمَّ لْيُسَلِّمْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ ذَكَرَ مَعْنَى مَالِكٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ كَذَلِكَ رَوَاهُ ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ وَحَفْصِ بْنِ مَيْسَرَةَ وَدَاوُدَ بْنِ قَيْسٍ وَهِشَامِ بْنِ سَعْدٍ إِلاَّ أَنَّ هِشَامًا بَلَغَ بِهِ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ ‏.‏

Zayd ibn Aslam (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ aytdilar: «Agar biringiz namozida shubhalansa, bas, uch rakʼat oʻqigani aniq boʻlsa, oʻrnidan tursin va bir rakʼatni sajdalari bilan toʻkis qilsin, soʻngra oʻtirib, tashahhud aytsin. Tugatib, salom berishdan boshqa narsa qolmaganda, oʻtirgan holida ikki sajda qilsin, soʻngra salom bersin.» Soʻngra Molikning hadisidagi maʼnoni zikr qildi. Abu Dovud aytdi: Buni Ibn Vahb ham Molikdan, Hafs ibn Maysaradan, Dovud ibn Qaysdan va Hishom ibn Saʼddan shu tarzda rivoyat qilgan. Faqat Hishom uni Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)gacha yetkazgan.Зайд ибн Аслам (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ айтдилар: «Агар бирингиз намозида шубҳаланса, бас, уч ракъат ўқигани аниқ бўлса, ўрнидан турсин ва бир ракъатни саждалари билан тўкис қилсин, сўнгра ўтириб, ташаҳҳуд айтсин. Тугатиб, салом беришдан бошқа нарса қолмаганда, ўтирган ҳолида икки сажда қилсин, сўнгра салом берсин.» Сўнгра Моликнинг ҳадисидаги маънони зикр қилди. Абу Довуд айтди: Буни Ибн Ваҳб ҳам Моликдан, Ҳафс ибн Майсарадан, Довуд ибн Қайсдан ва Ҳишом ибн Саъддан шу тарзда ривоят қилган. Фақат Ҳишом уни Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)гача етказган.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، سَمِعَ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ، يَقُولُ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ أَرَأَيْتَ هَذَا الَّذِي تَقُولُ أَشَيْئًا وَجَدْتَهُ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ أَوْ شَيْئًا سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ مَا وَجَدْتُهُ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَلاَ سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَكِنْ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ أَخْبَرَنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا الرِّبَا فِي النَّسِيئَةِ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abu Said al-Xudriy unga: «Sen aytayotgan bu narsani Alloh azza va jallaning Kitobidan topganmisan yoki uni Rasululloh ﷺdan eshitganmisan?» dedi. U: «Buni Alloh azza va jallaning Kitobidan topmadim, Rasululloh ﷺdan ham eshitmadim, lekin menga Usoma ibn Zayd Rasululloh ﷺning: ‹Ribo faqat nasiyada boʻladi›, deganlarini xabar berdi», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Абу Саид ал-Худрий унга: «Сен айтаётган бу нарсани Аллоҳ азза ва жалланинг Китобидан топганмисан ёки уни Расулуллоҳ ﷺдан эшитганмисан?» деди. У: «Буни Аллоҳ азза ва жалланинг Китобидан топмадим, Расулуллоҳ ﷺдан ҳам эшитмадим, лекин менга Усома ибн Зайд Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Рибо фақат насияда бўлади›, деганларини хабар берди», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الْمَوَالِي قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي عَمْرَةَ الأَنْصَارِيُّ قَالَ‏:‏ أُوذِنَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ بِجِنَازَةٍ، قَالَ‏:‏ فَكَأَنَّهُ تَخَلَّفَ حَتَّى أَخَذَ الْقَوْمُ مَجَالِسَهُمْ، ثُمَّ جَاءَ مَعَهُ، فَلَمَّا رَآهُ الْقَوْمُ تَسَرَّعُوا عَنْهُ، وَقَامَ بَعْضُهُمْ عَنْهُ لِيَجْلِسَ فِي مَجْلِسِهِ، فَقَالَ‏:‏ لاَ، إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ‏:‏ خَيْرُ الْمَجَالِسِ أَوْسَعُهَا، ثُمَّ تَنَحَّى فَجَلَسَ فِي مَجْلِسٍ وَاسِعٍ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Iymon oltmish nechta shoxobchadan (boʻlimdan) iborat. Hayo (uyat-ibo) ham iymonning bir shoxobchasidir», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Иймон олтмиш нечта шохобчадан (бўлимдан) иборат. Ҳаё (уят-ибо) ҳам иймоннинг бир шохобчасидир», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا الضَّحَّاكُ بْنُ مَخْلَدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، أَنَّ أَبَا صَالِحٍ الزَّيَّاتَ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ الدِّينَارُ بِالدِّينَارِ، وَالدِّرْهَمُ بِالدِّرْهَمِ‏.‏ فَقُلْتُ لَهُ فَإِنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ لاَ يَقُولُهُ‏.‏ فَقَالَ أَبُو سَعِيدٍ سَأَلْتُهُ فَقُلْتُ سَمِعْتَهُ مِنَ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم، أَوْ وَجَدْتَهُ فِي كِتَابِ اللَّهِ قَالَ كُلُّ ذَلِكَ لاَ أَقُولُ، وَأَنْتُمْ أَعْلَمُ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنِّي، وَلَكِنَّنِي أَخْبَرَنِي أُسَامَةُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ رِبًا إِلاَّ فِي النَّسِيئَةِ ‏"‏‏.‏

Abu Solih az-Zayyot (Abu Said al-Xudriydan) rivoyat qiladi: Men Abu Said al-Xudriyning shunday deganini eshitdim: «Dinorni dinorga, dirhamni dirhamga (sotish joiz)». Men unga: «Ibn Abbos bunday demaydi», — dedim. Abu Said: «Men Ibn Abbosdan — buni Paygʻambar ﷺ dan eshitganmi yoki Qurʼonda koʻrganmi, deb — soʻradim. Ibn Abbos: ‹Men buni (oʻzimdan) daʼvo qilmayman; sen Allohning Rasuli ﷺ ni mendan koʻra yaxshiroq bilasan; lekin Usoma menga — Paygʻambar ﷺ: «Ribo yoʻq, magar (toʻlov)da kechikish (nasiya) boʻlganda (yaʼni qoʻlma-qoʻl boʻlmaganda)», — degan deb — xabar berdi›, — dedi», — dedi.Абу Солиҳ аз-Зайёт (Абу Саид ал-Худрийдан) ривоят қилади: Мен Абу Саид ал-Худрийнинг шундай деганини эшитдим: «Динорни динорга, дирҳамни дирҳамга (сотиш жоиз)». Мен унга: «Ибн Аббос бундай демайди», — дедим. Абу Саид: «Мен Ибн Аббосдан — буни Пайғамбар ﷺ дан эшитганми ёки Қуръонда кўрганми, деб — сўрадим. Ибн Аббос: ‹Мен буни (ўзимдан) даъво қилмайман; сен Аллоҳнинг Расули ﷺ ни мендан кўра яхшироқ биласан; лекин Усома менга — Пайғамбар ﷺ: «Рибо йўқ, магар (тўлов)да кечикиш (насия) бўлганда (яъни қўлма-қўл бўлмаганда)», — деган деб — хабар берди›, — деди», — деди.

وَحَدَّثَنَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي مَسْلَمَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا نَضْرَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِهِ إِلَى قَوْلِهِ ‏"‏ فِي حَمِيلِ السَّيْلِ ‏"‏ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرْ مَا بَعْدَهُ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ dan — shuning oʻxshashi «sel keltirgan (loy)da» degan soʻzgacha — (rivoyat qilindi); va undan keyingisi zikr qilinmadi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ дан — шунинг ўхшаши «сел келтирган (лой)да» деган сўзгача — (ривоят қилинди); ва ундан кейингиси зикр қилинмади.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ اللَّيْثِيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِهَذَا الْحَدِيثِ زَادَ وَاشْتِمَالُ الصَّمَّاءِ أَنْ يَشْتَمِلَ فِي ثَوْبٍ وَاحِدٍ يَضَعُ طَرَفَىِ الثَّوْبِ عَلَى عَاتِقِهِ الأَيْسَرِ وَيُبْرِزُ شِقَّهُ الأَيْمَنَ وَالْمُنَابَذَةُ أَنْ يَقُولَ إِذَا نَبَذْتُ إِلَيْكَ هَذَا الثَّوْبَ فَقَدْ وَجَبَ الْبَيْعُ وَالْمُلاَمَسَةُ أَنْ يَمَسَّهُ بِيَدِهِ وَلاَ يَنْشُرُهُ وَلاَ يُقَلِّبُهُ فَإِذَا مَسَّهُ وَجَبَ الْبَيْعُ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan mana shu hadisni (rivoyat qildi). (Bu rivoyatda quyidagi ziyoda) bor: «Ishtimol as-sammoʼ — kishining bir kiyimga oʻralib, kiyimning ikki uchini chap yelkasiga qoʻyib, oʻng tomonini ochiq qoldirishidir. Munobaza — kishining: ‹Men senga bu kiyimni uloqtirsam, savdo voʼjib boʻladi› deyishidir. Mulomasa — kishining (kiyimni) qoʻli bilan ushlab, uni yoymasligi va agʻdarmasligidir; uni ushlasa, savdo voʼjib boʻladi».Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан мана шу ҳадисни (ривоят қилди). (Бу ривоятда қуйидаги зиёда) бор: «Иштимол ас-саммў — кишининг бир кийимга ўралиб, кийимнинг икки учини чап елкасига қўйиб, ўнг томонини очиқ қолдиришидир. Мунобаза — кишининг: ‹Мен сенга бу кийимни улоқтирсам, савдо вўжиб бўлади› дейишидир. Муломаса — кишининг (кийимни) қўли билан ушлаб, уни ёймаслиги ва ағдармаслигидир; уни ушласа, савдо вўжиб бўлади».