حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ نُصَيْرٍ , نا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْحَضْرَمِيُّ , نا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَارِثِ الْحَرَّانِيُّ , نا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ , عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ , عَنِ الْحَسَنِ بْنِ دِينَارٍ , عَنْ قَتَادَةَ , عَنْ أَبِي الْمَلِيحِ ، عَنْ أَبِيهِ , قَالَ : " كُنَّا نُصَلِّي خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , فَجَاءَ رَجُلٌ ضَرِيرُ الْبَصَرِ فَتَرَدَّى فِي حُفْرَةٍ كَانَتْ فِي الْمَسْجِدِ , فَضَحِكَ نَاسٌ مِنْ خَلْفِهِ , فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَنْ ضَحِكَ أَنْ يُعِيدَ الْوُضُوءَ وَالصَّلاةَ " . الْحَسَنُ بْنُ دِينَارٍ مَتْرُوكُ الْحَدِيثِ . وَرَوَى هَذَا الْحَدِيثُ أَيْضًا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَمْرِو بْنِ جَبَلَةَ الْبَصْرِيُّ وَهُوَ مَتْرُوكُ الْحَدِيثِ عَنْ سَلامِ بْنِ أَبِي مُطِيعٍ , عَنْ قَتَادَةَ , عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ , وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ
Abul Malih otasidan rivoyat qildi. U aytdi: Biz Rasululloh ﷺning ortlarida namoz oʻqir edik. Shunda koʻzi ojiz bir kishi kelib, masjiddagi chuqurga qulab tushdi va uning ortidagi odamlar kulib yuborishdi. Rasululloh ﷺ kulgan kishiga tahoratni ham, namozni ham qaytadan qilishni buyurdilar. Hasan ibn Dinor matrukul-hadisdir. Bu hadisni yana Abdurahmon ibn Amr ibn Jabala al-Basriy — u ham matrukul-hadisdir — Salom ibn Abu Mutiʼdan, u Qatodadan, u Abul Oliya va Anas ibn Molikdan rivoyat qilgan.Абул Малиҳ отасидан ривоят қилди. У айтди: Биз Расулуллоҳ ﷺнинг ортларида намоз ўқир эдик. Шунда кўзи ожиз бир киши келиб, масжиддаги чуқурга қулаб тушди ва унинг ортидаги одамлар кулиб юборишди. Расулуллоҳ ﷺ кулган кишига таҳоратни ҳам, намозни ҳам қайтадан қилишни буюрдилар. Ҳасан ибн Динор матрукул-ҳадисдир. Бу ҳадисни яна Абдураҳмон ибн Амр ибн Жабала ал-Басрий — у ҳам матрукул-ҳадисдир — Салом ибн Абу Мутиъдан, у Қатодадан, у Абул Олия ва Анас ибн Моликдан ривоят қилган.
فَحَدَّثَنَا بِهِ الْحُسَيْنُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى بْنِ حَنَانٍ ، نا الْحَسَنُ بْنُ قُتَيْبَةَ , حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ قَيْسٍ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ إِسْمَاعِيلَ , نا سَعِيدُ بْنُ مُحَمَّدٍ التَّرْخُمِيُّ , نا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْعَلاءِ , نا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ , عَنْ عُمَرُِ بْنِ قَيْسٍ , عَنْ عَمْرِو بْنِ عُبَيْدٍ , عَنِ الْحَسَنِ , عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ , قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , يَقُولُ : " مَنْ ضَحِكَ فِي الصَّلاةِ قَرْقَرَةً فَلْيُعِدِ الْوُضُوءَ وَالصَّلاةَ " . وَقَالَ الْحَسَنُ بْنُ قُتَيْبَةَ : " إِذَا قَهْقَهَ الرَّجُلُ أَعَادَ الْوُضُوءَ وَالصَّلاةَ " . وَحَدَّثَ بِهَذَا الْحَدِيثِ شَيْخٌ لأَهْلِ الْمِصِّيصَةِ , يُقَالُ لَهُ : سُفْيَانُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفَزَارِيُّ , وَكَانَ ضَعِيفًا سِيءَ الْحَالِ فِي الْحَدِيثِ , حَدَّثَ بِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ وَهْبٍ , عَنْ يُونُسَ , عَنِ الزُّهْرِيِّ , عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ أَرْقَمَ , عَنِ الْحَسَنِ , عَنْ أَنَسٍ , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِذَلِكَ . حَدَّثَنَا بِهِ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الصُّوفِيُّ , نا سُفْيَانُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، وأَحْسَنُ حَالاتِ سُفْيَانَ بْنِ مُحَمَّدٍ أَنْ يَكُونَ وَهِمَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ , عَلَى ابْنِ وَهْبٍ إِنْ لَمْ يَكُنْ تَعَمَّدَ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ عَنِ الْحَسَنِ , عَنْ أَنَسٍ . فَقَدْ رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ ، عَنِ ابْنِ وَهْبٍ , عَنْ يُونُسَ , عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنِ الْحَسَنِ , مُرْسَلا عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , مِنْهُمْ : خَالِدُ بْنُ خِدَاشٍ الْمُهَلَّبِيُّ , وَمَوْهِبُ بْنُ يَزِيدَ , وَأَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ وَهْبٍ . وَغَيْرُهُمْ لَمْ يَذْكُرْ أَحَدٌ مِنْهُمْ فِي حَدِيثِهِ عَنِ ابْنِ وَهْبٍ فِي الإِسْنَادِ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ وَلا ذَكَرَ فِيهِ بَيْنَ الزُّهْرِيِّ , وَالْحَسَنِ , سُلَيْمَانَ بْنَ أَرْقَمَ , وَإِنْ كَانَ ابْنُ أَخِي الزُّهْرِيِّ , وَابْنُ أَبِي عَتِيقٍ قَدْ رَوَيَاهُ عَنِ الزُّهْرِيِّ , عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ أَرْقَمَ , عَنِ الْحَسَنِ ، مُرْسَلا , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , فَهَذِهِ أَقَاوِيلُ أَرْبَعَةٌ عَنِ الْحَسَنِ كُلُّهَا بَاطِلَةٌ ؛ لأَنَّ الْحَسَنَ إِنَّمَا سَمِعَ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ حَفْصِ بْنِ سُلَيْمَانَ الْمِنْقَرِيِّ , عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ سِيرِينَ , عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ الرِّيَاحِيِّ ، مُرْسَلا , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
uni bizga Husayn ibn Ismoil rivoyat qildi: Umar ibn Qays Amr ibn Ubayddan, u Hasandan, u Imron ibn Husayndan rivoyat qildi. U aytdi: Men Rasululloh ﷺning: «Kim namozda qahqaha bilan kulsa, tahoratni ham, namozni ham qaytadan qilsin», deganlarini eshitdim. Hasan ibn Qutayba esa: «Kishi qahqaha bilan kulsa, tahoratni ham, namozni ham qaytadan qiladi», dedi. Bu hadisni missisaliklarning Sufyon ibn Muhammad al-Fazoriy degan bir shayxi ham rivoyat qilgan; u zaif, hadisda holati yomon kishi edi. U buni Abdulloh ibn Vahbdan, u Yunusdan, u az-Zuhriydan, u Sulaymon ibn Arqamdan, u Hasandan, u Anasdan, u Nabiy ﷺdan (deb) rivoyat qilgan. Uni bizga Muhammad ibn Ahmad ibn al-Hasan Ahmad ibn al-Hasan as-Sufiy orqali Sufyon ibn Muhammaddan rivoyat qildi. Sufyon ibn Muhammadning eng yaxshi holati shuki, agar buni ataylab qilmagan boʻlsa, u bu hadisda Ibn Vahbga nisbatan «Hasandan, u Anasdan» degan soʻzida vahmga tushgan boʻladi. Chunki uni Ibn Vahbdan, u Yunusdan, u az-Zuhriydan, u Hasandan mursal qilib Nabiy ﷺdan bir necha kishi rivoyat qilgan; ular orasida Xolid ibn Xidosh al-Muhallabiy, Mavhab ibn Yazid va Ahmad ibn Abdurahmon ibn Vahb bor. Ulardan hech biri Ibn Vahbdan qilgan rivoyatida isnodda Anas ibn Molikni zikr qilmagan, az-Zuhriy bilan Hasan orasida Sulaymon ibn Arqamni ham zikr qilmagan — garchi az-Zuhriyning jiyani va Ibn Abu Atiq uni az-Zuhriydan, u Sulaymon ibn Arqamdan, u Hasandan mursal qilib Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan boʻlsalar ham. Demak, Hasandan (rivoyat qilingan) bu toʻrt soʻzning hammasi botildir; chunki Hasan bu hadisni faqat Hafs ibn Sulaymon al-Minqariydan, u Hafsa binti Sirindan, u Abul Oliya ar-Riyohiydan mursal qilib Nabiy ﷺdan eshitgan.уни бизга Ҳусайн ибн Исмоил ривоят қилди: Умар ибн Қайс Амр ибн Убайддан, у Ҳасандан, у Имрон ибн Ҳусайндан ривоят қилди. У айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Ким намозда қаҳқаҳа билан кулса, таҳоратни ҳам, намозни ҳам қайтадан қилсин», деганларини эшитдим. Ҳасан ибн Қутайба эса: «Киши қаҳқаҳа билан кулса, таҳоратни ҳам, намозни ҳам қайтадан қилади», деди. Бу ҳадисни миссисаликларнинг Суфён ибн Муҳаммад ал-Фазорий деган бир шайхи ҳам ривоят қилган; у заиф, ҳадисда ҳолати ёмон киши эди. У буни Абдуллоҳ ибн Ваҳбдан, у Юнусдан, у аз-Зуҳрийдан, у Сулаймон ибн Арқамдан, у Ҳасандан, у Анасдан, у Набий ﷺдан (деб) ривоят қилган. Уни бизга Муҳаммад ибн Аҳмад ибн ал-Ҳасан Аҳмад ибн ал-Ҳасан ас-Суфий орқали Суфён ибн Муҳаммаддан ривоят қилди. Суфён ибн Муҳаммаднинг энг яхши ҳолати шуки, агар буни атайлаб қилмаган бўлса, у бу ҳадисда Ибн Ваҳбга нисбатан «Ҳасандан, у Анасдан» деган сўзида ваҳмга тушган бўлади. Чунки уни Ибн Ваҳбдан, у Юнусдан, у аз-Зуҳрийдан, у Ҳасандан мурсал қилиб Набий ﷺдан бир неча киши ривоят қилган; улар орасида Холид ибн Хидош ал-Муҳаллабий, Мавҳаб ибн Язид ва Аҳмад ибн Абдураҳмон ибн Ваҳб бор. Улардан ҳеч бири Ибн Ваҳбдан қилган ривоятида иснодда Анас ибн Моликни зикр қилмаган, аз-Зуҳрий билан Ҳасан орасида Сулаймон ибн Арқамни ҳам зикр қилмаган — гарчи аз-Зуҳрийнинг жияни ва Ибн Абу Атиқ уни аз-Зуҳрийдан, у Сулаймон ибн Арқамдан, у Ҳасандан мурсал қилиб Набий ﷺдан ривоят қилган бўлсалар ҳам. Демак, Ҳасандан (ривоят қилинган) бу тўрт сўзнинг ҳаммаси ботилдир; чунки Ҳасан бу ҳадисни фақат Ҳафс ибн Сулаймон ал-Минқарийдан, у Ҳафса бинти Сириндан, у Абул Олия ар-Риёҳийдан мурсал қилиб Набий ﷺдан эшитган.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ، نا عَلِيُّ بْنُ حَرْبٍ , نا أَبُو مُعَاوِيَةَ، ثنا الأَعْمَشُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ , قَالَ: " جَاءَ رَجُلٌ ضَرِيرُ الْبَصَرِ , وَالنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الصَّلاةِ , فَعَثَرَ فَتَرَدَّى فِي بِئْرٍ , فَضَحِكُوا فَأَمَرَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَنْ ضَحِكَ أَنْ يُعِيدَ الْوُضُوءَ وَالصَّلاةَ ". حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّفَّارُ , أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ الْقَاضِي , نا عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ , قَالَ: قُلْتُ لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَهْدِيٍّ: رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ إِبْرَاهِيمُ، مُرْسَلا ؟ فَقَالَ حَدَّثَنِي شَرِيكٌ , عَنْ أَبِي هَاشِمٍ، قَالَ: أَنَا حَدَّثْتُ بِهِ إِبْرَاهِيمَ , عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ رَجَعَ حَدِيثُ إِبْرَاهِيمَ هَذَا الَّذِي أَرْسَلَهُ إِلَى أَبِي الْعَالِيَةِ , لأَنَّ أَبَا هَاشِمٍ أَنَّهُ حَدَّثَهُ بِهِ عَنْهُ , قَالَ أَبُو الْحَسَنِ: رَجَعَتْ هَذِهِ الأَحَادِيثُ كُلُّهَا الَّتِي قَدَّمْتُ ذِكْرَهَا فِي هَذَا الْبَابِ إِلَى أَبِي الْعَالِيَةِ الرِّيَاحِيِّ , وَأَبُو الْعَالِيَةِ , فَأَرْسَلَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , وَلَمْ يُسَمِّ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ رَجُلا سَمِعَهُ مِنْهُ عَنْهُ , وَقَدْ رَوَى عَاصِمٌ الأَحْوَلُ , عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ , وَكَانَ عَالِمًا بِأَبِي الْعَالِيَةِ وَبِالْحَسَنِ , فَقَالَ: لا تَأْخُذُوا بِمَرَاسِيلِ الْحَسَنِ وَلا أَبِي الْعَالِيَةِ فَإِنَّهُمَا لا يُبَالِيَانِ عَنْ مَنْ أَخَذَا. حَدَّثَنَا بِذَلِكَ مُحَمَّدُ بْنُ مَخْلَدٍ، نا صَالِحُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ , نا عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ , سَمِعْتُ جَرِيرًا، وذَكَرَ عَنْ رَجُلٍ , عَنْ عَاصِمٍ , قَالَ: قَالَ لِي ابْنُ سِيرِينَ: " مَا حَدَّثْتَنِي , فَلا تُحَدِّثْنِي عَنْ رَجُلَيْنِ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ: عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ , وَالْحَسَنِ؛ فَإِنَّهُمَا كَانَا لا يُبَالِيَانِ عَنْ مَنْ أَخَذَا حَدِيثَهُمَا "
Al-Aʼmash Ibrohimdan rivoyat qildi. U aytdi: Nabiy ﷺ namozda turganlarida koʻzi ojiz bir kishi kelib, qoqilib quduqqa qulab tushdi. (Odamlar) kulib yuborishdi va Nabiy ﷺ kulgan kishiga tahoratni ham, namozni ham qaytadan qilishni buyurdilar. Ali ibn al-Madiniy aytdi: Men Abdurahmon ibn Mahdiyga: Bu hadisni Ibrohim mursal qilib rivoyat qilganmi? dedim. U: Menga Sharik Abu Hoshimdan rivoyat qildi, u: Uni Ibrohimga men Abul Oliyadan rivoyat qilib bergan edim, degan, dedi. Demak, Ibrohimning mursal qilgan bu hadisi Abul Oliyaga qaytdi; chunki Abu Hoshim uni unga Abul Oliyadan rivoyat qilib bergan ekan. Abul Hasan aytdi: Bu bobda men zikr qilib oʻtgan hadislarning hammasi Abul Oliya ar-Riyohiyga qaytadi. Abul Oliya esa bu hadisni Nabiy ﷺdan mursal qilib rivoyat qilgan va oʻzi bilan u zot orasida uni kimdan eshitgan boʻlsa, oʻsha kishining ismini aytmagan. Osim al-Ahval Muhammad ibn Sirindan rivoyat qilgan — u esa Abul Oliyani ham, Hasanni ham yaxshi bilar edi — u shunday degan: Hasanning ham, Abul Oliyaning ham mursal (rivoyat)larini olmanglar; chunki ikkovi kimdan olganlariga eʼtibor bermas edilar. Buni bizga Muhammad ibn Maxlad rivoyat qildi: Ali ibn al-Madiniy aytdi: Men Jarirning bir kishidan, u Osimdan (rivoyat qilib) aytganini eshitdim. (Osim) aytdi: Menga Ibn Sirin: «Menga nima rivoyat qilsang qil, ammo basraliklardan boʻlgan ikki kishidan — Abul Oliya va Hasandan rivoyat qilma; chunki ikkovi hadislarini kimdan olganlariga eʼtibor bermas edilar», dedi.Ал-Аъмаш Иброҳимдан ривоят қилди. У айтди: Набий ﷺ намозда турганларида кўзи ожиз бир киши келиб, қоқилиб қудуққа қулаб тушди. (Одамлар) кулиб юборишди ва Набий ﷺ кулган кишига таҳоратни ҳам, намозни ҳам қайтадан қилишни буюрдилар. Али ибн ал-Мадиний айтди: Мен Абдураҳмон ибн Маҳдийга: Бу ҳадисни Иброҳим мурсал қилиб ривоят қилганми? дедим. У: Менга Шарик Абу Ҳошимдан ривоят қилди, у: Уни Иброҳимга мен Абул Олиядан ривоят қилиб берган эдим, деган, деди. Демак, Иброҳимнинг мурсал қилган бу ҳадиси Абул Олияга қайтди; чунки Абу Ҳошим уни унга Абул Олиядан ривоят қилиб берган экан. Абул Ҳасан айтди: Бу бобда мен зикр қилиб ўтган ҳадисларнинг ҳаммаси Абул Олия ар-Риёҳийга қайтади. Абул Олия эса бу ҳадисни Набий ﷺдан мурсал қилиб ривоят қилган ва ўзи билан у зот орасида уни кимдан эшитган бўлса, ўша кишининг исмини айтмаган. Осим ал-Аҳвал Муҳаммад ибн Сириндан ривоят қилган — у эса Абул Олияни ҳам, Ҳасанни ҳам яхши билар эди — у шундай деган: Ҳасаннинг ҳам, Абул Олиянинг ҳам мурсал (ривоят)ларини олманглар; чунки иккови кимдан олганларига эътибор бермас эдилар. Буни бизга Муҳаммад ибн Махлад ривоят қилди: Али ибн ал-Мадиний айтди: Мен Жарирнинг бир кишидан, у Осимдан (ривоят қилиб) айтганини эшитдим. (Осим) айтди: Менга Ибн Сирин: «Менга нима ривоят қилсанг қил, аммо басраликлардан бўлган икки кишидан — Абул Олия ва Ҳасандан ривоят қилма; чунки иккови ҳадисларини кимдан олганларига эътибор бермас эдилар», деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَخْلَدٍ ، نا عَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ , نا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي الأَسْوَدِ , نا دَاوُدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ , حَدَّثَنِي وُهَيْبٌ , نا ابْنُ عَوْنٍ , عَنْ مُحَمَّدٍ , قَالَ : " كَانَ أَرْبَعَةٌ يُصَدِّقُونَ مَنْ حَدَّثَهُمْ وَلا يُبَالُونَ مِمَّنْ يَسْمَعُونَ الْحَدِيثَ : الْحَسَنُ , وَأَبُو الْعَالِيَةِ , وَحُمَيْدُ بْنُ هِلالٍ , وَدَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدَ " . قَالَ الشَّيْخُ : وَلَمْ يَذْكُرِ الرَّابِعَ , وَهَذَا حَدِيثٌ رُوِيَ عَنِ الأَعْمَشِ , عَنْ أَبِي سُفْيَانَ , عَنْ جَابِرٍ فَذَكَرَهُ وَذَكَرَ عِلَّتَهُ
Ibn Avn Muhammad (ibn Sirin)dan rivoyat qildi. U aytdi: «Toʻrt kishi oʻzlariga rivoyat qilgan kishini tasdiqlar va hadisni kimdan eshitayotganlariga eʼtibor bermas edilar: Hasan, Abul Oliya, Humayd ibn Hilol va Dovud ibn Abu Hind». Shayx aytdi: U toʻrtinchisini zikr qilmadi. Bu (bobdagi) hadis al-Aʼmashdan, u Abu Sufyondan, u Jobirdan (deb) ham rivoyat qilingan; uni va uning illatini zikr qildi.Ибн Авн Муҳаммад (ибн Сирин)дан ривоят қилди. У айтди: «Тўрт киши ўзларига ривоят қилган кишини тасдиқлар ва ҳадисни кимдан эшитаётганларига эътибор бермас эдилар: Ҳасан, Абул Олия, Ҳумайд ибн Ҳилол ва Довуд ибн Абу Ҳинд». Шайх айтди: У тўртинчисини зикр қилмади. Бу (бобдаги) ҳадис ал-Аъмашдан, у Абу Суфёндан, у Жобирдан (деб) ҳам ривоят қилинган; уни ва унинг иллатини зикр қилди.