Adiy ibn Hotim at-Toiy

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَكَمِ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، قَالَ حَدَّثَنَا عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَدِيٍّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِ ذَلِكَ ‏.‏

Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash (hadis) rivoyat qilingan.Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺдан шунга ўхшаш (ҳадис) ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ، وَكَانَ، مِنْ أَكْبَرِ بَنِي عَدِيٍّ وَكَانَ أَبُوهُ شَهِدَ بَدْرًا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ عُمَرَ اسْتَعْمَلَ قُدَامَةَ بْنَ مَظْعُونٍ عَلَى الْبَحْرَيْنِ، وَكَانَ شَهِدَ بَدْرًا، وَهُوَ خَالُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَحَفْصَةَ رضى الله عنهم‏.‏

Umar Qudoma ibn Mazʼunni Bahraynga (voliy qilib) tayinladi — u (Qudoma) Badrda qatnashgan edi va u Abdulloh ibn Umar bilan Hafsaning togʻasi edi.Умар Қудома ибн Мазъунни Баҳрайнга (волий қилиб) тайинлади — у (Қудома) Бадрда қатнашган эди ва у Абдуллоҳ ибн Умар билан Ҳафсанинг тоғаси эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ تَمِيمِ بْنِ طَرَفَةَ، قَالَ سَمِعْتُ عَدِيَّ بْنَ حَاتِمٍ، وَأَتَاهُ، رَجُلٌ يَسْأَلُهُ مِائَةَ دِرْهَمٍ ‏.‏ فَقَالَ تَسْأَلُنِي مِائَةَ دِرْهَمٍ وَأَنَا ابْنُ حَاتِمٍ وَاللَّهِ لاَ أُعْطِيكَ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ لَوْلاَ أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ ثُمَّ رَأَى خَيْرًا مِنْهَا فَلْيَأْتِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ ‏"‏ ‏.‏

Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Uning oldiga bir kishi kelib, undan yuz dirham soʻradi. Shunda (Adiy): «Sen mendan yuz dirham soʻrayapsanmi, holbuki men Hotimning oʻgʻliman?! Vallohi, men senga bermayman», dedi. Soʻng u: «Agar men Rasululloh ﷺ ning: ‹Kim bir qasam ichib, soʻng undan boshqasini yaxshiroq deb koʻrsa, yaxshiroq boʻlganini qilsin› deganlarini eshitmaganimda edi (bermagan boʻlardim)», dedi.Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Унинг олдига бир киши келиб, ундан юз дирҳам сўради. Шунда (Адий): «Сен мендан юз дирҳам сўраяпсанми, ҳолбуки мен Ҳотимнинг ўғлиман?! Валлоҳи, мен сенга бермайман», деди. Сўнг у: «Агар мен Расулуллоҳ ﷺ нинг: ‹Ким бир қасам ичиб, сўнг ундан бошқасини яхшироқ деб кўрса, яхшироқ бўлганини қилсин› деганларини эшитмаганимда эди (бермаган бўлардим)», деди.

حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ، قَالَ قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ ‏{‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الأَمْرِ مِنْكُمْ ‏}‏ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَيْسِ بْنِ عَدِيٍّ بَعَثَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي سَرِيَّةٍ أَخْبَرَنِيهِ يَعْلَى عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Zuhayr ibn Harb bizga Hajjoj orqali rivoyat qildi. U aytdi: Ibn Jurayj dedi: {Ey iymon keltirganlar! Allohga itoat qilinglar, Paygʻambarga va oʻzlaringizdan boʻlgan ish boshliqlarga ham itoat qilinglar} (Niso 59) (degan oyat) Abdulloh ibn Qays ibn Adiy haqida (nozil boʻlgan). Uni Nabiy ﷺ bir sariyya (qoʻshin boʻlagi) bilan yuborgan edilar. Buni menga Yaʼlo Said ibn Jubayrdan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan (rivoyat qilib) xabar berdi.Зуҳайр ибн Ҳарб бизга Ҳажжож орқали ривоят қилди. У айтди: Ибн Журайж деди: {Эй иймон келтирганлар! Аллоҳга итоат қилинглар, Пайғамбарга ва ўзларингиздан бўлган иш бошлиқларга ҳам итоат қилинглар} (Нисо 59) (деган оят) Абдуллоҳ ибн Қайс ибн Адий ҳақида (нозил бўлган). Уни Набий ﷺ бир сарийя (қўшин бўлаги) билан юборган эдилар. Буни менга Яъло Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан (ривоят қилиб) хабар берди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ سِمَاكٍ، قَالَ سَمِعْتُ مُرِّيَّ بْنَ قَطَرِيٍّ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أُرْسِلُ كَلْبِي فَيَأْخُذُ الصَّيْدَ وَلاَ أَجِدُ مَا أُذَكِّيهِ بِهِ فَأُذَكِّيهِ بِالْمَرْوَةِ وَالْعَصَا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَهْرِقِ الدَّمَ بِمَا شِئْتَ وَاذْكُرِ اسْمَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ ‏"‏ ‏.‏

Adiyy ibn Hotim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men: «Ey Allohning Rasuli, itimni qoʻyib yuboraman, u ovni tutadi, men esa uni soʻyadigan narsa topmayman, shu sababli uni oʻtkir tosh yoki tayoq bilan soʻyaman», dedim. U zot: «Xohlagan narsang bilan qonini toʻk va Alloh azza va jallaning nomini zikr qil», dedilar.Адийй ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, итимни қўйиб юбораман, у овни тутади, мен эса уни сўядиган нарса топмайман, шу сабабли уни ўткир тош ёки таёқ билан сўяман», дедим. У зот: «Хоҳлаган нарсанг билан қонини тўк ва Аллоҳ азза ва жалланинг номини зикр қил», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ، عَنْ عُمَرَ ـ رضى الله عنهم ـ لَمَّا تُوُفِّيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قُلْتُ لأَبِي بَكْرٍ انْطَلِقْ بِنَا إِلَى إِخْوَانِنَا مِنَ الأَنْصَارِ‏.‏ فَلَقِيَنَا مِنْهُمْ رَجُلاَنِ صَالِحَانِ شَهِدَا بَدْرًا‏.‏ فَحَدَّثْتُ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ فَقَالَ هُمَا عُوَيْمُ بْنُ سَاعِدَةَ، وَمَعْنُ بْنُ عَدِيٍّ‏.‏

Paygʻambar ﷺ vafot etganlarida, men Abu Bakrga: «Bizni ansorlardan boʻlgan birodarlarimiz oldiga olib bor», dedim. Ulardan ikki solih kishi — Badrda qatnashganlar — bizga yoʻliqdi. Men buni Urva ibn Zubayrga aytganimda, u: «Ular Uvaym ibn Soida va Maʼn ibn Adiy edi», dedi.Пайғамбар ﷺ вафот этганларида, мен Абу Бакрга: «Бизни ансорлардан бўлган биродарларимиз олдига олиб бор», дедим. Улардан икки солиҳ киши — Бадрда қатнашганлар — бизга йўлиқди. Мен буни Урва ибн Зубайрга айтганимда, у: «Улар Увайм ибн Соида ва Маън ибн Адий эди», деди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، حَدَّثَنَا بَهْزٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا سِمَاكُ بْنُ حَرْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ تَمِيمَ بْنَ طَرَفَةَ، قَالَ سَمِعْتُ عَدِيَّ بْنَ حَاتِمٍ، أَنَّ رَجُلاً، سَأَلَهُ فَذَكَرَ مِثْلَهُ وَزَادَ وَلَكَ أَرْبَعُمِائَةٍ فِي عَطَائِي ‏.‏

Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi undan soʻradi. Soʻng (roviy hadisning) oʻxshashini aytdi va (shu) ziyodani qoʻshdi: «Sen uchun mening ulushimdan toʻrt yuz (dirham ham) bor».Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши ундан сўради. Сўнг (ровий ҳадиснинг) ўхшашини айтди ва (шу) зиёдани қўшди: «Сен учун менинг улушимдан тўрт юз (дирҳам ҳам) бор».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ فَارِسٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لأُسَارَى بَدْرٍ ‏"‏ لَوْ كَانَ مُطْعِمُ بْنُ عَدِيٍّ حَيًّا ثُمَّ كَلَّمَنِي فِي هَؤُلاَءِ النَّتْنَى لأَطْلَقْتُهُمْ لَهُ ‏"‏ ‏.‏

Jubayr ibn Mutʼim (roziyallohu anhu)dan, u otasidan rivoyat qiladiki, Paygʻambar ﷺ Badr asirlari haqida: «Agar Mutʼim ibn Adiy tirik boʻlib, soʻng mana shu palidlar haqida menga gapirganida, men ularni unga (yaʼni uning xotiri uchun) ozod qilib yuborardim», dedilar.Жубайр ибн Мутъим (розияллоҳу анҳу)дан, у отасидан ривоят қиладики, Пайғамбар ﷺ Бадр асирлари ҳақида: «Агар Мутъим ибн Адий тирик бўлиб, сўнг мана шу палидлар ҳақида менга гапирганида, мен уларни унга (яъни унинг хотири учун) озод қилиб юборардим», дедилар.

أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ قُدَامَةَ، عَنْ جَرِيرٍ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ هَمَّامٍ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أُرْسِلُ الْكِلاَبَ الْمُعَلَّمَةَ فَتُمْسِكُ عَلَىَّ فَآكُلُ مِنْهُ قَالَ ‏"‏ إِذَا أَرْسَلْتَ الْكِلاَبَ - يَعْنِي الْمُعَلَّمَةَ - وَذَكَرْتَ اسْمَ اللَّهِ فَأَمْسَكْنَ عَلَيْكَ فَكُلْ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ وَإِنْ قَتَلْنَ قَالَ ‏"‏ وَإِنْ قَتَلْنَ مَا لَمْ يَشْرَكْهَا كَلْبٌ لَيْسَ مِنْهَا ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ وَإِنِّي أَرْمِي الصَّيْدَ بِالْمِعْرَاضِ فَأُصِيبُ فَآكُلُ قَالَ ‏"‏ إِذَا رَمَيْتَ بِالْمِعْرَاضِ وَسَمَّيْتَ فَخَزَقَ فَكُلْ وَإِذَا أَصَابَ بِعَرْضِهِ فَلاَ تَأْكُلْ ‏"‏ ‏.‏

Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men: ‹Yo Rasululloh, men oʻrgatilgan itlarni qoʻyib yuboraman, ular men uchun ovni ushlab tutadi, shundan yeyaveraymi?› dedim. U zot: ‹Oʻrgatilgan itlarni Allohning nomini zikr qilib qoʻyib yuborsang, ular sen uchun ushlab tutsalar, yeyaver›, dedilar. ‹Ular oʻldirib qoʻysa ham-a?› dedim. U zot: ‹Ular oʻldirib qoʻysa ham, ammo ularga oʻzlaridan boʻlmagan begona bir it qoʻshilmagan boʻlsa, yeyaver›, dedilar. ‹Men ovni miʼroz bilan otaman, unga tegizaman, shundan yeyaveraymi?› dedim. U zot: ‹Miʼroz bilan otganingda Allohning nomini zikr qilgan boʻlsang va u sanchilib kirsa, yeyaver; agar u koʻndalangi bilan tegsa, yema›, dedilar», dedi.Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен: ‹Ё Расулуллоҳ, мен ўргатилган итларни қўйиб юбораман, улар мен учун овни ушлаб тутади, шундан еяверайми?› дедим. У зот: ‹Ўргатилган итларни Аллоҳнинг номини зикр қилиб қўйиб юборсанг, улар сен учун ушлаб тутсалар, еявер›, дедилар. ‹Улар ўлдириб қўйса ҳам-а?› дедим. У зот: ‹Улар ўлдириб қўйса ҳам, аммо уларга ўзларидан бўлмаган бегона бир ит қўшилмаган бўлса, еявер›, дедилар. ‹Мен овни миъроз билан отаман, унга тегизаман, шундан еяверайми?› дедим. У зот: ‹Миъроз билан отганингда Аллоҳнинг номини зикр қилган бўлсанг ва у санчилиб кирса, еявер; агар у кўндаланги билан тегса, ема›, дедилар», деди.

وَعَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ فِي أُسَارَى بَدْرٍ ‏"‏ لَوْ كَانَ الْمُطْعِمُ بْنُ عَدِيٍّ حَيًّا ثُمَّ كَلَّمَنِي فِي هَؤُلاَءِ النَّتْنَى لَتَرَكْتُهُمْ لَهُ ‏"‏‏. وَقَالَ اللَّيْثُ عَنْ يَحْيَى، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَقَعَتِ الْفِتْنَةُ الأُولَى ـ يَعْنِي مَقْتَلَ عُثْمَانَ ـ فَلَمْ تُبْقِ مِنْ أَصْحَابِ بَدْرٍ أَحَدًا، ثُمَّ وَقَعَتِ الْفِتْنَةُ الثَّانِيَةُ ـ يَعْنِي الْحَرَّةَ ـ فَلَمْ تُبْقِ مِنْ أَصْحَابِ الْحُدَيْبِيَةِ أَحَدًا ثُمَّ وَقَعَتِ الثَّالِثَةُ فَلَمْ تَرْتَفِعْ وَلِلنَّاسِ طَبَاخٌ‏.‏

Zuhriydan, Muhammad ibn Jubayr ibn Mutʼimdan, otasidan (rivoyat qilinadiki): Paygʻambar ﷺ Badr asirlari haqida: «Agar Mutʼim ibn Adiy tirik boʻlib, soʻng mana bu palid (kishi)lar haqida menga gapirganida, men ularni unga (uning hurmati uchun) qoʻyib (kechib) yuborardim», dedilar. Lays Yahyodan, Saʼid ibnul-Musayyabdan (aytdi): Birinchi fitna — yaʼni Usmonning oʻldirilishi — yuz berdi va u Badr ahlidan hech kimni (tirik) qoldirmadi. Soʻng ikkinchi fitna — yaʼni Harra (voqeasi) — yuz berdi va u Hudaybiya ahlidan hech kimni qoldirmadi. Soʻng uchinchisi yuz berdi va u — odamlarda quvvat (toqat) boriligida — koʻtarilmadi (tinmadi).Зуҳрийдан, Муҳаммад ибн Жубайр ибн Мутъимдан, отасидан (ривоят қилинадики): Пайғамбар ﷺ Бадр асирлари ҳақида: «Агар Мутъим ибн Адий тирик бўлиб, сўнг мана бу палид (киши)лар ҳақида менга гапирганида, мен уларни унга (унинг ҳурмати учун) қўйиб (кечиб) юборардим», дедилар. Лайс Яҳёдан, Саъид ибнул-Мусайябдан (айтди): Биринчи фитна — яъни Усмоннинг ўлдирилиши — юз берди ва у Бадр аҳлидан ҳеч кимни (тирик) қолдирмади. Сўнг иккинчи фитна — яъни Ҳарра (воқеаси) — юз берди ва у Ҳудайбия аҳлидан ҳеч кимни қолдирмади. Сўнг учинчиси юз берди ва у — одамларда қувват (тоқат) борилигида — кўтарилмади (тинмади).

وَحَدَّثَنِيهِ أَحْمَدُ الدَّارِمِيُّ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّاءُ بْنُ عَدِيٍّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ، - يَعْنِي ابْنَ زُرَيْعٍ - عَنْ رَوْحِ بْنِ الْقَاسِمِ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ بْنُ مُوسَى، بِهَذَا الإِسْنَادِ وَقَالَ أَفَأَحُلُّهُ فَأَغْسِلُهُ مِنَ الْجَنَابَةِ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرِ الْحَيْضَةَ ‏.‏

Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «bas, uni yechib, janobatdan yuvaymi?» dedi; va hayzni zikr qilmadi.Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «бас, уни ечиб, жанобатдан ювайми?» деди; ва ҳайзни зикр қилмади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا ابْنُ بِشْرٍ، عَنْ مِسْعَرٍ، عَنِ الْحَكَمِ، بِإِسْنَادِهِ بِهَذَا قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ اللَّهُمَّ بَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا بَارَكْتَ عَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ الزُّبَيْرُ بْنُ عَدِيٍّ عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى كَمَا رَوَاهُ مِسْعَرٌ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ وَبَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ ‏"‏ ‏.‏ وَسَاقَ مِثْلَهُ ‏.‏

Kaʼb ibn Ujra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Allohumma, solli alo Muhammadin va alo oli Muhammadin, kamo sollayta alo Ibrohima, innaka hamiydun majiyd. Allohumma, borik alo Muhammadin va alo oli Muhammadin, kamo borakta alo oli Ibrohima, innaka hamiydun majiyd» (Ey Alloh, Ibrohimga rahmat yogʻdirganing kabi Muhammadga va Muhammadning oilasiga rahmat yogʻdirgin, albatta Sen maqtovga loyiq, ulugʻsan. Ey Alloh, Ibrohimning oilasiga barakot berganing kabi Muhammadga va Muhammadning oilasiga barakot bergin, albatta Sen maqtovga loyiq, ulugʻsan). Abu Dovud aytdi: buni Zubayr ibn Adiy Ibn Abu Layludan Misʼar rivoyat qilgani kabi rivoyat qildi, faqat u: «Kamo sollayta alo oli Ibrohima, innaka hamiydun majiyd, va borik alo Muhammadin» (Ibrohimning oilasiga rahmat yogʻdirganing kabi, albatta Sen maqtovga loyiq, ulugʻsan, va Muhammadga barakot bergin) dedi, soʻng shunga oʻxshatib davom ettirdi.Каъб ибн Ужра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Аллоҳумма, солли ало Муҳаммадин ва ало оли Муҳаммадин, камо соллайта ало Иброҳима, иннака ҳамийдун мажийд. Аллоҳумма, борик ало Муҳаммадин ва ало оли Муҳаммадин, камо боракта ало оли Иброҳима, иннака ҳамийдун мажийд» (Эй Аллоҳ, Иброҳимга раҳмат ёғдирганинг каби Муҳаммадга ва Муҳаммаднинг оиласига раҳмат ёғдиргин, албатта Сен мақтовга лойиқ, улуғсан. Эй Аллоҳ, Иброҳимнинг оиласига баракот берганинг каби Муҳаммадга ва Муҳаммаднинг оиласига баракот бергин, албатта Сен мақтовга лойиқ, улуғсан). Абу Довуд айтди: буни Зубайр ибн Адий Ибн Абу Лайлудан Мисъар ривоят қилгани каби ривоят қилди, фақат у: «Камо соллайта ало оли Иброҳима, иннака ҳамийдун мажийд, ва борик ало Муҳаммадин» (Иброҳимнинг оиласига раҳмат ёғдирганинг каби, албатта Сен мақтовга лойиқ, улуғсан, ва Муҳаммадга баракот бергин) деди, сўнг шунга ўхшатиб давом эттирди.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي السَّفَرِ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ عَدِيَّ بْنَ حَاتِمٍ، قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْمِعْرَاضِ فَقَالَ ‏"‏ إِذَا أَصَابَ بِحَدِّهِ فَكُلْ وَإِذَا أَصَابَ بِعَرْضِهِ فَقُتِلَ فَإِنَّهُ وَقِيذٌ فَلاَ تَأْكُلْ ‏"‏ ‏.‏

Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Rasululloh ﷺdan miʼroz haqida soʻradim. U zot: ‹Agar oʻtkir uchi bilan tegsa, yeyaver; agar koʻndalangi bilan tegib oʻldirsa, u urib oʻldirilgan boʻladi, uni yema›, dedilar», dedi.Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан миъроз ҳақида сўрадим. У зот: ‹Агар ўткир учи билан тегса, еявер; агар кўндаланги билан тегиб ўлдирса, у уриб ўлдирилган бўлади, уни ема›, дедилар», деди.

حَدَّثَنِي أَبُو جَعْفَرٍ، مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ حَدَّثَنَا حُجَيْنُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ عَمْرِو بْنِ أُمَيَّةَ الضَّمْرِيِّ، قَالَ خَرَجْتُ مَعَ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَدِيِّ بْنِ الْخِيَارِ، فَلَمَّا قَدِمْنَا حِمْصَ قَالَ لِي عُبَيْدُ اللَّهِ هَلْ لَكَ فِي وَحْشِيٍّ نَسْأَلُهُ عَنْ قَتْلِ حَمْزَةَ قُلْتُ نَعَمْ‏.‏ وَكَانَ وَحْشِيٌّ يَسْكُنُ حِمْصَ فَسَأَلْنَا عَنْهُ فَقِيلَ لَنَا هُوَ ذَاكَ فِي ظِلِّ قَصْرِهِ، كَأَنَّهُ حَمِيتٌ‏.‏ قَالَ فَجِئْنَا حَتَّى وَقَفْنَا عَلَيْهِ بِيَسِيرٍ، فَسَلَّمْنَا، فَرَدَّ السَّلاَمَ، قَالَ وَعُبَيْدُ اللَّهِ مُعْتَجِرٌ بِعِمَامَتِهِ، مَا يَرَى وَحْشِيٌّ إِلاَّ عَيْنَيْهِ وَرِجْلَيْهِ، فَقَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ يَا وَحْشِيُّ أَتَعْرِفُنِي قَالَ فَنَظَرَ إِلَيْهِ ثُمَّ قَالَ لاَ وَاللَّهِ إِلاَّ أَنِّي أَعْلَمُ أَنَّ عَدِيَّ بْنَ الْخِيَارِ تَزَوَّجَ امْرَأَةً يُقَالُ لَهَا أُمُّ قِتَالٍ بِنْتُ أَبِي الْعِيصِ، فَوَلَدَتْ لَهُ غُلاَمًا بِمَكَّةَ، فَكُنْتُ أَسْتَرْضِعُ لَهُ، فَحَمَلْتُ ذَلِكَ الْغُلاَمَ مَعَ أُمِّهِ، فَنَاوَلْتُهَا إِيَّاهُ، فَلَكَأَنِّي نَظَرْتُ إِلَى قَدَمَيْكَ‏.‏ قَالَ فَكَشَفَ عُبَيْدُ اللَّهِ عَنْ وَجْهِهِ ثُمَّ قَالَ أَلاَ تُخْبِرُنَا بِقَتْلِ حَمْزَةَ قَالَ نَعَمْ، إِنَّ حَمْزَةَ قَتَلَ طُعَيْمَةَ بْنَ عَدِيِّ بْنِ الْخِيَارِ بِبَدْرٍ، فَقَالَ لِي مَوْلاَىَ جُبَيْرُ بْنُ مُطْعِمٍ إِنْ قَتَلْتَ حَمْزَةَ بِعَمِّي فَأَنْتَ حُرٌّ، قَالَ فَلَمَّا أَنْ خَرَجَ النَّاسُ عَامَ عَيْنَيْنِ ـ وَعَيْنَيْنِ جَبَلٌ بِحِيَالِ أُحُدٍ، بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ وَادٍ ـ خَرَجْتُ مَعَ النَّاسِ إِلَى الْقِتَالِ، فَلَمَّا اصْطَفُّوا لِلْقِتَالِ خَرَجَ سِبَاعٌ فَقَالَ هَلْ مِنْ مُبَارِزٍ قَالَ فَخَرَجَ إِلَيْهِ حَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَقَالَ يَا سِبَاعُ يَا ابْنَ أُمِّ أَنْمَارٍ مُقَطِّعَةِ الْبُظُورِ، أَتُحَادُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم قَالَ ثُمَّ شَدَّ عَلَيْهِ فَكَانَ كَأَمْسِ الذَّاهِبِ ـ قَالَ ـ وَكَمَنْتُ لِحَمْزَةَ تَحْتَ صَخْرَةٍ فَلَمَّا دَنَا مِنِّي رَمَيْتُهُ بِحَرْبَتِي، فَأَضَعُهَا فِي ثُنَّتِهِ حَتَّى خَرَجَتْ مِنْ بَيْنِ وَرِكَيْهِ ـ قَالَ ـ فَكَانَ ذَاكَ الْعَهْدَ بِهِ، فَلَمَّا رَجَعَ النَّاسُ رَجَعْتُ مَعَهُمْ فَأَقَمْتُ بِمَكَّةَ، حَتَّى فَشَا فِيهَا الإِسْلاَمُ، ثُمَّ خَرَجْتُ إِلَى الطَّائِفِ، فَأَرْسَلُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَسُولاً، فَقِيلَ لِي إِنَّهُ لاَ يَهِيجُ الرُّسُلَ ـ قَالَ ـ فَخَرَجْتُ مَعَهُمْ حَتَّى قَدِمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا رَآنِي قَالَ ‏"‏ آنْتَ وَحْشِيٌّ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَنْتَ قَتَلْتَ حَمْزَةَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ قَدْ كَانَ مِنَ الأَمْرِ مَا بَلَغَكَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَهَلْ تَسْتَطِيعُ أَنْ تُغَيِّبَ وَجْهَكَ عَنِّي ‏"‏‏.‏ قَالَ فَخَرَجْتُ، فَلَمَّا قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَخَرَجَ مُسَيْلِمَةُ الْكَذَّابُ قُلْتُ لأَخْرُجَنَّ إِلَى مُسَيْلِمَةَ لَعَلِّي أَقْتُلُهُ فَأُكَافِئَ بِهِ حَمْزَةَ ـ قَالَ ـ فَخَرَجْتُ مَعَ النَّاسِ، فَكَانَ مِنْ أَمْرِهِ مَا كَانَ ـ قَالَ ـ فَإِذَا رَجُلٌ قَائِمٌ فِي ثَلْمَةِ جِدَارٍ، كَأَنَّهُ جَمَلٌ أَوْرَقُ ثَائِرُ الرَّأْسِ ـ قَالَ ـ فَرَمَيْتُهُ بِحَرْبَتِي، فَأَضَعُهَا بَيْنَ ثَدْيَيْهِ حَتَّى خَرَجَتْ مِنْ بَيْنِ كَتِفَيْهِ ـ قَالَ ـ وَوَثَبَ إِلَيْهِ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ، فَضَرَبَهُ بِالسَّيْفِ عَلَى هَامَتِهِ‏.‏ قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْفَضْلِ فَأَخْبَرَنِي سُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ أَنَّهُ سَمِعَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ يَقُولُ فَقَالَتْ جَارِيَةٌ عَلَى ظَهْرِ بَيْتٍ وَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، قَتَلَهُ الْعَبْدُ الأَسْوَدُ‏.‏

Men Ubaydulloh ibn Adiy ibnul-Xiyor bilan (yoʻlga) chiqdim. Himsga yetganimizda, Ubaydulloh menga: «Vahshiyning oldiga (borib), undan Hamzaning oʻldirilishi haqida soʻrasakmikan?» dedi. Men: «Ha», dedim. Vahshiy Himsda yashardi. Biz uni soʻradik, bizga: «U mana, qasrining soyasida, goʻyo (toʻla) meshdek (semiz)», deyildi. Biz kelib, uning oldida bir oz turdik, salom berdik, u salomga (alik) qaytardi. Ubaydulloh sallasi bilan (yuzini) oʻrab olgan, Vahshiy faqat uning koʻzlari va oyoqlarini koʻrardi. Ubaydulloh: «Ey Vahshiy, meni tanaysanmi?» dedi. U unga qarab, soʻng: «Yoʻq, Allohga qasamki, faqat shuni bilamanki, Adiy ibnul-Xiyor Ummu Qitol bint Abul-Iys degan bir ayolga uylanib, unga Makkada bir oʻgʻil tugʻib bergan edi. Men u uchun emizuvchi (enaga) izlardim. Men oʻsha bolani onasi bilan koʻtarib (olib bordim) va uni unga (onasiga) berdim. Goʻyo men sening oyoqlaringga qaragandek (oʻsha bolaning oyogʻini eslayman)», dedi. Shunda Ubaydulloh yuzini ochib: «Bizga Hamzaning oʻldirilishini xabar bermaysanmi?» dedi. U: «Ha. Hamza Badrda Tuʼayma ibn Adiy ibnul-Xiyorni oʻldirgan edi. Xoʻjayinim Jubayr ibn Mutʼim menga: ‹Agar Hamzani amakim (oʻrniga) oʻldirsang, sen ozodsan› dedi», dedi. (Vahshiy davom etdi:) Aynayn yili odamlar chiqqanda — Aynayn Uhudga roʻbaroʻ bir togʻ, u bilan uning orasida bir vodiy bor — men ham odamlar bilan jangga chiqdim. Ular jangga saf tortganlarida, Sibo (Qurayshdan) chiqib: «Yakkama-yakka (jangchi) bormi?» dedi. Shunda unga Hamza ibn Abdulmuttalib chiqib: «Ey Sibo, ey (ayollarni) xatna qiluvchi ayol Ummu Anmarning oʻgʻli, Alloh va Rasuliga ﷺ qarshilik qilasanmi?» dedi, soʻng unga (shiddat bilan) tashlandi — u (Sibo) oʻtgan kungi (yoʻq narsa)dek (yoʻq) boʻldi. Men Hamza uchun bir qoya tagiga yashirinib (poylab) turdim. U menga yaqinlashganda, men unga nayzamni otdim, uni qorin pastiga (botirdim), to ikki sonining orasidan chiqdi. Bu (uning) bilan (oxirgi) ahd (uchrashuv) boʻldi. Odamlar (Makkaga) qaytganlarida, men ham ular bilan qaytib, Makkada turdim, to unda islom yoyilguncha. Soʻng Toifga chiqdim. Ular Rasululloh ﷺning oldilariga bir elchi yuborishdi va menga: ‹U zot elchilarga (tegmaydi) ozor bermaydi› deyildi. Men ular bilan chiqdim, to Rasululloh ﷺning oldilariga keldim. U zot meni koʻrganlarida: «Sen Vahshiymisan?» dedilar. Men: «Ha», dedim. U zot: «Sen Hamzani oʻldirganmisan?» dedilar. Men: «Ish sizga yetgandek boʻldi», dedim. U zot: «Yuzingni mendan gʻoyib qila olasanmi?» dedilar. Men chiqib ketdim. Rasululloh ﷺ vafot etganlarida, Musaylima Kazzob chiqdi. Men: ‹Albatta Musaylimaga (qarshi) chiqaman, balki uni oʻldirib, u bilan Hamza (qonim)ga kafforat (oʻrnini qoplash) qilarman› dedim. Men odamlar bilan chiqdim. Uning (jangning) ishi (boʻlar) boʻldi. Birdan bir kishi devor teshigida turardi — goʻyo kulrang bir tuya, sochi toʻzigan. Men unga nayzamni otib, uni ikki koʻkragi orasiga (botirdim), to ikki yelkasi orasidan chiqdi. Shunda unga ansorlardan bir kishi (sakrab) tashlanib, uni qilich bilan boshiga urdi. Abdulloh ibn Fazl (aytdi): Menga Sulaymon ibn Yasor xabar berdiki, u Abdulloh ibn Umarning shunday deganini eshitgan: (Shunda) bir tom ustidagi joriya (qiz): «Voy, moʻminlar amiriga (achinaman) — uni qora qul oʻldirdi!» dedi.Мен Убайдуллоҳ ибн Адий ибнул-Хиёр билан (йўлга) чиқдим. Ҳимсга етганимизда, Убайдуллоҳ менга: «Ваҳшийнинг олдига (бориб), ундан Ҳамзанинг ўлдирилиши ҳақида сўрасакмикан?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. Ваҳший Ҳимсда яшарди. Биз уни сўрадик, бизга: «У мана, қасрининг соясида, гўё (тўла) мешдек (семиз)», дейилди. Биз келиб, унинг олдида бир оз турдик, салом бердик, у саломга (алик) қайтарди. Убайдуллоҳ салласи билан (юзини) ўраб олган, Ваҳший фақат унинг кўзлари ва оёқларини кўрарди. Убайдуллоҳ: «Эй Ваҳший, мени танайсанми?» деди. У унга қараб, сўнг: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, фақат шуни биламанки, Адий ибнул-Хиёр Умму Қитол бинт Абул-Ийс деган бир аёлга уйланиб, унга Маккада бир ўғил туғиб берган эди. Мен у учун эмизувчи (энага) излардим. Мен ўша болани онаси билан кўтариб (олиб бордим) ва уни унга (онасига) бердим. Гўё мен сенинг оёқларингга қарагандек (ўша боланинг оёғини эслайман)», деди. Шунда Убайдуллоҳ юзини очиб: «Бизга Ҳамзанинг ўлдирилишини хабар бермайсанми?» деди. У: «Ҳа. Ҳамза Бадрда Туъайма ибн Адий ибнул-Хиёрни ўлдирган эди. Хўжайиним Жубайр ибн Мутъим менга: ‹Агар Ҳамзани амаким (ўрнига) ўлдирсанг, сен озодсан› деди», деди. (Ваҳший давом этди:) Айнайн йили одамлар чиққанда — Айнайн Уҳудга рўбарў бир тоғ, у билан унинг орасида бир водий бор — мен ҳам одамлар билан жангга чиқдим. Улар жангга саф тортганларида, Сибо (Қурайшдан) чиқиб: «Яккама-якка (жангчи) борми?» деди. Шунда унга Ҳамза ибн Абдулмутталиб чиқиб: «Эй Сибо, эй (аёлларни) хатна қилувчи аёл Умму Анмарнинг ўғли, Аллоҳ ва Расулига ﷺ қаршилик қиласанми?» деди, сўнг унга (шиддат билан) ташланди — у (Сибо) ўтган кунги (йўқ нарса)дек (йўқ) бўлди. Мен Ҳамза учун бир қоя тагига яшириниб (пойлаб) турдим. У менга яқинлашганда, мен унга найзамни отдим, уни қорин пастига (ботирдим), то икки сонининг орасидан чиқди. Бу (унинг) билан (охирги) аҳд (учрашув) бўлди. Одамлар (Маккага) қайтганларида, мен ҳам улар билан қайтиб, Маккада турдим, то унда ислом ёйилгунча. Сўнг Тоифга чиқдим. Улар Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига бир элчи юборишди ва менга: ‹У зот элчиларга (тегмайди) озор бермайди› дейилди. Мен улар билан чиқдим, то Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келдим. У зот мени кўрганларида: «Сен Ваҳшиймисан?» дедилар. Мен: «Ҳа», дедим. У зот: «Сен Ҳамзани ўлдирганмисан?» дедилар. Мен: «Иш сизга етгандек бўлди», дедим. У зот: «Юзингни мендан ғойиб қила оласанми?» дедилар. Мен чиқиб кетдим. Расулуллоҳ ﷺ вафот этганларида, Мусайлима Каззоб чиқди. Мен: ‹Албатта Мусайлимага (қарши) чиқаман, балки уни ўлдириб, у билан Ҳамза (қоним)га каффорат (ўрнини қоплаш) қиларман› дедим. Мен одамлар билан чиқдим. Унинг (жангнинг) иши (бўлар) бўлди. Бирдан бир киши девор тешигида турарди — гўё кулранг бир туя, сочи тўзиган. Мен унга найзамни отиб, уни икки кўкраги орасига (ботирдим), то икки елкаси орасидан чиқди. Шунда унга ансорлардан бир киши (сакраб) ташланиб, уни қилич билан бошига урди. Абдуллоҳ ибн Фазл (айтди): Менга Сулаймон ибн Ясор хабар бердики, у Абдуллоҳ ибн Умарнинг шундай деганини эшитган: (Шунда) бир том устидаги жория (қиз): «Вой, мўминлар амирига (ачинаман) — уни қора қул ўлдирди!» деди.

وَحَدَّثَنَاهُ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيُّ، أَخْبَرَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، بْنُ أَبِي خَالِدٍ أَخْبَرَنَا قَيْسُ بْنُ أَبِي حَازِمٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَدِيَّ بْنَ عَمِيرَةَ الْكِنْدِيَّ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ بِمِثْلِ حَدِيثِهِمْ ‏.‏

Adiy ibn Amira al-Kindiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: men Rasululloh ﷺ ni (yuqoridagi) ularning hadisidagi kabi aytayotganlarini eshitdim.Адий ибн Амира ал-Киндий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: мен Расулуллоҳ ﷺ ни (юқоридаги) уларнинг ҳадисидаги каби айтаётганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَائِذٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنِي فِيمَا، حَدَّثَهُ ابْنٌ لِعَدِيِّ بْنِ عَدِيٍّ الْكِنْدِيِّ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ، كَتَبَ إِنَّ مَنْ سَأَلَ عَنْ مَوَاضِعِ الْفَىْءِ، فَهُوَ مَا حَكَمَ فِيهِ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رضى الله عنه فَرَآهُ الْمُؤْمِنُونَ عَدْلاً مُوَافِقًا لِقَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ جَعَلَ اللَّهُ الْحَقَّ عَلَى لِسَانِ عُمَرَ وَقَلْبِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَرَضَ الأَعْطِيَةَ وَعَقَدَ لأَهْلِ الأَدْيَانِ ذِمَّةً بِمَا فُرِضَ عَلَيْهِمْ مِنَ الْجِزْيَةِ لَمْ يَضْرِبْ فِيهَا بِخُمُسٍ وَلاَ مَغْنَمٍ ‏.‏

Umar ibn Abdulaziz (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U shunday yozdi: «Kim fayʼ (oʻlja) sarflanadigan oʻrinlar haqida soʻrasa, bas, u Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) hukm qilgan narsadir. Moʻminlar uni adolatli, Paygʻambar ﷺning ‹Alloh haqni Umarning tili va qalbiga joyladi› degan soʻzlariga muvofiq deb bildilar. U (Umar) atolar (maoshlar)ni belgilab berdi va boshqa din ahllariga ularga belgilangan jizya (boj) evaziga zimma (himoya) ahdini bogʻladi; undan (jizyadan) na xumus (beshdan bir) oldi, na uni gʻanimat (deb hisobladi).»Умар ибн Абдулазиз (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У шундай ёзди: «Ким файъ (ўлжа) сарфланадиган ўринлар ҳақида сўраса, бас, у Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) ҳукм қилган нарсадир. Мўминлар уни адолатли, Пайғамбар ﷺнинг ‹Аллоҳ ҳақни Умарнинг тили ва қалбига жойлади› деган сўзларига мувофиқ деб билдилар. У (Умар) атолар (маошлар)ни белгилаб берди ва бошқа дин аҳлларига уларга белгиланган жизя (бож) эвазига зимма (ҳимоя) аҳдини боғлади; ундан (жизядан) на хумус (бешдан бир) олди, на уни ғанимат (деб ҳисоблади).»

وَقَالَ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ الْمَجِيدِ، عَنْ سَعِيدٍ، أَنَّ أَبَا سَعِيدٍ، وَأَبَا، هُرَيْرَةَ حَدَّثَاهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ أَخَا بَنِي عَدِيٍّ مِنَ الأَنْصَارِ إِلَى خَيْبَرَ فَأَمَّرَهُ عَلَيْهَا‏.‏ وَعَنْ عَبْدِ الْمَجِيدِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ السَّمَّانِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ مِثْلَهُ.

Abdulaziz ibn Muhammad (Abdulmajiddan, u Saʼiddan rivoyatda): Abu Saʼid va Abu Hurayra unga rivoyat qildilarki, Paygʻambar ﷺ ansorlardan Bani Adiyning birodarini Xaybarga yuborib, uni unga (Xaybarga) amir (omil) qildilar. Abdulmajiddan, u Abu Solih as-Sammondan, u Abu Hurayra va Abu Saʼiddan — shunga oʻxshash (rivoyat qilingan).Абдулазиз ибн Муҳаммад (Абдулмажиддан, у Саъиддан ривоятда): Абу Саъид ва Абу Ҳурайра унга ривоят қилдиларки, Пайғамбар ﷺ ансорлардан Бани Адийнинг биродарини Хайбарга юбориб, уни унга (Хайбарга) амир (омил) қилдилар. Абдулмажиддан, у Абу Солиҳ ас-Саммондан, у Абу Ҳурайра ва Абу Саъиддан — шунга ўхшаш (ривоят қилинган).

حَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، وَهَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالاَ حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ نَزَلَ ‏{‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الأَمْرِ مِنْكُمْ‏}‏ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُذَافَةَ بْنِ قَيْسِ بْنِ عَدِيٍّ السَّهْمِيِّ بَعَثَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي سَرِيَّةٍ ‏.‏ أَخْبَرَنِيهِ يَعْلَى بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: {Ey iymon keltirganlar! Allohga itoat qilingiz va Paygʻambarga hamda oʻzlaringizdan boʻlgan ish egalariga (rahbarlarga) itoat qilingiz} (Niso 59) oyati Abdulloh ibn Huzofa ibn Qays ibn Adiy as-Sahmiy haqida nozil boʻldi. Uni Nabiy ﷺ bir sariyya (qoʻshin)ga (sarkarda qilib) joʻnatgan edilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: {Эй иймон келтирганлар! Аллоҳга итоат қилингиз ва Пайғамбарга ҳамда ўзларингиздан бўлган иш эгаларига (раҳбарларга) итоат қилингиз} (Нисо 59) ояти Абдуллоҳ ибн Ҳузофа ибн Қайс ибн Адий ас-Саҳмий ҳақида нозил бўлди. Уни Набий ﷺ бир сарийя (қўшин)га (саркарда қилиб) жўнатган эдилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ، نَحْوَهُ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ فَكَفِّرْ عَنْ يَمِينِكَ، ثُمَّ ائْتِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ ‏:‏ أَحَادِيثُ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ وَعَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ رُوِيَ عَنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ فِي بَعْضِ الرِّوَايَةِ الْحِنْثُ قَبْلَ الْكَفَّارَةِ وَفِي بَعْضِ الرِّوَايَةِ الْكَفَّارَةُ قَبْلَ الْحِنْثِ ‏.‏

Abdurrahmon ibn Samura (roziyallohu anhu)dan boshqa sanad bilan shunga oʻxshash rivoyat qilingan. Unda: «Qasamingga kafforat ber, soʻng yaxshiroq boʻlganini qil», dedilar. Abu Dovud aytdi: Bu hadis borasida Abu Muso al-Ashʼariy, Adiy ibn Hotim va Abu Hurayraning hadislari (turlichadir); ularning har biridan baʼzi rivoyatda qasamni kafforatdan oldin buzish, baʼzi rivoyatda esa kafforatni qasamni buzishdan oldin (berish) rivoyat qilingan.Абдурраҳмон ибн Самура (розияллоҳу анҳу)дан бошқа санад билан шунга ўхшаш ривоят қилинган. Унда: «Қасамингга каффорат бер, сўнг яхшироқ бўлганини қил», дедилар. Абу Довуд айтди: Бу ҳадис борасида Абу Мусо ал-Ашъарий, Адий ибн Ҳотим ва Абу Ҳурайранинг ҳадислари (турличадир); уларнинг ҳар биридан баъзи ривоятда қасамни каффоратдан олдин бузиш, баъзи ривоятда эса каффоратни қасамни бузишдан олдин (бериш) ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَدِيٍّ، قَالَ أَخَذَ عَدِيٌّ عِقَالاً أَبْيَضَ وَعِقَالاً أَسْوَدَ حَتَّى كَانَ بَعْضُ اللَّيْلِ نَظَرَ فَلَمْ يَسْتَبِينَا، فَلَمَّا أَصْبَحَ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، جَعَلْتُ تَحْتَ وِسَادَتِي‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّ وِسَادَكَ إِذًا لَعَرِيضٌ أَنْ كَانَ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ وَالأَسْوَدُ تَحْتَ وِسَادَتِكَ ‏"‏‏.‏

(Shaʼbiy, Adiy (ibn Hotim)dan aytdi:) Adiy bir oq ip (iqol) va bir qora ip oldi, to kechaning bir qismi boʻ lguncha (ularga) qaradi, lekin ular (bir-biridan) ajralmadi (ajratib koʻrolmadi). Tong otganida: «Ey Allohning Rasuli, men (ularni) yostigʻim ostiga qoʻ ydim», dedi. U zot: «Boʻ lmasa, sening yostigʻing juda keng ekan — oq ip bilan qora ip sening yostigʻing ostida boʻ lsa (yaʼni oyatdagi ip — tong yorugʻligi-yu kecha qorongʻ usi)», dedilar.(Шаъбий, Адий (ибн Ҳотим)дан айтди:) Адий бир оқ ип (иқол) ва бир қора ип олди, то кечанинг бир қисми бў лгунча (уларга) қаради, лекин улар (бир-биридан) ажралмади (ажратиб кўролмади). Тонг отганида: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен (уларни) ёстиғим остига қў йдим», деди. У зот: «Бў лмаса, сенинг ёстиғинг жуда кенг экан — оқ ип билан қора ип сенинг ёстиғинг остида бў лса (яъни оятдаги ип — тонг ёруғлиги-ю кеча қоронғ уси)», дедилар.

وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِيدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ مَسْرُوقٍ، حَدَّثَنَا الشَّعْبِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ عَدِيَّ بْنَ حَاتِمٍ، - وَكَانَ لَنَا جَارًا وَدَخِيلاً وَرَبِيطًا بِالنَّهْرَيْنِ - أَنَّهُ سَأَلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ أُرْسِلُ كَلْبِي فَأَجِدُ مَعَ كَلْبِي كَلْبًا قَدْ أَخَذَ لاَ أَدْرِي أَيُّهُمَا أَخَذَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَلاَ تَأْكُلْ فَإِنَّمَا سَمَّيْتَ عَلَى كَلْبِكَ وَلَمْ تُسَمِّ عَلَى غَيْرِهِ ‏"‏ ‏.‏

Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men itimni yuboraman, soʻng itim bilan birga (ovni) olib boʻlgan boshqa bir itni topaman, qaysi biri olganini bilmayman», dedim. U zot: «Unda yema, chunki sen oʻz itingga (Allohning) nomini aytgansan, boshqasiga aytmagansan», dedilar.Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен итимни юбораман, сўнг итим билан бирга (овни) олиб бўлган бошқа бир итни топаман, қайси бири олганини билмайман», дедим. У зот: «Унда ема, чунки сен ўз итингга (Аллоҳнинг) номини айтгансан, бошқасига айтмагансан», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي الْقَاسِمِ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ خَرَجَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَهْمٍ مَعَ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ وَعَدِيِّ بْنِ بَدَّاءَ فَمَاتَ السَّهْمِيُّ بِأَرْضٍ لَيْسَ بِهَا مُسْلِمٌ فَلَمَّا قَدِمَا بِتَرِكَتِهِ فَقَدُوا جَامَ فِضَّةٍ مُخَوَّصًا بِالذَّهَبِ فَأَحْلَفَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ وُجِدَ الْجَامُ بِمَكَّةَ فَقَالُوا اشْتَرَيْنَاهُ مِنْ تَمِيمٍ وَعَدِيٍّ فَقَامَ رَجُلاَنِ مِنْ أَوْلِيَاءِ السَّهْمِيِّ فَحَلَفَا لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا وَإِنَّ الْجَامَ لِصَاحِبِهِمْ ‏.‏ قَالَ فَنَزَلَتْ فِيهِمْ ‏{‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ ‏}‏ الآيَةَ ‏.‏

al-Hasan ibn Ali bizga aytib berdi: Yahyo ibn Odam bizga aytib berdi: Ibn Abu Zoida bizga Muhammad ibn Abulqosimdan, u Abdulmalik ibn Said ibn Jubayrdan, u otasidan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan aytib berdi. U dedi: «Banu Sahmdan bir kishi Tamim ad-Doriy va Adiy ibn Baddo bilan birga (safarga) chiqdi. Sahmlik kishi musulmon yoʻq bir yerda vafot etdi. U ikkovi (uning) meros mulkini olib kelganlarida, oltin suvi yugurtirilgan kumush idishni topa olishmadi. Rasululloh ﷺ u ikkisiga qasam ichdirdilar. Soʻng oʻsha idish Makkada topildi va: ‹Buni biz Tamim va Adiydan sotib olganmiz›, ‒ deyishdi. Shunda sahmlik kishining merosxoʻrlaridan ikki kishi turib: ‹Bizning guvohligimiz u ikkisining guvohligidan haqliroqdir va idish bizning kishimiznikidir›, ‒ deb qasam ichdilar». U (Ibn Abbos) dedi: «Shunda ular haqida {Ey iymon keltirganlar! Birortangizga oʻlim hozir boʻlganda, sizlarning oranglardagi guvohlik...} oyati nozil boʻldi».ал-Ҳасан ибн Али бизга айтиб берди: Яҳё ибн Одам бизга айтиб берди: Ибн Абу Зоида бизга Муҳаммад ибн Абулқосимдан, у Абдулмалик ибн Саид ибн Жубайрдан, у отасидан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан айтиб берди. У деди: «Бану Саҳмдан бир киши Тамим ад-Дорий ва Адий ибн Баддо билан бирга (сафарга) чиқди. Саҳмлик киши мусулмон йўқ бир ерда вафот этди. У иккови (унинг) мерос мулкини олиб келганларида, олтин суви югуртирилган кумуш идишни топа олишмади. Расулуллоҳ ﷺ у иккисига қасам ичдирдилар. Сўнг ўша идиш Маккада топилди ва: ‹Буни биз Тамим ва Адийдан сотиб олганмиз›, ‒ дейишди. Шунда саҳмлик кишининг меросхўрларидан икки киши туриб: ‹Бизнинг гувоҳлигимиз у иккисининг гувоҳлигидан ҳақлироқдир ва идиш бизнинг кишимизникидир›, ‒ деб қасам ичдилар». У (Ибн Аббос) деди: «Шунда улар ҳақида {Эй иймон келтирганлар! Бирортангизга ўлим ҳозир бўлганда, сизларнинг оранглардаги гувоҳлик...} ояти нозил бўлди».

حَدَّثَنَا صَدَقَةُ بْنُ الْفَضْلِ، أَخْبَرَنَا حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ يَعْلَى بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ ‏[quran sura="4" aya_start="45" aya_end="45"]{‏أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الأَمْرِ مِنْكُمْ‏}‏‏.‏ قَالَ نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُذَافَةَ بْنِ قَيْسِ بْنِ عَدِيٍّ، إِذْ بَعَثَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي سَرِيَّةٍ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) — ‹Allohga itoat qilinglar, Rasulga itoat qilinglar va oʻzingizdan boʻ lgan ish egalariga (ham itoat qilinglar)› (Niso surasi, 59) (haqida)) aytdi: U (oyat) Abdulloh ibn Huzofa ibn Qays ibn Adiy haqida — Paygʻambar ﷺ uni bir sariyyada (qoʻ shinda amir qilib) yuborganlarida — nozil boʻ ldi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) — ‹Аллоҳга итоат қилинглар, Расулга итоат қилинглар ва ўзингиздан бў лган иш эгаларига (ҳам итоат қилинглар)› (Нисо сураси, 59) (ҳақида)) айтди: У (оят) Абдуллоҳ ибн Ҳузофа ибн Қайс ибн Адий ҳақида — Пайғамбар ﷺ уни бир сарийяда (қў шинда амир қилиб) юборганларида — нозил бў лди.

وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَ ذَلِكَ ‏.‏

Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺ dan shuning oʻxshashini rivoyat qiladi.Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺ дан шунинг ўхшашини ривоят қилади.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ شِهَابٍ الزُّهْرِيُّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، - رضى الله عنها - أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلَّى فِي خَمِيصَةٍ لَهَا أَعْلاَمٌ فَنَظَرَ إِلَى أَعْلاَمِهَا فَلَمَّا سَلَّمَ قَالَ ‏"‏ اذْهَبُوا بِخَمِيصَتِي هَذِهِ إِلَى أَبِي جَهْمٍ فَإِنَّهَا أَلْهَتْنِي آنِفًا فِي صَلاَتِي وَأْتُونِي بِأَنْبِجَانِيَّتِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ أَبُو جَهْمِ بْنُ حُذَيْفَةَ مِنْ بَنِي عَدِيِّ بْنِ كَعْبِ بْنِ غَانِمٍ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ uning naqshli bir xamisa (jun matosi)da namoz oʻqidilar va uning naqshlariga qarab qoʻydilar. Salom berib boʻlgach, shunday dedilar: «Mening bu xamisamni Abu Jahmga olib boringlar, chunki u hozirgina namozimda meni chalgʻitdi va menga uning naqshsiz oddiy matosini (anbijoniyya) keltiringlar». Abu Dovud aytdi: Abu Jahm ibn Huzayfa — Banu Adiy ibn Kaʼb ibn Gʻonimdandir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ унинг нақшли бир хамиса (жун матоси)да намоз ўқидилар ва унинг нақшларига қараб қўйдилар. Салом бериб бўлгач, шундай дедилар: «Менинг бу хамисамни Абу Жаҳмга олиб боринглар, чунки у ҳозиргина намозимда мени чалғитди ва менга унинг нақшсиз оддий матосини (анбижонийя) келтиринглар». Абу Довуд айтди: Абу Жаҳм ибн Ҳузайфа — Бану Адий ибн Каъб ибн Ғонимдандир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي الزُّهْرِيُّ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، أَنَّ عُوَيْمِرًا، أَتَى عَاصِمَ بْنَ عَدِيٍّ وَكَانَ سَيِّدَ بَنِي عَجْلاَنَ فَقَالَ كَيْفَ تَقُولُونَ فِي رَجُلٍ وَجَدَ مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلاً، أَيَقْتُلُهُ فَتَقْتُلُونَهُ أَمْ كَيْفَ يَصْنَعُ سَلْ لِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ فَأَتَى عَاصِمٌ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَكَرِهَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَسَائِلَ، فَسَأَلَهُ عُوَيْمِرٌ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَرِهَ الْمَسَائِلَ وَعَابَهَا، قَالَ عُوَيْمِرٌ وَاللَّهِ لاَ أَنْتَهِي حَتَّى أَسْأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ فَجَاءَ عُوَيْمِرٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ رَجُلٌ وَجَدَ مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلاً، أَيَقْتُلُهُ فَتَقْتُلُونَهُ أَمْ كَيْفَ يَصْنَعُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ الْقُرْآنَ فِيكَ وَفِي صَاحِبَتِكَ ‏"‏‏.‏ فَأَمَرَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْمُلاَعَنَةِ بِمَا سَمَّى اللَّهُ فِي كِتَابِهِ، فَلاَعَنَهَا ثُمَّ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنْ حَبَسْتُهَا فَقَدْ ظَلَمْتُهَا، فَطَلَّقَهَا، فَكَانَتْ سُنَّةً لِمَنْ كَانَ بَعْدَهُمَا فِي الْمُتَلاَعِنَيْنِ، ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ انْظُرُوا فَإِنْ جَاءَتْ بِهِ أَسْحَمَ أَدْعَجَ الْعَيْنَيْنِ عَظِيمَ الأَلْيَتَيْنِ خَدَلَّجَ السَّاقَيْنِ فَلاَ أَحْسِبُ عُوَيْمِرًا إِلاَّ قَدْ صَدَقَ عَلَيْهَا، وَإِنْ جَاءَتْ بِهِ أُحَيْمِرَ كَأَنَّهُ وَحَرَةٌ فَلاَ أَحْسِبُ عُوَيْمِرًا، إِلاَّ قَدْ كَذَبَ عَلَيْهَا ‏"‏‏.‏ فَجَاءَتْ بِهِ عَلَى النَّعْتِ الَّذِي نَعَتَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ تَصْدِيقِ عُوَيْمِرٍ، فَكَانَ بَعْدُ يُنْسَبُ إِلَى أُمِّهِ‏.‏

(Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Uvaymir Osim ibn Adiyning oldiga keldi — u (Osim) Banu Ajlonning sayyidi (boshligʻ i) edi — va: «Bir kishi xotini bilan (boshqa) bir kishini topsa, uni oʻ ldirsa, sizlar uni (qasos uchun) oʻ ldirasizmi — yoki u qanday qilsin? Bu haqda men uchun Rasululloh ﷺdan soʻrab ber», dedi. Osim Paygʻambar ﷺning oldigʻa kelib: «Ey Allohning Rasuli...» dedi; Rasululloh ﷺ (bunday) savollarni yoqtirmadilar. Uvaymir undan (Osimdan) soʻradi; u: «Rasululloh ﷺ savollarni yoqtirmadilar va ularni ayb (deb) koʻ rdilar», dedi. Uvaymir: «Allohga qasamki, men bu haqda Rasululloh ﷺdan soʻramagunimcha toʻ xtamayman», dedi. Uvaymir kelib: «Ey Allohning Rasuli, bir kishi xotini bilan (boshqa) bir kishini topsa, uni oʻ ldirsa, sizlar uni oʻ ldirasizmi — yoki u qanday qilsin?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Alloh sen va xotining haqda Qurʼon nozil qildi», dedilar va ikkalasiga — Alloh oʻz Kitobida aytganidek — muloana (qarama-qarshi qasam) qilishni buyurdilar. U (Uvaymir) u (xotini) bilan liʼon qildi, soʻng: «Ey Allohning Rasuli, agar uni (nikohda) ushlab tursam, unga zulm qilgan boʻ laman», dedi va uni taloq qildi. Bu — ulardan keyingilar uchun — liʼon qilganlar (orasida) sunnat boʻ lib qoldi. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Qaranglar; agar u (xotin) uni (bolani) qora, koʻ zlari katta-qora, dumbalari katta, boldirlari yoʻgʻ on (holda) keltirsa, men Uvaymirni faqat u (xotin) haqda rost soʻzlagan (deb) bilaman; agar uni qizgʻ ish — goʻ yo (kichkina) kalamushdek — keltirsa, men Uvaymirni faqat u haqda yolgʻon soʻzlagan (deb) bilaman», dedilar. U (xotin) uni (bolani) Rasululloh ﷺ taʼriflagan — Uvaymirning rostligini (koʻ rsatadigan) — sifatda keltirdi; shundan keyin u (bola) onasiga nisbat berilar edi (yaʼni onasining ismi bilan atalar edi).(Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Уваймир Осим ибн Адийнинг олдига келди — у (Осим) Бану Ажлоннинг саййиди (бошлиғ и) эди — ва: «Бир киши хотини билан (бошқа) бир кишини топса, уни ў лдирса, сизлар уни (қасос учун) ў лдирасизми — ёки у қандай қилсин? Бу ҳақда мен учун Расулуллоҳ ﷺдан сўраб бер», деди. Осим Пайғамбар ﷺнинг олдиға келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули...» деди; Расулуллоҳ ﷺ (бундай) саволларни ёқтирмадилар. Уваймир ундан (Осимдан) сўради; у: «Расулуллоҳ ﷺ саволларни ёқтирмадилар ва уларни айб (деб) кў рдилар», деди. Уваймир: «Аллоҳга қасамки, мен бу ҳақда Расулуллоҳ ﷺдан сўрамагунимча тў хтамайман», деди. Уваймир келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, бир киши хотини билан (бошқа) бир кишини топса, уни ў лдирса, сизлар уни ў лдирасизми — ёки у қандай қилсин?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ сен ва хотининг ҳақда Қуръон нозил қилди», дедилар ва иккаласига — Аллоҳ ўз Китобида айтганидек — мулоана (қарама-қарши қасам) қилишни буюрдилар. У (Уваймир) у (хотини) билан лиъон қилди, сўнг: «Эй Аллоҳнинг Расули, агар уни (никоҳда) ушлаб турсам, унга зулм қилган бў ламан», деди ва уни талоқ қилди. Бу — улардан кейингилар учун — лиъон қилганлар (орасида) суннат бў либ қолди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Қаранглар; агар у (хотин) уни (болани) қора, кў злари катта-қора, думбалари катта, болдирлари йўғ он (ҳолда) келтирса, мен Уваймирни фақат у (хотин) ҳақда рост сўзлаган (деб) биламан; агар уни қизғ иш — гў ё (кичкина) каламушдек — келтирса, мен Уваймирни фақат у ҳақда ёлғон сўзлаган (деб) биламан», дедилар. У (хотин) уни (болани) Расулуллоҳ ﷺ таърифлаган — Уваймирнинг ростлигини (кў рсатадиган) — сифатда келтирди; шундан кейин у (бола) онасига нисбат берилар эди (яъни онасининг исми билан аталар эди).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ الأَنْبَارِيُّ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ الْحُبَابِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَجُلاً، مِنْ بَنِي عَدِيٍّ قُتِلَ فَجَعَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم دِيَتَهُ اثْنَىْ عَشَرَ أَلْفًا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ ابْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرٍو عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَذْكُرِ ابْنَ عَبَّاسٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Banu Adiy qabilasidan bir kishi oʻldirildi. Shunda Nabiy ﷺ uning diyatini oʻn ikki ming (dirham) qilib belgiladilar. Abu Dovud aytadi: Buni Ibn Uyayna Amrdan, u Ikrimadan, u Nabiydan ﷺ rivoyat qildi va Ibn Abbosni zikr qilmadi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бану Адий қабиласидан бир киши ўлдирилди. Шунда Набий ﷺ унинг диятини ўн икки минг (дирҳам) қилиб белгиладилар. Абу Довуд айтади: Буни Ибн Уяйна Амрдан, у Икримадан, у Набийдан ﷺ ривоят қилди ва Ибн Аббосни зикр қилмади.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، قَالَ حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ مُرَّةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ ‏[quran sura="26" aya_start="214" aya_end="214"]{‏وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ‏}‏ صَعِدَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى الصَّفَا فَجَعَلَ يُنَادِي ‏"‏ يَا بَنِي فِهْرٍ، يَا بَنِي عَدِيٍّ ‏"‏‏.‏ لِبُطُونِ قُرَيْشٍ حَتَّى اجْتَمَعُوا، فَجَعَلَ الرَّجُلُ إِذَا لَمْ يَسْتَطِعْ أَنْ يَخْرُجَ أَرْسَلَ رَسُولاً لِيَنْظُرَ مَا هُوَ، فَجَاءَ أَبُو لَهَبٍ وَقُرَيْشٌ فَقَالَ ‏"‏ أَرَأَيْتَكُمْ لَوْ أَخْبَرْتُكُمْ أَنَّ خَيْلاً بِالْوَادِي تُرِيدُ أَنْ تُغِيرَ عَلَيْكُمْ، أَكُنْتُمْ مُصَدِّقِيَّ ‏"‏‏.‏ قَالُوا نَعَمْ، مَا جَرَّبْنَا عَلَيْكَ إِلاَّ صِدْقًا‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنِّي نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَىْ عَذَابٍ شَدِيدٍ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو لَهَبٍ تَبًّا لَكَ سَائِرَ الْيَوْمِ، أَلِهَذَا جَمَعْتَنَا فَنَزَلَتْ ‏[quran sura="111" aya_start="1" aya_end="2"]{‏تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ * مَا أَغْنَى عَنْهُ مَالُهُ وَمَا كَسَبَ‏}‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) ‹Va eng yaqin qarindoshlaringni ogohlantir› (Shuaro surasi, 214) (oyati) nozil boʻ lganida, Paygʻambar ﷺ Safo (tepaligi)ga chiqdilar va: «Ey Banu Fihr, ey Banu Adiy» deb — Qurayshning urugʻ lariga — nido qila boshladilar, hatto ular (toʻplandi). (Hatto) bir kishi — oʻ zi chiqolmasa — u (gap) nima ekanini koʻ rish uchun bir elchi yubordi. Abu Lahab va Quraysh (ham) keldi. U zot: «Ayting-chi, agar men sizlarga — vodiyda (yashiringan) bir suvoriy (otliq qoʻ shin) sizlarga hujum qilmoqchi (deb) xabar bersam, meni tasdiqlar edingizmi?» dedilar. Ular: «Ha; biz sendan faqat rostlik (koʻ rib) sinaganmiz», dedi. U zot: «Bas, men — qattiq azob oldida — sizlarga ogohlantiruvchiman», dedilar. Abu Lahab: «Butun kun(ing) halok boʻ lsin (qoʻ ling qurib ketsin)! Bizni shuning uchun toʻpladingmi?» dedi. Shunda ‹Abu Lahabning ikki qoʻ li halok boʻ ldi va (oʻ zi ham) halok boʻ ldi — Unga moli va kasb qilgan (narsa)si naf bermadi› (Masad surasi, 1-2) (oyati) nozil boʻ ldi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) ‹Ва энг яқин қариндошларингни огоҳлантир› (Шуаро сураси, 214) (ояти) нозил бў лганида, Пайғамбар ﷺ Сафо (тепалиги)га чиқдилар ва: «Эй Бану Фиҳр, эй Бану Адий» деб — Қурайшнинг уруғ ларига — нидо қила бошладилар, ҳатто улар (тўпланди). (Ҳатто) бир киши — ў зи чиқолмаса — у (гап) нима эканини кў риш учун бир элчи юборди. Абу Лаҳаб ва Қурайш (ҳам) келди. У зот: «Айтинг-чи, агар мен сизларга — водийда (яширинган) бир суворий (отлиқ қў шин) сизларга ҳужум қилмоқчи (деб) хабар берсам, мени тасдиқлар эдингизми?» дедилар. Улар: «Ҳа; биз сендан фақат ростлик (кў риб) синаганмиз», деди. У зот: «Бас, мен — қаттиқ азоб олдида — сизларга огоҳлантирувчиман», дедилар. Абу Лаҳаб: «Бутун кун(инг) ҳалок бў лсин (қў линг қуриб кецин)! Бизни шунинг учун тўпладингми?» деди. Шунда ‹Абу Лаҳабнинг икки қў ли ҳалок бў лди ва (ў зи ҳам) ҳалок бў лди — Унга моли ва касб қилган (нарса)си наф бермади› (Масад сураси, 1-2) (ояти) нозил бў лди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ سَهْلَ بْنَ سَعْدٍ السَّاعِدِيَّ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عُوَيْمِرًا الْعَجْلاَنِيَّ جَاءَ إِلَى عَاصِمِ بْنِ عَدِيٍّ الأَنْصَارِيِّ، فَقَالَ لَهُ يَا عَاصِمُ أَرَأَيْتَ رَجُلاً وَجَدَ مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلاً، أَيَقْتُلُهُ فَتَقْتُلُونَهُ، أَمْ كَيْفَ يَفْعَلُ سَلْ لِي يَا عَاصِمُ عَنْ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَ عَاصِمٌ عَنْ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَكَرِهَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَسَائِلَ وَعَابَهَا حَتَّى كَبُرَ عَلَى عَاصِمٍ مَا سَمِعَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا رَجَعَ عَاصِمٌ إِلَى أَهْلِهِ جَاءَ عُوَيْمِرٌ فَقَالَ يَا عَاصِمُ مَاذَا قَالَ لَكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ عَاصِمٌ لَمْ تَأْتِنِي بِخَيْرٍ، قَدْ كَرِهَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَسْأَلَةَ الَّتِي سَأَلْتُهُ عَنْهَا‏.‏ قَالَ عُوَيْمِرٌ وَاللَّهِ لاَ أَنْتَهِي حَتَّى أَسْأَلَهُ عَنْهَا فَأَقْبَلَ عُوَيْمِرٌ حَتَّى أَتَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَسَطَ النَّاسِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ رَجُلاً وَجَدَ مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلاً، أَيَقْتُلُهُ فَتَقْتُلُونَهُ، أَمْ كَيْفَ يَفْعَلُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ فِيكَ وَفِي صَاحِبَتِكَ فَاذْهَبْ فَأْتِ بِهَا ‏"‏‏.‏ قَالَ سَهْلٌ فَتَلاَعَنَا وَأَنَا مَعَ النَّاسِ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا فَرَغَا قَالَ عُوَيْمِرٌ كَذَبْتُ عَلَيْهَا يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنْ أَمْسَكْتُهَا، فَطَلَّقَهَا ثَلاَثًا قَبْلَ أَنْ يَأْمُرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَكَانَتْ تِلْكَ سُنَّةُ الْمُتَلاَعِنَيْنِ‏.‏

(Sahl ibn Saʼd as-Soidiy (roziyallohu anhu) xabar berdi)ki, Uvaymir al-Ajloniy Osim ibn Adiy al-Ansoriyning oldiga kelib, unga: «Ey Osim, bir kishi oʻ z xotini bilan (begona) bir erkakni topsa — uni oʻ ldiradimi, soʻng sizlar uni (qasos uchun) oʻ ldirasizmi — yoki qanday qilsin? Ey Osim, men uchun buni Rasululloh ﷺdan soʻra» dedi. Osim buni Rasululloh ﷺdan soʻradi; (lekin) Rasululloh ﷺ (bunday) savollarni yoqtirmadilar va uni aybladilar — hatto Osimga Rasululloh ﷺdan eshitgan (gap)i ogʻ ir botdi. Osim oʻ z ahliga qaytgach, Uvaymir kelib: «Ey Osim, Rasululloh ﷺ senga nima dedilar?» dedi. Osim unga: «Sen menga yaxshilik keltirmading; men u zotdan soʻragan masalani Rasululloh ﷺ yoqtirmadilar» dedi. Uvaymir: «Allohga qasamki, men — uni u zotdan soʻramaguncha — toʻ xtamayman» dedi va Rasululloh ﷺning oldiga — odamlar oʻ rtasida (turgan paytlarida) — kelib: «Ey Allohning Rasuli, bir kishi oʻ z xotini bilan (begona) bir erkakni topsa — uni oʻ ldiradimi, soʻng sizlar uni oʻ ldirasizmi — yoki qanday qilsin?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Alloh sen va xotining haqida (oyat) nozil qildi; bor, uni olib kel» dedilar. Sahl aytdi: «Bas, ular liʼon (laʼnatlashish) qildi — men odamlar bilan (birga) Rasululloh ﷺning huzurida edim. Ular (liʼondan) farogʻ at topgach, Uvaymir: ‹Agar men uni (oʻ z nikohimda) ushlab tursam, men unga (tuhmat bilan) yolgʻon (gapirgan) boʻ laman, ey Allohning Rasuli› dedi va — Rasululloh ﷺ unga buyurishdan oldin — uni uch (taloq bilan) taloq qildi.» Ibn Shihob: «Bas, mana shu — liʼon qiluvchi (er-xotin)larning sunnati boʻ ldi» dedi.(Саҳл ибн Саъд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу) хабар берди)ки, Уваймир ал-Ажлоний Осим ибн Адий ал-Ансорийнинг олдига келиб, унга: «Эй Осим, бир киши ў з хотини билан (бегона) бир эркакни топса — уни ў лдирадими, сўнг сизлар уни (қасос учун) ў лдирасизми — ёки қандай қилсин? Эй Осим, мен учун буни Расулуллоҳ ﷺдан сўра» деди. Осим буни Расулуллоҳ ﷺдан сўради; (лекин) Расулуллоҳ ﷺ (бундай) саволларни ёқтирмадилар ва уни айбладилар — ҳатто Осимга Расулуллоҳ ﷺдан эшитган (гап)и оғ ир ботди. Осим ў з аҳлига қайтгач, Уваймир келиб: «Эй Осим, Расулуллоҳ ﷺ сенга нима дедилар?» деди. Осим унга: «Сен менга яхшилик келтирмадинг; мен у зотдан сўраган масалани Расулуллоҳ ﷺ ёқтирмадилар» деди. Уваймир: «Аллоҳга қасамки, мен — уни у зотдан сўрамагунча — тў хтамайман» деди ва Расулуллоҳ ﷺнинг олдига — одамлар ў ртасида (турган пайтларида) — келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, бир киши ў з хотини билан (бегона) бир эркакни топса — уни ў лдирадими, сўнг сизлар уни ў лдирасизми — ёки қандай қилсин?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ сен ва хотининг ҳақида (оят) нозил қилди; бор, уни олиб кел» дедилар. Саҳл айтди: «Бас, улар лиъон (лаънатлашиш) қилди — мен одамлар билан (бирга) Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурида эдим. Улар (лиъондан) фароғ ат топгач, Уваймир: ‹Агар мен уни (ў з никоҳимда) ушлаб турсам, мен унга (туҳмат билан) ёлғон (гапирган) бў ламан, эй Аллоҳнинг Расули› деди ва — Расулуллоҳ ﷺ унга буюришдан олдин — уни уч (талоқ билан) талоқ қилди.» Ибн Шиҳоб: «Бас, мана шу — лиъон қилувчи (эр-хотин)ларнинг суннати бў лди» деди.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُفَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ ذُكِرَ التَّلاَعُنُ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ عَاصِمُ بْنُ عَدِيٍّ فِي ذَلِكَ قَوْلاً، ثُمَّ انْصَرَفَ، فَأَتَاهُ رَجُلٌ مِنْ قَوْمِهِ يَشْكُو إِلَيْهِ أَنَّهُ وَجَدَ مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلاً، فَقَالَ عَاصِمٌ مَا ابْتُلِيتُ بِهَذَا إِلاَّ لِقَوْلِي، فَذَهَبَ بِهِ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَهُ بِالَّذِي وَجَدَ عَلَيْهِ امْرَأَتَهُ وَكَانَ ذَلِكَ الرَّجُلُ مُصْفَرًّا قَلِيلَ اللَّحْمِ سَبْطَ الشَّعَرِ، وَكَانَ الَّذِي ادَّعَى عَلَيْهِ أَنَّهُ وَجَدَهُ عِنْدَ أَهْلِهِ خَدْلاً آدَمَ كَثِيرَ اللَّحْمِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اللَّهُمَّ بَيِّنْ ‏"‏‏.‏ فَجَاءَتْ شَبِيهًا بِالرَّجُلِ الَّذِي ذَكَرَ زَوْجُهَا أَنَّهُ وَجَدَهُ، فَلاَعَنَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُمَا‏.‏ قَالَ رَجُلٌ لاِبْنِ عَبَّاسٍ فِي الْمَجْلِسِ هِيَ الَّتِي قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ رَجَمْتُ أَحَدًا بِغَيْرِ بَيِّنَةٍ رَجَمْتُ هَذِهِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ لاَ تِلْكَ امْرَأَةٌ كَانَتْ تُظْهِرُ فِي الإِسْلاَمِ السُّوءَ قَالَ أَبُو صَالِحٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ خَدِلاً‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺning huzurida liʼon zikr qilindi; Osim ibn Adiy bu haqda bir (gap) aytdi, soʻng (uyiga) qaytdi. Qavmidan bir kishi uning oldiga kelib, oʻ z xotini bilan (begona) bir erkakni topganini unga shikoyat qildi. Osim: «Men bu (balo)ga — faqat oʻ z (aytgan) soʻzim sababli — uchradim» dedi va uni Paygʻambar ﷺning oldiga olib bordi; u (kishi) — oʻ z xotinini qaysi (holda) topganini — u zotga xabar berdi. Oʻ sha kishi (er) — sariq (rangli), goʻshti oz (ozgʻ in), sochi tekis edi; u (er) — ‹oʻ z ahli huzurida topdim› deb daʼvo qilgan (begona) kishi esa — boldiri toʻ liq, qoramtir (bugʻdoyrang), goʻshtdor (semiz) edi. Paygʻambar ﷺ: «Allohim, (haqni) bayon qil» dedilar. Bas, (ayol) — eri ‹topdim› deb aytgan (oʻ sha) kishiga oʻ xshash (bola) keltirdi (tugʻ di); shunda Paygʻambar ﷺ ikkovi orasida liʼon qildilar. Majlisda bir kishi Ibn Abbosga: «(Oʻ sha ayol) — Paygʻambar ﷺ: ‹Agar men birovni bayyina (guvoh)siz rajm qilganimda edi, mana shuni rajm qilgan boʻ lar edim› degan (oʻ sha) ayolmi?» dedi. U: «Yoʻq; u (boshqa) — Islomda (oshkora) yomonlik (buzuqlik) koʻ rsatadigan bir ayol edi» dedi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺнинг ҳузурида лиъон зикр қилинди; Осим ибн Адий бу ҳақда бир (гап) айтди, сўнг (уйига) қайтди. Қавмидан бир киши унинг олдига келиб, ў з хотини билан (бегона) бир эркакни топганини унга шикоят қилди. Осим: «Мен бу (бало)га — фақат ў з (айтган) сўзим сабабли — учрадим» деди ва уни Пайғамбар ﷺнинг олдига олиб борди; у (киши) — ў з хотинини қайси (ҳолда) топганини — у зотга хабар берди. Ў ша киши (эр) — сариқ (рангли), гўшти оз (озғ ин), сочи текис эди; у (эр) — ‹ў з аҳли ҳузурида топдим› деб даъво қилган (бегона) киши эса — болдири тў лиқ, қорамтир (буғдойранг), гўштдор (семиз) эди. Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳим, (ҳақни) баён қил» дедилар. Бас, (аёл) — эри ‹топдим› деб айтган (ў ша) кишига ў хшаш (бола) келтирди (туғ ди); шунда Пайғамбар ﷺ иккови орасида лиъон қилдилар. Мажлисда бир киши Ибн Аббосга: «(Ў ша аёл) — Пайғамбар ﷺ: ‹Агар мен бировни баййина (гувоҳ)сиз ражм қилганимда эди, мана шуни ражм қилган бў лар эдим› деган (ў ша) аёлми?» деди. У: «Йўқ; у (бошқа) — Исломда (ошкора) ёмонлик (бузуқлик) кў рсатадиган бир аёл эди» деди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْقَاسِمِ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ قَالَ ذُكِرَ الْمُتَلاَعِنَانِ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ عَاصِمُ بْنُ عَدِيٍّ فِي ذَلِكَ قَوْلاً، ثُمَّ انْصَرَفَ فَأَتَاهُ رَجُلٌ مِنْ قَوْمِهِ، فَذَكَرَ لَهُ أَنَّهُ وَجَدَ مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلاً، فَقَالَ عَاصِمٌ مَا ابْتُلِيتُ بِهَذَا الأَمْرِ إِلاَّ لِقَوْلِي‏.‏ فَذَهَبَ بِهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَهُ بِالَّذِي وَجَدَ عَلَيْهِ امْرَأَتَهُ، وَكَانَ ذَلِكَ الرَّجُلُ مُصْفَرًّا قَلِيلَ اللَّحْمِ سَبْطَ الشَّعَرِ، وَكَانَ الَّذِي وَجَدَ عِنْدَ أَهْلِهِ آدَمَ خَدْلاً كَثِيرَ اللَّحْمِ جَعْدًا قَطَطًا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اللَّهُمَّ بَيِّنْ ‏"‏‏.‏ فَوَضَعَتْ شَبِيهًا بِالرَّجُلِ الَّذِي ذَكَرَ زَوْجُهَا أَنَّهُ وَجَدَ عِنْدَهَا، فَلاَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُمَا، فَقَالَ رَجُلٌ لاِبْنِ عَبَّاسٍ فِي الْمَجْلِسِ هِيَ الَّتِي قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ رَجَمْتُ أَحَدًا بِغَيْرِ بَيِّنَةٍ لَرَجَمْتُ هَذِهِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لاَ تِلْكَ امْرَأَةٌ كَانَتْ تُظْهِرُ السُّوءَ فِي الإِسْلاَمِ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Rasululloh ﷺning huzurida liʼon qilishuvchilar zikr qilindi; Osim ibn Adiy bu haqda bir (gap) aytdi, soʻng (uyiga) qaytdi. Qavmidan bir kishi uning oldiga kelib, oʻ z xotini bilan (begona) bir erkakni topganini unga zikr qildi. Osim: «Men bu ishga — faqat oʻ z soʻzim sababli — uchradim» dedi va uni Rasululloh ﷺning oldiga olib bordi; u (kishi) — oʻ z xotinini qaysi (holda) topganini — u zotga xabar berdi. Oʻ sha kishi (er) — sariq (rangli), goʻshti oz, sochi tekis edi; u (begona kishi) esa — qoramtir (bugʻdoyrang), boldiri toʻ liq, goʻshtdor (semiz), jingalak (sochli) edi. Rasululloh ﷺ: «Allohim, (haqni) bayon qil» dedilar. Bas, (ayol) — eri ‹uning huzurida topdim› deb aytgan (oʻ sha) kishiga oʻ xshash (bola) keltirdi (tugʻ di); shunda Rasululloh ﷺ ikkovi orasida liʼon qildilar. Majlisda bir kishi Ibn Abbosga: «(Oʻ sha ayol) — Rasululloh ﷺ: ‹Agar men birovni bayyina (guvoh)siz rajm qilgan boʻ lganimda edi, mana shuni rajm qilgan boʻ lar edim› degan (oʻ sha) ayolmi?» dedi. Ibn Abbos: «Yoʻq; u (boshqa) — Islomda (oshkora) yomonlik koʻ rsatadigan bir ayol edi» dedi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурида лиъон қилишувчилар зикр қилинди; Осим ибн Адий бу ҳақда бир (гап) айтди, сўнг (уйига) қайтди. Қавмидан бир киши унинг олдига келиб, ў з хотини билан (бегона) бир эркакни топганини унга зикр қилди. Осим: «Мен бу ишга — фақат ў з сўзим сабабли — учрадим» деди ва уни Расулуллоҳ ﷺнинг олдига олиб борди; у (киши) — ў з хотинини қайси (ҳолда) топганини — у зотга хабар берди. Ў ша киши (эр) — сариқ (рангли), гўшти оз, сочи текис эди; у (бегона киши) эса — қорамтир (буғдойранг), болдири тў лиқ, гўштдор (семиз), жингалак (сочли) эди. Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳим, (ҳақни) баён қил» дедилар. Бас, (аёл) — эри ‹унинг ҳузурида топдим› деб айтган (ў ша) кишига ў хшаш (бола) келтирди (туғ ди); шунда Расулуллоҳ ﷺ иккови орасида лиъон қилдилар. Мажлисда бир киши Ибн Аббосга: «(Ў ша аёл) — Расулуллоҳ ﷺ: ‹Агар мен бировни баййина (гувоҳ)сиз ражм қилган бў лганимда эди, мана шуни ражм қилган бў лар эдим› деган (ў ша) аёлми?» деди. Ибн Аббос: «Йўқ; у (бошқа) — Исломда (ошкора) ёмонлик кў рсатадиган бир аёл эди» деди.

وَقَالَ عَبْدُ الأَعْلَى عَنْ دَاوُدَ، عَنْ عَامِرٍ، عَنْ عَدِيٍّ، أَنَّهُ قَالَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، يَرْمِي الصَّيْدَ فَيَقْتَفِرُ أَثَرَهُ الْيَوْمَيْنِ وَالثَّلاَثَةَ، ثُمَّ يَجِدُهُ مَيِّتًا وَفِيهِ سَهْمُهُ قَالَ ‏"‏ يَأْكُلُ إِنْ شَاءَ ‏"‏‏.‏

(Abdulaʼlo, Dovud orqali, Omirdan, Adiy (ibn Hotim) (roziyallohu anhu)dan (rivoyat qildi)ki,) u Paygʻambar ﷺga: «(Kishi) ovni otadi, soʻng uning izini ikki-uch kun (kuzatib) izlaydi, soʻng uni — ichida oʻ z oʻ qi boʻ lgan holda — oʻ lgan (holda) topadi (nima boʻ ladi)?» dedi. U zot: «Xohlasa, yeyaversin» dedilar.(Абдулаъло, Довуд орқали, Омирдан, Адий (ибн Ҳотим) (розияллоҳу анҳу)дан (ривоят қилди)ки,) у Пайғамбар ﷺга: «(Киши) овни отади, сўнг унинг изини икки-уч кун (кузатиб) излайди, сўнг уни — ичида ў з ў қи бў лган ҳолда — ў лган (ҳолда) топади (нима бў лади)?» деди. У зот: «Хоҳласа, еяверсин» дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمَ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ ذُكِرَ التَّلاَعُنُ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ عَاصِمُ بْنُ عَدِيٍّ فِي ذَلِكَ قَوْلاً، ثُمَّ انْصَرَفَ وَأَتَاهُ رَجُلٌ مِنْ قَوْمِهِ يَشْكُو أَنَّهُ وَجَدَ مَعَ أَهْلِهِ فَقَالَ عَاصِمٌ مَا ابْتُلِيتُ بِهَذَا إِلاَّ لِقَوْلِي فَذَهَبَ بِهِ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَهُ بِالَّذِي وَجَدَ عَلَيْهِ امْرَأَتَهُ، وَكَانَ ذَلِكَ الرَّجُلُ مُصْفَرًّا، قَلِيلَ اللَّحْمِ، سَبِطَ الشَّعَرِ، وَكَانَ الَّذِي ادَّعَى عَلَيْهِ أَنَّهُ وَجَدَهُ عِنْدَ أَهْلِهِ آدَمَ، خَدْلاً، كَثِيرَ اللَّحْمِ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اللَّهُمَّ بَيِّنْ ‏"‏‏.‏ فَوَضَعَتْ شَبِيهًا بِالرَّجُلِ الَّذِي ذَكَرَ زَوْجُهَا أَنَّهُ وَجَدَهُ عِنْدَهَا فَلاَعَنَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُمَا فَقَالَ رَجُلٌ لاِبْنِ عَبَّاسٍ فِي الْمَجْلِسِ هِيَ الَّتِي قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ رَجَمْتُ أَحَدًا بِغَيْرِ بَيِّنَةٍ رَجَمْتُ هَذِهِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ لاَ، تِلْكَ امْرَأَةٌ كَانَتْ تُظْهِرُ فِي الإِسْلاَمِ السُّوءَ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki,) Paygʻambar ﷺning huzurlarida liʼon (mutalaʼana) zikr qilindi. Shunda Osim ibn Adiy bu haqda bir (qattiq) soʻz aytdi, soʻng (oʻrnidan) ketdi. (Shu payt) uning qavmidan bir kishi — oʻz ahlini (xotinini begona erkak bilan) topganidan shikoyat qilib — uning oldiga keldi. Osim: «Bu (sinov)ga faqat oʻzimning (haligi) soʻzim sababli mubtalo boʻldim», dedi. Bas, u (kishi)ni Paygʻambar ﷺning huzurlariga olib bordi va xotinini qay holatda topganini U zotga aytdi. Oʻsha kishi (eri) sargʻish (rangda), eti kam, sochi tekis (silliq) edi; u (eri) ayblagan, ‹xotinim yonida topdim› degan kishi esa qoramtir, semizroq, eti koʻp (kishi) edi. Paygʻambar ﷺ: «Allohim, (haqiqatni) ayon qil!» dedilar. Soʻng (ayol) eri ‹xotinim yonida topdim› deb zikr qilgan kishiga oʻxshagan (bola) tugʻdi. Bas, Paygʻambar ﷺ ikkovi orasida liʼon qildirdilar. Majlisda bir kishi Ibn Abbosga: «(Ayol) — Paygʻambar ﷺ: ‹Agar men birovni bayyinasiz (dalilsiz) rajm qiladigan boʻlsam, mana shuni rajm qilgan boʻlardim›, degani shu (ayol)mi?» dedi. (Ibn Abbos): «Yoʻq; u — islom (jamiyati)da yomonlikni oshkor qilib yuradigan (boshqa) bir ayol edi», dedi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики,) Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларида лиъон (муталаъана) зикр қилинди. Шунда Осим ибн Адий бу ҳақда бир (қаттиқ) сўз айтди, сўнг (ўрнидан) кетди. (Шу пайт) унинг қавмидан бир киши — ўз аҳлини (хотинини бегона эркак билан) топганидан шикоят қилиб — унинг олдига келди. Осим: «Бу (синов)га фақат ўзимнинг (ҳалиги) сўзим сабабли мубтало бўлдим», деди. Бас, у (киши)ни Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларига олиб борди ва хотинини қай ҳолатда топганини У зотга айтди. Ўша киши (эри) сарғиш (рангда), эти кам, сочи текис (силлиқ) эди; у (эри) айблаган, ‹хотиним ёнида топдим› деган киши эса қорамтир, семизроқ, эти кўп (киши) эди. Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳим, (ҳақиқатни) аён қил!» дедилар. Сўнг (аёл) эри ‹хотиним ёнида топдим› деб зикр қилган кишига ўхшаган (бола) туғди. Бас, Пайғамбар ﷺ иккови орасида лиъон қилдирдилар. Мажлисда бир киши Ибн Аббосга: «(Аёл) — Пайғамбар ﷺ: ‹Агар мен бировни баййинасиз (далилсиз) ражм қиладиган бўлсам, мана шуни ражм қилган бўлардим›, дегани шу (аёл)ми?» деди. (Ибн Аббос): «Йўқ; у — ислом (жамияти)да ёмонликни ошкор қилиб юрадиган (бошқа) бир аёл эди», деди.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ، قَالَ جَاءَ عُوَيْمِرٌ إِلَى عَاصِمِ بْنِ عَدِيٍّ فَقَالَ أَرَأَيْتَ رَجُلاً وَجَدَ مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلاً فَيَقْتُلُهُ، أَتَقْتُلُونَهُ بِهِ سَلْ لِي يَا عَاصِمُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَهُ فَكَرِهَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْمَسَائِلَ وَعَابَ، فَرَجَعَ عَاصِمٌ فَأَخْبَرَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَرِهَ الْمَسَائِلَ فَقَالَ عُوَيْمِرٌ وَاللَّهِ لآتِيَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم، فَجَاءَ وَقَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى الْقُرْآنَ خَلْفَ عَاصِمٍ فَقَالَ لَهُ ‏"‏ قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ فِيكُمْ قُرْآنًا ‏"‏‏.‏ فَدَعَا بِهِمَا فَتَقَدَّمَا فَتَلاَعَنَا، ثُمَّ قَالَ عُوَيْمِرٌ كَذَبْتُ عَلَيْهَا يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنْ أَمْسَكْتُهَا‏.‏ فَفَارَقَهَا وَلَمْ يَأْمُرْهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِفِرَاقِهَا، فَجَرَتِ السُّنَّةُ فِي الْمُتَلاَعِنَيْنِ‏.‏ وَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ انْظُرُوهَا فَإِنْ جَاءَتْ بِهِ أَحْمَرَ قَصِيرًا مِثْلَ وَحَرَةٍ فَلاَ أُرَاهُ إِلاَّ قَدْ كَذَبَ، وَإِنْ جَاءَتْ بِهِ أَسْحَمَ أَعْيَنَ ذَا أَلْيَتَيْنِ فَلاَ أَحْسِبُ إِلاَّ قَدْ صَدَقَ عَلَيْهَا ‏"‏‏.‏ فَجَاءَتْ بِهِ عَلَى الأَمْرِ الْمَكْرُوهِ‏.‏

Sahl ibn Saʼd as-Soidiy (roziyallohu anhu) aytadi: Uvaymir Osim ibn Adiyning oldiga kelib: «Aytgin-chi, bir kishi xotinining oldida bir erkakni topib, uni oʻldirsa, siz uning evaziga uni oʻldirasizmi? Ey Osim, men uchun Rasululloh ﷺ dan soʻrab ber», dedi. Osim u zotdan soʻradi. Nabiy ﷺ bunday masalalarni yoqtirmadilar va ularni yomon koʻrdilar. Osim qaytib kelib, Nabiy ﷺ bunday masalalarni yoqtirmaganlarini unga aytdi. Uvaymir: «Vallohi, men albatta Nabiy ﷺ ning oldilariga boraman», dedi. U keldi. Osimning ortidan Alloh taolo Qurʼon nozil qilgan edi. Shunda u zot unga: «Alloh sizlar haqingizda Qurʼon nozil qildi», dedilar. Soʻng u zot ikkalasini chaqirdilar. Ular oldinga oʻtib, bir-birlari bilan liʼon qildilar. Soʻng Uvaymir: «Ey Rasululloh, agar men uni (xotin sifatida) ushlab tursam, unga yolgʻon bilan tuhmat qilgan boʻlaman», dedi-da, uni qoʻyib yubordi. Nabiy ﷺ unga uni qoʻyib yuborishni buyurmagan edilar. Shu bilan liʼon qiluvchilar borasidagi sunnat (qonun) joriy boʻldi. Nabiy ﷺ: «Uni kuzatinglar. Agar u (boladan) qizil, kalta, vahra (qizil hashorot) singari boʻlib tugʻsa, men uning (Uvaymirning) yolgʻon gapirgan deb oʻylayman. Agar qora, koʻzlari katta, dumbasi (oʻgʻzasi) yirik boʻlib tugʻsa, men uning rost gapirgan deb hisoblayman», dedilar. Soʻng u (xotin) yoqimsiz (ayblovga mos) holatda tugʻdi.Саҳл ибн Саъд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу) айтади: Уваймир Осим ибн Адийнинг олдига келиб: «Айтгин-чи, бир киши хотинининг олдида бир эркакни топиб, уни ўлдирса, сиз унинг эвазига уни ўлдирасизми? Эй Осим, мен учун Расулуллоҳ ﷺ дан сўраб бер», деди. Осим у зотдан сўради. Набий ﷺ бундай масалаларни ёқтирмадилар ва уларни ёмон кўрдилар. Осим қайтиб келиб, Набий ﷺ бундай масалаларни ёқтирмаганларини унга айтди. Уваймир: «Валлоҳи, мен албатта Набий ﷺ нинг олдиларига бораман», деди. У келди. Осимнинг ортидан Аллоҳ таоло Қуръон нозил қилган эди. Шунда у зот унга: «Аллоҳ сизлар ҳақингизда Қуръон нозил қилди», дедилар. Сўнг у зот иккаласини чақирдилар. Улар олдинга ўтиб, бир-бирлари билан лиъон қилдилар. Сўнг Уваймир: «Эй Расулуллоҳ, агар мен уни (хотин сифатида) ушлаб турсам, унга ёлғон билан туҳмат қилган бўламан», деди-да, уни қўйиб юборди. Набий ﷺ унга уни қўйиб юборишни буюрмаган эдилар. Шу билан лиъон қилувчилар борасидаги суннат (қонун) жорий бўлди. Набий ﷺ: «Уни кузатинглар. Агар у (боладан) қизил, калта, ваҳра (қизил ҳашорот) сингари бўлиб туғса, мен унинг (Уваймирнинг) ёлғон гапирган деб ўйлайман. Агар қора, кўзлари катта, думбаси (ўғзаси) йирик бўлиб туғса, мен унинг рост гапирган деб ҳисоблайман», дедилар. Сўнг у (хотин) ёқимсиз (айбловга мос) ҳолатда туғди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنْ أَخِيهِ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بِلاَلٍ، عَنْ عَبْدِ الْمَجِيدِ بْنِ سُهَيْلِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، أَنَّهُ سَمِعَ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، يُحَدِّثُ أَنَّ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ، وَأَبَا، هُرَيْرَةَ حَدَّثَاهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ أَخَا بَنِي عَدِيٍّ الأَنْصَارِيَّ وَاسْتَعْمَلَهُ عَلَى خَيْبَرَ، فَقَدِمَ بِتَمْرٍ جَنِيبٍ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَكُلُّ تَمْرِ خَيْبَرَ هَكَذَا ‏"‏‏.‏ قَالَ لاَ وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا لَنَشْتَرِي الصَّاعَ بِالصَّاعَيْنِ مِنَ الْجَمْعِ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَفْعَلُوا، وَلَكِنْ مِثْلاً بِمِثْلٍ، أَوْ بِيعُوا هَذَا وَاشْتَرُوا بِثَمَنِهِ مِنْ هَذَا وَكَذَلِكَ الْمِيزَانُ ‏"‏‏.‏

Abu Said al-Xudriy va Abu Hurayra (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Bani Adiyning aʼzosi boʻlmish bir ansoriy kishini joʻnatib, uni Xaybarga (amil qilib) tayinladilar. U janib (degan yaxshi xil) xurmosini olib keldi. Rasululloh ﷺ unga: «Xaybarning hamma xurmosi shundaymi?» dedilar. U: «Yoʻq, Allohga qasamki, ey Rasululloh, biz bir soʻ (yaxshi) xurmoni aralash xurmoning ikki soʻiga sotib olamiz» dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Bunday qilmanglar, balki mislini misliga (teng) ayirboshlanglar, yoki buni soting-da, uning puliga buni (yaxshisini) sotib oling. Tarozida (oʻlchanadigan narsada) ham xuddi shunday» dedilar.Абу Саид ал-Худрий ва Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Бани Адийнинг аъзоси бўлмиш бир ансорий кишини жўнатиб, уни Хайбарга (амил қилиб) тайинладилар. У жаниб (деган яхши хил) хурмосини олиб келди. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Хайбарнинг ҳамма хурмоси шундайми?» дедилар. У: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, эй Расулуллоҳ, биз бир сў (яхши) хурмони аралаш хурмонинг икки сўига сотиб оламиз» деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Бундай қилманглар, балки мислини мислига (тенг) айирбошланглар, ёки буни сотинг-да, унинг пулига буни (яхшисини) сотиб олинг. Тарозида (ўлчанадиган нарсада) ҳам худди шундай» дедилар.