Muhammad ibn Shihob az-Zuhriy

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ يَمْشُونَ أَمَامَ الْجَنَازَةِ ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَأَخْبَرَنِي سَالِمٌ أَنَّ أَبَاهُ كَانَ يَمْشِي أَمَامَ الْجَنَازَةِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ هَكَذَا رَوَاهُ ابْنُ جُرَيْجٍ وَزِيَادُ بْنُ سَعْدٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ نَحْوَ حَدِيثِ ابْنِ عُيَيْنَةَ ‏.‏ وَرَوَى مَعْمَرٌ وَيُونُسُ بْنُ يَزِيدَ وَمَالِكٌ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْحُفَّاظِ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَمْشِي أَمَامَ الْجَنَازَةِ ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَأَخْبَرَنِي سَالِمٌ أَنَّ أَبَاهُ كَانَ يَمْشِي أَمَامَ الْجَنَازَةِ ‏.‏ وَأَهْلُ الْحَدِيثِ كُلُّهُمْ يَرَوْنَ أَنَّ الْحَدِيثَ الْمُرْسَلَ فِي ذَلِكَ أَصَحُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ مُوسَى يَقُولُ قَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ حَدِيثُ الزُّهْرِيِّ فِي هَذَا مُرْسَلٌ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُيَيْنَةَ ‏.‏ قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَرَى ابْنَ جُرَيْجٍ أَخَذَهُ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى هَمَّامُ بْنُ يَحْيَى هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ زِيَادٍ وَهُوَ ابْنُ سَعْدٍ وَمَنْصُورٍ وَبَكْرٍ وَسُفْيَانَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏ وَإِنَّمَا هُوَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ رَوَى عَنْهُ هَمَّامٌ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْمَشْىِ أَمَامَ الْجَنَازَةِ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الْمَشْىَ أَمَامَهَا أَفْضَلُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ ‏.‏ قَالَ وَحَدِيثُ أَنَسٍ فِي هَذَا الْبَابِ غَيْرُ مَحْفُوظٍ ‏.‏

az-Zuhriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U: «Nabiy ﷺ, Abu Bakr va Umar janoza oldida yurar edilar», dedi. az-Zuhriy: «Solim menga otasi janoza oldida yurar edi, deb xabar berdi», dedi. Abu Iso aytdi: Ibn Umar hadisini Ibn Jurayj, Ziyod ibn Saʼd va boshqa bir necha kishi az-Zuhriydan, u Solimdan, u otasidan, Ibn Uyaynaning hadisiga oʻxshash qilib rivoyat qilganlar. Maʼmar, Yunus ibn Yazid, Molik va huffozlardan boshqa bir necha kishi esa az-Zuhriydan, Nabiy ﷺ janoza oldida yurar edilar, deb rivoyat qilganlar. az-Zuhriy: «Solim menga otasi janoza oldida yurar edi, deb xabar berdi», dedi. Hadis ahlining barchasi bu boradagi mursal hadis asahroq (eng sahih) deb bilishadi. Abu Iso aytdi: Men Yahyo ibn Musodan eshitdim, u: Abdurrazzoq aytdi: Ibn Muborak aytdi: az-Zuhriyning bu boradagi mursal hadisi Ibn Uyaynaning hadisidan asahroqdir, dedi. Ibn Muborak: Men Ibn Jurayjni buni Ibn Uyaynadan olgan, deb oʻylayman, dedi. Abu Iso aytdi: Hammom ibn Yahyo bu hadisni Ziyoddan — u Ibn Saʼddir — hamda Mansur, Bakr va Sufyondan, ular az-Zuhriydan, u Solimdan, u otasidan rivoyat qilgan. Aslida u Sufyon ibn Uyaynadir, Hammom undan rivoyat qilgan. Ilm ahli janoza oldida yurish haqida ixtilof qilganlar. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan baʼzi ilm ahli janoza oldida yurish afzalroq deb koʻrganlar. Bu Shofiiy va Ahmadning soʻzidir. (Abu Iso): Anasning bu bobdagi hadisi mahfuz emas, dedi.аз-Зуҳрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У: «Набий ﷺ, Абу Бакр ва Умар жаноза олдида юрар эдилар», деди. аз-Зуҳрий: «Солим менга отаси жаноза олдида юрар эди, деб хабар берди», деди. Абу Исо айтди: Ибн Умар ҳадисини Ибн Журайж, Зиёд ибн Саъд ва бошқа бир неча киши аз-Зуҳрийдан, у Солимдан, у отасидан, Ибн Уяйнанинг ҳадисига ўхшаш қилиб ривоят қилганлар. Маъмар, Юнус ибн Язид, Молик ва ҳуффозлардан бошқа бир неча киши эса аз-Зуҳрийдан, Набий ﷺ жаноза олдида юрар эдилар, деб ривоят қилганлар. аз-Зуҳрий: «Солим менга отаси жаноза олдида юрар эди, деб хабар берди», деди. Ҳадис аҳлининг барчаси бу борадаги мурсал ҳадис асаҳроқ (энг саҳиҳ) деб билишади. Абу Исо айтди: Мен Яҳё ибн Мусодан эшитдим, у: Абдурраззоқ айтди: Ибн Муборак айтди: аз-Зуҳрийнинг бу борадаги мурсал ҳадиси Ибн Уяйнанинг ҳадисидан асаҳроқдир, деди. Ибн Муборак: Мен Ибн Журайжни буни Ибн Уяйнадан олган, деб ўйлайман, деди. Абу Исо айтди: Ҳаммом ибн Яҳё бу ҳадисни Зиёддан — у Ибн Саъддир — ҳамда Мансур, Бакр ва Суфёндан, улар аз-Зуҳрийдан, у Солимдан, у отасидан ривоят қилган. Аслида у Суфён ибн Уяйнадир, Ҳаммом ундан ривоят қилган. Илм аҳли жаноза олдида юриш ҳақида ихтилоф қилганлар. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли жаноза олдида юриш афзалроқ деб кўрганлар. Бу Шофиий ва Аҳмаднинг сўзидир. (Абу Исо): Анаснинг бу бобдаги ҳадиси маҳфуз эмас, деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ، أَنَّهُ قَالَ أَقْبَلْتُ أَقُولُ مَنْ يَصْطَرِفُ الدَّرَاهِمَ فَقَالَ طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ وَهُوَ عِنْدَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَرِنَا ذَهَبَكَ ثُمَّ ائْتِنَا إِذَا جَاءَ خَادِمُنَا نُعْطِكَ وَرِقَكَ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ كَلاَّ وَاللَّهِ لَتُعْطِيَنَّهُ وَرِقَهُ أَوْ لَتَرُدَّنَّ إِلَيْهِ ذَهَبَهُ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْوَرِقُ بِالذَّهَبِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ ‏"‏ يَقُولُ يَدًا بِيَدٍ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi: «Kim mendan dirhamlarni almashtirib beradi?» deganida, Umar ibn al-Xattobning huzurida boʻlgan Talha ibn Ubaydulloh: «Oltiningni bizga koʻrsat, soʻngra xizmatchimiz kelganda bizga kel, biz senga kumushingni beramiz», dedi. Shunda Umar: «Yoʻq, Allohga qasamki, yo unga kumushini hozir berasan, yo oltinini oʻziga qaytarasan. Chunki Rasululloh ﷺ: ‹Kumushni oltinga (almashtirish) ribodir, magar qoʻlma-qoʻl boʻlsa (boʻladi); bugʻdoyni bugʻdoyga (almashtirish) ribodir, magar qoʻlma-qoʻl boʻlsa; arpani arpaga (almashtirish) ribodir, magar qoʻlma-qoʻl boʻlsa; xurmoni xurmoga (almashtirish) ribodir, magar qoʻlma-qoʻl boʻlsa›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ilm ahli shunga amal qiladilar. «Magar qoʻlma-qoʻl boʻlsa» degan soʻzining maʼnosi — qoʻldan qoʻlga (nasiyasiz) demakdir.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши: «Ким мендан дирҳамларни алмаштириб беради?» деганида, Умар ибн ал-Хаттобнинг ҳузурида бўлган Талҳа ибн Убайдуллоҳ: «Олтинингни бизга кўрсат, сўнгра хизматчимиз келганда бизга кел, биз сенга кумушингни берамиз», деди. Шунда Умар: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, ё унга кумушини ҳозир берасан, ё олтинини ўзига қайтарасан. Чунки Расулуллоҳ ﷺ: ‹Кумушни олтинга (алмаштириш) рибодир, магар қўлма-қўл бўлса (бўлади); буғдойни буғдойга (алмаштириш) рибодир, магар қўлма-қўл бўлса; арпани арпага (алмаштириш) рибодир, магар қўлма-қўл бўлса; хурмони хурмога (алмаштириш) рибодир, магар қўлма-қўл бўлса›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли шунга амал қиладилар. «Магар қўлма-қўл бўлса» деган сўзининг маъноси — қўлдан қўлга (насиясиз) демакдир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ لاَ يُنَادِي بِالصَّلاَةِ إِلاَّ مُتَوَضِّئٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ مِنَ الْحَدِيثِ الأَوَّلِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ لَمْ يَرْفَعْهُ ابْنُ وَهْبٍ وَهُوَ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ الْوَلِيدِ بْنِ مُسْلِمٍ ‏.‏ وَالزُّهْرِيُّ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الأَذَانِ عَلَى غَيْرِ وُضُوءٍ فَكَرِهَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَرَخَّصَ فِي ذَلِكَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدُ ‏.‏

Yahyo ibn Muso bizga, Abdulloh ibn Vahb bizga Yunusdan, u Ibn Shihob (rahimahulloh)dan rivoyat qildi. U aytdi: Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: «Tahoratli kishidan boshqa hech kim namozga (azon bilan) chaqirmasin». Abu Iso aytdi: Bu birinchi hadisdan sahihroqdir. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisini Ibn Vahb marfuʼ (Paygʻambarga koʻtarilgan holatda) qilmagan, bu al-Valid ibn Muslimning hadisidan sahihroqdir. Zuhriy esa Abu Hurayradan (hadis) eshitmagan. Ilm ahli tahoratsiz azon aytish haqida ixtilof qilganlar: baʼzi ilm ahli uni makruh koʻrgan, Shofeʼiy va Ishoq ham shuni aytadilar. Baʼzi ilm ahli esa bunga ruxsat bergan, Sufyon as-Savriy, Ibn al-Muborak va Ahmad ham shuni aytadilar.Яҳё ибн Мусо бизга, Абдуллоҳ ибн Ваҳб бизга Юнусдан, у Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилди. У айтди: Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: «Таҳоратли кишидан бошқа ҳеч ким намозга (азон билан) чақирмасин». Абу Исо айтди: Бу биринчи ҳадисдан саҳиҳроқдир. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадисини Ибн Ваҳб марфуъ (Пайғамбарга кўтарилган ҳолатда) қилмаган, бу ал-Валид ибн Муслимнинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Зуҳрий эса Абу Ҳурайрадан (ҳадис) эшитмаган. Илм аҳли таҳоратсиз азон айтиш ҳақида ихтилоф қилганлар: баъзи илм аҳли уни макруҳ кўрган, Шофеъий ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Баъзи илм аҳли эса бунга рухсат берган, Суфён ас-Саврий, Ибн ал-Муборак ва Аҳмад ҳам шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ إِذَا أَكَلَ أَحَدُكُمْ فَلْيَأْكُلْ بِيَمِينِهِ وَلْيَشْرَبْ بِيَمِينِهِ فَإِنَّ الشَّيْطَانَ يَأْكُلُ بِشِمَالِهِ وَيَشْرَبُ بِشِمَالِهِ ‏"‏ ‏.‏

Solim otasi (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ: «Sizlardan biror kishi yesa, oʻng qoʻli bilan yesin va oʻng qoʻli bilan ichsin, chunki shayton chap qoʻli bilan yeydi va chap qoʻli bilan ichadi», dedilar.Солим отаси (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан бирор киши еса, ўнг қўли билан есин ва ўнг қўли билан ичсин, чунки шайтон чап қўли билан ейди ва чап қўли билан ичади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، وَيُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سُئِلَ أَىُّ الشَّرَابِ أَطْيَبُ قَالَ ‏"‏ الْحُلْوُ الْبَارِدُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَكَذَا رَوَى عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُيَيْنَةَ رَحِمَهُ اللَّهُ ‏.‏

az-Zuhriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ dan: «Qaysi ichimlik eng yoqimli?» deb soʻralganda, u zot: «Shirin va sovuq (ichimlik)», dedilar. Abu Iso aytdi: Shuningdek, Abdurrazzoq Maʼmardan, u az-Zuhriydan, u Nabiy ﷺ dan mursal holda rivoyat qilgan. Bu esa Ibn Uyayna — rahimahulloh — ning hadisidan sahihroqdir.аз-Зуҳрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ дан: «Қайси ичимлик энг ёқимли?» деб сўралганда, у зот: «Ширин ва совуқ (ичимлик)», дедилар. Абу Исо айтди: Шунингдек, Абдурраззоқ Маъмардан, у аз-Зуҳрийдан, у Набий ﷺ дан мурсал ҳолда ривоят қилган. Бу эса Ибн Уяйна — раҳимаҳуллоҳ — нинг ҳадисидан саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي النَّاسِ فَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ ثُمَّ ذَكَرَ الدَّجَّالَ فَقَالَ ‏"‏ إِنِّي لأُنْذِرُكُمُوهُ وَمَا مِنْ نَبِيٍّ إِلاَّ وَقَدْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ وَلَقَدْ أَنْذَرَهُ نُوحٌ قَوْمَهُ وَلَكِنِّي سَأَقُولُ لَكُمْ فِيهِ قَوْلاً لَمْ يَقُلْهُ نَبِيٌّ لِقَوْمِهِ تَعْلَمُونَ أَنَّهُ أَعْوَرُ وَإِنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِأَعْوَرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَأَخْبَرَنِي عُمَرُ بْنُ ثَابِتٍ الأَنْصَارِيُّ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ بَعْضُ، أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ يَوْمَئِذٍ لِلنَّاسِ وَهُوَ يُحَذِّرُهُمْ فِتْنَتَهُ ‏"‏ تَعْلَمُونَ أَنَّهُ لَنْ يَرَى أَحَدٌ مِنْكُمْ رَبَّهُ حَتَّى يَمُوتَ وَإِنَّهُ مَكْتُوبٌ بَيْنَ عَيْنَيْهِ ك ف ر يَقْرَأُهُ مَنْ كَرِهَ عَمَلَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ odamlar orasida turib, Allohga loyiq boʻlgan hamdu sano aytdilar, soʻng Dajjolni zikr qilib: ‹Albatta, men sizlarni undan ogohlantiraman. Har bir Paygʻambar oʻz qavmini undan ogohlantirgan, Nuh ham qavmini ogohlantirgan. Lekin men sizlarga uning haqida hech bir Paygʻambar oʻz qavmiga aytmagan bir soʻzni aytaman: bilingki, u koʻr, Alloh esa koʻr emasdir›, dedilar», dedi. Zuhriy aytdi: Menga Umar ibn Sobit al-Ansoriy xabar berdiki, unga Nabiy ﷺning baʼzi sahobalari xabar berishicha, Nabiy ﷺ oʻsha kuni odamlarni uning fitnasidan ogohlantirib: «Bilingki, sizlardan hech biringiz oʻlmaguncha Robbingizni koʻrmaydi va albatta uning ikki koʻzi orasida ‹kofir› deb yozilgan boʻlib, uni amalini yomon koʻrgan har bir kishi oʻqiydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ одамлар орасида туриб, Аллоҳга лойиқ бўлган ҳамду сано айтдилар, сўнг Дажжолни зикр қилиб: ‹Албатта, мен сизларни ундан огоҳлантираман. Ҳар бир Пайғамбар ўз қавмини ундан огоҳлантирган, Нуҳ ҳам қавмини огоҳлантирган. Лекин мен сизларга унинг ҳақида ҳеч бир Пайғамбар ўз қавмига айтмаган бир сўзни айтаман: билингки, у кўр, Аллоҳ эса кўр эмасдир›, дедилар», деди. Зуҳрий айтди: Менга Умар ибн Собит ал-Ансорий хабар бердики, унга Набий ﷺнинг баъзи саҳобалари хабар беришича, Набий ﷺ ўша куни одамларни унинг фитнасидан огоҳлантириб: «Билингки, сизлардан ҳеч бирингиз ўлмагунча Роббингизни кўрмайди ва албатта унинг икки кўзи орасида ‹кофир› деб ёзилган бўлиб, уни амалини ёмон кўрган ҳар бир киши ўқийди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ سَمِعْتُ الزُّهْرِيَّ، يُحَدِّثُ عَنْ عُرْوَةَ، قَالَ قُلْتُ لِعَائِشَةَ مَا أَرَى عَلَى أَحَدٍ لَمْ يَطُفْ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ شَيْئًا وَمَا أُبَالِي أَنْ لاَ أَطَّوَّفَ بَيْنَهُمَا ‏.‏ فَقَالَتْ بِئْسَمَا قُلْتَ يَا ابْنَ أُخْتِي طَافَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَطَافَ الْمُسْلِمُونَ وَإِنَّمَا كَانَ مَنْ أَهَلَّ لِمَنَاةَ الطَّاغِيَةِ الَّتِي بِالْمُشَلَّلِ لاَ يَطُوفُونَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا ‏)‏ وَلَوْ كَانَتْ كَمَا تَقُولُ لَكَانَتْ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ لاَ يَطَّوَّفَ بِهِمَا قَالَ الزُّهْرِيُّ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لأَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ فَأَعْجَبَهُ ذَلِكَ وَقَالَ إِنَّ هَذَا لَعِلْمٌ وَلَقَدْ سَمِعْتُ رِجَالاً مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يَقُولُونَ إِنَّمَا كَانَ مَنْ لاَ يَطَّوَّفُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ مِنَ الْعَرَبِ يَقُولُونَ إِنَّ طَوَافَنَا بَيْنَ هَذَيْنِ الْحَجَرَيْنِ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ وَقَالَ آخَرُونَ مِنَ الأَنْصَارِ إِنَّمَا أُمِرْنَا بِالطَّوَافِ بِالْبَيْتِ وَلَمْ نُؤْمَرْ بِهِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏(‏إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ ‏)‏ قَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ فَأُرَاهَا قَدْ نَزَلَتْ فِي هَؤُلاَءِ وَهَؤُلاَءِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Urva (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u: «Men Oisha (roziyallohu anho)ga: ‹Safo bilan Marva orasida saʼy qilmagan kishiga men hech bir gunoh deb bilmayman va men ular orasida saʼy qilmasam ham parvo qilmayman›, dedim. Shunda u: ‹Ey jiyanim, naqadar yomon gap aytding! Rasululloh ﷺ ular orasida saʼy qildilar, musulmonlar ham saʼy qildilar. Faqatgina Mushallaldagi Manot deb atalgan but uchun ehrom bogʻlaganlar Safo bilan Marva orasida saʼy qilmas edilar. Shunda Alloh: {Kim Baytni hajj qilsa yoki umra qilsa, ular orasida saʼy qilishida unga gunoh yoʻq} oyatini nozil qildi. Agar sen aytganingdek boʻlganida, ‹ular orasida saʼy qilmasa, unga gunoh yoʻq› boʻlardi›, dedi», dedi. Zuhriy aytdi: «Men buni Abu Bakr ibn Abdurrahmon ibn Horis ibn Hishomga aytib berdim. Bu unga juda yoqdi va u: ‹Bu, albatta, ilmdir. Men ilm ahlidan boʻlgan kishilarning shunday deganlarini eshitganman: Safo bilan Marva orasida saʼy qilmaganlar arablardan boʻlib, ular: ‹Bu ikki tosh orasida saʼy qilishimiz johiliyat ishidandir›, derdilar. Ansorlardan boshqalar esa: ‹Bizga faqat Baytni tavof qilish buyurilgan, Safo bilan Marva orasida saʼy qilish buyurilmagan›, derdilar. Shunda Alloh taolo: {Albatta, Safo bilan Marva Allohning belgilaridandir} oyatini nozil qildi›, dedi». Abu Bakr ibn Abdurrahmon aytdi: «Men bu oyat ana shular va anavilar haqida nozil boʻlgan deb bilaman». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir.Урва (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у: «Мен Оиша (розияллоҳу анҳо)га: ‹Сафо билан Марва орасида саъй қилмаган кишига мен ҳеч бир гуноҳ деб билмайман ва мен улар орасида саъй қилмасам ҳам парво қилмайман›, дедим. Шунда у: ‹Эй жияним, нақадар ёмон гап айтдинг! Расулуллоҳ ﷺ улар орасида саъй қилдилар, мусулмонлар ҳам саъй қилдилар. Фақатгина Мушаллалдаги Манот деб аталган бут учун эҳром боғлаганлар Сафо билан Марва орасида саъй қилмас эдилар. Шунда Аллоҳ: {Ким Байтни ҳажж қилса ёки умра қилса, улар орасида саъй қилишида унга гуноҳ йўқ} оятини нозил қилди. Агар сен айтганингдек бўлганида, ‹улар орасида саъй қилмаса, унга гуноҳ йўқ› бўларди›, деди», деди. Зуҳрий айтди: «Мен буни Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ибн Ҳорис ибн Ҳишомга айтиб бердим. Бу унга жуда ёқди ва у: ‹Бу, албатта, илмдир. Мен илм аҳлидан бўлган кишиларнинг шундай деганларини эшитганман: Сафо билан Марва орасида саъй қилмаганлар араблардан бўлиб, улар: ‹Бу икки тош орасида саъй қилишимиз жоҳилият ишидандир›, дердилар. Ансорлардан бошқалар эса: ‹Бизга фақат Байтни тавоф қилиш буюрилган, Сафо билан Марва орасида саъй қилиш буюрилмаган›, дердилар. Шунда Аллоҳ таоло: {Албатта, Сафо билан Марва Аллоҳнинг белгиларидандир} оятини нозил қилди›, деди». Абу Бакр ибн Абдурраҳмон айтди: «Мен бу оят ана шулар ва анавилар ҳақида нозил бўлган деб биламан». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ السَّبَّاقِ، أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ، حَدَّثَهُ قَالَ بَعَثَ إِلَىَّ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ مَقْتَلَ أَهْلِ الْيَمَامَةِ فَإِذَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ عِنْدَهُ فَقَالَ إِنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ قَدْ أَتَانِي فَقَالَ إِنَّ الْقَتْلَ قَدِ اسْتَحَرَّ بِقُرَّاءِ الْقُرْآنِ يَوْمَ الْيَمَامَةِ وَإِنِّي لأَخْشَى أَنْ يَسْتَحِرَّ الْقَتْلُ بِالْقُرَّاءِ فِي الْمَوَاطِنِ كُلِّهَا فَيَذْهَبَ قُرْآنٌ كَثِيرٌ وَإِنِّي أَرَى أَنْ تَأْمُرَ بِجَمْعِ الْقُرْآنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ لِعُمَرَ كَيْفَ أَفْعَلُ شَيْئًا لَمْ يَفْعَلْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ عُمَرُ هُوَ وَاللَّهِ خَيْرٌ فَلَمْ يَزَلْ يُرَاجِعُنِي فِي ذَلِكَ حَتَّى شَرَحَ اللَّهُ صَدْرِي لِلَّذِي شَرَحَ لَهُ صَدْرَ عُمَرَ وَرَأَيْتُ فِيهِ الَّذِي رَأَى قَالَ زَيْدٌ قَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّكَ شَابٌّ عَاقِلٌ لاَ نَتَّهِمُكَ قَدْ كُنْتَ تَكْتُبُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْوَحْىَ فَتَتَبَّعِ الْقُرْآنَ ‏.‏ قَالَ فَوَاللَّهِ لَوْ كَلَّفُونِي نَقْلَ جَبَلٍ مِنَ الْجِبَالِ مَا كَانَ أَثْقَلَ عَلَىَّ مِنْ ذَلِكَ قَالَ قُلْتُ كَيْفَ تَفْعَلُونَ شَيْئًا لَمْ يَفْعَلْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ هُوَ وَاللَّهِ خَيْرٌ ‏.‏ فَلَمْ يَزَلْ يُرَاجِعُنِي فِي ذَلِكَ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ حَتَّى شَرَحَ اللَّهُ صَدْرِي لِلَّذِي شَرَحَ صَدْرَهُمَا صَدْرَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ فَتَتَبَّعْتُ الْقُرْآنَ أَجْمَعُهُ مِنَ الرِّقَاعِ وَالْعُسُبِ وَاللِّخَافِ يَعْنِي الْحِجَارَةَ الرِّقَاقَ وَصُدُورِ الرِّجَالِ فَوَجَدْتُ آخِرَ سُورَةِ بَرَاءَةَ مَعَ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ ‏:‏ ‏(‏ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ * فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Bakr as-Siddiq Yamoma ahli halok boʻlgan kunda menga kishi yubordi. Qarasam, uning huzurida Umar ibn al-Xattob bor edi. (Abu Bakr) dedi: «Umar ibn al-Xattob huzurimga keldi-da: ‹Yamoma kunida Qurʼon qorilari orasida qatl koʻp boʻldi, men barcha joylarda qorilarni qatl qamrab olishidan, natijada koʻp Qurʼon yoʻqolib ketishidan qoʻrqaman. Men Qurʼonni jamlashga buyurishingni maʼqul koʻraman›, dedi». Abu Bakr Umarga: «Rasululloh ﷺ qilmagan ishni qanday qilaman?» dedi. Umar: «Vallohi, bu yaxshilikdir», dedi. U shu haqda menga (yaʼni Abu Bakrga) qaytaravergach, nihoyat Alloh Umarning koʻksini ochib qoʻygan narsaga mening ham koʻksimni ochib qoʻydi va men ham u koʻrgan narsani koʻrdim. Zayd aytadi: Abu Bakr (menga): «Sen aqlli yigitsan, biz seni gumon qilmaymiz, sen Rasululloh ﷺga vahiy bitar eding. Bas, Qurʼonni izlab jamla», dedi. (Zayd) aytadi: Vallohi, agar ular menga bir togʻni koʻchirib tashishni yuklaganlarida ham, bu mening uchun bundan ogʻir boʻlmas edi. Men: «Rasululloh ﷺ qilmagan ishni qanday qilasizlar?» dedim. Abu Bakr: «Vallohi, bu yaxshilikdir», dedi. Abu Bakr ham, Umar ham shu haqda menga qaytaraverdilar, nihoyat Alloh ikkovining — Abu Bakr va Umarning koʻksini ochgan narsaga mening ham koʻksimni ochib qoʻydi. Bas, men Qurʼonni varaqlardan, xurmo shoxlaridan, yupqa toshlardan va kishilarning koʻksidan (yodlaganlaridan) jamladim. Baroat (Tavba) surasining oxirini Xuzayma ibn Sobit huzurida topdim: {Sizlarga oʻzlaringizdan boʻlgan bir paygʻambar keldiki, sizlarning mashaqqat chekishingiz unga ogʻir tuyuladi, u sizlarga (hidoyatni) juda istovchi, moʻminlarga oʻta mehribon, rahmlidir. * Agar yuz oʻgirsalar, ayt: ‹Menga Alloh kifoyadir, Undan oʻzga iloh yoʻq, Unga tavakkul qildim, U ulugʻ Arshning Robbidir›} (Tavba 128-129). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Бакр ас-Сиддиқ Ямома аҳли ҳалок бўлган кунда менга киши юборди. Қарасам, унинг ҳузурида Умар ибн ал-Хаттоб бор эди. (Абу Бакр) деди: «Умар ибн ал-Хаттоб ҳузуримга келди-да: ‹Ямома кунида Қуръон қорилари орасида қатл кўп бўлди, мен барча жойларда қориларни қатл қамраб олишидан, натижада кўп Қуръон йўқолиб кетишидан қўрқаман. Мен Қуръонни жамлашга буюришингни маъқул кўраман›, деди». Абу Бакр Умарга: «Расулуллоҳ ﷺ қилмаган ишни қандай қиламан?» деди. Умар: «Валлоҳи, бу яхшиликдир», деди. У шу ҳақда менга (яъни Абу Бакрга) қайтаравергач, ниҳоят Аллоҳ Умарнинг кўксини очиб қўйган нарсага менинг ҳам кўксимни очиб қўйди ва мен ҳам у кўрган нарсани кўрдим. Зайд айтади: Абу Бакр (менга): «Сен ақлли йигитсан, биз сени гумон қилмаймиз, сен Расулуллоҳ ﷺга ваҳий битар эдинг. Бас, Қуръонни излаб жамла», деди. (Зайд) айтади: Валлоҳи, агар улар менга бир тоғни кўчириб ташишни юклаганларида ҳам, бу менинг учун бундан оғир бўлмас эди. Мен: «Расулуллоҳ ﷺ қилмаган ишни қандай қиласизлар?» дедим. Абу Бакр: «Валлоҳи, бу яхшиликдир», деди. Абу Бакр ҳам, Умар ҳам шу ҳақда менга қайтаравердилар, ниҳоят Аллоҳ икковининг — Абу Бакр ва Умарнинг кўксини очган нарсага менинг ҳам кўксимни очиб қўйди. Бас, мен Қуръонни варақлардан, хурмо шохларидан, юпқа тошлардан ва кишиларнинг кўксидан (ёдлаганларидан) жамладим. Бароат (Тавба) сурасининг охирини Хузайма ибн Собит ҳузурида топдим: {Сизларга ўзларингиздан бўлган бир пайғамбар келдики, сизларнинг машаққат чекишингиз унга оғир туюлади, у сизларга (ҳидоятни) жуда истовчи, мўминларга ўта меҳрибон, раҳмлидир. * Агар юз ўгирсалар, айт: ‹Менга Аллоҳ кифоядир, Ундан ўзга илоҳ йўқ, Унга таваккул қилдим, У улуғ Аршнинг Роббидир›} (Тавба 128-129). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ حُذَيْفَةَ، قَدِمَ عَلَى عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَكَانَ يُغَازِي أَهْلَ الشَّامِ فِي فَتْحِ أَرْمِينِيَّةَ وَأَذْرَبِيجَانَ مَعَ أَهْلِ الْعِرَاقِ فَرَأَى حُذَيْفَةُ اخْتِلاَفَهُمْ فِي الْقُرْآنِ فَقَالَ لِعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَدْرِكْ هَذِهِ الأُمَّةَ قَبْلَ أَنْ يَخْتَلِفُوا فِي الْكِتَابِ كَمَا اخْتَلَفَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى فَأَرْسَلَ إِلَى حَفْصَةَ أَنْ أَرْسِلِي إِلَيْنَا بِالصُّحُفِ نَنْسَخُهَا فِي الْمَصَاحِفِ ثُمَّ نَرُدُّهَا إِلَيْكِ فَأَرْسَلَتْ حَفْصَةُ إِلَى عُثْمَانَ بِالصُّحُفِ فَأَرْسَلَ عُثْمَانُ إِلَى زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَسَعِيدِ بْنِ الْعَاصِي وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ أَنِ انْسَخُوا الصُّحُفَ فِي الْمَصَاحِفِ وَقَالَ لِلرَّهْطِ الْقُرَشِيِّينَ الثَّلاَثَةِ مَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ أَنْتُمْ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ فَاكْتُبُوهُ بِلِسَانِ قُرَيْشٍ فَإِنَّمَا نَزَلَ بِلِسَانِهِمْ ‏.‏ حَتَّى نَسَخُوا الصُّحُفَ فِي الْمَصَاحِفِ بَعَثَ عُثْمَانُ إِلَى كُلِّ أُفُقٍ بِمُصْحَفٍ مِنْ تِلْكَ الْمَصَاحِفِ الَّتِي نَسَخُوا ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَحَدَّثَنِي خَارِجَةُ بْنُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ قَالَ فَقَدْتُ آيَةً مِنْ سُورَةِ الأَحْزَابِ كُنْتُ أَسْمَعُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَؤُهَا ‏:‏ ‏(‏ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ ‏)‏ فَالْتَمَسْتُهَا فَوَجَدْتُهَا مَعَ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ أَوْ أَبِي خُزَيْمَةَ فَأَلْحَقْتُهَا فِي سُورَتِهَا ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَاخْتَلَفُوا يَوْمَئِذٍ فِي التَّابُوتِ وَالتَّابُوهِ فَقَالَ الْقُرَشِيُّونَ التَّابُوتُ ‏.‏ وَقَالَ زَيْدٌ التَّابُوهُ ‏.‏ فَرُفِعَ اخْتِلاَفُهُمْ إِلَى عُثْمَانَ فَقَالَ اكْتُبُوهُ التَّابُوتُ فَإِنَّهُ نَزَلَ بِلِسَانِ قُرَيْشٍ ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَأَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ كَرِهَ لِزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ نَسْخَ الْمَصَاحِفِ وَقَالَ يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ أُعْزَلُ عَنْ نَسْخِ كِتَابَةِ الْمُصْحَفِ وَيَتَوَلاَّهَا رَجُلٌ وَاللَّهِ لَقَدْ أَسْلَمْتُ وَإِنَّهُ لَفِي صُلْبِ رَجُلٍ كَافِرٍ يُرِيدُ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ وَلِذَلِكَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ يَا أَهْلَ الْعِرَاقِ اكْتُمُوا الْمَصَاحِفَ الَّتِي عِنْدَكُمْ وَغُلُّوهَا فَإِنَّ اللَّهَ يَقُولُ ‏:‏ ‏(‏ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏)‏ فَالْقُوا اللَّهَ بِالْمَصَاحِفِ ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَبَلَغَنِي أَنَّ ذَلِكَ كَرِهَهُ مِنْ مَقَالَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ رِجَالٌ مِنْ أَفَاضِلِ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ حَدِيثُ الزُّهْرِيِّ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِهِ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Huzayfa ibn al-Yamon, Shom ahli bilan Iroq ahli Arminiya va Ozarbayjonni fath qilishda jang qilayotgan paytda, Usmon ibn Affon huzuriga keldi. Huzayfa ularning Qurʼonni oʻqishdagi ixtilofini koʻrib, Usmon ibn Affonga: «Ey moʻminlar amiri, bu ummatni yahudiy va nasorolar Kitob haqida ixtilof qilganlaridek ular ham Kitob haqida ixtilof qilishlaridan oldin (qutqarib) yetib bor», dedi. Shunda u (Usmon) Hafsaga: «Bizga sahifalarni yuborgin, biz ularni mushaflarga koʻchiramiz, soʻng senga qaytaramiz», deb kishi yubordi. Hafsa Usmonga sahifalarni yubordi. Usmon esa Zayd ibn Sobit, Said ibn al-Os, Abdurahmon ibn al-Horis ibn Hishom va Abdulloh ibn az-Zubayrga: «Sahifalarni mushaflarga koʻchiringlar», deb buyurdi va uchta qurayshlik kishiga: «Siz bilan Zayd ibn Sobit (biror narsada) ixtilof qilsangiz, uni Quraysh tilida yozinglar, chunki u (Qurʼon) ularning tilida nozil boʻlgan», dedi. Nihoyat sahifalarni mushaflarga koʻchirib boʻlganlaridan soʻng Usmon ular koʻchirgan oʻsha mushaflardan har bir oʻlkaga bittadan yubordi. Zuhriy aytadi: Menga Xorija ibn Zayd ibn Sobit shuni aytdi: Zayd ibn Sobit dedi: «Men Ahzob surasidan Rasululloh ﷺ oʻqiyotganini eshitib turadigan bir oyatni topa olmadim: {Moʻminlardan shunday kishilar borki, Alloh bilan tuzgan ahdlariga sodiq qoldilar, ulardan kimdir oʻz nazrini ado etdi}. Men uni qidirdim va Xuzayma ibn Sobit yoki Abu Xuzayma huzuridan topdim-da, uni oʻz surasiga qoʻshib qoʻydim». Zuhriy aytadi: Oʻsha kuni ular ‹at-tobut› va ‹at-tobuh› (deb yozish) haqida ixtilof qildilar. Qurayshliklar: «at-tobut», dedilar, Zayd esa: «at-tobuh», dedi. Ularning ixtilofi Usmonga koʻtarildi. U: «Uni ‹at-tobut› deb yozinglar, chunki u (Qurʼon) Quraysh tilida nozil boʻlgan», dedi. Zuhriy aytadi: Menga Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utba xabar berdiki, Abdulloh ibn Masʼud Zayd ibn Sobitning mushaflarni koʻchirishini yoqtirmadi va: «Ey musulmonlar jamoasi, mushafni koʻchirib yozishdan men chetlatilib, uni bir kishi (Zayd ibn Sobitni nazarda tutadi) bajaradimi? Vallohi, men islomni qabul qilganimda u hali kofir kishining belida (tugʻilmagan) edi», dedi. Shuning uchun Abdulloh ibn Masʼud: «Ey Iroq ahli, oldingizdagi mushaflarni yashiringlar va berkitinglar, chunki Alloh: {Kim xiyonat qilsa, Qiyomat kunida xiyonat qilgan narsasi bilan keladi} (Ol-i Imron 161), deydi. Bas, Allohga mushaflar bilan yoʻliqinglar», dedi. Zuhriy aytadi: Menga yetishicha, Nabiy ﷺ ashoblarining afzallaridan boʻlgan kishilar Ibn Masʼudning bu gapini yoqtirmaganlar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. U Zuhriyning hadisidir, biz uni faqat uning hadisidan bilamiz.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ҳузайфа ибн ал-Ямон, Шом аҳли билан Ироқ аҳли Арминия ва Озарбайжонни фатҳ қилишда жанг қилаётган пайтда, Усмон ибн Аффон ҳузурига келди. Ҳузайфа уларнинг Қуръонни ўқишдаги ихтилофини кўриб, Усмон ибн Аффонга: «Эй мўминлар амири, бу умматни яҳудий ва насоролар Китоб ҳақида ихтилоф қилганларидек улар ҳам Китоб ҳақида ихтилоф қилишларидан олдин (қутқариб) етиб бор», деди. Шунда у (Усмон) Ҳафсага: «Бизга саҳифаларни юборгин, биз уларни мушафларга кўчирамиз, сўнг сенга қайтарамиз», деб киши юборди. Ҳафса Усмонга саҳифаларни юборди. Усмон эса Зайд ибн Собит, Саид ибн ал-Ос, Абдураҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишом ва Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрга: «Саҳифаларни мушафларга кўчиринглар», деб буюрди ва учта қурайшлик кишига: «Сиз билан Зайд ибн Собит (бирор нарсада) ихтилоф қилсангиз, уни Қурайш тилида ёзинглар, чунки у (Қуръон) уларнинг тилида нозил бўлган», деди. Ниҳоят саҳифаларни мушафларга кўчириб бўлганларидан сўнг Усмон улар кўчирган ўша мушафлардан ҳар бир ўлкага биттадан юборди. Зуҳрий айтади: Менга Хорижа ибн Зайд ибн Собит шуни айтди: Зайд ибн Собит деди: «Мен Аҳзоб сурасидан Расулуллоҳ ﷺ ўқиётганини эшитиб турадиган бир оятни топа олмадим: {Мўминлардан шундай кишилар борки, Аллоҳ билан тузган аҳдларига содиқ қолдилар, улардан кимдир ўз назрини адо этди}. Мен уни қидирдим ва Хузайма ибн Собит ёки Абу Хузайма ҳузуридан топдим-да, уни ўз сурасига қўшиб қўйдим». Зуҳрий айтади: Ўша куни улар ‹ат-тобут› ва ‹ат-тобуҳ› (деб ёзиш) ҳақида ихтилоф қилдилар. Қурайшликлар: «ат-тобут», дедилар, Зайд эса: «ат-тобуҳ», деди. Уларнинг ихтилофи Усмонга кўтарилди. У: «Уни ‹ат-тобут› деб ёзинглар, чунки у (Қуръон) Қурайш тилида нозил бўлган», деди. Зуҳрий айтади: Менга Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утба хабар бердики, Абдуллоҳ ибн Масъуд Зайд ибн Собитнинг мушафларни кўчиришини ёқтирмади ва: «Эй мусулмонлар жамоаси, мушафни кўчириб ёзишдан мен четлатилиб, уни бир киши (Зайд ибн Собитни назарда тутади) бажарадими? Валлоҳи, мен исломни қабул қилганимда у ҳали кофир кишининг белида (туғилмаган) эди», деди. Шунинг учун Абдуллоҳ ибн Масъуд: «Эй Ироқ аҳли, олдингиздаги мушафларни яширинглар ва беркитинглар, чунки Аллоҳ: {Ким хиёнат қилса, Қиёмат кунида хиёнат қилган нарсаси билан келади} (Ол-и Имрон 161), дейди. Бас, Аллоҳга мушафлар билан йўлиқинглар», деди. Зуҳрий айтади: Менга етишича, Набий ﷺ ашобларининг афзалларидан бўлган кишилар Ибн Масъуднинг бу гапини ёқтирмаганлар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. У Зуҳрийнинг ҳадисидир, биз уни фақат унинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، رضى الله عنه ‏:‏ ‏(‏واسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ ‏)‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنِّي لأَسْتَغْفِرُ اللَّهَ فِي الْيَوْمِ سَبْعِينَ مَرَّةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ - وَيُرْوَى عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَيْضًا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنِّي لأَسْتَغْفِرُ اللَّهَ فِي الْيَوْمِ مِائَةَ مَرَّةٍ ‏"‏ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنِّي لأَسْتَغْفِرُ اللَّهَ فِي الْيَوْمِ مِائَةَ مَرَّةٍ ‏"‏ ‏.‏ وَرَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan {Oʻz gunohing uchun va moʻminu moʻminalar uchun magʻfirat soʻra} (Muhammad 19) oyati haqida rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Albatta men kunda yetmish marta Allohdan magʻfirat soʻrayman», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Hurayradan yana Nabiy ﷺdan: «Albatta men kunda yuz marta Allohdan magʻfirat soʻrayman», degan rivoyat ham keltirilgan. Nabiy ﷺdan: «Albatta men kunda yuz marta Allohdan magʻfirat soʻrayman», degan (hadis) bir necha yoʻldan rivoyat qilingan. Uni Muhammad ibn Amr ham Abu Salamadan, u Abu Hurayradan rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан {Ўз гуноҳинг учун ва мўмину мўминалар учун мағфират сўра} (Муҳаммад 19) ояти ҳақида ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Албатта мен кунда етмиш марта Аллоҳдан мағфират сўрайман», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Ҳурайрадан яна Набий ﷺдан: «Албатта мен кунда юз марта Аллоҳдан мағфират сўрайман», деган ривоят ҳам келтирилган. Набий ﷺдан: «Албатта мен кунда юз марта Аллоҳдан мағфират сўрайман», деган (ҳадис) бир неча йўлдан ривоят қилинган. Уни Муҳаммад ибн Амр ҳам Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ الأَسْوَدِ الْعِجْلِيُّ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ تَسْبِيحَةٌ فِي رَمَضَانَ أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ تَسْبِيحَةٍ فِي غَيْرِهِ ‏.‏

az-Zuhriy (rahimahulloh) aytdi: Ramazondagi bir tasbeh boshqa (oylar)dagi ming tasbehdan afzalroqdir.аз-Зуҳрий (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Рамазондаги бир тасбеҳ бошқа (ойлар)даги минг тасбеҳдан афзалроқдир.

حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ الْبَغْدَادِيُّ، وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْهَرَوِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ كَامِلٍ الْمَرْوَزِيُّ الْمَعْنَى، وَاحِدٌ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ الْعَوَّامِ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ حُسَيْنٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَتَبَ كِتَابَ الصَّدَقَةِ فَلَمْ يُخْرِجْهُ إِلَى عُمَّالِهِ حَتَّى قُبِضَ فَقَرَنَهُ بِسَيْفِهِ فَلَمَّا قُبِضَ عَمِلَ بِهِ أَبُو بَكْرٍ حَتَّى قُبِضَ وَعُمَرُ حَتَّى قُبِضَ وَكَانَ فِيهِ ‏"‏ فِي خَمْسٍ مِنَ الإِبِلِ شَاةٌ وَفِي عَشْرٍ شَاتَانِ وَفِي خَمْسَ عَشْرَةَ ثَلاَثُ شِيَاهٍ وَفِي عِشْرِينَ أَرْبَعُ شِيَاهٍ وَفِي خَمْسٍ وَعِشْرِينَ بِنْتُ مَخَاضٍ إِلَى خَمْسٍ وَثَلاَثِينَ فَإِذَا زَادَتْ فَفِيهَا ابْنَةُ لَبُونٍ إِلَى خَمْسٍ وَأَرْبَعِينَ فَإِذَا زَادَتْ فَفِيهَا حِقَّةٌ إِلَى سِتِّينَ فَإِذَا زَادَتْ فَفِيهَا جَذَعَةٌ إِلَى خَمْسٍ وَسَبْعِينَ فَإِذَا زَادَتْ فَفِيهَا ابْنَتَا لَبُونٍ إِلَى تِسْعِينَ فَإِذَا زَادَتْ فَفِيهَا حِقَّتَانِ إِلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ فَإِذَا زَادَتْ عَلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ فَفِي كُلِّ خَمْسِينَ حِقَّةٌ وَفِي كُلِّ أَرْبَعِينَ ابْنَةُ لَبُونٍ ‏.‏ وَفِي الشَّاءِ فِي كُلِّ أَرْبَعِينَ شَاةً شَاةٌ إِلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ فَإِذَا زَادَتْ فَشَاتَانِ إِلَى مِائَتَيْنِ فَإِذَا زَادَتْ فَثَلاَثُ شِيَاهٍ إِلَى ثَلاَثِمِائَةِ شَاةٍ فَإِذَا زَادَتْ عَلَى ثَلاَثِمِائَةِ شَاةٍ فَفِي كُلِّ مِائَةِ شَاةٍ شَاةٌ ثُمَّ لَيْسَ فِيهَا شَيْءٌ حَتَّى تَبْلُغَ أَرْبَعَمِائَةٍ وَلاَ يُجْمَعُ بَيْنَ مُتَفَرِّقٍ وَلاَ يُفَرَّقُ بَيْنَ مُجْتَمِعٍ مَخَافَةَ الصَّدَقَةِ وَمَا كَانَ مِنْ خَلِيطَيْنِ فَإِنَّهُمَا يَتَرَاجَعَانِ بِالسَّوِيَّةِ وَلاَ يُؤْخَذُ فِي الصَّدَقَةِ هَرِمَةٌ وَلاَ ذَاتُ عَيْبٍ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ الزُّهْرِيُّ إِذَا جَاءَ الْمُصَدِّقُ قَسَّمَ الشَّاءَ أَثْلاَثًا ثُلُثٌ خِيَارٌ وَثُلُثٌ أَوْسَاطٌ وَثُلُثٌ شِرَارٌ وَأَخَذَ الْمُصَدِّقُ مِنَ الْوَسَطِ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرِ الزُّهْرِيُّ الْبَقَرَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَبَهْزِ بْنِ حَكِيمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ ‏.‏ وَأَبِي ذَرٍّ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ عَامَّةِ الْفُقَهَاءِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ هَذَا الْحَدِيثَ وَلَمْ يَرْفَعُوهُ وَإِنَّمَا رَفَعَهُ سُفْيَانُ بْنُ حُسَيْنٍ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ sadaqa (zakot) haqida bir maktub yozdirgan edilar, lekin uni amaldorlariga joʻnatmasdanoq vafot etdilar va uni qilichlari bilan birga saqlagan edilar. U zot vafot etganlaridan soʻng, Abu Bakr (roziyallohu anhu) unga amal qildi, toki vafot etgunicha; soʻng Umar (roziyallohu anhu) ham vafot etgunicha amal qildi. Unda shunday yozilgan edi: «Besh tuyada bir qoʻy, oʻnta(si)da ikki qoʻy, oʻn beshta(si)da uch qoʻy, yigirmata(si)da toʻrt qoʻy, yigirma beshtadan oʻttiz beshtagacha bir yashar urgʻochi tuya (bintu maxoz) (zakot boʻladi). Undan ortsa, qirq beshtagacha ikki yashar urgʻochi tuya (ibnatu labun) boʻladi. Undan ortsa, oltmishtagacha uch yashar urgʻochi tuya (hiqqa) boʻladi. Undan ortsa, yetmish beshtagacha toʻrt yashar tuya (jazaʼa) boʻladi. Undan ortsa, toʻqsontagacha ikkita ikki yashar urgʻochi tuya (ibnato labun) boʻladi. Undan ortsa, bir yuz yigirmagacha ikkita uch yashar urgʻochi tuya (hiqqatayn) boʻladi. Bir yuz yigirmadan ortsa, har ellikta(si)da bir hiqqa va har qirqta(si)da bir ibnatu labun boʻladi. Qoʻyda esa: har qirq qoʻyda bir qoʻy, bir yuz yigirmatagacha; undan ortsa, ikki yuztagacha ikki qoʻy; undan ortsa, uch yuz qoʻygacha uch qoʻy; uch yuz qoʻydan ortsa, har yuz qoʻyda bir qoʻy boʻladi. Soʻng toʻrt yuztaga yetgunicha unda boshqa narsa yoʻq. Sadaqadan qoʻrqib, ajralgan (mol) jamlanmaydi va jamlangan (mol) ajratilmaydi. Ikki sherikning (moli) boʻlsa, ular oʻzaro teng (hisob) qiladilar. Sadaqa (zakot)ga qari (hayvon) ham, nuqsonli (hayvon) ham olinmaydi.» Zuhriy aytdi: Zakot yigʻuvchi kelganda, qoʻylarni uch qismga ajratadi: bir qismi yaxshilari, bir qismi oʻrtachalari, bir qismi yomonlari; zakot yigʻuvchi oʻrtachasidan oladi. Zuhriy sigirni zikr etmadi. Abu Iso aytdi: Ibn Umar hadisi hasan hadisdir. Bu hadisga koʻpchilik fuqaholar amal qilganlar. Yunus ibn Yazid va boshqa bir necha kishi bu hadisni Zuhriydan, u Salimdan rivoyat qilganlar, lekin uni marfuʼ qilmaganlar; uni faqat Sufyon ibn Husayn marfuʼ qilgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ садақа (закот) ҳақида бир мактуб ёздирган эдилар, лекин уни амалдорларига жўнатмасданоқ вафот этдилар ва уни қиличлари билан бирга сақлаган эдилар. У зот вафот этганларидан сўнг, Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) унга амал қилди, токи вафот этгунича; сўнг Умар (розияллоҳу анҳу) ҳам вафот этгунича амал қилди. Унда шундай ёзилган эди: «Беш туяда бир қўй, ўнта(си)да икки қўй, ўн бешта(си)да уч қўй, йигирмата(си)да тўрт қўй, йигирма бештадан ўттиз бештагача бир яшар урғочи туя (бинту махоз) (закот бўлади). Ундан ортса, қирқ бештагача икки яшар урғочи туя (ибнату лабун) бўлади. Ундан ортса, олтмиштагача уч яшар урғочи туя (ҳиққа) бўлади. Ундан ортса, етмиш бештагача тўрт яшар туя (жазаъа) бўлади. Ундан ортса, тўқсонтагача иккита икки яшар урғочи туя (ибнато лабун) бўлади. Ундан ортса, бир юз йигирмагача иккита уч яшар урғочи туя (ҳиққатайн) бўлади. Бир юз йигирмадан ортса, ҳар элликта(си)да бир ҳиққа ва ҳар қирқта(си)да бир ибнату лабун бўлади. Қўйда эса: ҳар қирқ қўйда бир қўй, бир юз йигирматагача; ундан ортса, икки юзтагача икки қўй; ундан ортса, уч юз қўйгача уч қўй; уч юз қўйдан ортса, ҳар юз қўйда бир қўй бўлади. Сўнг тўрт юзтага етгунича унда бошқа нарса йўқ. Садақадан қўрқиб, ажралган (мол) жамланмайди ва жамланган (мол) ажратилмайди. Икки шерикнинг (моли) бўлса, улар ўзаро тенг (ҳисоб) қиладилар. Садақа (закот)га қари (ҳайвон) ҳам, нуқсонли (ҳайвон) ҳам олинмайди.» Зуҳрий айтди: Закот йиғувчи келганда, қўйларни уч қисмга ажратади: бир қисми яхшилари, бир қисми ўртачалари, бир қисми ёмонлари; закот йиғувчи ўртачасидан олади. Зуҳрий сигирни зикр этмади. Абу Исо айтди: Ибн Умар ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу ҳадисга кўпчилик фуқаҳолар амал қилганлар. Юнус ибн Язид ва бошқа бир неча киши бу ҳадисни Зуҳрийдан, у Салимдан ривоят қилганлар, лекин уни марфуъ қилмаганлар; уни фақат Суфён ибн Ҳусайн марфуъ қилган.