Muoviya ibn Abu Sufyon

حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ فَضَالَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنِي عِيسَى بْنُ طَلْحَةَ، أَنَّهُ سَمِعَ مُعَاوِيَةَ، يَوْمًا فَقَالَ مِثْلَهُ إِلَى قَوْلِهِ ‏"‏ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ، قَالَ حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ يَحْيَى، نَحْوَهُ‏.‏

Iso ibn Talha (Muoviyadan) rivoyat qiladi: U Muoviyaning azon kalimalarini ‹Va ashhadu anna Muhammadan rasululloh (Va men Muhammad — Allohning Rasuli ekanligiga guvohlik beraman)›gacha takrorlaganini eshitdi.Исо ибн Талҳа (Муовиядан) ривоят қилади: У Муовиянинг азон калималарини ‹Ва ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ (Ва мен Муҳаммад — Аллоҳнинг Расули эканлигига гувоҳлик бераман)›гача такрорлаганини эшитди.

قَالَ يَحْيَى وَحَدَّثَنِي بَعْضُ، إِخْوَانِنَا أَنَّهُ قَالَ لَمَّا قَالَ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ‏.‏ قَالَ لاَ حَوْلَ وَلاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ‏.‏ وَقَالَ هَكَذَا سَمِعْنَا نَبِيَّكُمْ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ‏.‏

Yahyo (yuqoridagidek; Muoviyadan) rivoyat qiladi va qoʻshimcha qildi: «Baʼzi hamrohlarim menga aytdiki, Hishom: ‹Muazzin: Hayya alas-salah (namozga kelinglar) — degach, Muoviya: La havla va la quvvata illa billah (Allohdan boshqa na quvvat, na qudrat bor) — dedi va: Biz Paygʻambaringizning ham xuddi shunday deganini eshitdik, — dedi›, — dedi».Яҳё (юқоридагидек; Муовиядан) ривоят қилади ва қўшимча қилди: «Баъзи ҳамроҳларим менга айтдики, Ҳишом: ‹Муаззин: Ҳайя алас-салаҳ (намозга келинглар) — дегач, Муовия: Ла ҳавла ва ла қуввата илла биллаҳ (Аллоҳдан бошқа на қувват, на қудрат бор) — деди ва: Биз Пайғамбарингизнинг ҳам худди шундай деганини эшитдик, — деди›, — деди».

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ الأَسْوَدُ قَالَ كُنَّا عِنْدَ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ فَذَكَرْنَا الْمُوَاظَبَةَ عَلَى الصَّلاَةِ وَالتَّعْظِيمَ لَهَا، قَالَتْ لَمَّا مَرِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَضَهُ الَّذِي مَاتَ فِيهِ، فَحَضَرَتِ الصَّلاَةُ فَأُذِّنَ، فَقَالَ ‏"‏ مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ ‏"‏‏.‏ فَقِيلَ لَهُ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ رَجُلٌ أَسِيفٌ، إِذَا قَامَ فِي مَقَامِكَ لَمْ يَسْتَطِعْ أَنْ يُصَلِّيَ بِالنَّاسِ، وَأَعَادَ فَأَعَادُوا لَهُ، فَأَعَادَ الثَّالِثَةَ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّكُنَّ صَوَاحِبُ يُوسُفَ، مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ ‏"‏‏.‏ فَخَرَجَ أَبُو بَكْرٍ فَصَلَّى، فَوَجَدَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنْ نَفْسِهِ خِفَّةً، فَخَرَجَ يُهَادَى بَيْنَ رَجُلَيْنِ كَأَنِّي أَنْظُرُ رِجْلَيْهِ تَخُطَّانِ مِنَ الْوَجَعِ، فَأَرَادَ أَبُو بَكْرٍ أَنْ يَتَأَخَّرَ، فَأَوْمَأَ إِلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ مَكَانَكَ، ثُمَّ أُتِيَ بِهِ حَتَّى جَلَسَ إِلَى جَنْبِهِ‏.‏ قِيلَ لِلأَعْمَشِ وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي وَأَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي بِصَلاَتِهِ، وَالنَّاسُ يُصَلُّونَ بِصَلاَةِ أَبِي بَكْرٍ فَقَالَ بِرَأْسِهِ نَعَمْ‏.‏ رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ عَنْ شُعْبَةَ عَنِ الأَعْمَشِ بَعْضَهُ‏.‏ وَزَادَ أَبُو مُعَاوِيَةَ جَلَسَ عَنْ يَسَارِ أَبِي بَكْرٍ فَكَانَ أَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي قَائِمًا‏.‏

Asvad (Oishadan) rivoyat qiladi: «Biz Oisha bilan namozni muntazam oʻqish va uni ulugʻlash haqida soʻzlashayotgan edik. U dedi: ‹Rasululloh ﷺ vafotlariga sabab boʻlgan kasallik bilan ogʻrigan paytda, namoz vaqti kirib azon aytilganida, u zot: Abu Bakrga aytinglar, odamlarga imomlik qilsin, — dedilar. U zotga: Abu Bakr yumshoq koʻngilli kishi, sizning oʻrningizda imomlik qila olmaydi, — deyildi. Paygʻambar ﷺ yana shu buyruqni berdilar, lekin yana shu javob berildi. U zot uchinchi marta buyurib: Sizlar (ayollar) Yusuf (haqida)gi ayollarsizlar (yaʼni ichingizda boshqa, tilingizda boshqa). Abu Bakrga aytinglar, imomlik qilsin, — dedilar. Bas, Abu Bakr imomlik uchun chiqdi. Shu orada Paygʻambar ﷺ ning ahvoli biroz yengillashdi va u zot ikki kishiga — har ikki yonidan bittadan — suyangan holda chiqdilar. Goʻyo men hozir ham u zotning kasallik tufayli oyoqlari yerda sudralayotganini koʻrayapman. Abu Bakr orqaga chekinmoqchi boʻldi, lekin Paygʻambar ﷺ unga joyida qolishni ishora qildilar; u zot keltirilib, Abu Bakrning yonida oʻtirdilar›». Aʼmashdan: «Paygʻambar ﷺ namoz oʻqir, Abu Bakr u zotga ergashar, odamlar esa oʻsha namozda Abu Bakrga ergashar midi?» — deb soʻraldi. Aʼmash boshini qimirlatib (ha deb) javob berdi. Abu Muoviya: «Paygʻambar ﷺ Abu Bakrning chap tomonida oʻtirgan edilar, Abu Bakr esa tik turib namoz oʻqir edi», — dedi.Асвад (Оишадан) ривоят қилади: «Биз Оиша билан намозни мунтазам ўқиш ва уни улуғлаш ҳақида сўзлашаётган эдик. У деди: ‹Расулуллоҳ ﷺ вафотларига сабаб бўлган касаллик билан оғриган пайтда, намоз вақти кириб азон айтилганида, у зот: Абу Бакрга айтинглар, одамларга имомлик қилсин, — дедилар. У зотга: Абу Бакр юмшоқ кўнгилли киши, сизнинг ўрнингизда имомлик қила олмайди, — дейилди. Пайғамбар ﷺ яна шу буйруқни бердилар, лекин яна шу жавоб берилди. У зот учинчи марта буюриб: Сизлар (аёллар) Юсуф (ҳақида)ги аёлларсизлар (яъни ичингизда бошқа, тилингизда бошқа). Абу Бакрга айтинглар, имомлик қилсин, — дедилар. Бас, Абу Бакр имомлик учун чиқди. Шу орада Пайғамбар ﷺ нинг аҳволи бироз енгиллашди ва у зот икки кишига — ҳар икки ёнидан биттадан — суянган ҳолда чиқдилар. Гўё мен ҳозир ҳам у зотнинг касаллик туфайли оёқлари ерда судралаётганини кўраяпман. Абу Бакр орқага чекинмоқчи бўлди, лекин Пайғамбар ﷺ унга жойида қолишни ишора қилдилар; у зот келтирилиб, Абу Бакрнинг ёнида ўтирдилар›». Аъмашдан: «Пайғамбар ﷺ намоз ўқир, Абу Бакр у зотга эргашар, одамлар эса ўша намозда Абу Бакрга эргашар миди?» — деб сўралди. Аъмаш бошини қимирлатиб (ҳа деб) жавоб берди. Абу Муовия: «Пайғамбар ﷺ Абу Бакрнинг чап томонида ўтирган эдилар, Абу Бакр эса тик туриб намоз ўқир эди», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ وَرَّادٍ، كَاتِبِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ قَالَ أَمْلَى عَلَىَّ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ فِي كِتَابٍ إِلَى مُعَاوِيَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلاَةٍ مَكْتُوبَةٍ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ، وَلَهُ الْحَمْدُ، وَهْوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ، اللَّهُمَّ لاَ مَانِعَ لِمَا أَعْطَيْتَ، وَلاَ مُعْطِيَ لِمَا مَنَعْتَ، وَلاَ يَنْفَعُ ذَا الْجَدِّ مِنْكَ الْجَدُّ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ شُعْبَةُ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بِهَذَا، وَعَنِ الْحَكَمِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُخَيْمِرَةَ عَنْ وَرَّادٍ بِهَذَا‏.‏ وَقَالَ الْحَسَنُ الْجَدُّ غِنًى‏.‏

Varrod (Mugʻira ibn Shuʼbadan — u Mugʻira ibn Shuʼbaning kotibi edi) rivoyat qiladi: Bir kuni Mugʻira menga Muoviyaga (yoziladigan) maktubda yozdirdiki, Paygʻambar ﷺ har farz namozdan keyin: «Laa ilaaha illalloohu vahdahu laa shariika lah, lahul-mulku va lahul-hamd, va huva alaa kulli shayʼin qodiir. Allohumma laa moniʼa limaa aʼtoyt, va laa muʼtiya limaa manaʼt, va laa yanfaʼu zal-jaddi minkal-jadd (Allohdan boshqa haq maʼbud yoʻq; U yagonadir, Uning sherigi yoʻq; mulk Unga xos va hamd Unga xos; U har narsaga qodirdir. Allohim, Sen bergan narsani toʻsuvchi yoʻq; Sen toʻsgan narsani beruvchi yoʻq; (mol-davlat) egasining davlati Sening (olding)da unga naf bermaydi)», — der edilar. Hasan: «‹al-Jadd› — boylik (degani)dir», — dedi.Варрод (Муғира ибн Шуъбадан — у Муғира ибн Шуъбанинг котиби эди) ривоят қилади: Бир куни Муғира менга Муовияга (ёзиладиган) мактубда ёздирдики, Пайғамбар ﷺ ҳар фарз намоздан кейин: «Лаа илааҳа иллаллооҳу ваҳдаҳу лаа шариика лаҳ, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамд, ва ҳува алаа кулли шайъин қодиир. Аллоҳумма лаа мониъа лимаа аътойт, ва лаа муътия лимаа манаът, ва лаа янфаъу зал-жадди минкал-жадд (Аллоҳдан бошқа ҳақ маъбуд йўқ; У ягонадир, Унинг шериги йўқ; мулк Унга хос ва ҳамд Унга хос; У ҳар нарсага қодирдир. Аллоҳим, Сен берган нарсани тўсувчи йўқ; Сен тўсган нарсани берувчи йўқ; (мол-давлат) эгасининг давлати Сенинг (олдинг)да унга наф бермайди)», — дер эдилар. Ҳасан: «‹ал-Жадд› — бойлик (дегани)дир», — деди.

حَدَّثَنَا ابْنُ مُقَاتِلٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عُثْمَانَ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ، قَالَ سَمِعْتُ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ،، وَهُوَ جَالِسٌ عَلَى الْمِنْبَرِ، أَذَّنَ الْمُؤَذِّنُ قَالَ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ‏.‏ قَالَ مُعَاوِيَةُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ‏.‏ قَالَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ‏.‏ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ وَأَنَا‏.‏ فَقَالَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ‏.‏ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ وَأَنَا‏.‏ فَلَمَّا أَنْ قَضَى التَّأْذِينَ قَالَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى هَذَا الْمَجْلِسِ حِينَ أَذَّنَ الْمُؤَذِّنُ يَقُولُ مَا سَمِعْتُمْ مِنِّي مِنْ مَقَالَتِي‏.‏

Abu Umoma ibn Sahl ibn Hunayf (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Muoviya ibn Abu Sufyonni — u minbarda oʻtirgan holda — (azon soʻzlarini takrorlayotganini) eshitdim. Muazzin: «Allohu akbar, Allohu akbar», — deganda, Muoviya: «Allohu akbar, Allohu akbar», — dedi. Muazzin: «Ashhadu allaa ilaaha illalloh (Men Allohdan boshqa haq maʼbud yoʻqligiga guvohlik beraman)», — deganda, Muoviya: «Men ham (guvohlik beraman)», — dedi. U: «Ashhadu anna Muhammadan Rasululloh (Men Muhammad Allohning Rasuli ekanligiga guvohlik beraman)», — deganda, Muoviya: «Men ham (guvohlik beraman)», — dedi. Azon tugagach, Muoviya: «Ey odamlar, muazzin azon aytganda, men Rasululloh ﷺ ni — xuddi shu minbarda — siz hozir mendan eshitgan narsani aytayotgan holda eshitgan edim», — dedi.Абу Умома ибн Саҳл ибн Ҳунайф (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Муовия ибн Абу Суфённи — у минбарда ўтирган ҳолда — (азон сўзларини такрорлаётганини) эшитдим. Муаззин: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», — деганда, Муовия: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», — деди. Муаззин: «Ашҳаду аллаа илааҳа иллаллоҳ (Мен Аллоҳдан бошқа ҳақ маъбуд йўқлигига гувоҳлик бераман)», — деганда, Муовия: «Мен ҳам (гувоҳлик бераман)», — деди. У: «Ашҳаду анна Муҳаммадан Расулуллоҳ (Мен Муҳаммад Аллоҳнинг Расули эканлигига гувоҳлик бераман)», — деганда, Муовия: «Мен ҳам (гувоҳлик бераман)», — деди. Азон тугагач, Муовия: «Эй одамлар, муаззин азон айтганда, мен Расулуллоҳ ﷺ ни — худди шу минбарда — сиз ҳозир мендан эшитган нарсани айтаётган ҳолда эшитган эдим», — деди.

حَدَّثَنَا عَلِيٌّ، سَمِعَ هُشَيْمًا، أَخْبَرَنَا حُصَيْنٌ، عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ، قَالَ مَرَرْتُ بِالرَّبَذَةِ فَإِذَا أَنَا بِأَبِي، ذَرٍّ ـ رضى الله عنه ـ فَقُلْتُ لَهُ مَا أَنْزَلَكَ مَنْزِلَكَ هَذَا قَالَ كُنْتُ بِالشَّأْمِ، فَاخْتَلَفْتُ أَنَا وَمُعَاوِيَةُ فِي الَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلاَ يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ‏.‏ قَالَ مُعَاوِيَةُ نَزَلَتْ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ‏.‏ فَقُلْتُ نَزَلَتْ فِينَا وَفِيهِمْ‏.‏ فَكَانَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ فِي ذَاكَ، وَكَتَبَ إِلَى عُثْمَانَ ـ رضى الله عنه ـ يَشْكُونِي، فَكَتَبَ إِلَىَّ عُثْمَانُ أَنِ اقْدَمِ الْمَدِينَةَ‏.‏ فَقَدِمْتُهَا فَكَثُرَ عَلَىَّ النَّاسُ حَتَّى كَأَنَّهُمْ لَمْ يَرَوْنِي قَبْلَ ذَلِكَ، فَذَكَرْتُ ذَاكَ لِعُثْمَانَ فَقَالَ لِي إِنْ شِئْتَ تَنَحَّيْتَ فَكُنْتَ قَرِيبًا‏.‏ فَذَاكَ الَّذِي أَنْزَلَنِي هَذَا الْمَنْزِلَ، وَلَوْ أَمَّرُوا عَلَىَّ حَبَشِيًّا لَسَمِعْتُ وَأَطَعْتُ‏.‏

Zayd ibn Vahb (Abu Zardan) rivoyat qiladi: Men Rabaza degan joydan oʻtdim va tasodifan Abu Zar bilan uchrashib, undan: «Seni bu joyga nima keltirdi?» — deb soʻradim. U: «Men Shomda edim va Muoviya bilan (quyidagi Qurʼon oyatlarining maʼnosi borasida) ixtilof qildim: ‹Oltin va kumushni toʻplab-yashirib, ularni Alloh yoʻlida sarflamaydiganlar...› (Tavba, 34). Muoviya: ‹Bu oyat ahli kitob (yahudiy va nasroniylar) haqida nozil boʻlgan›, — dedi. Men: ‹U biz haqimizda ham, ahli kitob haqida ham nozil boʻlgan›, — dedim. Bas, biz janjallashdik va Muoviya men haqimda Usmonga shikoyat yoʻlladi. Usmon menga — Madinaga kelishni — yozdi va men Madinaga keldim. Koʻp odamlar mening oldimga — goʻyo meni ilgari koʻrmagandek — keldi. Men buni Usmonga aytdim; u menga: ‹Xohlasang, (Madinadan) chiqib, (uning) yaqinida yashab turishing mumkin›, — dedi. Mening bu yerda (Rabazada) boʻlishimning sababi — shu; (lekin) menga bir habash (qora tanli) kishi amir (hokim) qilib tayinlansa ham, men unga itoat qilar edim», — dedi.Зайд ибн Ваҳб (Абу Зардан) ривоят қилади: Мен Рабаза деган жойдан ўтдим ва тасодифан Абу Зар билан учрашиб, ундан: «Сени бу жойга нима келтирди?» — деб сўрадим. У: «Мен Шомда эдим ва Муовия билан (қуйидаги Қуръон оятларининг маъноси борасида) ихтилоф қилдим: ‹Олтин ва кумушни тўплаб-яшириб, уларни Аллоҳ йўлида сарфламайдиганлар...› (Тавба, 34). Муовия: ‹Бу оят аҳли китоб (яҳудий ва насронийлар) ҳақида нозил бўлган›, — деди. Мен: ‹У биз ҳақимизда ҳам, аҳли китоб ҳақида ҳам нозил бўлган›, — дедим. Бас, биз жанжаллашдик ва Муовия мен ҳақимда Усмонга шикоят йўллади. Усмон менга — Мадинага келишни — ёзди ва мен Мадинага келдим. Кўп одамлар менинг олдимга — гўё мени илгари кўрмагандек — келди. Мен буни Усмонга айтдим; у менга: ‹Хоҳласанг, (Мадинадан) чиқиб, (унинг) яқинида яшаб туришинг мумкин›, — деди. Менинг бу ерда (Рабазада) бўлишимнинг сабаби — шу; (лекин) менга бир ҳабаш (қора танли) киши амир (ҳоким) қилиб тайинланса ҳам, мен унга итоат қилар эдим», — деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ فِرَاسٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها أَنَّ بَعْضَ، أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قُلْنَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَيُّنَا أَسْرَعُ بِكَ لُحُوقًا قَالَ ‏"‏ أَطْوَلُكُنَّ يَدًا ‏"‏‏.‏ فَأَخَذُوا قَصَبَةً يَذْرَعُونَهَا، فَكَانَتْ سَوْدَةُ أَطْوَلَهُنَّ يَدًا، فَعَلِمْنَا بَعْدُ أَنَّمَا كَانَتْ طُولَ يَدِهَا الصَّدَقَةُ، وَكَانَتْ أَسْرَعَنَا لُحُوقًا بِهِ وَكَانَتْ تُحِبُّ الصَّدَقَةَ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ ning baʼzi zavjalari u zotdan: «Bizdan qaysibirimiz sizga birinchi boʻlib (ergashib) yetib boramiz (yaʼni sizdan keyin birinchi boʻlib vafot etamiz)?» — deb soʻradi. U zot: «Qoʻli eng uzun (boʻlgan)ingiz», — dedilar. Bas, ular qoʻllarini tayoq bilan oʻlchay boshladi va Savdaning qoʻli eng uzun chiqdi. (Zaynab bint Jahsh Umar xilofati paytida hammadan birinchi boʻlib vafot etganda,) biz — uzun qoʻl sadaqa qilishning ramzi ekanini — bildik; bas, u (Zaynab) Paygʻambar ﷺ ga birinchi boʻlib (ergashib) yetib bordi va u sadaqa qilishni sevar edi. (Savda keyinroq, Muoviya xilofati paytida vafot etdi.)Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ нинг баъзи завжалари у зотдан: «Биздан қайсибиримиз сизга биринчи бўлиб (эргашиб) етиб борамиз (яъни сиздан кейин биринчи бўлиб вафот этамиз)?» — деб сўради. У зот: «Қўли энг узун (бўлган)ингиз», — дедилар. Бас, улар қўлларини таёқ билан ўлчай бошлади ва Савданинг қўли энг узун чиқди. (Зайнаб бинт Жаҳш Умар хилофати пайтида ҳаммадан биринчи бўлиб вафот этганда,) биз — узун қўл садақа қилишнинг рамзи эканини — билдик; бас, у (Зайнаб) Пайғамбар ﷺ га биринчи бўлиб (эргашиб) етиб борди ва у садақа қилишни севар эди. (Савда кейинроқ, Муовия хилофати пайтида вафот этди.)

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ، عَنِ ابْنِ أَشْوَعَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، حَدَّثَنِي كَاتِبُ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، قَالَ كَتَبَ مُعَاوِيَةُ إِلَى الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ أَنِ اكْتُبْ، إِلَىَّ بِشَىْءٍ سَمِعْتَهُ مِنَ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَكَتَبَ إِلَيْهِ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ كَرِهَ لَكُمْ ثَلاَثًا قِيلَ وَقَالَ، وَإِضَاعَةَ الْمَالِ، وَكَثْرَةَ السُّؤَالِ ‏"‏‏.‏

Shaʼbiy (Mugʻira ibn Shuʼba kotibidan) rivoyat qiladi: Muoviya Mugʻira ibn Shuʼbaga: «Menga — Paygʻambar ﷺ dan eshitgan biror narsangni — yoz», — deb (xat) yozdi. Bas, Mugʻira yozdi: Men Paygʻambar ﷺ ning shunday deganini eshitdim: «Alloh sizlar uchun uch narsani yomon koʻrdi: birinchisi — behuda (foydasiz) gap-soʻz (yaʼni koʻp gapirish yoki birovlar haqida gapirish); ikkinchisi — molni (isrofgarchilik bilan) zoye qilish; uchinchisi — koʻp savol berish (nizoli diniy masalalarda) yoki (juda muhtoj boʻlmay turib) odamlardan (biror narsa) soʻrash».Шаъбий (Муғира ибн Шуъба котибидан) ривоят қилади: Муовия Муғира ибн Шуъбага: «Менга — Пайғамбар ﷺ дан эшитган бирор нарсангни — ёз», — деб (хат) ёзди. Бас, Муғира ёзди: Мен Пайғамбар ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: «Аллоҳ сизлар учун уч нарсани ёмон кўрди: биринчиси — беҳуда (фойдасиз) гап-сўз (яъни кўп гапириш ёки бировлар ҳақида гапириш); иккинчиси — молни (исрофгарчилик билан) зое қилиш; учинчиси — кўп савол бериш (низоли диний масалаларда) ёки (жуда муҳтож бўлмай туриб) одамлардан (бирор нарса) сўраш».

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُنِيرٍ، سَمِعَ يَزِيدَ الْعَدَنِيَّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، قَالَ حَدَّثَنِي عِيَاضُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كُنَّا نُعْطِيهَا فِي زَمَانِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم صَاعًا مِنْ طَعَامٍ، أَوْ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ، أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ، أَوْ صَاعًا مِنْ زَبِيبٍ، فَلَمَّا جَاءَ مُعَاوِيَةُ وَجَاءَتِ السَّمْرَاءُ قَالَ أُرَى مُدًّا مِنْ هَذَا يَعْدِلُ مُدَّيْنِ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ hayotlik paytlarida biz zakotul-fitr sifatida bir soʼ taom, yoki bir soʼ xurmo, yoki bir soʼ arpa, yoki bir soʼ mayiz (quruq uzum) berar edik. Muoviya xalifa boʻlib, bugʻdoy (moʻl) boʻlganda, u: «Menimcha (kuzatishimcha), bir mudd (bugʻdoy) — (yuqorida zikr qilingan narsalardan) ikki muddga teng», — dedi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ ҳаётлик пайтларида биз закотул-фитр сифатида бир сў таом, ёки бир сў хурмо, ёки бир сў арпа, ёки бир сў майиз (қуруқ узум) берар эдик. Муовия халифа бўлиб, буғдой (мўл) бўлганда, у: «Менимча (кузатишимча), бир мудд (буғдой) — (юқорида зикр қилинган нарсалардан) икки муддга тенг», — деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ نَوْفَلٍ الْقُرَشِيِّ، أَنَّهُ سَأَلَ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ فَقَالَ قَدْ حَجَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَتْنِي عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّهُ أَوَّلُ شَىْءٍ بَدَأَ بِهِ حِينَ قَدِمَ أَنَّهُ تَوَضَّأَ ثُمَّ طَافَ بِالْبَيْتِ ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةً، ثُمَّ حَجَّ أَبُو بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ فَكَانَ أَوَّلَ شَىْءٍ بَدَأَ بِهِ الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةً‏.‏ ثُمَّ عُمَرُ ـ رضى الله عنه ـ مِثْلُ ذَلِكَ‏.‏ ثُمَّ حَجَّ عُثْمَانُ ـ رضى الله عنه ـ فَرَأَيْتُهُ أَوَّلُ شَىْءٍ بَدَأَ بِهِ الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةٌ، ثُمَّ مُعَاوِيَةُ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، ثُمَّ حَجَجْتُ مَعَ أَبِي الزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ، فَكَانَ أَوَّلَ شَىْءٍ بَدَأَ بِهِ الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ، ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةٌ، ثُمَّ رَأَيْتُ الْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارَ يَفْعَلُونَ ذَلِكَ، ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةٌ، ثُمَّ آخِرُ مَنْ رَأَيْتُ فَعَلَ ذَلِكَ ابْنُ عُمَرَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُضْهَا عُمْرَةً، وَهَذَا ابْنُ عُمَرَ عِنْدَهُمْ فَلاَ يَسْأَلُونَهُ، وَلاَ أَحَدٌ مِمَّنْ مَضَى، مَا كَانُوا يَبْدَءُونَ بِشَىْءٍ حَتَّى يَضَعُوا أَقْدَامَهُمْ مِنَ الطَّوَافِ بِالْبَيْتِ، ثُمَّ لاَ يَحِلُّونَ، وَقَدْ رَأَيْتُ أُمِّي وَخَالَتِي، حِينَ تَقْدَمَانِ لاَ تَبْتَدِئَانِ بِشَىْءٍ أَوَّلَ مِنَ الْبَيْتِ، تَطُوفَانِ بِهِ، ثُمَّ لاَ تَحِلاَّنِ‏.‏ وَقَدْ أَخْبَرَتْنِي أُمِّي، أَنَّهَا أَهَلَّتْ هِيَ وَأُخْتُهَا وَالزُّبَيْرُ وَفُلاَنٌ وَفُلاَنٌ بِعُمْرَةٍ، فَلَمَّا مَسَحُوا الرُّكْنَ حَلُّوا‏.‏

Muhammad ibn Abdurrahmon ibn Navfal al-Qurashiy (Urvadan) rivoyat qiladi: Men Urva ibn Zubayrdan (Paygʻambar ﷺ ning haji haqida) soʻradim. Urva: «Oisha rivoyat qildi: ‹Paygʻambar ﷺ Makkaga yetib kelganda birinchi boshlagan ishi — tahorat, soʻng Kaʼbani tavof qilish edi va uning niyati (yolgʻiz) umra emas edi (balki haj va umra birga)›», — dedi. Keyin Abu Bakr haj qildi va u birinchi boshlagan ishi — Kaʼbani tavof qilish edi va bu (yolgʻiz) umra emas edi (balki haj va umra birga). Soʻng Umar ham shunday qildi. Soʻng Usmon haj qildi va u birinchi boshlagan ishi — Kaʼbani tavof qilish edi va bu (yolgʻiz) umra emas edi. Soʻng Muoviya va Abdulloh ibn Umar ham shunday qildi. Men Ibn Zubayr bilan haj qildim va u birinchi boshlagan ishi — Kaʼbani tavof qilish edi va bu (yolgʻiz) umra emas edi (balki haj va umra birga). Soʻng men muhojirlar va ansorlarning ham shunday qilganini koʻrdim va bu (yolgʻiz) umra emas edi. Men shunday qilganini koʻrgan soʻnggi kishi — Ibn Umar edi va u birinchisini (hajni) tugatgach, boshqa umra qilmadi. Mana, Ibn Umar odamlar orasida hozir (turibdi)! Ular na undan, na avvalgi (zikr qilinganlar)dan birortasidan soʻraydi. Bu odamlarning hammasi Makkaga kirganda, Kaʼbani tavof qilmaguncha hech narsa bilan boshlamas va ehromdan chiqmas edi. Shubhasiz, men onam va xolam (Oisha)ni ham Makkaga kirganda, Kaʼbani tavof qilmasdan oldin hech narsa qilmaganini va ehromdan chiqmaganini koʻrdim. Onam menga — u, opasi (Oisha), Zubayr va falon-falonchi (kishilar) umra uchun ehrom bogʻlagani va ular (Hajarul-Asvad) burchagiga qoʻllarini surgach (yaʼni umrani tugatgach) ehromdan chiqganini — aytdi.Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Навфал ал-Қураший (Урвадан) ривоят қилади: Мен Урва ибн Зубайрдан (Пайғамбар ﷺ нинг ҳажи ҳақида) сўрадим. Урва: «Оиша ривоят қилди: ‹Пайғамбар ﷺ Маккага етиб келганда биринчи бошлаган иши — таҳорат, сўнг Каъбани тавоф қилиш эди ва унинг нияти (ёлғиз) умра эмас эди (балки ҳаж ва умра бирга)›», — деди. Кейин Абу Бакр ҳаж қилди ва у биринчи бошлаган иши — Каъбани тавоф қилиш эди ва бу (ёлғиз) умра эмас эди (балки ҳаж ва умра бирга). Сўнг Умар ҳам шундай қилди. Сўнг Усмон ҳаж қилди ва у биринчи бошлаган иши — Каъбани тавоф қилиш эди ва бу (ёлғиз) умра эмас эди. Сўнг Муовия ва Абдуллоҳ ибн Умар ҳам шундай қилди. Мен Ибн Зубайр билан ҳаж қилдим ва у биринчи бошлаган иши — Каъбани тавоф қилиш эди ва бу (ёлғиз) умра эмас эди (балки ҳаж ва умра бирга). Сўнг мен муҳожирлар ва ансорларнинг ҳам шундай қилганини кўрдим ва бу (ёлғиз) умра эмас эди. Мен шундай қилганини кўрган сўнгги киши — Ибн Умар эди ва у биринчисини (ҳажни) тугатгач, бошқа умра қилмади. Мана, Ибн Умар одамлар орасида ҳозир (турибди)! Улар на ундан, на аввалги (зикр қилинганлар)дан бирортасидан сўрайди. Бу одамларнинг ҳаммаси Маккага кирганда, Каъбани тавоф қилмагунча ҳеч нарса билан бошламас ва эҳромдан чиқмас эди. Шубҳасиз, мен онам ва холам (Оиша)ни ҳам Маккага кирганда, Каъбани тавоф қилмасдан олдин ҳеч нарса қилмаганини ва эҳромдан чиқмаганини кўрдим. Онам менга — у, опаси (Оиша), Зубайр ва фалон-фалончи (кишилар) умра учун эҳром боғлагани ва улар (Ҳажарул-Асвад) бурчагига қўлларини сургач (яъни умрани тугатгач) эҳромдан чиқганини — айтди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ قُلْتُ لِعَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا يَوْمَئِذٍ حَدِيثُ السِّنِّ أَرَأَيْتِ قَوْلَ اللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى ‏[quran sura="2" aya_start="158" aya_end="158"]{‏إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا‏}‏ فَلاَ أُرَى عَلَى أَحَدٍ شَيْئًا أَنْ لاَ يَطَّوَّفَ بِهِمَا‏.‏ فَقَالَتْ عَائِشَةُ كَلاَّ، لَوْ كَانَتْ كَمَا تَقُولُ كَانَتْ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ لاَ يَطَّوَّفَ بِهِمَا‏.‏ إِنَّمَا أُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَةُ فِي الأَنْصَارِ كَانُوا يُهِلُّونَ لِمَنَاةَ، وَكَانَتْ مَنَاةُ حَذْوَ قُدَيْدٍ، وَكَانُوا يَتَحَرَّجُونَ أَنْ يَطُوفُوا بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَلَمَّا جَاءَ الإِسْلاَمُ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="2" aya_start="158" aya_end="158"]{‏إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا‏}‏‏.‏ زَادَ سُفْيَانُ وَأَبُو مُعَاوِيَةَ عَنْ هِشَامٍ مَا أَتَمَّ اللَّهُ حَجَّ امْرِئٍ وَلاَ عُمْرَتَهُ لَمْ يَطُفْ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ‏.‏

Hishom ibn Urva (otasidan) rivoyat qiladi: Otam dedi: «Men yosh boʻlganimda, Paygʻambar ﷺ ning zavjasi Oishadan soʻradim: ‹Allohning: «Albatta, Safo va Marva — Allohning shiorlaridandir; bas, kim (Kaʼbani) haj qilsa yoki umra qilsa, ularning orasida tavof qilishi uning uchun gunoh emas» (Baqara, 158) — degan soʻzini qanday tushunasiz? Men (bundan) — kishi ularning orasida tavof qilmasa ham, hech zarar yoʻqligini (tushunaman)›. Oisha: ‹Yoʻq, agar sen aytgandek boʻlganda, (oyat): «Ularning orasida tavof qilmasa, gunoh emas», — boʻlishi kerak edi. Bu oyat — ansorlar haqida nozil boʻldi: ular Qudayd yaqiniga qoʻyilgan «Manot» (degan but) uchun ehrom bogʻlar va Safo hamda Marva tavofini (oʻziga) nomaʼqul deb bilar edi. Islom kelganda, ular bu haqda Allohning Rasuli ﷺ dan soʻradi; bas, Alloh: «Albatta, Safo va Marva — Allohning shiorlaridandir; bas, kim (Kaʼbani) haj qilsa yoki umra qilsa, ularning orasida tavof qilishi uning uchun gunoh emas» (Baqara, 158), — degan (oyatni) nozil qildi›, — dedi». Sufyon va Abu Muoviya Hishomdan (Oishadan) qoʻshdi: «Safo bilan Marva orasida tavof qilmagan kishining haji yoki umrasi — Alloh nazarida — toʻliq emas».Ҳишом ибн Урва (отасидан) ривоят қилади: Отам деди: «Мен ёш бўлганимда, Пайғамбар ﷺ нинг завжаси Оишадан сўрадим: ‹Аллоҳнинг: «Албатта, Сафо ва Марва — Аллоҳнинг шиорларидандир; бас, ким (Каъбани) ҳаж қилса ёки умра қилса, уларнинг орасида тавоф қилиши унинг учун гуноҳ эмас» (Бақара, 158) — деган сўзини қандай тушунасиз? Мен (бундан) — киши уларнинг орасида тавоф қилмаса ҳам, ҳеч зарар йўқлигини (тушунаман)›. Оиша: ‹Йўқ, агар сен айтгандек бўлганда, (оят): «Уларнинг орасида тавоф қилмаса, гуноҳ эмас», — бўлиши керак эди. Бу оят — ансорлар ҳақида нозил бўлди: улар Қудайд яқинига қўйилган «Манот» (деган бут) учун эҳром боғлар ва Сафо ҳамда Марва тавофини (ўзига) номаъқул деб билар эди. Ислом келганда, улар бу ҳақда Аллоҳнинг Расули ﷺ дан сўради; бас, Аллоҳ: «Албатта, Сафо ва Марва — Аллоҳнинг шиорларидандир; бас, ким (Каъбани) ҳаж қилса ёки умра қилса, уларнинг орасида тавоф қилиши унинг учун гуноҳ эмас» (Бақара, 158), — деган (оятни) нозил қилди›, — деди». Суфён ва Абу Муовия Ҳишомдан (Оишадан) қўшди: «Сафо билан Марва орасида тавоф қилмаган кишининг ҳажи ёки умраси — Аллоҳ назарида — тўлиқ эмас».

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّهُ سَمِعَ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ ـ رضى الله عنهما ـ يَوْمَ عَاشُورَاءَ عَامَ حَجَّ عَلَى الْمِنْبَرِ يَقُولُ يَا أَهْلَ الْمَدِينَةِ، أَيْنَ عُلَمَاؤُكُمْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ هَذَا يَوْمُ عَاشُورَاءَ، وَلَمْ يُكْتَبْ عَلَيْكُمْ صِيَامُهُ، وَأَنَا صَائِمٌ، فَمَنْ شَاءَ فَلْيَصُمْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيُفْطِرْ ‏"‏‏.‏

Humayd ibn Abdurrahmon (Muoviyadan) rivoyat qiladi: U Muoviya ibn Abu Sufyonning — haj qilgan yilida, Ashuro kuni, minbar ustida — shunday deganini eshitdi: «Ey Madina ahli! Ulamolaringiz qayerda? Men Allohning Rasuli ﷺ ning shunday deganini eshitdim: ‹Bu — Ashuro kuni. Alloh uning roʻzasini sizlarga farz qilmagan, lekin men uni roʻza tutyapman. Kim xohlasa, (bu kunda) roʻza tutsin; kim xohlamasa, roʻza tutmasin›».Ҳумайд ибн Абдурраҳмон (Муовиядан) ривоят қилади: У Муовия ибн Абу Суфённинг — ҳаж қилган йилида, Ашуро куни, минбар устида — шундай деганини эшитди: «Эй Мадина аҳли! Уламоларингиз қаерда? Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: ‹Бу — Ашуро куни. Аллоҳ унинг рўзасини сизларга фарз қилмаган, лекин мен уни рўза тутяпман. Ким хоҳласа, (бу кунда) рўза туцин; ким хоҳламаса, рўза тутмасин›».

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ كَانَ يُكْرِي مَزَارِعَهُ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَصَدْرًا مِنْ إِمَارَةِ مُعَاوِيَةَ‏.‏ ثُمَّ حُدِّثَ عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ كِرَاءِ الْمَزَارِعِ، فَذَهَبَ ابْنُ عُمَرَ إِلَى رَافِعٍ فَذَهَبْتُ مَعَهُ، فَسَأَلَهُ فَقَالَ نَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ كِرَاءِ الْمَزَارِعِ‏.‏ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ قَدْ عَلِمْتَ أَنَّا كُنَّا نُكْرِي مَزَارِعَنَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمَا عَلَى الأَرْبِعَاءِ وَبِشَىْءٍ مِنَ التِّبْنِ‏.‏

Nofiʼ (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Ibn Umar Abu Bakr, Umar, Usmon davrida va Muoviya (xalifaligi)ning dastlabki kunlarida oʻz dalalarini ijaraga berar edi. Soʻng unga — Paygʻambar ﷺ dalalarni ijaraga berishdan qaytargan, degan — Rofeʼ ibn Xadijning rivoyati aytildi. Ibn Umar Rofeʼning oldiga bordi va men unga hamroh boʻldim. U Rofeʼdan soʻradi va u — Paygʻambar ﷺ dalalarni ijaraga berishdan qaytargan, — deb javob berdi. Ibn Umar: «Sen bilasanki, biz dalalarimizni Allohning Rasuli ﷺ davrida — suv (ariq, daryo) boʻylaridagi hosilga va bir miqdor anjirga — ijaraga berar edik», — dedi.Нофиъ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Ибн Умар Абу Бакр, Умар, Усмон даврида ва Муовия (халифалиги)нинг дастлабки кунларида ўз далаларини ижарага берар эди. Сўнг унга — Пайғамбар ﷺ далаларни ижарага беришдан қайтарган, деган — Рофеъ ибн Хадижнинг ривояти айтилди. Ибн Умар Рофеънинг олдига борди ва мен унга ҳамроҳ бўлдим. У Рофеъдан сўради ва у — Пайғамбар ﷺ далаларни ижарага беришдан қайтарган, — деб жавоб берди. Ибн Умар: «Сен биласанки, биз далаларимизни Аллоҳнинг Расули ﷺ даврида — сув (ариқ, дарё) бўйларидаги ҳосилга ва бир миқдор анжирга — ижарага берар эдик», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ سَمِعْتُ الْحَسَنَ، يَقُولُ اسْتَقْبَلَ وَاللَّهِ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ مُعَاوِيَةَ بِكَتَائِبَ أَمْثَالِ الْجِبَالِ فَقَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ إِنِّي لأَرَى كَتَائِبَ لاَ تُوَلِّي حَتَّى تَقْتُلَ أَقْرَانَهَا‏.‏ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ ـ وَكَانَ وَاللَّهِ خَيْرَ الرَّجُلَيْنِ ـ أَىْ عَمْرُو إِنْ قَتَلَ هَؤُلاَءِ هَؤُلاَءِ وَهَؤُلاَءِ هَؤُلاَءِ مَنْ لِي بِأُمُورِ النَّاسِ مَنْ لِي بِنِسَائِهِمْ، مَنْ لِي بِضَيْعَتِهِمْ فَبَعَثَ إِلَيْهِ رَجُلَيْنِ مِنْ قُرَيْشٍ مِنْ بَنِي عَبْدِ شَمْسٍ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ سَمُرَةَ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَامِرِ بْنِ كُرَيْزٍ، فَقَالَ اذْهَبَا إِلَى هَذَا الرَّجُلِ فَاعْرِضَا عَلَيْهِ، وَقُولاَ لَهُ، وَاطْلُبَا إِلَيْهِ‏.‏ فَأَتَيَاهُ، فَدَخَلاَ عَلَيْهِ فَتَكَلَّمَا، وَقَالاَ لَهُ، فَطَلَبَا إِلَيْهِ، فَقَالَ لَهُمَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ إِنَّا بَنُو عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، قَدْ أَصَبْنَا مِنْ هَذَا الْمَالِ، وَإِنَّ هَذِهِ الأُمَّةَ قَدْ عَاثَتْ فِي دِمَائِهَا‏.‏ قَالاَ فَإِنَّهُ يَعْرِضُ عَلَيْكَ كَذَا وَكَذَا وَيَطْلُبُ إِلَيْكَ وَيَسْأَلُكَ‏.‏ قَالَ فَمَنْ لِي بِهَذَا قَالاَ نَحْنُ لَكَ بِهِ‏.‏ فَمَا سَأَلَهُمَا شَيْئًا إِلاَّ قَالاَ نَحْنُ لَكَ بِهِ‏.‏ فَصَالَحَهُ، فَقَالَ الْحَسَنُ وَلَقَدْ سَمِعْتُ أَبَا بَكْرَةَ يَقُولُ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْمِنْبَرِ وَالْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ إِلَى جَنْبِهِ، وَهْوَ يُقْبِلُ عَلَى النَّاسِ مَرَّةً وَعَلَيْهِ أُخْرَى وَيَقُولُ ‏"‏ إِنَّ ابْنِي هَذَا سَيِّدٌ، وَلَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يُصْلِحَ بِهِ بَيْنَ فِئَتَيْنِ عَظِيمَتَيْنِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ ‏"‏‏.‏ قَالَ لِي عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ إِنَّمَا ثَبَتَ لَنَا سَمَاعُ الْحَسَنِ مِنْ أَبِي بَكْرَةَ بِهَذَا الْحَدِيثِ‏.‏

Hasan al-Basriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Allohga qasamki, Hasan ibn Ali Muoviyaga qarshi — togʻlardek (ulkan) katta qoʻshinlarni boshlab chiqdi. Amr ibn Os (Muoviyaga): «Men, albatta, shunday qoʻshinlarni koʻryapmanki, ular oʻz raqiblarini oʻldirmay orqaga qaytmaydi», — dedi. Muoviya — u ikkovidan (haqiqatan) yaxshiroq edi — unga: «Ey Amr! Agar bular ularni oʻldirsa va ular bularni oʻldirsa, jamoat ishlari (boshqaruvi) uchun men bilan kim qoladi, ularning ayollari uchun men bilan kim qoladi, ularning bolalari uchun men bilan kim qoladi?» — dedi. Soʻng Muoviya — Abdi Shams (qabilasi)dan boʻlgan Abdurrahmon ibn Sumura va Abdulloh ibn Omir ibn Kurayz (degan) ikki qurayshlik kishini — Hasanning oldiga: «Mana shu kishining (Hasanning) oldiga boringlar, u bilan sulh muzokarasini olib boringlar, gaplashinglar va unga murojaat qilinglar», — deb yubordi. Bas, ular Hasanning oldiga borib, u bilan gaplashdi va undan — sulhni qabul qilishni — soʻradi. Hasan: «Biz — Abdulmuttalib avlodi — molu boylikka ega boʻldik va odamlar oʻldirish hamda buzgʻunchilikka berildi (faqat pul ularni tinchlantiradi)», — dedi. Ular Hasanga: «Muoviya senga shunday-shunday (narsa) taklif qiladi va senga murojaat qilib, sulhni qabul qilishni iltimos qiladi», — dedi. Hasan ularga: «Lekin sizlar aytgan (narsaga) kim javobgar (kafil) boʻladi?» — dedi. Ular: «Biz unga javobgar boʻlamiz», — dedi. Bas, Hasan nima soʻrasa, ular: «Biz buni sen uchun (kafil boʻlib) bajaramiz», — dedi. Shunday qilib, Hasan Muoviya bilan sulh tuzdi. Hasan (al-Basriy): «Men Abu Bakra (Nufayʼ)ning shunday deganini eshitdim: ‹Men Allohning Rasuli ﷺ ni minbarda koʻrdim va Hasan ibn Ali uning yonida edi. Paygʻambar ﷺ goh odamlarga, goh Hasan ibn Aliga qarab: «Mening mana shu oʻgʻlim — sayyid (ulugʻ)(dir) va Alloh u orqali musulmonlarning ikki katta guruhini yarashtirishi mumkin», — der edi›», — dedi.Ҳасан ал-Басрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Аллоҳга қасамки, Ҳасан ибн Али Муовияга қарши — тоғлардек (улкан) катта қўшинларни бошлаб чиқди. Амр ибн Ос (Муовияга): «Мен, албатта, шундай қўшинларни кўряпманки, улар ўз рақибларини ўлдирмай орқага қайтмайди», — деди. Муовия — у икковидан (ҳақиқатан) яхшироқ эди — унга: «Эй Амр! Агар булар уларни ўлдирса ва улар буларни ўлдирса, жамоат ишлари (бошқаруви) учун мен билан ким қолади, уларнинг аёллари учун мен билан ким қолади, уларнинг болалари учун мен билан ким қолади?» — деди. Сўнг Муовия — Абди Шамс (қабиласи)дан бўлган Абдурраҳмон ибн Сумура ва Абдуллоҳ ибн Омир ибн Курайз (деган) икки қурайшлик кишини — Ҳасаннинг олдига: «Мана шу кишининг (Ҳасаннинг) олдига боринглар, у билан сулҳ музокарасини олиб боринглар, гаплашинглар ва унга мурожаат қилинглар», — деб юборди. Бас, улар Ҳасаннинг олдига бориб, у билан гаплашди ва ундан — сулҳни қабул қилишни — сўради. Ҳасан: «Биз — Абдулмутталиб авлоди — молу бойликка эга бўлдик ва одамлар ўлдириш ҳамда бузғунчиликка берилди (фақат пул уларни тинчлантиради)», — деди. Улар Ҳасанга: «Муовия сенга шундай-шундай (нарса) таклиф қилади ва сенга мурожаат қилиб, сулҳни қабул қилишни илтимос қилади», — деди. Ҳасан уларга: «Лекин сизлар айтган (нарсага) ким жавобгар (кафил) бўлади?» — деди. Улар: «Биз унга жавобгар бўламиз», — деди. Бас, Ҳасан нима сўраса, улар: «Биз буни сен учун (кафил бўлиб) бажарамиз», — деди. Шундай қилиб, Ҳасан Муовия билан сулҳ тузди. Ҳасан (ал-Басрий): «Мен Абу Бакра (Нуфайъ)нинг шундай деганини эшитдим: ‹Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ ни минбарда кўрдим ва Ҳасан ибн Али унинг ёнида эди. Пайғамбар ﷺ гоҳ одамларга, гоҳ Ҳасан ибн Алига қараб: «Менинг мана шу ўғлим — саййид (улуғ)(дир) ва Аллоҳ у орқали мусулмонларнинг икки катта гуруҳини яраштириши мумкин», — дер эди›», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ حُذَيْفَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اكْتُبُوا لِي مَنْ تَلَفَّظَ بِالإِسْلاَمِ مِنَ النَّاسِ ‏"‏‏.‏ فَكَتَبْنَا لَهُ أَلْفًا وَخَمْسَمِائَةِ رَجُلٍ، فَقُلْنَا نَخَافُ وَنَحْنُ أَلْفٌ وَخَمْسُمِائَةٍ فَلَقَدْ رَأَيْتُنَا ابْتُلِينَا حَتَّى إِنَّ الرَّجُلَ لَيُصَلِّي وَحْدَهُ وَهْوَ خَائِفٌ‏.‏ حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، فَوَجَدْنَاهُمْ خَمْسَمِائَةٍ‏.‏ قَالَ أَبُو مُعَاوِيَةَ مَا بَيْنَ سِتِّمِائَةٍ إِلَى سَبْعِمِائَةٍ‏.‏

Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ (bizga): «Oʻzlarini musulmon deb eʼlon qilgan kishilarning ismlarini (roʻyxatga) yozinglar», — dedi. Bas, biz bir ming besh yuz kishini (roʻyxatga) yozdik. Soʻng biz: «Biz bir ming besh yuz (kishi) boʻla turib, (kofirlardan) qoʻrqamizmi?» — deb hayron boʻldik. Shubhasiz, biz oʻzimizning shunday ogʻir sinovlarga duch kelganimizni koʻrdikki, (oʻshanda) kishi qoʻrquv (xavf) tufayli namozni yolgʻiz oʻqishga (majbur boʻlardi). Aʼmash (rahimahulloh): «Biz (musulmonlarni roʻyxatga olib) ularni besh yuz (kishi) topdik», — dedi. Abu Muoviya esa: «Olti yuzdan yetti yuzgacha», — dedi.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ (бизга): «Ўзларини мусулмон деб эълон қилган кишиларнинг исмларини (рўйхатга) ёзинглар», — деди. Бас, биз бир минг беш юз кишини (рўйхатга) ёздик. Сўнг биз: «Биз бир минг беш юз (киши) бўла туриб, (кофирлардан) қўрқамизми?» — деб ҳайрон бўлдик. Шубҳасиз, биз ўзимизнинг шундай оғир синовларга дуч келганимизни кўрдикки, (ўшанда) киши қўрқув (хавф) туфайли намозни ёлғиз ўқишга (мажбур бўларди). Аъмаш (раҳимаҳуллоҳ): «Биз (мусулмонларни рўйхатга олиб) уларни беш юз (киши) топдик», — деди. Абу Муовия эса: «Олти юздан етти юзгача», — деди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ قُلْتُ لأَبِي أُسَامَةَ أَحَدَّثَكُمْ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ لَمَّا وَقَفَ الزُّبَيْرُ يَوْمَ الْجَمَلِ دَعَانِي، فَقُمْتُ إِلَى جَنْبِهِ فَقَالَ يَا بُنَىِّ، إِنَّهُ لاَ يُقْتَلُ الْيَوْمَ إِلاَّ ظَالِمٌ أَوْ مَظْلُومٌ، وَإِنِّي لاَ أُرَانِي إِلاَّ سَأُقْتَلُ الْيَوْمَ مَظْلُومًا، وَإِنَّ مِنْ أَكْبَرِ هَمِّي لَدَيْنِي، أَفَتُرَى يُبْقِي دَيْنُنَا مِنْ مَالِنَا شَيْئًا فَقَالَ يَا بُنَىِّ بِعْ مَالَنَا فَاقْضِ دَيْنِي‏.‏ وَأَوْصَى بِالثُّلُثِ، وَثُلُثِهِ لِبَنِيهِ، يَعْنِي عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ يَقُولُ ثُلُثُ الثُّلُثِ، فَإِنْ فَضَلَ مِنْ مَالِنَا فَضْلٌ بَعْدَ قَضَاءِ الدَّيْنِ شَىْءٌ فَثُلُثُهُ لِوَلَدِكَ‏.‏ قَالَ هِشَامٌ وَكَانَ بَعْضُ وَلَدِ عَبْدِ اللَّهِ قَدْ وَازَى بَعْضَ بَنِي الزُّبَيْرِ خُبَيْبٌ وَعَبَّادٌ، وَلَهُ يَوْمَئِذٍ تِسْعَةُ بَنِينَ وَتِسْعُ بَنَاتٍ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فَجَعَلَ يُوصِينِي بِدَيْنِهِ وَيَقُولُ يَا بُنَىِّ، إِنْ عَجَزْتَ عَنْهُ فِي شَىْءٍ فَاسْتَعِنْ عَلَيْهِ مَوْلاَىَ‏.‏ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا دَرَيْتُ مَا أَرَادَ حَتَّى قُلْتُ يَا أَبَتِ مَنْ مَوْلاَكَ قَالَ اللَّهُ‏.‏ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا وَقَعْتُ فِي كُرْبَةٍ مِنْ دَيْنِهِ إِلاَّ قُلْتُ يَا مَوْلَى الزُّبَيْرِ، اقْضِ عَنْهُ دَيْنَهُ‏.‏ فَيَقْضِيهِ، فَقُتِلَ الزُّبَيْرُ ـ رضى الله عنه ـ وَلَمْ يَدَعْ دِينَارًا وَلاَ دِرْهَمًا، إِلاَّ أَرَضِينَ مِنْهَا الْغَابَةُ، وَإِحْدَى عَشْرَةَ دَارًا بِالْمَدِينَةِ، وَدَارَيْنِ بِالْبَصْرَةِ، وَدَارًا بِالْكُوفَةِ، وَدَارًا بِمِصْرَ‏.‏ قَالَ وَإِنَّمَا كَانَ دَيْنُهُ الَّذِي عَلَيْهِ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ يَأْتِيهِ بِالْمَالِ فَيَسْتَوْدِعُهُ إِيَّاهُ فَيَقُولُ الزُّبَيْرُ لاَ وَلَكِنَّهُ سَلَفٌ، فَإِنِّي أَخْشَى عَلَيْهِ الضَّيْعَةَ، وَمَا وَلِيَ إِمَارَةً قَطُّ وَلاَ جِبَايَةَ خَرَاجٍ وَلاَ شَيْئًا، إِلاَّ أَنْ يَكُونَ فِي غَزْوَةٍ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَوْ مَعَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ ـ رضى الله عنهم ـ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ فَحَسَبْتُ مَا عَلَيْهِ مِنَ الدَّيْنِ فَوَجَدْتُهُ أَلْفَىْ أَلْفٍ وَمِائَتَىْ أَلْفٍ قَالَ فَلَقِيَ حَكِيمُ بْنُ حِزَامٍ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ فَقَالَ يَا ابْنَ أَخِي، كَمْ عَلَى أَخِي مِنَ الدَّيْنِ فَكَتَمَهُ‏.‏ فَقَالَ مِائَةُ أَلْفٍ‏.‏ فَقَالَ حَكِيمٌ وَاللَّهِ مَا أُرَى أَمْوَالَكُمْ تَسَعُ لِهَذِهِ‏.‏ فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ أَفَرَأَيْتَكَ إِنْ كَانَتْ أَلْفَىْ أَلْفٍ وَمِائَتَىْ أَلْفٍ قَالَ مَا أُرَاكُمْ تُطِيقُونَ هَذَا، فَإِنْ عَجَزْتُمْ عَنْ شَىْءٍ مِنْهُ فَاسْتَعِينُوا بِي‏.‏ قَالَ وَكَانَ الزُّبَيْرُ اشْتَرَى الْغَابَةَ بِسَبْعِينَ وَمِائَةِ أَلْفٍ، فَبَاعَهَا عَبْدُ اللَّهِ بِأَلْفِ أَلْفٍ وَسِتِّمِائَةِ أَلْفٍ ثُمَّ قَامَ فَقَالَ مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ حَقٌّ فَلْيُوَافِنَا بِالْغَابَةِ، فَأَتَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ، وَكَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ أَرْبَعُمِائَةِ أَلْفٍ فَقَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ إِنْ شِئْتُمْ تَرَكْتُهَا لَكُمْ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ لاَ‏.‏ قَالَ فَإِنْ شِئْتُمْ جَعَلْتُمُوهَا فِيمَا تُؤَخِّرُونَ إِنْ أَخَّرْتُمْ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لاَ‏.‏ قَالَ قَالَ فَاقْطَعُوا لِي قِطْعَةً‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَكَ مِنْ هَا هُنَا إِلَى هَا هُنَا‏.‏ قَالَ فَبَاعَ مِنْهَا فَقَضَى دَيْنَهُ فَأَوْفَاهُ، وَبَقِيَ مِنْهَا أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَنِصْفٌ، فَقَدِمَ عَلَى مُعَاوِيَةَ وَعِنْدَهُ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ وَالْمُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيْرِ وَابْنُ زَمْعَةَ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ كَمْ قُوِّمَتِ الْغَابَةُ قَالَ كُلُّ سَهْمٍ مِائَةَ أَلْفٍ‏.‏ قَالَ كَمْ بَقِيَ قَالَ أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَنِصْفٌ‏.‏ قَالَ الْمُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيْرِ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ‏.‏ قَالَ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ زَمْعَةَ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ‏.‏ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ كَمْ بَقِيَ فَقَالَ سَهْمٌ وَنِصْفٌ‏.‏ قَالَ أَخَذْتُهُ بِخَمْسِينَ وَمِائَةِ أَلْفٍ‏.‏ قَالَ وَبَاعَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ نَصِيبَهُ مِنْ مُعَاوِيَةَ بِسِتِّمِائَةِ أَلْفٍ، فَلَمَّا فَرَغَ ابْنُ الزُّبَيْرِ مِنْ قَضَاءِ دَيْنِهِ قَالَ بَنُو الزُّبَيْرِ اقْسِمْ بَيْنَنَا مِيرَاثَنَا‏.‏ قَالَ لاَ، وَاللَّهِ لاَ أَقْسِمُ بَيْنَكُمْ حَتَّى أُنَادِيَ بِالْمَوْسِمِ أَرْبَعَ سِنِينَ أَلاَ مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ دَيْنٌ فَلْيَأْتِنَا فَلْنَقْضِهِ‏.‏ قَالَ فَجَعَلَ كَلَّ سَنَةٍ يُنَادِي بِالْمَوْسِمِ، فَلَمَّا مَضَى أَرْبَعُ سِنِينَ قَسَمَ بَيْنَهُمْ قَالَ فَكَانَ لِلزُّبَيْرِ أَرْبَعُ نِسْوَةٍ، وَرَفَعَ الثُّلُثَ، فَأَصَابَ كُلَّ امْرَأَةٍ أَلْفُ أَلْفٍ وَمِائَتَا أَلْفٍ، فَجَمِيعُ مَالِهِ خَمْسُونَ أَلْفَ أَلْفٍ وَمِائَتَا أَلْفٍ‏.‏

Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Zubayr Jamal jangida (oʻrnidan) turganda, u meni chaqirdi va men uning yonida turdim; u menga: «Ey oʻgʻlim! Bugun (kimdir) — yo zolim, yo mazlum sifatida — oʻldiriladi. Men oʻzimni mazlum sifatida oʻldirilaman deb koʻraman. Eng katta tashvishim — qarzlarim. Sen nima deb oʻylaysan, agar qarzlarni toʻlasak, pulimizdan bizga biror narsa qoladimi?» — dedi. Zubayr qoʻshdi: «Ey oʻgʻlim! Mulkimizni sotib, qarzlarimni toʻla». Soʻng Zubayr mulkining uchdan birini vasiyat qildi va oʻsha (uchdan bir) qismning uchdan birini oʻgʻillariga — yaʼni Abdullohning oʻgʻillariga — vasiyat qildi. U: «Uchdan birning uchdan biri. Agar qarzlar toʻlangandan keyin biror mulk qolsa, (qolganning uchdan birining) uchdan biri sening oʻgʻillaringga berilsin», — dedi (Rivoyatchi Hishom qoʻshdi: «Abdullohning baʼzi oʻgʻillari Zubayrning oʻgʻillari bilan tengdosh edi — masalan, Xubayb va Abbos. Abdullohning oʻshanda toʻqqiz oʻgʻli va toʻqqiz qizi bor edi»). (Rivoyatchi Abdulloh qoʻshdi:) Otam (Zubayr) — qarzlariga eʼtiborimni qaratib: «Agar sen qarzlarning bir qismini toʻlay olmasang, mening Xojam (Mavlom)dan yordam soʻra», — der edi. Allohga qasamki! Men — ‹Otajon! Sizning Xojangiz kim?› — deb soʻragunimcha, u nimani nazarda tutganini tushunmadim. U: «Alloh (mening Xojam)», — dedi. Allohga qasamki, qachon men uning qarzlari borasida biror qiyinchilikka duch kelsam, ‹Ey Zubayrning Xojasi! Uning qarzini uning nomidan toʻla›, — der edim va Alloh (menga) uni toʻlashga (yordam berardi). Zubayr — na dinor, na dirham qoldirib (vafot etdi); faqat ikki parcha yer — biri Gʻoba (deb atalardi), Madinada oʻn bitta uy, Basrada ikkita, Kufada bitta va Misrda bitta (uy) qoldirdi. Aslida, uning zimmasidagi qarzning manbai shuki — agar kimdir unga biror pulni omonat (sifatida saqlash) uchun keltirsa, Zubayr: ‹Yoʻq, (men uni omonat sifatida saqlamayman), balki uni qarz sifatida olaman — chunki men uning yoʻqolib qolishidan qoʻrqaman›, — der edi. Zubayr hech qachon hokim yoki xiroj (soliq) yigʻuvchi yoki shunga oʻxshash biror (lavozimga) tayinlanmagan edi; balki u oʻz molini — Paygʻambar ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon bilan birga ishtirok etgan muqaddas janglarda (qoʻlga kiritgan oʻljadan) — toʻplagan edi. (Abdulloh ibn Zubayr qoʻshdi:) Men uning qarzini sanaganimda, u ikki million ikki yuz ming (dirham) boʻlib chiqdi. (Rivoyatchi qoʻshdi:) Hakim ibn Hizom Abdulloh ibn Zubayrni uchratib: «Ey jiyanim! Akamning qarzi qancha?» — deb soʻradi. Abdulloh uni sir saqlab: «Yuz ming», — dedi. Hakim: «Allohga qasamki! Menimcha, mulking buni qoplamaydi», — dedi. Shunda Abdulloh unga: «Agar u ikki million ikki yuz ming boʻlsachi?» — dedi. Hakim: «Menimcha, sen buni toʻlay olmaysan; bas, agar uning hammasini toʻlay olmasang, men senga yordam beraman», — dedi. Zubayr Gʻobani allaqachon bir yuz yetmish mingga sotib olgan edi. Abdulloh uni bir million olti yuz mingga sotdi. Soʻng u odamlarni chaqirib: «Zubayrda biror pul haqqi (talabi) boʻlgan har bir kishi bizning oldimizga — Gʻobaga kelsin», — dedi. Uning oldiga Abdulloh ibn Jaʼfar keldi — Zubayr unga toʻrt yuz ming qarzdor edi. U Abdulloh ibn Zubayrga: «Agar xohlasang, men senga qarzni kechaman», — dedi. Abdulloh (ibn Zubayr): «Yoʻq», — dedi. Soʻng Ibn Jaʼfar: «Agar xohlasang, (toʻlovni) keyinga qoldirishing mumkin», — dedi. Ibn Zubayr: «Yoʻq», — dedi. Abdulloh ibn Jaʼfar: «Unday boʻlsa, menga bir parcha yer ber», — dedi. Abdulloh ibn Zubayr (unga): «Mana shu joydan mana shu joygacha boʻlgan yer — seniki», — dedi. Bas, Abdulloh ibn Zubayr mulkning (jumladan uylarning) baʼzilarini sotib, qarzini toʻliq toʻladi va yerdan (yaʼni Gʻobadan) toʻrt yarim ulushni saqlab qoldi. Soʻng u Muoviyaning oldiga bordi — Amr ibn Usmon, Munzir ibn Zubayr va Ibn Zamʼa u bilan oʻtirgan edi. Muoviya: «Gʻobani qancha narxga baholading?» — dedi. U: «Har bir ulushni yuz mingga», — dedi. Muoviya: «Necha ulush qolgan?» — dedi. Abdulloh: «Toʻrt yarim ulush», — dedi. Munzir ibn Zubayr: «Men bir ulushni yuz mingga sotib olmoqchiman», — dedi. Amr ibn Usmon: «Men bir ulushni yuz mingga sotib olmoqchiman», — dedi. Ibn Zamʼa: «Men bir ulushni yuz mingga sotib olmoqchiman», — dedi. Muoviya: «Endi qancha qoldi?» — dedi. Abdulloh: «Bir yarim ulush», — dedi. Muoviya: «Men uni bir yuz ellik mingga sotib olmoqchiman», — dedi. Abdulloh oʻz ulushini (ham) Muoviyaga olti yuz mingga sotdi. Ibn Zubayr barcha qarzlarni toʻlab boʻlganda, Zubayrning oʻgʻillari unga: «Merosimizni biz orasida taqsimla», — dedi. U: «Yoʻq, Allohga qasamki, men — toʻrtta ketma-ket haj mavsumida: ‹Zubayrda pul haqqi boʻlganlar kelsin — biz ularga qarzini toʻlaylik›, — deb eʼlon qilmagunimcha — uni sizlar orasida taqsimlamayman», — dedi. Bas, u har haj mavsumida buni ommaga eʼlon qila boshladi va toʻrt yil oʻtganda, merosni vorislar orasida taqsimladi. Zubayrning toʻrtta xotini bor edi va mulkning uchdan biri (vasiyat boʻyicha) chiqarib tashlangandan keyin, uning har bir xotini bir million ikki yuz ming (dirham) oldi. Demak, uning mulkining umumiy miqdori ellik million ikki yuz ming (dirham) edi.Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Зубайр Жамал жангида (ўрнидан) турганда, у мени чақирди ва мен унинг ёнида турдим; у менга: «Эй ўғлим! Бугун (кимдир) — ё золим, ё мазлум сифатида — ўлдирилади. Мен ўзимни мазлум сифатида ўлдириламан деб кўраман. Энг катта ташвишим — қарзларим. Сен нима деб ўйлайсан, агар қарзларни тўласак, пулимиздан бизга бирор нарса қоладими?» — деди. Зубайр қўшди: «Эй ўғлим! Мулкимизни сотиб, қарзларимни тўла». Сўнг Зубайр мулкининг учдан бирини васият қилди ва ўша (учдан бир) қисмнинг учдан бирини ўғилларига — яъни Абдуллоҳнинг ўғилларига — васият қилди. У: «Учдан бирнинг учдан бири. Агар қарзлар тўлангандан кейин бирор мулк қолса, (қолганнинг учдан бирининг) учдан бири сенинг ўғилларингга берилсин», — деди (Ривоятчи Ҳишом қўшди: «Абдуллоҳнинг баъзи ўғиллари Зубайрнинг ўғиллари билан тенгдош эди — масалан, Хубайб ва Аббос. Абдуллоҳнинг ўшанда тўққиз ўғли ва тўққиз қизи бор эди»). (Ривоятчи Абдуллоҳ қўшди:) Отам (Зубайр) — қарзларига эътиборимни қаратиб: «Агар сен қарзларнинг бир қисмини тўлай олмасанг, менинг Хожам (Мавлом)дан ёрдам сўра», — дер эди. Аллоҳга қасамки! Мен — ‹Отажон! Сизнинг Хожангиз ким?› — деб сўрагунимча, у нимани назарда тутганини тушунмадим. У: «Аллоҳ (менинг Хожам)», — деди. Аллоҳга қасамки, қачон мен унинг қарзлари борасида бирор қийинчиликка дуч келсам, ‹Эй Зубайрнинг Хожаси! Унинг қарзини унинг номидан тўла›, — дер эдим ва Аллоҳ (менга) уни тўлашга (ёрдам берарди). Зубайр — на динор, на дирҳам қолдириб (вафот этди); фақат икки парча ер — бири Ғоба (деб аталарди), Мадинада ўн битта уй, Басрада иккита, Куфада битта ва Мисрда битта (уй) қолдирди. Аслида, унинг зиммасидаги қарзнинг манбаи шуки — агар кимдир унга бирор пулни омонат (сифатида сақлаш) учун келтирса, Зубайр: ‹Йўқ, (мен уни омонат сифатида сақламайман), балки уни қарз сифатида оламан — чунки мен унинг йўқолиб қолишидан қўрқаман›, — дер эди. Зубайр ҳеч қачон ҳоким ёки хирож (солиқ) йиғувчи ёки шунга ўхшаш бирор (лавозимга) тайинланмаган эди; балки у ўз молини — Пайғамбар ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон билан бирга иштирок этган муқаддас жангларда (қўлга киритган ўлжадан) — тўплаган эди. (Абдуллоҳ ибн Зубайр қўшди:) Мен унинг қарзини санаганимда, у икки миллион икки юз минг (дирҳам) бўлиб чиқди. (Ривоятчи қўшди:) Ҳаким ибн Ҳизом Абдуллоҳ ибн Зубайрни учратиб: «Эй жияним! Акамнинг қарзи қанча?» — деб сўради. Абдуллоҳ уни сир сақлаб: «Юз минг», — деди. Ҳаким: «Аллоҳга қасамки! Менимча, мулкинг буни қопламайди», — деди. Шунда Абдуллоҳ унга: «Агар у икки миллион икки юз минг бўлсачи?» — деди. Ҳаким: «Менимча, сен буни тўлай олмайсан; бас, агар унинг ҳаммасини тўлай олмасанг, мен сенга ёрдам бераман», — деди. Зубайр Ғобани аллақачон бир юз етмиш мингга сотиб олган эди. Абдуллоҳ уни бир миллион олти юз мингга сотди. Сўнг у одамларни чақириб: «Зубайрда бирор пул ҳаққи (талаби) бўлган ҳар бир киши бизнинг олдимизга — Ғобага келсин», — деди. Унинг олдига Абдуллоҳ ибн Жаъфар келди — Зубайр унга тўрт юз минг қарздор эди. У Абдуллоҳ ибн Зубайрга: «Агар хоҳласанг, мен сенга қарзни кечаман», — деди. Абдуллоҳ (ибн Зубайр): «Йўқ», — деди. Сўнг Ибн Жаъфар: «Агар хоҳласанг, (тўловни) кейинга қолдиришинг мумкин», — деди. Ибн Зубайр: «Йўқ», — деди. Абдуллоҳ ибн Жаъфар: «Ундай бўлса, менга бир парча ер бер», — деди. Абдуллоҳ ибн Зубайр (унга): «Мана шу жойдан мана шу жойгача бўлган ер — сеники», — деди. Бас, Абдуллоҳ ибн Зубайр мулкнинг (жумладан уйларнинг) баъзиларини сотиб, қарзини тўлиқ тўлади ва ердан (яъни Ғобадан) тўрт ярим улушни сақлаб қолди. Сўнг у Муовиянинг олдига борди — Амр ибн Усмон, Мунзир ибн Зубайр ва Ибн Замъа у билан ўтирган эди. Муовия: «Ғобани қанча нархга баҳоладинг?» — деди. У: «Ҳар бир улушни юз мингга», — деди. Муовия: «Неча улуш қолган?» — деди. Абдуллоҳ: «Тўрт ярим улуш», — деди. Мунзир ибн Зубайр: «Мен бир улушни юз мингга сотиб олмоқчиман», — деди. Амр ибн Усмон: «Мен бир улушни юз мингга сотиб олмоқчиман», — деди. Ибн Замъа: «Мен бир улушни юз мингга сотиб олмоқчиман», — деди. Муовия: «Энди қанча қолди?» — деди. Абдуллоҳ: «Бир ярим улуш», — деди. Муовия: «Мен уни бир юз эллик мингга сотиб олмоқчиман», — деди. Абдуллоҳ ўз улушини (ҳам) Муовияга олти юз мингга сотди. Ибн Зубайр барча қарзларни тўлаб бўлганда, Зубайрнинг ўғиллари унга: «Меросимизни биз орасида тақсимла», — деди. У: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, мен — тўртта кетма-кет ҳаж мавсумида: ‹Зубайрда пул ҳаққи бўлганлар келсин — биз уларга қарзини тўлайлик›, — деб эълон қилмагунимча — уни сизлар орасида тақсимламайман», — деди. Бас, у ҳар ҳаж мавсумида буни оммага эълон қила бошлади ва тўрт йил ўтганда, меросни ворислар орасида тақсимлади. Зубайрнинг тўртта хотини бор эди ва мулкнинг учдан бири (васият бўйича) чиқариб ташлангандан кейин, унинг ҳар бир хотини бир миллион икки юз минг (дирҳам) олди. Демак, унинг мулкининг умумий миқдори эллик миллион икки юз минг (дирҳам) эди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ سَمِعْتُ عَمْرًا، قَالَ كُنْتُ جَالِسًا مَعَ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ وَعَمْرِو بْنِ أَوْسٍ، فَحَدَّثَهُمَا بَجَالَةُ، سَنَةَ سَبْعِينَ ـ عَامَ حَجَّ مُصْعَبُ بْنُ الزُّبَيْرِ بِأَهْلِ الْبَصْرَةِ ـ عِنْدَ دَرَجِ زَمْزَمَ قَالَ كُنْتُ كَاتِبًا لِجَزْءِ بْنِ مُعَاوِيَةَ عَمِّ الأَحْنَفِ، فَأَتَانَا كِتَابُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَبْلَ مَوْتِهِ بِسَنَةٍ فَرِّقُوا بَيْنَ كُلِّ ذِي مَحْرَمٍ مِنَ الْمَجُوسِ‏.‏ وَلَمْ يَكُنْ عُمَرُ أَخَذَ الْجِزْيَةَ مِنَ الْمَجُوسِ‏.‏ حَتَّى شَهِدَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَخَذَهَا مِنْ مَجُوسِ هَجَرٍ‏.‏

Amr ibn Dinor (Bajala orqali) rivoyat qiladi: Men Jobir ibn Zayd va Amr ibn Avs bilan oʻtirgan edim va Bajala — hijriy 70-yilda, Musʼab ibn Zubayr Basra hojilarining boshligʻi boʻlgan yilda — ularga rivoyat qilardi. Biz Zamzam (qudugʻi) zinapoyalarida oʻtirgan edik va Bajala: «Men — Ahnafning amakisi Juz ibn Muoviyaning kotibi edim. Umar ibn Xattobdan — uning vafotidan bir yil oldin — bir maktub keldi va u oʻqildi: ‹Majusiylar orasidagi yaqin qarindoshlar oʻrtasida tuzilgan har bir nikohni bekor qilinglar (Islomda harom hisoblangan nikohlar; bunday qarindosh — zu-mahram deb ataladi)›. Umar — to Abdurrahmon ibn Avf: ‹Allohning Rasuli ﷺ Hajar majusiylaridan jizya olgan›, — deb guvohlik berguncha — majusiy kofirlardan jizya olmagan edi», — dedi.Амр ибн Динор (Бажала орқали) ривоят қилади: Мен Жобир ибн Зайд ва Амр ибн Авс билан ўтирган эдим ва Бажала — ҳижрий 70-йилда, Мусъаб ибн Зубайр Басра ҳожиларининг бошлиғи бўлган йилда — уларга ривоят қиларди. Биз Замзам (қудуғи) зинапояларида ўтирган эдик ва Бажала: «Мен — Аҳнафнинг амакиси Жуз ибн Муовиянинг котиби эдим. Умар ибн Хаттобдан — унинг вафотидан бир йил олдин — бир мактуб келди ва у ўқилди: ‹Мажусийлар орасидаги яқин қариндошлар ўртасида тузилган ҳар бир никоҳни бекор қилинглар (Исломда ҳаром ҳисобланган никоҳлар; бундай қариндош — зу-маҳрам деб аталади)›. Умар — то Абдурраҳмон ибн Авф: ‹Аллоҳнинг Расули ﷺ Ҳажар мажусийларидан жизя олган›, — деб гувоҳлик бергунча — мажусий кофирлардан жизя олмаган эди», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّهُ سَمِعَ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ،، عَامَ حَجَّ عَلَى الْمِنْبَرِ، فَتَنَاوَلَ قُصَّةً مِنْ شَعَرٍ وَكَانَتْ فِي يَدَىْ حَرَسِيٍّ فَقَالَ يَا أَهْلَ الْمَدِينَةِ، أَيْنَ عُلَمَاؤُكُمْ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَنْهَى عَنْ مِثْلِ هَذِهِ، وَيَقُولُ ‏"‏ إِنَّمَا هَلَكَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ حِينَ اتَّخَذَهَا نِسَاؤُهُمْ ‏"‏‏.‏

Humayd ibn Abdurrahmon (Muoviyadan) rivoyat qiladi: U — Muoviya ibn Abu Sufyonning, oʻzi haj qilgan yili, minbarda (gapirayotganini) eshitdi. U bir mulozim qoʻlidagi bir tutam (yasama) sochni olib: «Ey Madina ahli! Sizning olimlaringiz qani? Men Paygʻambar ﷺ ning — mana shunday narsani (yaʼni yasama soch ishlatishni) man qilayotganini — eshitdim; va u zot: ‹Bani Isroil — ularning ayollari mana shu odatni (yaʼni sochni uzaytirish uchun yasama soch ishlatishni) qilganda — halok boʻldi›, — derdi», — dedi.Ҳумайд ибн Абдурраҳмон (Муовиядан) ривоят қилади: У — Муовия ибн Абу Суфённинг, ўзи ҳаж қилган йили, минбарда (гапираётганини) эшитди. У бир мулозим қўлидаги бир тутам (ясама) сочни олиб: «Эй Мадина аҳли! Сизнинг олимларингиз қани? Мен Пайғамбар ﷺ нинг — мана шундай нарсани (яъни ясама соч ишлатишни) ман қилаётганини — эшитдим; ва у зот: ‹Бани Исроил — уларнинг аёллари мана шу одатни (яъни сочни узайтириш учун ясама соч ишлатишни) қилганда — ҳалок бўлди›, — дерди», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ كَانَ مُحَمَّدُ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ يُحَدِّثُ أَنَّهُ بَلَغَ مُعَاوِيَةَ وَهْوَ عِنْدَهُ فِي وَفْدٍ مِنْ قُرَيْشٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ يُحَدِّثُ أَنَّهُ سَيَكُونُ مَلِكٌ مِنْ قَحْطَانَ، فَغَضِبَ مُعَاوِيَةُ، فَقَامَ فَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ، ثُمَّ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّهُ بَلَغَنِي أَنَّ رِجَالاً مِنْكُمْ يَتَحَدَّثُونَ أَحَادِيثَ لَيْسَتْ فِي كِتَابِ اللَّهِ، وَلاَ تُؤْثَرُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَأُولَئِكَ جُهَّالُكُمْ، فَإِيَّاكُمْ وَالأَمَانِيَّ الَّتِي تُضِلُّ أَهْلَهَا، فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ هَذَا الأَمْرَ فِي قُرَيْشٍ، لاَ يُعَادِيهِمْ أَحَدٌ إِلاَّ كَبَّهُ اللَّهُ عَلَى وَجْهِهِ، مَا أَقَامُوا الدِّينَ ‏"‏‏.‏

Muhammad ibn Jubayr ibn Mutʼim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Qurayshdan (boʻlgan) bir delegatsiya bilan Muoviyaning oldida boʻlganda, Muoviya — Abdulloh ibn Amr ibn al-Os: ‹Qahton qabilasidan bir podshoh (chiqadi)›, — deb aytgani xabarini eshitdi. Shunda Muoviya gʻazablanib, oʻrnidan turdi va Allohga loyiq (hamd) bilan hamd aytib: «Endi soʻzga kelsak: men eshitdimki, sizlardan baʼzi kishilar — na muqaddas Kitobda boʻlgan, na Allohning Rasuli aytgan — narsalarni rivoyat qilmoqda. Mana shular — sizlardan (boʻlgan) johillardir. Odamlarni adashtiradigan bunday umidlardan (yaʼni asossiz daʼvolardan) ehtiyot boʻlinglar — chunki men Allohning Rasuli ﷺ ning shunday deganini eshitdim: ‹Hukmronlik Qurayshda qoladi; va kim ularga dushmanlik qilsa, Alloh uni halok qiladi — toki ular dinning (qonun-)qoidalariga rioya qilar ekan›», — dedi.Муҳаммад ибн Жубайр ибн Мутъим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Қурайшдан (бўлган) бир делегация билан Муовиянинг олдида бўлганда, Муовия — Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос: ‹Қаҳтон қабиласидан бир подшоҳ (чиқади)›, — деб айтгани хабарини эшитди. Шунда Муовия ғазабланиб, ўрнидан турди ва Аллоҳга лойиқ (ҳамд) билан ҳамд айтиб: «Энди сўзга келсак: мен эшитдимки, сизлардан баъзи кишилар — на муқаддас Китобда бўлган, на Аллоҳнинг Расули айтган — нарсаларни ривоят қилмоқда. Мана шулар — сизлардан (бўлган) жоҳиллардир. Одамларни адаштирадиган бундай умидлардан (яъни асоссиз даъволардан) эҳтиёт бўлинглар — чунки мен Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: ‹Ҳукмронлик Қурайшда қолади; ва ким уларга душманлик қилса, Аллоҳ уни ҳалок қилади — токи улар диннинг (қонун-)қоидаларига риоя қилар экан›», — деди.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ بِشْرٍ، حَدَّثَنَا الْمُعَافَى، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ الأَسْوَدِ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، قَالَ أَوْتَرَ مُعَاوِيَةُ بَعْدَ الْعِشَاءِ بِرَكْعَةٍ وَعِنْدَهُ مَوْلًى لاِبْنِ عَبَّاسٍ، فَأَتَى ابْنَ عَبَّاسٍ فَقَالَ دَعْهُ، فَإِنَّهُ صَحِبَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Muoviya xufton (namozi)dan keyin bir rakat vitr oʻqidi, uning yonida Ibn Abbosning bir quli (xizmatkori) bor edi. U Ibn Abbosning oldiga kelib (buni aytdi). Shunda (Ibn Abbos): «Uni qoʻy, chunki u Rasululloh ﷺga hamrohlik qilgan», dedi.Муовия хуфтон (намози)дан кейин бир ракат витр ўқиди, унинг ёнида Ибн Аббоснинг бир қули (хизматкори) бор эди. У Ибн Аббоснинг олдига келиб (буни айтди). Шунда (Ибн Аббос): «Уни қўй, чунки у Расулуллоҳ ﷺга ҳамроҳлик қилган», деди.

حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ عَبَّاسٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي التَّيَّاحِ، قَالَ سَمِعْتُ حُمْرَانَ بْنَ أَبَانَ، عَنْ مُعَاوِيَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ إِنَّكُمْ لَتُصَلُّونَ صَلاَةً لَقَدْ صَحِبْنَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَمَا رَأَيْنَاهُ يُصَلِّيهَا، وَلَقَدْ نَهَى عَنْهُمَا، يَعْنِي الرَّكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْعَصْرِ‏.‏

Muoviya (roziyallohu anhu): «Sizlar shunday bir namozni oʻqiyapsizki, biz Paygʻambar ﷺga hamrohlik qildik, ammo u zotning uni oʻqiganlarini koʻrmadik. U zot uni qaytarganlar (taqiqlaganlar)», dedi — yaʼni asrdan keyingi ikki rakatni (nazarda tutib).Муовия (розияллоҳу анҳу): «Сизлар шундай бир намозни ўқияпсизки, биз Пайғамбар ﷺга ҳамроҳлик қилдик, аммо у зотнинг уни ўқиганларини кўрмадик. У зот уни қайтарганлар (тақиқлаганлар)», деди — яъни асрдан кейинги икки ракатни (назарда тутиб).

حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ وَأَخْبَرَنِي ابْنُ طَاوُسٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ خَالِدٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ وَنَسْوَاتُهَا تَنْطُفُ، قُلْتُ قَدْ كَانَ مِنْ أَمْرِ النَّاسِ مَا تَرَيْنَ، فَلَمْ يُجْعَلْ لِي مِنَ الأَمْرِ شَىْءٌ‏.‏ فَقَالَتِ الْحَقْ فَإِنَّهُمْ يَنْتَظِرُونَكَ، وَأَخْشَى أَنْ يَكُونَ فِي احْتِبَاسِكَ عَنْهُمْ فُرْقَةٌ‏.‏ فَلَمْ تَدَعْهُ حَتَّى ذَهَبَ، فَلَمَّا تَفَرَّقَ النَّاسُ خَطَبَ مُعَاوِيَةُ قَالَ مَنْ كَانَ يُرِيدُ أَنْ يَتَكَلَّمَ فِي هَذَا الأَمْرِ فَلْيُطْلِعْ لَنَا قَرْنَهُ، فَلَنَحْنُ أَحَقُّ بِهِ مِنْهُ وَمِنْ أَبِيهِ‏.‏ قَالَ حَبِيبُ بْنُ مَسْلَمَةَ فَهَلاَّ أَجَبْتَهُ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فَحَلَلْتُ حُبْوَتِي وَهَمَمْتُ أَنْ أَقُولَ أَحَقُّ بِهَذَا الأَمْرِ مِنْكَ مَنْ قَاتَلَكَ وَأَبَاكَ عَلَى الإِسْلاَمِ‏.‏ فَخَشِيتُ أَنْ أَقُولَ كَلِمَةً تُفَرِّقُ بَيْنَ الْجَمْعِ، وَتَسْفِكُ الدَّمَ، وَيُحْمَلُ عَنِّي غَيْرُ ذَلِكَ، فَذَكَرْتُ مَا أَعَدَّ اللَّهُ فِي الْجِنَانِ‏.‏ قَالَ حَبِيبٌ حُفِظْتَ وَعُصِمْتَ‏.‏ قَالَ مَحْمُودٌ عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ وَنَوْسَاتُهَا‏.‏

Men Hafsaning oldiga kirdim — uning soch oʻrimlaridan suv tomib turardi. Men: «Odamlarning ishi sen koʻrayotgandek boʻ ldi (xalifalik masalasi hal boʻldi), menga (bu) ishdan hech narsa berilmadi (men chetda qoldim)», dedim. U: «(Ularga) yetib bor, chunki ular seni kutmoqdalar; men sening ulardan ortda qolishingda (bir) tafriqa (boʻlinish) boʻlishidan qoʻrqaman», dedi. U uni (Ibn Umarni) qoʻ ymadi, to u (ularga) bordi. Odamlar tarqalganda, Muoviya xutba qilib: «Kim bu ish (xalifalik) haqida gapirmoqchi boʻlsa, bizga boshini koʻtarsin (chiqsin); albatta biz unga undan va uning otasidan koʻ ra haqliroqmiz», dedi. Habib ibn Maslama: «Nega unga javob bermading?» dedi. Abdulloh: «Men (toʻn) etagimni yechib, ‹bu ishga sendan koʻra haqliroq — seni va otangni islom (qabul qilishi) ustiga jang qilgan kishidir› deyishni niyat qildim. Ammo men jamoa orasini boʻladigan va qon toʻkadigan bir soʻz aytishimdan hamda mendan boshqa (maʼno) tushunilishidan qoʻrqdim, va Alloh jannatlarda tayyorlab qoʻygan narsani esladim (shuning uchun jim qoldim)», dedi. Habib: «(Allohdan) saqlanding va (yomonlikdan) himoyalanding», dedi. Mahmud Abdurrazzoqdan (rivoyatda): «‹navsotuho› (soch tutamlari)» (deb keltirdi).Мен Ҳафсанинг олдига кирдим — унинг соч ўримларидан сув томиб турарди. Мен: «Одамларнинг иши сен кўраётгандек бў лди (халифалик масаласи ҳал бўлди), менга (бу) ишдан ҳеч нарса берилмади (мен четда қолдим)», дедим. У: «(Уларга) етиб бор, чунки улар сени кутмоқдалар; мен сенинг улардан ортда қолишингда (бир) тафриқа (бўлиниш) бўлишидан қўрқаман», деди. У уни (Ибн Умарни) қў ймади, то у (уларга) борди. Одамлар тарқалганда, Муовия хутба қилиб: «Ким бу иш (халифалик) ҳақида гапирмоқчи бўлса, бизга бошини кўтарсин (чиқсин); албатта биз унга ундан ва унинг отасидан кў ра ҳақлироқмиз», деди. Ҳабиб ибн Маслама: «Нега унга жавоб бермадинг?» деди. Абдуллоҳ: «Мен (тўн) этагимни ечиб, ‹бу ишга сендан кўра ҳақлироқ — сени ва отангни ислом (қабул қилиши) устига жанг қилган кишидир› дейишни ният қилдим. Аммо мен жамоа орасини бўладиган ва қон тўкадиган бир сўз айтишимдан ҳамда мендан бошқа (маъно) тушунилишидан қўрқдим, ва Аллоҳ жаннатларда тайёрлаб қўйган нарсани эсладим (шунинг учун жим қолдим)», деди. Ҳабиб: «(Аллоҳдан) сақландинг ва (ёмонликдан) ҳимояландинг», деди. Маҳмуд Абдурраззоқдан (ривоятда): «‹навсотуҳо› (соч тутамлари)» (деб келтирди).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ، قَالَ مَرَرْتُ عَلَى أَبِي ذَرٍّ بِالرَّبَذَةِ فَقُلْتُ مَا أَنْزَلَكَ بِهَذِهِ الأَرْضِ قَالَ كُنَّا بِالشَّأْمِ فَقَرَأْتُ ‏[quran sura="9" aya_start="34" aya_end="34"]{‏وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلاَ يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ‏}‏ قَالَ مُعَاوِيَةُ مَا هَذِهِ فِينَا، مَا هَذِهِ إِلاَّ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ‏.‏ قَالَ قُلْتُ إِنَّهَا لَفِينَا وَفِيهِمْ‏.‏

(Zayd ibn Vahb aytdi:) Men Robazada Abu Zarning yonidan oʻ tdim va: «Seni bu yerga (choʻ lga) nima tushirdi?» dedim. U: «Biz Shomda edik; men ‹Oltin va kumushni xazina qilib, ularni Alloh yoʻ lida sarflamaydiganlar — ularga alamli azob bilan xushxabar ber› (Tavba surasi, 34) (oyatini) oʻqidim. Muoviya: ‹Bu (oyat) biz (musulmonlar) haqida emas; bu faqat ahli kitob haqida› dedi. Men: ‹Albatta u — biz haqimizda ham, ular haqida ham› dedim», dedi.(Зайд ибн Ваҳб айтди:) Мен Робазада Абу Зарнинг ёнидан ў тдим ва: «Сени бу ерга (чў лга) нима туширди?» дедим. У: «Биз Шомда эдик; мен ‹Олтин ва кумушни хазина қилиб, уларни Аллоҳ йў лида сарфламайдиганлар — уларга аламли азоб билан хушхабар бер› (Тавба сураси, 34) (оятини) ўқидим. Муовия: ‹Бу (оят) биз (мусулмонлар) ҳақида эмас; бу фақат аҳли китоб ҳақида› деди. Мен: ‹Албатта у — биз ҳақимизда ҳам, улар ҳақида ҳам› дедим», деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ مَاهَكَ، قَالَ كَانَ مَرْوَانُ عَلَى الْحِجَازِ اسْتَعْمَلَهُ مُعَاوِيَةُ، فَخَطَبَ فَجَعَلَ يَذْكُرُ يَزِيدَ بْنَ مُعَاوِيَةَ، لِكَىْ يُبَايِعَ لَهُ بَعْدَ أَبِيهِ، فَقَالَ لَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ شَيْئًا، فَقَالَ خُذُوهُ‏.‏ فَدَخَلَ بَيْتَ عَائِشَةَ فَلَمْ يَقْدِرُوا ‏{‏عَلَيْهِ‏}‏ فَقَالَ مَرْوَانُ إِنَّ هَذَا الَّذِي أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ ‏[quran sura="46" aya_start="17" aya_end="17"]{‏وَالَّذِي قَالَ لِوَالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُمَا أَتَعِدَانِنِي‏}‏‏.‏ فَقَالَتْ عَائِشَةُ مِنْ وَرَاءِ الْحِجَابِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِينَا شَيْئًا مِنَ الْقُرْآنِ إِلاَّ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ عُذْرِي‏.‏

(Yusuf ibn Mohak aytdi:) Marvon Hijozga (hokim) edi — uni Muoviya (hokim qilib) tayinlagan edi. U xutba qilib, Yazid ibn Muoviyani — otasidan keyin unga bayʼat oldirish uchun — zikr qila boshladi. Shunda Abdurrahmon ibn Abu Bakr unga bir (gap) aytdi. (Marvon): «Uni ushlanglar!» dedi. (Abdurrahmon) Oishaning uyiga kirib ketdi, ular uni ushlab (olo)medi. Marvon: «Bu — Alloh u haqda ‹Va ota-onasiga: ‹Uf sizlarga!...› degan (kishi)› (Ahqof surasi, 17) (oyatini) nozil qilgan (kishi)dir», dedi. Shunda Oisha — hijob (parda) ortidan: «Alloh biz haqimizda — mening uzrimni (pokligimni) nozil qilganidan boshqa — Qurʼondan hech narsa nozil qilmadi (yaʼni bu oyat Abdurrahmon haqida emas)», dedi.(Юсуф ибн Моҳак айтди:) Марвон Ҳижозга (ҳоким) эди — уни Муовия (ҳоким қилиб) тайинлаган эди. У хутба қилиб, Язид ибн Муовияни — отасидан кейин унга байъат олдириш учун — зикр қила бошлади. Шунда Абдурраҳмон ибн Абу Бакр унга бир (гап) айтди. (Марвон): «Уни ушланглар!» деди. (Абдурраҳмон) Оишанинг уйига кириб кетди, улар уни ушлаб (оло)меди. Марвон: «Бу — Аллоҳ у ҳақда ‹Ва ота-онасига: ‹Уф сизларга!...› деган (киши)› (Аҳқоф сураси, 17) (оятини) нозил қилган (киши)дир», деди. Шунда Оиша — ҳижоб (парда) ортидан: «Аллоҳ биз ҳақимизда — менинг узримни (поклигимни) нозил қилганидан бошқа — Қуръондан ҳеч нарса нозил қилмади (яъни бу оят Абдурраҳмон ҳақида эмас)», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِسْحَاقَ السُّلَمِيُّ، حَدَّثَنَا يَعْلَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ سِيَاهٍ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، قَالَ أَتَيْتُ أَبَا وَائِلٍ أَسْأَلُهُ فَقَالَ كُنَّا بِصِفِّينَ فَقَالَ رَجُلٌ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُدْعَوْنَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ‏.‏ فَقَالَ عَلِيٌّ نَعَمْ‏.‏ فَقَالَ سَهْلُ بْنُ حُنَيْفٍ اتَّهِمُوا أَنْفُسَكُمْ فَلَقَدْ رَأَيْتُنَا يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ ـ يَعْنِي الصُّلْحَ الَّذِي كَانَ بَيْنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالْمُشْرِكِينَ ـ وَلَوْ نَرَى قِتَالاً لَقَاتَلْنَا، فَجَاءَ عُمَرُ فَقَالَ أَلَسْنَا عَلَى الْحَقِّ وَهُمْ عَلَى الْبَاطِلِ أَلَيْسَ قَتْلاَنَا فِي الْجَنَّةِ وَقَتْلاَهُمْ فِي النَّارِ قَالَ ‏"‏ بَلَى ‏"‏‏.‏ قَالَ فَفِيمَ أُعْطِي الدَّنِيَّةَ فِي دِينِنَا، وَنَرْجِعُ وَلَمَّا يَحْكُمِ اللَّهُ بَيْنَنَا‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ وَلَنْ يُضَيِّعَنِي اللَّهُ أَبَدًا ‏"‏‏.‏ فَرَجَعَ مُتَغَيِّظًا، فَلَمْ يَصْبِرْ حَتَّى جَاءَ أَبَا بَكْرٍ فَقَالَ يَا أَبَا بَكْرٍ أَلَسْنَا عَلَى الْحَقِّ وَهُمْ عَلَى الْبَاطِلِ قَالَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ إِنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَنْ يُضَيِّعَهُ اللَّهُ أَبَدًا‏.‏ فَنَزَلَتْ سُورَةُ الْفَتْحِ‏.‏

(Habib ibn Abu Sobit aytdi:) Men Abu Voilning oldigʻa — undan (bir narsa) soʻrash uchun — keldim. U: «Biz Siffinda edik; bir kishi: ‹Allohning Kitobiga chaqirilayotgan (oʻ sha)larni koʻ rmaysizmi?› dedi. Ali: ‹Ha› dedi. Sahl ibn Hunayf: ‹Oʻ zlaringizni ayblanglar (oʻ z raʼyingizga shoshilmanglar); biz Hudaybiya kuni — yaʼni Paygʻambar ﷺ bilan mushriklar orasidagi sulh kuni — oʻ zimizni (shunday holda) koʻ rgan edik; agar (oʻ shanda) jang (lozim deb) koʻ rganimizda, albatta jang qilgan boʻ lar edik. Shunda Umar kelib: ‹Ey Allohning Rasuli, biz haq ustida, ular botil ustida emasmizmi? Bizning oʻ lganlarimiz jannatda, ularning oʻ lganlari doʻ zaxda emasmi?› dedi. U zot: ‹Ha (shunday)› dedilar. (Umar): ‹Unda nega dinimizda past (mahkumlik)ni qabul qilamiz va — Alloh bizning oramizda hukm qilmay turib — qaytamiz?› dedi. U zot: ‹Ey Ibn Xattob, men Allohning Rasuliman; Alloh meni hech qachon zoye qilmaydi› dedilar. (Umar) gʻazablangan holda qaytdi va sabr qilolmay, Abu Bakrning oldigʻa kelib: ‹Ey Abu Bakr, biz haq ustida, ular botil ustida emasmizmi?› dedi. (Abu Bakr): ‹Ey Ibn Xattob, u — Allohning Rasuli ﷺ; Alloh uni hech qachon zoye qilmaydi› dedi. Shunda Fath surasi nozil boʻ ldi›, dedi», dedi.(Ҳабиб ибн Абу Собит айтди:) Мен Абу Воилнинг олдиға — ундан (бир нарса) сўраш учун — келдим. У: «Биз Сиффинда эдик; бир киши: ‹Аллоҳнинг Китобига чақирилаётган (ў ша)ларни кў рмайсизми?› деди. Али: ‹Ҳа› деди. Саҳл ибн Ҳунайф: ‹Ў зларингизни айбланглар (ў з раъйингизга шошилманглар); биз Ҳудайбия куни — яъни Пайғамбар ﷺ билан мушриклар орасидаги сулҳ куни — ў зимизни (шундай ҳолда) кў рган эдик; агар (ў шанда) жанг (лозим деб) кў рганимизда, албатта жанг қилган бў лар эдик. Шунда Умар келиб: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, биз ҳақ устида, улар ботил устида эмасмизми? Бизнинг ў лганларимиз жаннатда, уларнинг ў лганлари дў захда эмасми?› деди. У зот: ‹Ҳа (шундай)› дедилар. (Умар): ‹Унда нега динимизда паст (маҳкумлик)ни қабул қиламиз ва — Аллоҳ бизнинг орамизда ҳукм қилмай туриб — қайтамиз?› деди. У зот: ‹Эй Ибн Хаттоб, мен Аллоҳнинг Расулиман; Аллоҳ мени ҳеч қачон зое қилмайди› дедилар. (Умар) ғазабланган ҳолда қайтди ва сабр қилолмай, Абу Бакрнинг олдиға келиб: ‹Эй Абу Бакр, биз ҳақ устида, улар ботил устида эмасмизми?› деди. (Абу Бакр): ‹Эй Ибн Хаттоб, у — Аллоҳнинг Расули ﷺ; Аллоҳ уни ҳеч қачон зое қилмайди› деди. Шунда Фатҳ сураси нозил бў лди›, деди», деди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ سَمِعَهُ يَقُولُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا ذَهَبَ إِلَى قُبَاءٍ يَدْخُلُ عَلَى أُمِّ حَرَامٍ بِنْتِ مِلْحَانَ فَتُطْعِمُهُ، وَكَانَتْ تَحْتَ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، فَدَخَلَ يَوْمًا فَأَطْعَمَتْهُ، فَنَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ اسْتَيْقَظَ يَضْحَكُ‏.‏ قَالَتْ فَقُلْتُ مَا يُضْحِكُكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ ‏"‏ نَاسٌ مِنْ أُمَّتِي عُرِضُوا عَلَىَّ غُزَاةً فِي سَبِيلِ اللَّهِ، يَرْكَبُونَ ثَبَجَ هَذَا الْبَحْرِ، مُلُوكًا عَلَى الأَسِرَّةِ ‏"‏‏.‏ ـ أَوْ قَالَ ‏"‏ مِثْلُ الْمُلُوكِ عَلَى الأَسِرَّةِ ‏"‏‏.‏ شَكَّ إِسْحَاقُ ـ قُلْتُ ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَنِي مِنْهُمْ‏.‏ فَدَعَا ثُمَّ وَضَعَ رَأْسَهُ فَنَامَ، ثُمَّ اسْتَيْقَظَ يَضْحَكُ فَقُلْتُ مَا يُضْحِكُكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ نَاسٌ مِنْ أُمَّتِي عُرِضُوا عَلَىَّ، غُزَاةً فِي سَبِيلِ اللَّهِ، يَرْكَبُونَ ثَبَجَ هَذَا الْبَحْرِ، مُلُوكًا عَلَى الأَسِرَّةِ ‏"‏‏.‏ أَوْ ‏"‏ مِثْلَ الْمُلُوكِ عَلَى الأَسِرَّةِ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَنِي مِنْهُمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَنْتِ مِنَ الأَوَّلِينَ ‏"‏‏.‏ فَرَكِبَتِ الْبَحْرَ زَمَانَ مُعَاوِيَةَ، فَصُرِعَتْ عَنْ دَابَّتِهَا حِينَ خَرَجَتْ مِنَ الْبَحْرِ، فَهَلَكَتْ‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki,) Rasululloh ﷺ Quboga borganlarida, Umm Harom bint Milhonning oldiga kirar, u (Umm Harom) u zotga taom berar edi — u Uboda ibn Somitning (xotini) edi. (Bir kuni) u zot kirdilar, u taom berdi, soʻng Rasululloh ﷺ uxladilar; keyin kulib uygʻondilar. (Umm Harom) aytdi: Men: «Sizni nima kuldirmoqda, yo Rasululloh?» dedim. U zot: «Ummatimdan bir qavm menga koʻrsatildi — ular Alloh yoʻlida gʻoziylar (jangchilar) boʻlib, mana shu dengizning oʻrtasini (kemada) kechib oʻtmoqdalar, taxtlardagi podshohlardek», dedilar — yoki: «taxtlardagi podshohlarga oʻxshab», dedilar. (Roviy) Ishoq shak qildi. Men: «Allohga duo qiling, meni ulardan qilsin», dedim. U zot duo qildilar, soʻng boshlarini qoʻyib uxladilar, keyin yana kulib uygʻondilar. Men: «Sizni nima kuldirmoqda, yo Rasululloh?» dedim. U zot: «Ummatimdan bir qavm menga koʻrsatildi — Alloh yoʻlida gʻoziylar boʻlib, shu dengiz oʻrtasini kechib oʻtmoqdalar, taxtlardagi podshohlardek», yoki: «taxtlardagi podshohlarga oʻxshab», dedilar. Men: «Allohga duo qiling, meni ulardan qilsin», dedim. U zot: «Sen avvalgilardansan», dedilar. Soʻng u (Umm Harom) Muoviya zamonida dengizga (kemada) chiqdi va dengizdan chiqqanida ulovidan yiqilib, halok boʻldi.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики,) Расулуллоҳ ﷺ Қубога борганларида, Умм Ҳаром бинт Милҳоннинг олдига кирар, у (Умм Ҳаром) у зотга таом берар эди — у Убода ибн Сомитнинг (хотини) эди. (Бир куни) у зот кирдилар, у таом берди, сўнг Расулуллоҳ ﷺ ухладилар; кейин кулиб уйғондилар. (Умм Ҳаром) айтди: Мен: «Сизни нима кулдирмоқда, ё Расулуллоҳ?» дедим. У зот: «Умматимдан бир қавм менга кўрсатилди — улар Аллоҳ йўлида ғозийлар (жангчилар) бўлиб, мана шу денгизнинг ўртасини (кемада) кечиб ўтмоқдалар, тахтлардаги подшоҳлардек», дедилар — ёки: «тахтлардаги подшоҳларга ўхшаб», дедилар. (Ровий) Ишоқ шак қилди. Мен: «Аллоҳга дуо қилинг, мени улардан қилсин», дедим. У зот дуо қилдилар, сўнг бошларини қўйиб ухладилар, кейин яна кулиб уйғондилар. Мен: «Сизни нима кулдирмоқда, ё Расулуллоҳ?» дедим. У зот: «Умматимдан бир қавм менга кўрсатилди — Аллоҳ йўлида ғозийлар бўлиб, шу денгиз ўртасини кечиб ўтмоқдалар, тахтлардаги подшоҳлардек», ёки: «тахтлардаги подшоҳларга ўхшаб», дедилар. Мен: «Аллоҳга дуо қилинг, мени улардан қилсин», дедим. У зот: «Сен аввалгилардансан», дедилар. Сўнг у (Умм Ҳаром) Муовия замонида денгизга (кемада) чиқди ва денгиздан чиққанида уловидан йиқилиб, ҳалок бўлди.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، قَالَ حَدَّثَنِي شَقِيقٌ، قَالَ كُنَّا نَنْتَظِرُ عَبْدَ اللَّهِ إِذْ جَاءَ يَزِيدُ بْنُ مُعَاوِيَةَ فَقُلْنَا أَلاَ تَجْلِسُ قَالَ لاَ وَلَكِنْ أَدْخُلُ فَأُخْرِجُ إِلَيْكُمْ صَاحِبَكُمْ، وَإِلاَّ جِئْتُ أَنَا‏.‏ فَجَلَسْتُ فَخَرَجَ عَبْدُ اللَّهِ وَهْوَ آخِذٌ بِيَدِهِ فَقَامَ عَلَيْنَا فَقَالَ أَمَا إِنِّي أَخْبَرُ بِمَكَانِكُمْ، وَلَكِنَّهُ يَمْنَعُنِي مِنَ الْخُرُوجِ إِلَيْكُمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَتَخَوَّلُنَا بِالْمَوْعِظَةِ فِي الأَيَّامِ، كَرَاهِيَةَ السَّآمَةِ عَلَيْنَا‏.‏

(Shaqiq aytdi:) Biz Abdulloh (ibn Masʼud)ni kutib turardik. Shu payt Yazid ibn Muoviya keldi. Biz: «Oʻtirmaysanmi?» dedik. U: «Yoʻq, lekin men (uyga) kirib, sizga sohibingizni (Ibn Masʼudni) chiqaraman; boʻlmasa, oʻzim chiqib (oldingizga) kelaman», dedi. Men oʻtirdim. Soʻng Abdulloh — uning (Yazidning) qoʻlidan ushlagan holda — chiqdi va bizning oldimizda turib: «Bilaman, men sizlarning shu yerda (ekanligingizdan) xabardorman; lekin meni oldingizga chiqishdan toʻsgan narsa — Rasululloh ﷺ bizga zerikib qolishimizni yoqtirmay, (har) kunlarda oraliq qilib (goh-goh) vaʼz qilar edilar (degani)dir», dedi.(Шақиқ айтди:) Биз Абдуллоҳ (ибн Масъуд)ни кутиб турардик. Шу пайт Язид ибн Муовия келди. Биз: «Ўтирмайсанми?» дедик. У: «Йўқ, лекин мен (уйга) кириб, сизга соҳибингизни (Ибн Масъудни) чиқараман; бўлмаса, ўзим чиқиб (олдингизга) келаман», деди. Мен ўтирдим. Сўнг Абдуллоҳ — унинг (Язиднинг) қўлидан ушлаган ҳолда — чиқди ва бизнинг олдимизда туриб: «Биламан, мен сизларнинг шу ерда (эканлигингиздан) хабардорман; лекин мени олдингизга чиқишдан тўсган нарса — Расулуллоҳ ﷺ бизга зерикиб қолишимизни ёқтирмай, (ҳар) кунларда оралиқ қилиб (гоҳ-гоҳ) ваъз қилар эдилар (дегани)дир», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا غَيْرُ، وَاحِدٍ، مِنْهُمْ مُغِيرَةُ وَفُلاَنٌ وَرَجُلٌ ثَالِثٌ أَيْضًا عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ وَرَّادٍ كَاتِبِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ أَنَّ مُعَاوِيَةَ كَتَبَ إِلَى الْمُغِيرَةِ أَنِ اكْتُبْ إِلَىَّ بِحَدِيثٍ سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ فَكَتَبَ إِلَيْهِ الْمُغِيرَةُ أَنِّي سَمِعْتُهُ يَقُولُ عِنْدَ انْصِرَافِهِ مِنَ الصَّلاَةِ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ، وَلَهُ الْحَمْدُ، وَهْوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ ‏"‏‏.‏ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ قَالَ وَكَانَ يَنْهَى عَنْ قِيلَ وَقَالَ وَكَثْرَةِ السُّؤَالِ، وَإِضَاعَةِ الْمَالِ، وَمَنْعٍ وَهَاتِ، وَعُقُوقِ الأُمَّهَاتِ، وَوَأْدِ الْبَنَاتِ‏.‏ وَعَنْ هُشَيْمٍ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عُمَيْرٍ قَالَ سَمِعْتُ وَرَّادًا يُحَدِّثُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الْمُغِيرَةِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Mugʻira ibn Shuʼbaning kotibi Warrod rivoyat qildiki,) Muoviya Mugʻiraga: «Menga Rasululloh ﷺdan eshitgan bir hadisni yozib joʻnat», deb (xat) yozdi. Shunda Mugʻira unga (shunday) yozdi: «Men u zotning namozdan (boʻshab) qaytishlarida uch marta: ‹La ilaha illalloh, vahdahu la shariyka lah, lahul-mulku va lahul-hamd, va huva ala kulli shayʼin qodiyr› (Allohdan oʻzga iloh yoʻq, U yagona, sherigi yoʻq; mulk Unikidir, hamd Unikidir, U har narsaga qodir) deganlarini eshitdim. U zot ‹qiyl va qol› (behuda gap-soʻz)dan, koʻp savol (berishdan), molni zoye qilishdan, (haqni) man qilib (boshqalardan) ‹ber-ber› (deyishdan), onalarga oqlik qilishdan va qiz bolalarni (tiriklayin) koʻmishdan qaytarar edilar.»(Муғира ибн Шуъбанинг котиби Варрод ривоят қилдики,) Муовия Муғирага: «Менга Расулуллоҳ ﷺдан эшитган бир ҳадисни ёзиб жўнат», деб (хат) ёзди. Шунда Муғира унга (шундай) ёзди: «Мен у зотнинг намоздан (бўшаб) қайтишларида уч марта: ‹Ла илаҳа иллаллоҳ, ваҳдаҳу ла шарийка лаҳ, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамд, ва ҳува ала кулли шайъин қодийр› (Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ, У ягона, шериги йўқ; мулк Уникидир, ҳамд Уникидир, У ҳар нарсага қодир) деганларини эшитдим. У зот ‹қийл ва қол› (беҳуда гап-сўз)дан, кўп савол (беришдан), молни зое қилишдан, (ҳақни) ман қилиб (бошқалардан) ‹бер-бер› (дейишдан), оналарга оқлик қилишдан ва қиз болаларни (тириклайин) кўмишдан қайтарар эдилар.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ، حَدَّثَنَا فُلَيْحٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ أَبِي لُبَابَةَ، عَنْ وَرَّادٍ، مَوْلَى الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ قَالَ كَتَبَ مُعَاوِيَةُ إِلَى الْمُغِيرَةِ اكْتُبْ إِلَىَّ مَا سَمِعْتَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ خَلْفَ الصَّلاَةِ‏.‏ فَأَمْلَى عَلَىَّ الْمُغِيرَةُ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ خَلْفَ الصَّلاَةِ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، اللَّهُمَّ لاَ مَانِعَ لِمَا أَعْطَيْتَ، وَلاَ مُعْطِيَ لِمَا مَنَعْتَ، وَلاَ يَنْفَعُ ذَا الْجَدِّ مِنْكَ الْجَدُّ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ أَخْبَرَنِي عَبْدَةُ أَنَّ وَرَّادًا أَخْبَرَهُ بِهَذَا‏.‏ ثُمَّ وَفَدْتُ بَعْدُ إِلَى مُعَاوِيَةَ فَسَمِعْتُهُ يَأْمُرُ النَّاسَ بِذَلِكَ الْقَوْلِ‏.‏

(Mugʻira (ibn Shuʼba) (roziyallohu anhu)ning ozod qilgan quli Varrod aytdi:) Muoviya Mugʻiraga: ‹Paygʻambar ﷺning namozdan keyin nima deganlarini eshitgan boʻlsang, menga yozib yubor›, deb (xat) yozdi. Shunda Mugʻira menga (yozdirib) aytdiki: Men Paygʻambar ﷺning namozdan keyin shunday deganlarini eshitganman: «La ilaha illalloh, vahdahu la sharika lah (Allohdan boshqa iloh yoʻq, yagona, sherigi yoʻq). Allohumma, la mania lima aʼtoyta, va la muʼtiya lima manaʼta, va la yanfau zal-jaddi minkal-jadd (Allohim, Sen bergan narsani man qiluvchi yoʻq, Sen man qilgan narsani beruvchi yoʻq; (mol-davlat) egasiga Sening huzuringda uning davlati naf bermaydi)».(Муғира (ибн Шуъба) (розияллоҳу анҳу)нинг озод қилган қули Варрод айтди:) Муовия Муғирага: ‹Пайғамбар ﷺнинг намоздан кейин нима деганларини эшитган бўлсанг, менга ёзиб юбор›, деб (хат) ёзди. Шунда Муғира менга (ёздириб) айтдики: Мен Пайғамбар ﷺнинг намоздан кейин шундай деганларини эшитганман: «Ла илаҳа иллаллоҳ, ваҳдаҳу ла шарика лаҳ (Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ, ягона, шериги йўқ). Аллоҳумма, ла маниа лима аътойта, ва ла муътия лима манаъта, ва ла янфау зал-жадди минкал-жадд (Аллоҳим, Сен берган нарсани ман қилувчи йўқ, Сен ман қилган нарсани берувчи йўқ; (мол-давлат) эгасига Сенинг ҳузурингда унинг давлати наф бермайди)».

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ أَبُو مُوسَى، وَلَقِيتُهُ، بِالْكُوفَةِ جَاءَ إِلَى ابْنِ شُبْرُمَةَ فَقَالَ أَدْخِلْنِي عَلَى عِيسَى فَأَعِظَهُ‏.‏ فَكَأَنَّ ابْنَ شُبْرُمَةَ خَافَ عَلَيْهِ فَلَمْ يَفْعَلْ‏.‏ قَالَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ قَالَ لَمَّا سَارَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ ـ رضى الله عنهما ـ إِلَى مُعَاوِيَةَ بِالْكَتَائِبِ‏.‏ قَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ لِمُعَاوِيَةَ أَرَى كَتِيبَةً لاَ تُوَلِّي حَتَّى تُدْبِرَ أُخْرَاهَا‏.‏ قَالَ مُعَاوِيَةُ مَنْ لِذَرَارِيِّ الْمُسْلِمِينَ‏.‏ فَقَالَ أَنَا‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَامِرٍ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَمُرَةَ نَلْقَاهُ فَنَقُولُ لَهُ الصُّلْحَ‏.‏ قَالَ الْحَسَنُ وَلَقَدْ سَمِعْتُ أَبَا بَكْرَةَ قَالَ بَيْنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ جَاءَ الْحَسَنُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ابْنِي هَذَا سَيِّدٌ وَلَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يُصْلِحَ بِهِ بَيْنَ فِئَتَيْنِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ ‏"‏‏.‏

(Isroil Abu Muso aytdi — men uni Kufada uchratganman; u Ibn Shubrumaning oldiga kelib: ‹Meni Iyso (amaldor)ning huzuriga kirgiz, men unga vaʼz (nasihat) qilay› dedi; goʻyo Ibn Shubruma unga (zarar yetishidan) qoʻrqib, (buni) qilmadi. U (Isroil) aytdi: Bizga Hasan (al-Basriy) aytib berdiki, u shunday dedi:) Hasan ibn Ali (roziyallohu anhumo) qoʻshinlar bilan Muoviyaga qarshi yurganida, Amr ibn Os Muoviyaga: «Men shunday bir qoʻshinni koʻryapmanki, uning oxiri qaytmasdan (orqaga), oldi (ham) qaytmaydi (taslim boʻlmaydi)», dedi. Muoviya: «Musulmonlarning bola-chaqalarini (yetimlarini) kim (boqadi)?» dedi. (Amr): «Men», dedi. Shunda Abdulloh ibn Omir va Abdurahmon ibn Samura: «Biz uni (Hasanni) uchratib, unga sulh (taklif) qilamiz», dedilar. Hasan (al-Basriy) aytdi: Darhaqiqat, men Abu Bakraning shunday deganini eshitganman: Paygʻambar ﷺ xutba qilayotgan paytlarida, Hasan keldi. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Mana bu oʻgʻlim — sayyiddir; shoyad Alloh u orqali musulmonlarning ikki guruhi orasini isloh qilsa (yarashtirsa)», dedilar.(Исроил Абу Мусо айтди — мен уни Куфада учратганман; у Ибн Шубруманинг олдига келиб: ‹Мени Ийсо (амалдор)нинг ҳузурига киргиз, мен унга ваъз (насиҳат) қилай› деди; гўё Ибн Шубрума унга (зарар етишидан) қўрқиб, (буни) қилмади. У (Исроил) айтди: Бизга Ҳасан (ал-Басрий) айтиб бердики, у шундай деди:) Ҳасан ибн Али (розияллоҳу анҳумо) қўшинлар билан Муовияга қарши юрганида, Амр ибн Ос Муовияга: «Мен шундай бир қўшинни кўряпманки, унинг охири қайтмасдан (орқага), олди (ҳам) қайтмайди (таслим бўлмайди)», деди. Муовия: «Мусулмонларнинг бола-чақаларини (етимларини) ким (боқади)?» деди. (Амр): «Мен», деди. Шунда Абдуллоҳ ибн Омир ва Абдураҳмон ибн Самура: «Биз уни (Ҳасанни) учратиб, унга сулҳ (таклиф) қиламиз», дедилар. Ҳасан (ал-Басрий) айтди: Дарҳақиқат, мен Абу Бакранинг шундай деганини эшитганман: Пайғамбар ﷺ хутба қилаётган пайтларида, Ҳасан келди. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Мана бу ўғлим — саййиддир; шояд Аллоҳ у орқали мусулмонларнинг икки гуруҳи орасини ислоҳ қилса (яраштирса)», дедилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، قَالَ لَمَّا خَلَعَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَزِيدَ بْنَ مُعَاوِيَةَ جَمَعَ ابْنُ عُمَرَ حَشَمَهُ وَوَلَدَهُ فَقَالَ إِنِّي سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ يُنْصَبُ لِكُلِّ غَادِرٍ لِوَاءٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏‏.‏ وَإِنَّا قَدْ بَايَعْنَا هَذَا الرَّجُلَ عَلَى بَيْعِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَإِنِّي لاَ أَعْلَمُ غَدْرًا أَعْظَمَ مِنْ أَنْ يُبَايَعَ رَجُلٌ عَلَى بَيْعِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، ثُمَّ يُنْصَبُ لَهُ الْقِتَالُ، وَإِنِّي لاَ أَعْلَمُ أَحَدًا مِنْكُمْ خَلَعَهُ، وَلاَ بَايَعَ فِي هَذَا الأَمْرِ، إِلاَّ كَانَتِ الْفَيْصَلَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ‏.‏

(Nofeʼ aytdi:) Madina ahli Yazid ibn Muoviyani (xalifalikdan) agʻdarganlarida (rad qilganlarida), Ibn Umar oʻz xizmatkorlari va bolalarini yigʻib: «Albatta, men Paygʻambar ﷺning shunday deganlarini eshitganman: ‹Qiyomat kuni har bir gʻaddor (xiyonatchi) uchun bir bayroq (livo) tikiladi (koʻtariladi)›. Biz esa mana shu kishiga (Yazidga) Alloh va Uning Rasuli (nomi) bilan bayʼat qilgan edik; men — bir kishiga Alloh va Uning Rasuli (nomi) bilan bayʼat qilingach, soʻng unga qarshi jang tiklanishidan koʻra kattaroq xiyonatni bilmayman. Albatta, men sizlardan kim uni (Yazidni) agʻdarsa yoki bu ishda (boshqasiga) bayʼat qilsa — bu (ish) men bilan uning orasida ajralish (qatʼiy ayriliq) boʻlishini (eʼlon qilaman)», dedi.(Нофеъ айтди:) Мадина аҳли Язид ибн Муовияни (халифаликдан) ағдарганларида (рад қилганларида), Ибн Умар ўз хизматкорлари ва болаларини йиғиб: «Албатта, мен Пайғамбар ﷺнинг шундай деганларини эшитганман: ‹Қиёмат куни ҳар бир ғаддор (хиёнатчи) учун бир байроқ (ливо) тикилади (кўтарилади)›. Биз эса мана шу кишига (Язидга) Аллоҳ ва Унинг Расули (номи) билан байъат қилган эдик; мен — бир кишига Аллоҳ ва Унинг Расули (номи) билан байъат қилингач, сўнг унга қарши жанг тикланишидан кўра каттароқ хиёнатни билмайман. Албатта, мен сизлардан ким уни (Язидни) ағдарса ёки бу ишда (бошқасига) байъат қилса — бу (иш) мен билан унинг орасида ажралиш (қатъий айрилиқ) бўлишини (эълон қиламан)», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ كَانَ مُحَمَّدُ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ يُحَدِّثُ أَنَّهُ بَلَغَ مُعَاوِيَةَ وَهْوَ عِنْدَهُ فِي وَفْدٍ مِنْ قُرَيْشٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو يُحَدِّثُ أَنَّهُ سَيَكُونُ مَلِكٌ مِنْ قَحْطَانَ فَغَضِبَ، فَقَامَ فَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ، ثُمَّ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّهُ بَلَغَنِي أَنَّ رِجَالاً مِنْكُمْ يُحَدِّثُونَ أَحَادِيثَ لَيْسَتْ فِي كِتَابِ اللَّهِ، وَلاَ تُؤْثَرُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأُولَئِكَ جُهَّالُكُمْ، فَإِيَّاكُمْ وَالأَمَانِيَّ الَّتِي تُضِلُّ أَهْلَهَا، فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ هَذَا الأَمْرَ فِي قُرَيْشٍ، لاَ يُعَادِيهِمْ أَحَدٌ إِلاَّ كَبَّهُ اللَّهُ عَلَى وَجْهِهِ مَا أَقَامُوا الدِّينَ ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ نُعَيْمٌ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُبَيْرٍ‏.‏

(Muhammad ibn Jubayr ibn Mutʼim shunday hadis aytardiki:) Muoviyaga — u (Muhammad) Qurayshdan boʻlgan bir vakillar (guruh)i ichida uning huzurida ekan — Abdulloh ibn Amr: ‹Yaqinda Qahtondan bir podshoh (hukmron) boʻladi›, deb hadis aytayotgani yetib bordi. Bas, u (Muoviya) gʻazablandi-da, turib, Allohga — Uning haqi ila — sano (hamd) aytdi, soʻng dedi: «Ammo baʼd; menga yetib kelishicha, sizlardan baʼzi kishilar — Allohning Kitobida (ham) boʻlmagan, Rasululloh ﷺdan (ham) rivoyat qilinmagan hadislarni aytishar emish; ana oʻshalar — sizlarning johillaringizdir. Bas, oʻz egalarini adashtiradigan orzu-havaslardan (xom xayollardan) saqlaninglar! Albatta, men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitganman: ‹Albatta, bu (hukmronlik) ishi Qurayshdadir; ular dinni barpo qilib turar ekanlar, hech kim ularga adovat (dushmanlik) qilmaydiki, magar Alloh uni yuzituban (yerga) qulatmasin (xor qilmasin)›», dedi. (Buni Nuaym ham Ibn Muborakdan, (u) Maʼmardan, (u) Zuhriydan, (u) Muhammad ibn Jubayrdan rivoyat qilib mutobaʼat qildi.)(Муҳаммад ибн Жубайр ибн Мутъим шундай ҳадис айтардики:) Муовияга — у (Муҳаммад) Қурайшдан бўлган бир вакиллар (гуруҳ)и ичида унинг ҳузурида экан — Абдуллоҳ ибн Амр: ‹Яқинда Қаҳтондан бир подшоҳ (ҳукмрон) бўлади›, деб ҳадис айтаётгани етиб борди. Бас, у (Муовия) ғазабланди-да, туриб, Аллоҳга — Унинг ҳақи ила — сано (ҳамд) айтди, сўнг деди: «Аммо баъд; менга етиб келишича, сизлардан баъзи кишилар — Аллоҳнинг Китобида (ҳам) бўлмаган, Расулуллоҳ ﷺдан (ҳам) ривоят қилинмаган ҳадисларни айтишар эмиш; ана ўшалар — сизларнинг жоҳилларингиздир. Бас, ўз эгаларини адаштирадиган орзу-ҳаваслардан (хом хаёллардан) сақланинглар! Албатта, мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитганман: ‹Албатта, бу (ҳукмронлик) иши Қурайшдадир; улар динни барпо қилиб турар эканлар, ҳеч ким уларга адоват (душманлик) қилмайдики, магар Аллоҳ уни юзитубан (ерга) қулатмасин (хор қилмасин)›», деди. (Буни Нуайм ҳам Ибн Муборакдан, (у) Маъмардан, (у) Зуҳрийдан, (у) Муҳаммад ибн Жубайрдан ривоят қилиб мутобаъат қилди.)

حَدَّثَنَا مُوسَى، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ، عَنْ وَرَّادٍ، كَاتِبِ الْمُغِيرَةِ قَالَ كَتَبَ مُعَاوِيَةُ إِلَى الْمُغِيرَةِ اكْتُبْ إِلَىَّ مَا سَمِعْتَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَكَتَبَ إِلَيْهِ إِنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلاَةٍ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ، وَهْوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ، اللَّهُمَّ لاَ مَانِعَ لِمَا أَعْطَيْتَ، وَلاَ مُعْطِيَ لِمَا مَنَعْتَ، وَلاَ يَنْفَعُ ذَا الْجَدِّ مِنْكَ الْجَدُّ ‏"‏‏.‏ وَكَتَبَ إِلَيْهِ إِنَّهُ كَانَ يَنْهَى عَنْ قِيلَ وَقَالَ، وَكَثْرَةِ السُّؤَالِ، وَإِضَاعَةِ الْمَالِ، وَكَانَ يَنْهَى عَنْ عُقُوقِ الأُمَّهَاتِ وَوَأْدِ الْبَنَاتِ وَمَنْعٍ وَهَاتِ‏.‏

Mugʻiraning kotibi Varrod (rahimahulloh) aytdi: Muoviya Mugʻiraga: «Rasululloh ﷺ dan eshitgan narsangni menga yozib yubor», deb yozdi. U esa unga shunday yozdi: Allohning Nabiysi ﷺ har namozdan keyin: «Lo ilaha illalloh, vahdahu lo sharika lahu, lahul-mulku va lahul-hamdu, va huva alo kulli shayin qadir. Allohumma lo moniʼa limo aʼtayta, va lo muʼtiya limo manaʼta, va lo yanfaʼu zal-jaddi minkal-jadd», deb aytar edilar. Yana unga shuni yozdiki, u zot qiyl-u qol (behuda gap-soʻz)dan, koʻp savol berishdan va molni zoye qilishdan qaytarardilar; onalarga oqibatsizlik qilishdan, qizlarni tiriklayin koʻmishdan hamda (haqni) bermaslik va (haqsiz narsani) talab qilishdan qaytarardilar.Муғиранинг котиби Варрод (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Муовия Муғирага: «Расулуллоҳ ﷺ дан эшитган нарсангни менга ёзиб юбор», деб ёзди. У эса унга шундай ёзди: Аллоҳнинг Набийси ﷺ ҳар намоздан кейин: «Ло илаҳа иллаллоҳ, ваҳдаҳу ло шарика лаҳу, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамду, ва ҳува ало кулли шайин қадир. Аллоҳумма ло мониъа лимо аътайта, ва ло муътия лимо манаъта, ва ло янфаъу зал-жадди минкал-жадд», деб айтар эдилар. Яна унга шуни ёздики, у зот қийл-у қол (беҳуда гап-сўз)дан, кўп савол беришдан ва молни зое қилишдан қайтарардилар; оналарга оқибатсизлик қилишдан, қизларни тириклайин кўмишдан ҳамда (ҳақни) бермаслик ва (ҳақсиз нарсани) талаб қилишдан қайтарардилар.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا أَبُو حَمْزَةَ، سَمِعْتُ الأَعْمَشَ، قَالَ سَأَلْتُ أَبَا وَائِلٍ هَلْ شَهِدْتَ صِفِّينَ قَالَ نَعَمْ‏.‏ فَسَمِعْتُ سَهْلَ بْنَ حُنَيْفٍ، يَقُولُ ح وَحَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، قَالَ قَالَ سَهْلُ بْنُ حُنَيْفٍ يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّهِمُوا رَأْيَكُمْ عَلَى دِينِكُمْ، لَقَدْ رَأَيْتُنِي يَوْمَ أَبِي جَنْدَلٍ وَلَوْ أَسْتَطِيعُ أَنَّ أَرُدَّ أَمْرَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَرَدَدْتُهُ، وَمَا وَضَعْنَا سُيُوفَنَا عَلَى عَوَاتِقِنَا إِلَى أَمْرٍ يُفْظِعُنَا إِلاَّ أَسْهَلْنَ بِنَا إِلَى أَمْرٍ نَعْرِفُهُ غَيْرَ هَذَا الأَمْرِ‏.‏ قَالَ وَقَالَ أَبُو وَائِلٍ شَهِدْتُ صِفِّينَ وَبِئْسَتْ صِفُّونَ‏.‏

Aʼmash (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Men Abu Voildan: «Siffinda hozir boʻlganmiding?» deb soʻradim. U: «Ha», dedi. (Aʼmash aytdi:) Men Sahl ibn Hunayfning shunday deganini eshitdim. Abu Voil aytdi: Sahl ibn Hunayf (roziyallohu anhu): «Ey odamlar, diningiz haqida oʻz raʼyingizni ayblanglar (unga ishonmanglar). Men Abu Jandal kuni oʻzimni (shunday holatda) koʻrdim — agar Rasululloh ﷺning amrlarini qaytarishga qodir boʻlganimda, albatta qaytargan boʻlardim. Biz bizni dahshatga soladigan bir ish (yuz berganda) qilichlarimizni yelkalarimizga qoʻysak, ular bizni biz taniydigan (osongina) bir ishga olib chiqar edi, mana bu ishdan boshqasi (esa bunday emas)», dedi. (Rovi) aytdi: Abu Voil: «Men Siffinda hozir boʻldim, Siffin nima yomon (joy) edi!» dedi.Аъмаш (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади. У айтди: Мен Абу Воилдан: «Сиффинда ҳозир бўлганмидинг?» деб сўрадим. У: «Ҳа», деди. (Аъмаш айтди:) Мен Саҳл ибн Ҳунайфнинг шундай деганини эшитдим. Абу Воил айтди: Саҳл ибн Ҳунайф (розияллоҳу анҳу): «Эй одамлар, динингиз ҳақида ўз раъйингизни айбланглар (унга ишонманглар). Мен Абу Жандал куни ўзимни (шундай ҳолатда) кўрдим — агар Расулуллоҳ ﷺнинг амрларини қайтаришга қодир бўлганимда, албатта қайтарган бўлардим. Биз бизни даҳшатга соладиган бир иш (юз берганда) қиличларимизни елкаларимизга қўйсак, улар бизни биз танийдиган (осонгина) бир ишга олиб чиқар эди, мана бу ишдан бошқаси (эса бундай эмас)», деди. (Рови) айтди: Абу Воил: «Мен Сиффинда ҳозир бўлдим, Сиффин нима ёмон (жой) эди!» деди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي حُمَيْدٌ، قَالَ سَمِعْتُ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ، يَخْطُبُ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ يُرِدِ اللَّهُ بِهِ خَيْرًا يُفَقِّهْهُ فِي الدِّينِ، وَإِنَّمَا أَنَا قَاسِمٌ وَيُعْطِي اللَّهُ، وَلَنْ يَزَالَ أَمْرُ هَذِهِ الأُمَّةِ مُسْتَقِيمًا حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ، أَوْ حَتَّى يَأْتِيَ أَمْرُ اللَّهِ ‏"‏‏.‏

Humayd (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Men Muoviya ibn Abu Sufyon (roziyallohu anhu)ning xutba qilayotganini eshitdim. U: «Men Nabiy ﷺning shunday deganlarini eshitdim: ‹Alloh kimga yaxshilikni iroda qilsa, uni dinda faqih (chuqur tushunadigan) qilib qoʻyadi. Men faqat taqsimlovchiman, beruvchi esa Allohdir. Bu ummatning ishi qiyomat qoyim boʻlguncha — yoki Allohning amri kelguncha — toʻgʻri (mustaqim) boʻlib qolaveradi›», dedi.Ҳумайд (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади. У айтди: Мен Муовия ибн Абу Суфён (розияллоҳу анҳу)нинг хутба қилаётганини эшитдим. У: «Мен Набий ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: ‹Аллоҳ кимга яхшиликни ирода қилса, уни динда фақиҳ (чуқур тушунадиган) қилиб қўяди. Мен фақат тақсимловчиман, берувчи эса Аллоҳдир. Бу умматнинг иши қиёмат қойим бўлгунча — ёки Аллоҳнинг амри келгунча — тўғри (мустақим) бўлиб қолаверади›», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ أَبِي سُرَيْجٍ، أَخْبَرَنَا شَبَابَةُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ قُرَّةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ الْمُزَنِيِّ، قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ الْفَتْحِ عَلَى نَاقَةٍ لَهُ يَقْرَأُ سُورَةَ الْفَتْحِ، أَوْ مِنْ سُورَةِ الْفَتْحِ ـ قَالَ ـ فَرَجَّعَ فِيهَا ـ قَالَ ـ ثُمَّ قَرَأَ مُعَاوِيَةُ يَحْكِي قِرَاءَةَ ابْنِ مُغَفَّلٍ وَقَالَ ‏"‏ لَوْلاَ أَنْ يَجْتَمِعَ النَّاسُ عَلَيْكُمْ لَرَجَّعْتُ كَمَا رَجَّعَ ابْنُ مُغَفَّلٍ ‏"‏‏.‏ يَحْكِي النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ لِمُعَاوِيَةَ كَيْفَ كَانَ تَرْجِيعُهُ قَالَ آ آ آ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ‏.‏

(Abdulloh ibn Mugʻaffal al-Muzaniy (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Rasululloh ﷺni Fath kuni — oʻz tuyalari ustida, Fath surasini — yoki Fath surasidan (bir qismni) — oʻqiyotgan holda — koʻrdim. Bas, U zot unda tarjiʼ (ovozni qaytarib, choʻzib oʻqish) qildilar. Soʻng Muoviya (ibn Qurra) Ibn Mugʻaffalning qiroatini hikoya qilib oʻqidi va (U zot): «Agar odamlar sizning ustingizga (toʻplanib) yigʻilib qolishidan (qoʻrqmaganimda) edi, men ham — Ibn Mugʻaffal tarjiʼ qilgani kabi — tarjiʼ qilardim», dedilar — Muoviya Paygʻambar ﷺning (qiroatini) hikoya qilib. Bas, men Muoviyaga: «Uning tarjiʼi qanday edi?» dedim. U: «Aa, aa, aa — uch marta (shunday choʻzgan)», dedi.(Абдуллоҳ ибн Муғаффал ал-Музаний (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Расулуллоҳ ﷺни Фатҳ куни — ўз туялари устида, Фатҳ сурасини — ёки Фатҳ сурасидан (бир қисмни) — ўқиётган ҳолда — кўрдим. Бас, У зот унда таржиъ (овозни қайтариб, чўзиб ўқиш) қилдилар. Сўнг Муовия (ибн Қурра) Ибн Муғаффалнинг қироатини ҳикоя қилиб ўқиди ва (У зот): «Агар одамлар сизнинг устингизга (тўпланиб) йиғилиб қолишидан (қўрқмаганимда) эди, мен ҳам — Ибн Муғаффал таржиъ қилгани каби — таржиъ қилардим», дедилар — Муовия Пайғамбар ﷺнинг (қироатини) ҳикоя қилиб. Бас, мен Муовияга: «Унинг таржиъи қандай эди?» дедим. У: «Аа, аа, аа — уч марта (шундай чўзган)», деди.