حَدَّثَنِي عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ شُعَيْبِ بْنِ اللَّيْثِ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ جَدِّي، قَالَ حَدَّثَنِي عُقَيْلُ بْنُ خَالِدٍ، قَالَ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يَأْتِي الْعَبْدَ الشَّيْطَانُ فَيَقُولُ مَنْ خَلَقَ كَذَا وَكَذَا " مِثْلَ حَدِيثِ ابْنِ أَخِي ابْنِ شِهَابٍ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bandaning oldiga shayton kelib: ‹Falon-falonni kim yaratdi?› deydi...» — (oldingi hadisdagidek) dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Банданинг олдига шайтон келиб: ‹Фалон-фалонни ким яратди?› дейди...» — (олдинги ҳадисдагидек) дедилар.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ يَحْيَى، بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ أَخْبَرَهُ أَنَّ عَائِشَةَ أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ - رضى الله عنها - أَخْبَرَتْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُقَبِّلُهَا وَهُوَ صَائِمٌ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ roʻza tutgan holatlarida uni (Oishani) oʻpar edilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ рўза тутган ҳолатларида уни (Оишани) ўпар эдилар.
وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا حُجَيْنُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا لَيْثٌ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ، شِهَابٍ أَنَّهُ قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، قَالَ سَأَلْتُ عَائِشَةَ . وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِنَحْوِهِ وَقَالَ فِي الْحَدِيثِ فَلَمَّا سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا كُنَّا نَتَحَرَّجُ أَنْ نَطُوفَ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ { إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا} قَالَتْ عَائِشَةُ قَدْ سَنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الطَّوَافَ بَيْنَهُمَا فَلَيْسَ لأَحَدٍ أَنْ يَتْرُكَ الطَّوَافَ بِهِمَا.
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: (Urva) dedi: Men Oishadan soʻradim — va u hadisni shunga oʻxshash (mazmunda) keltirdi. Va u hadisda shunday dedi: «Ular Rasululloh ﷺ dan bu haqda soʻraganlarida: ‹Yo Rasululloh! Biz Safo bilan Marvani tavof qilishdan tortinib (xijolat boʻlib) yurar edik› dedilar. Shunda Alloh azza va jalla: {Albatta, Safo va Marva Allohning shiorlaridandir. Bas, kim Baytni haj yoki umra qilsa, ularning ikkovini tavof qilishida unga gunoh yoʻq} (Baqara 158) ni nozil qildi». Oisha: «Rasululloh ﷺ ikkovi orasini tavof qilishni sunnat qilib qoʻydilar, bas, hech kim ularning ikkovi orasini tavof qilishni tark etishi (durust) emas», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: (Урва) деди: Мен Оишадан сўрадим — ва у ҳадисни шунга ўхшаш (мазмунда) келтирди. Ва у ҳадисда шундай деди: «Улар Расулуллоҳ ﷺ дан бу ҳақда сўраганларида: ‹Ё Расулуллоҳ! Биз Сафо билан Марвани тавоф қилишдан тортиниб (хижолат бўлиб) юрар эдик› дедилар. Шунда Аллоҳ азза ва жалла: {Албатта, Сафо ва Марва Аллоҳнинг шиорларидандир. Бас, ким Байтни ҳаж ёки умра қилса, уларнинг икковини тавоф қилишида унга гуноҳ йўқ} (Бақара 158) ни нозил қилди». Оиша: «Расулуллоҳ ﷺ иккови орасини тавоф қилишни суннат қилиб қўйдилар, бас, ҳеч ким уларнинг иккови орасини тавоф қилишни тарк этиши (дуруст) эмас», деди.
وَحَدَّثَنَاهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، وَحُمَيْدُ، بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ وَزَادَ فِي حَدِيثِ حُمَيْدٍ قَالَ هِشَامٌ وَالنَّصُّ فَوْقَ الْعَنَقِ .
Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhu)dan shu isnod bilan ham rivoyat qilingan. Humaydning hadisida (shu) ziyoda boʻldi: Hishom dedi: «An-nass (deb atalgan tez yurish) al-anaq (deb atalgan yurish)dan tezroqdir».Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳу)дан шу иснод билан ҳам ривоят қилинган. Ҳумайднинг ҳадисида (шу) зиёда бўлди: Ҳишом деди: «Ан-насс (деб аталган тез юриш) ал-анақ (деб аталган юриш)дан тезроқдир».
قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ إِبْرَاهِيمُ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ بِشْرِ بْنِ الْقَاسِمِ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، بِهَذَا سَوَاءً وَحَدَّثَنِيهِ سُوَيْدُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: bu hadis Hishom ibn Urva orqali, shu isnod bilan, yuqoridagiga oʻxshash rivoyat qilingan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: бу ҳадис Ҳишом ибн Урва орқали, шу иснод билан, юқоридагига ўхшаш ривоят қилинган.
وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا أَبُو خَيْثَمَةَ، عَنْ هِشَامٍ، أَخْبَرَنَا عُرْوَةُ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُدْنِي إِلَىَّ رَأْسَهُ وَأَنَا فِي حُجْرَتِي فَأُرَجِّلُ رَأْسَهُ وَأَنَا حَائِضٌ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ boshlarini menga yaqinlashtirar edilar — men oʻz hujramda (boʻlgan holda) —; bas, men Uning boshini — oʻzim hayzli holda — tarar edim.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бошларини менга яқинлаштирар эдилар — мен ўз ҳужрамда (бўлган ҳолда) —; бас, мен Унинг бошини — ўзим ҳайзли ҳолда — тарар эдим.
قَالَ ابْنُ شِهَابٍ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ خَالِدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ، وَأَنَا أُحَدِّثُهُ، هَذَا الْحَدِيثَ . أَنَّهُ سَأَلَ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ عَنِ الْوُضُوءِ، مِمَّا مَسَّتِ النَّارُ فَقَالَ عُرْوَةُ سَمِعْتُ عَائِشَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " تَوَضَّئُوا مِمَّا مَسَّتِ النَّارُ " .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Olovga tekkan narsa (yeyilgani)dan tahorat qilinglar», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Оловга теккан нарса (ейилгани)дан таҳорат қилинглар», дедилар.
حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، أَخْبَرَنَا حُجَيْنٌ، حَدَّثَنَا لَيْثٌ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَرْسَلَتْ إِلَى أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ تَسْأَلُهُ مِيرَاثَهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْهِ بِالْمَدِينَةِ وَفَدَكٍ وَمَا بَقِيَ مِنْ خُمْسِ خَيْبَرَ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ إِنَّمَا يَأْكُلُ آلُ مُحَمَّدٍ - صلى الله عليه وسلم - فِي هَذَا الْمَالِ " . وَإِنِّي وَاللَّهِ لاَ أُغَيِّرُ شَيْئًا مِنْ صَدَقَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ حَالِهَا الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهَا فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلأَعْمَلَنَّ فِيهَا بِمَا عَمِلَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَبَى أَبُو بَكْرٍ أَنْ يَدْفَعَ إِلَى فَاطِمَةَ شَيْئًا فَوَجَدَتْ فَاطِمَةُ عَلَى أَبِي بَكْرٍ فِي ذَلِكَ - قَالَ - فَهَجَرَتْهُ فَلَمْ تُكَلِّمْهُ حَتَّى تُوُفِّيَتْ وَعَاشَتْ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سِتَّةَ أَشْهُرٍ فَلَمَّا تُوُفِّيَتْ دَفَنَهَا زَوْجُهَا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ لَيْلاً وَلَمْ يُؤْذِنْ بِهَا أَبَا بَكْرٍ وَصَلَّى عَلَيْهَا عَلِيٌّ وَكَانَ لِعَلِيٍّ مِنَ النَّاسِ وِجْهَةٌ حَيَاةَ فَاطِمَةَ فَلَمَّا تُوُفِّيَتِ اسْتَنْكَرَ عَلِيٌّ وُجُوهَ النَّاسِ فَالْتَمَسَ مُصَالَحَةَ أَبِي بَكْرٍ وَمُبَايَعَتَهُ وَلَمْ يَكُنْ بَايَعَ تِلْكَ الأَشْهُرَ فَأَرْسَلَ إِلَى أَبِي بَكْرٍ أَنِ ائْتِنَا وَلاَ يَأْتِنَا مَعَكَ أَحَدٌ - كَرَاهِيَةَ مَحْضَرِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ - فَقَالَ عُمَرُ لأَبِي بَكْرٍ وَاللَّهِ لاَ تَدْخُلْ عَلَيْهِمْ وَحْدَكَ . فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ وَمَا عَسَاهُمْ أَنْ يَفْعَلُوا بِي إِنِّي وَاللَّهِ لآتِيَنَّهُمْ . فَدَخَلَ عَلَيْهِمْ أَبُو بَكْرٍ . فَتَشَهَّدَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ثُمَّ قَالَ إِنَّا قَدْ عَرَفْنَا يَا أَبَا بَكْرٍ فَضِيلَتَكَ وَمَا أَعْطَاكَ اللَّهُ وَلَمْ نَنْفَسْ عَلَيْكَ خَيْرًا سَاقَهُ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلَكِنَّكَ اسْتَبْدَدْتَ عَلَيْنَا بِالأَمْرِ وَكُنَّا نَحْنُ نَرَى لَنَا حَقًّا لِقَرَابَتِنَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . فَلَمْ يَزَلْ يُكَلِّمُ أَبَا بَكْرٍ حَتَّى فَاضَتْ عَيْنَا أَبِي بَكْرٍ فَلَمَّا تَكَلَّمَ أَبُو بَكْرٍ قَالَ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَقَرَابَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَحَبُّ إِلَىَّ أَنْ أَصِلَ مِنْ قَرَابَتِي وَأَمَّا الَّذِي شَجَرَ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ مِنْ هَذِهِ الأَمْوَالِ فَإِنِّي لَمْ آلُ فِيهِ عَنِ الْحَقِّ وَلَمْ أَتْرُكْ أَمْرًا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَصْنَعُهُ فِيهَا إِلاَّ صَنَعْتُهُ . فَقَالَ عَلِيٌّ لأَبِي بَكْرٍ مَوْعِدُكَ الْعَشِيَّةُ لِلْبَيْعَةِ . فَلَمَّا صَلَّى أَبُو بَكْرٍ صَلاَةَ الظُّهْرِ رَقِيَ عَلَى الْمِنْبَرِ فَتَشَهَّدَ وَذَكَرَ شَأْنَ عَلِيٍّ وَتَخَلُّفَهُ عَنِ الْبَيْعَةِ وَعُذْرَهُ بِالَّذِي اعْتَذَرَ إِلَيْهِ ثُمَّ اسْتَغْفَرَ وَتَشَهَّدَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ فَعَظَّمَ حَقَّ أَبِي بَكْرٍ وَأَنَّهُ لَمْ يَحْمِلْهُ عَلَى الَّذِي صَنَعَ نَفَاسَةً عَلَى أَبِي بَكْرٍ وَلاَ إِنْكَارًا لِلَّذِي فَضَّلَهُ اللَّهُ بِهِ وَلَكِنَّا كُنَّا نَرَى لَنَا فِي الأَمْرِ نَصِيبًا فَاسْتُبِدَّ عَلَيْنَا بِهِ فَوَجَدْنَا فِي أَنْفُسِنَا فَسُرَّ بِذَلِكَ الْمُسْلِمُونَ وَقَالُوا أَصَبْتَ . فَكَانَ الْمُسْلِمُونَ إِلَى عَلِيٍّ قَرِيبًا حِينَ رَاجَعَ الأَمْرَ الْمَعْرُوفَ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ning qizlari Fotima Abu Bakr Siddiqning oldiga (odam) yuborib, undan Rasululloh ﷺ dan (qoladigan) merosini — Alloh u zotga Madinada va Fadakda bergan in (fayʼ moli)dan hamda Xaybar xumsidan qolgan narsadan — soʻradi. Abu Bakr: «Rasululloh ﷺ: ‹Bizga meros boʻlmaydi, biz qoldirgan narsa sadaqadir, Muhammad ﷺ oilasi faqat shu moldan yeydi›, dedilar. Vallohi, men Rasululloh ﷺ sadaqasini Rasululloh ﷺ zamonida boʻlgan holatidan hech narsasini oʻzgartirmayman va uning ichida albatta Rasululloh ﷺ amal qilgan narsa bilan amal qilaman», dedi. Shunday qilib Abu Bakr Fotimaga undan hech narsa berishdan bosh tortdi. Fotima esa shu sababli Abu Bakrdan xafa boʻldi. U undan yuz oʻgirib, vafot etgunicha u bilan gaplashmadi. U Rasululloh ﷺ dan keyin olti oy yashadi. U vafot etganda, eri Ali ibn Abu Tolib uni kechasi dafn qildi va Abu Bakrga uning (vafoti haqida) xabar bermadi, unga Alining oʻzi janoza oʻqidi. Fotimaning hayoti davomida Ali odamlar nazdida (alohida) eʼtiborga ega edi. U vafot etgach, Ali odamlarning yuzlarida (oʻziga nisbatan) begonalik sezdi. Shu sababli u Abu Bakr bilan yarashishni va unga bayʼat qilishni istadi — u shu oylar davomida hali bayʼat qilmagan edi. U Abu Bakrga: «Bizning oldimizga kel, sen bilan birga hech kim kelmasin», deb (odam) yubordi — Umar ibn Xattobning hozir boʻlishini yoqtirmagani uchun. Umar Abu Bakrga: «Vallohi, ularning oldiga yolgʻiz kirmaysan», dedi. Abu Bakr: «Ular menga nima ham qila olardi? Vallohi, men ularning oldiga albatta boraman», dedi. Shunday qilib Abu Bakr ularning oldiga kirdi. Ali ibn Abu Tolib tashahhud aytdi (xutba boshida qilinganidek), soʻng: «Ey Abu Bakr! Biz sening fazilatingni va Alloh senga bergan narsani tan oldik, Alloh senga yetkazgan yaxshilikka hasad ham qilmadik. Lekin sen bu ishda (xalifalikda) biz bilan maslahatlashmay, oʻzboshimcha qaror qilding, biz esa Rasululloh ﷺ ga qarindoshligimiz tufayli oʻzimizning (maslahatlashishga) haqqimiz bor deb hisoblar edik», dedi. U Abu Bakr bilan toki Abu Bakrning koʻzlaridan yosh toʻkilguncha gapirib turdi. Abu Bakr gapirganda: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, Rasululloh ﷺ ning qarindoshligi men uchun oʻz qarindoshlarim bilan aloqa qilishimdan ham sevimliroqdir. Bu mollar borasida men bilan sizlar orasida kelib chiqqan narsaga kelsak, men unda haqdan chetga ogʻishmadim va Rasululloh ﷺ uning ichida qilayotganlarini koʻrgan hech bir ishni qilmasdan qoldirmadim», dedi. Shunda Ali Abu Bakrga: «Senga bayʼat (qilish) vaʼdasi shu kunning kechqurunidir», dedi. Abu Bakr peshin namozini oʻqigach, minbarga chiqib, tashahhud aytdi va Alining ahvolini, bayʼatdan ortda qolganini hamda unga aytgan uzrini zikr qildi, soʻng (Allohdan) magʻfirat soʻradi. Soʻng Ali ibn Abu Tolib tashahhud aytib, Abu Bakrning haqqini ulugʻladi va: «Mening bu qilgan ishimga (kechikishimga) Abu Bakrga hasad qilganim yoki Alloh uni afzal qilgan narsani inkor qilganim sabab boʻlmagan, balki biz bu ishda oʻzimiz uchun bir ulush bor deb hisoblar edik, ammo unda bizdan oʻzboshimchalik bilan qaror qilindi, biz esa koʻnglimizda (xafalik) topgan edik», dedi. Musulmonlar bundan xursand boʻlishdi va: «Toʻgʻri qilding», deyishdi. Ali maʼruf ishga qaytgani sababli musulmonlar unga (yana) yaqin boʻlishdi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ нинг қизлари Фотима Абу Бакр Сиддиқнинг олдига (одам) юбориб, ундан Расулуллоҳ ﷺ дан (қоладиган) меросини — Аллоҳ у зотга Мадинада ва Фадакда берган ин (файъ моли)дан ҳамда Хайбар хумсидан қолган нарсадан — сўради. Абу Бакр: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бизга мерос бўлмайди, биз қолдирган нарса садақадир, Муҳаммад ﷺ оиласи фақат шу молдан ейди›, дедилар. Валлоҳи, мен Расулуллоҳ ﷺ садақасини Расулуллоҳ ﷺ замонида бўлган ҳолатидан ҳеч нарсасини ўзгартирмайман ва унинг ичида албатта Расулуллоҳ ﷺ амал қилган нарса билан амал қиламан», деди. Шундай қилиб Абу Бакр Фотимага ундан ҳеч нарса беришдан бош тортди. Фотима эса шу сабабли Абу Бакрдан хафа бўлди. У ундан юз ўгириб, вафот этгунича у билан гаплашмади. У Расулуллоҳ ﷺ дан кейин олти ой яшади. У вафот этганда, эри Али ибн Абу Толиб уни кечаси дафн қилди ва Абу Бакрга унинг (вафоти ҳақида) хабар бермади, унга Алининг ўзи жаноза ўқиди. Фотиманинг ҳаёти давомида Али одамлар наздида (алоҳида) эътиборга эга эди. У вафот этгач, Али одамларнинг юзларида (ўзига нисбатан) бегоналик сезди. Шу сабабли у Абу Бакр билан ярашишни ва унга байъат қилишни истади — у шу ойлар давомида ҳали байъат қилмаган эди. У Абу Бакрга: «Бизнинг олдимизга кел, сен билан бирга ҳеч ким келмасин», деб (одам) юборди — Умар ибн Хаттобнинг ҳозир бўлишини ёқтирмагани учун. Умар Абу Бакрга: «Валлоҳи, уларнинг олдига ёлғиз кирмайсан», деди. Абу Бакр: «Улар менга нима ҳам қила оларди? Валлоҳи, мен уларнинг олдига албатта бораман», деди. Шундай қилиб Абу Бакр уларнинг олдига кирди. Али ибн Абу Толиб ташаҳҳуд айтди (хутба бошида қилинганидек), сўнг: «Эй Абу Бакр! Биз сенинг фазилатингни ва Аллоҳ сенга берган нарсани тан олдик, Аллоҳ сенга етказган яхшиликка ҳасад ҳам қилмадик. Лекин сен бу ишда (халифаликда) биз билан маслаҳатлашмай, ўзбошимча қарор қилдинг, биз эса Расулуллоҳ ﷺ га қариндошлигимиз туфайли ўзимизнинг (маслаҳатлашишга) ҳаққимиз бор деб ҳисоблар эдик», деди. У Абу Бакр билан токи Абу Бакрнинг кўзларидан ёш тўкилгунча гапириб турди. Абу Бакр гапирганда: «Жоним қўлида бўлган Зот билан қасамки, Расулуллоҳ ﷺ нинг қариндошлиги мен учун ўз қариндошларим билан алоқа қилишимдан ҳам севимлироқдир. Бу моллар борасида мен билан сизлар орасида келиб чиққан нарсага келсак, мен унда ҳақдан четга оғишмадим ва Расулуллоҳ ﷺ унинг ичида қилаётганларини кўрган ҳеч бир ишни қилмасдан қолдирмадим», деди. Шунда Али Абу Бакрга: «Сенга байъат (қилиш) ваъдаси шу куннинг кечқурунидир», деди. Абу Бакр пешин намозини ўқигач, минбарга чиқиб, ташаҳҳуд айтди ва Алининг аҳволини, байъатдан ортда қолганини ҳамда унга айтган узрини зикр қилди, сўнг (Аллоҳдан) мағфират сўради. Сўнг Али ибн Абу Толиб ташаҳҳуд айтиб, Абу Бакрнинг ҳаққини улуғлади ва: «Менинг бу қилган ишимга (кечикишимга) Абу Бакрга ҳасад қилганим ёки Аллоҳ уни афзал қилган нарсани инкор қилганим сабаб бўлмаган, балки биз бу ишда ўзимиз учун бир улуш бор деб ҳисоблар эдик, аммо унда биздан ўзбошимчалик билан қарор қилинди, биз эса кўнглимизда (хафалик) топган эдик», деди. Мусулмонлар бундан хурсанд бўлишди ва: «Тўғри қилдинг», дейишди. Али маъруф ишга қайтгани сабабли мусулмонлар унга (яна) яқин бўлишди.
وَحَدَّثَنِي هَارُونُ بْنُ سَعِيدٍ الأَيْلِيُّ، وَأَبُو الطَّاهِرِ، قَالَ أَبُو الطَّاهِرِ أَخْبَرَنَا وَقَالَ، هَارُونُ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، أَنَّ عَائِشَةَ، أَخْبَرَتْهُ عَنْ بَيْعَةِ النِّسَاءِ، قَالَتْ مَا مَسَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِيَدِهِ امْرَأَةً قَطُّ إِلاَّ أَنْ يَأْخُذَ عَلَيْهَا فَإِذَا أَخَذَ عَلَيْهَا فَأَعْطَتْهُ قَالَ " اذْهَبِي فَقَدْ بَايَعْتُكِ " .
Oisha (roziyallohu anho)dan ayollarning baygʻati haqida rivoyat qilinadi. U dedi: Rasululloh ﷺ hech qachon biror ayolni qoʻli bilan ushlamadilar, faqat undan (baygʻat) olardilar. Undan (baygʻat) olib, ayol ham unga (iqror) berganida: «Bor, men senga baygʻat berdim», — der edilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан аёлларнинг байғати ҳақида ривоят қилинади. У деди: Расулуллоҳ ﷺ ҳеч қачон бирор аёлни қўли билан ушламадилар, фақат ундан (байғат) олардилар. Ундан (байғат) олиб, аёл ҳам унга (иқрор) берганида: «Бор, мен сенга байғат бердим», — дер эдилар.
حَدَّثَنِي سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ أَعْيَنَ، حَدَّثَنَا مَعْقِلٌ، - وَهْوَ ابْنُ عُبَيْدِ
اللَّهِ - عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي يَحْيَى بْنُ عُرْوَةَ، أَنَّهُ سَمِعَ عُرْوَةَ، يَقُولُ قَالَتْ عَائِشَةُ سَأَلَ
أُنَاسٌ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْكُهَّانِ فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه
وسلم " لَيْسُوا بِشَىْءٍ " . قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ فَإِنَّهُمْ يُحَدِّثُونَ أَحْيَانًا الشَّىْءَ يَكُونُ حَقًّا
. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " تِلْكَ الْكَلِمَةُ مِنَ الْجِنِّ يَخْطَفُهَا الْجِنِّيُّ فَيَقُرُّهَا فِي
أُذُنِ وَلِيِّهِ قَرَّ الدَّجَاجَةِ فَيَخْلِطُونَ فِيهَا أَكْثَرَ مِنْ مِائَةِ كَذْبَةٍ " .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Odamlar Rasululloh ﷺ dan kohinlar (folbinlar) haqida soʻrashdi. Shunda Rasululloh ﷺ ularga: ‹Ular hech narsa emaslar›, — dedilar. Ular: ‹Yo Rasululloh! Lekin ular baʼzan rost chiqadigan narsalarni aytib berishadi-ku?› — deyishdi. Rasululloh ﷺ: ‹U (rost) soʻz jinlardandir. Jin uni (osmondan) oʻgʻirlab oladi-da, tovuq qaqillaganidek doʻstining (kohinning) qulogʻiga qaqillab quyadi. Soʻng ular unga yuzdan ortiq yolgʻon aralashtirishadi›, — dedilar».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Одамлар Расулуллоҳ ﷺ дан коҳинлар (фолбинлар) ҳақида сўрашди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ уларга: ‹Улар ҳеч нарса эмаслар›, — дедилар. Улар: ‹Ё Расулуллоҳ! Лекин улар баъзан рост чиқадиган нарсаларни айтиб беришади-ку?› — дейишди. Расулуллоҳ ﷺ: ‹У (рост) сўз жинлардандир. Жин уни (осмондан) ўғирлаб олади-да, товуқ қақиллаганидек дўстининг (коҳиннинг) қулоғига қақиллаб қуяди. Сўнг улар унга юздан ортиқ ёлғон аралаштиришади›, — дедилар».
وَحَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ حَفْصٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ قَالَتْ عَائِشَةُ مَا يَقْطَعُ الصَّلاَةَ قَالَ فَقُلْنَا الْمَرْأَةُ وَالْحِمَارُ . فَقَالَتْ إِنَّ الْمَرْأَةَ لَدَابَّةُ سَوْءٍ لَقَدْ رَأَيْتُنِي بَيْنَ يَدَىْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُعْتَرِضَةً كَاعْتِرَاضِ الْجِنَازَةِ وَهُوَ يُصَلِّي .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: (Urva) dedi: Oisha: «Nima namozni buzadi?» dedi. (Urva) dedi: Biz: «Ayol va eshak», dedik. Shunda (Oisha): «Ayol yomon jonivormi?! Men oʻzimni Rasululloh ﷺ namoz oʻqiyotganlarida, janoza koʻndalang qoʻyilgani kabi u zotning oldilarida koʻndalang yotgan holda koʻrganman», — dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: (Урва) деди: Оиша: «Нима намозни бузади?» деди. (Урва) деди: Биз: «Аёл ва эшак», дедик. Шунда (Оиша): «Аёл ёмон жониворми?! Мен ўзимни Расулуллоҳ ﷺ намоз ўқиётганларида, жаноза кўндаланг қўйилгани каби у зотнинг олдиларида кўндаланг ётган ҳолда кўрганман», — деди.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا لَيْثٌ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رُمْحٍ، أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ، عَنِ
ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ، حَدَّثَهُ أَنَّ رَجُلاً مِنَ الأَنْصَارِ خَاصَمَ
الزُّبَيْرَ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي شِرَاجِ الْحَرَّةِ الَّتِي يَسْقُونَ بِهَا النَّخْلَ فَقَالَ
الأَنْصَارِيُّ سَرِّحِ الْمَاءَ . يَمُرُّ فَأَبَى عَلَيْهِمْ فَاخْتَصَمُوا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم
فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلزُّبَيْرِ " اسْقِ يَا زُبَيْرُ ثُمَّ أَرْسِلِ الْمَاءَ إِلَى جَارِكَ
" . فَغَضِبَ الأَنْصَارِيُّ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْ كَانَ ابْنَ عَمَّتِكَ فَتَلَوَّنَ وَجْهُ نَبِيِّ اللَّهِ صلى
الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ " يَا زُبَيْرُ اسْقِ ثُمَّ احْبِسِ الْمَاءَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْجَدْرِ " . فَقَالَ
الزُّبَيْرُ وَاللَّهِ إِنِّي لأَحْسِبُ هَذِهِ الآيَةَ نَزَلَتْ فِي ذَلِكَ { فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ
فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لاَ يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا}
Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: ansorlardan bir kishi Harra (degan joy)ning xurmolarni sugʻoradigan suv ariqlari xususida Rasululloh ﷺ huzurida Zubayr bilan janjallashdi. Ansoriy: «Suvni qoʻyib yubor, oqib oʻtsin» dedi. Lekin (Zubayr) bunga koʻnmadi. Shunday qilib ular Rasululloh ﷺ huzurida daʼvolashdilar. Rasululloh ﷺ Zubayrga: «Sugʻorib ol, ey Zubayr, soʻng suvni qoʻshningga (ariqqa) yubor», — dedilar. Shunda ansoriy gʻazablanib: «Yo Rasululloh! (Bu hukmni) u sizning ammangizning oʻgʻli boʻlgani uchun (qildingizmi)?» dedi. Shunda Allohning Nabiysi ﷺ ning yuzlari oʻzgarib, soʻng: «Ey Zubayr, sugʻorib ol, soʻng suvni (xurmolarning) tomigʻiga yetguncha toʻsib tur», — dedilar. Zubayr: «Allohga qasamki, men shu oyat ana shu (voqea) haqida nozil boʻlgan deb oʻylayman: {Yoʻq, Robbingga qasamki, ular oʻrtalarida chiqqan nizolarda seni hakam qilmagunlaricha, soʻng sen chiqargan hukmdan koʻngillarida hech bir torlik topmasdan toʻla taslim boʻlmagunlaricha imon keltirgan boʻlmaydilar} (Niso 65)», dedi.Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: ансорлардан бир киши Ҳарра (деган жой)нинг хурмоларни суғорадиган сув ариқлари хусусида Расулуллоҳ ﷺ ҳузурида Зубайр билан жанжаллашди. Ансорий: «Сувни қўйиб юбор, оқиб ўтсин» деди. Лекин (Зубайр) бунга кўнмади. Шундай қилиб улар Расулуллоҳ ﷺ ҳузурида даъволашдилар. Расулуллоҳ ﷺ Зубайрга: «Суғориб ол, эй Зубайр, сўнг сувни қўшнингга (ариққа) юбор», — дедилар. Шунда ансорий ғазабланиб: «Ё Расулуллоҳ! (Бу ҳукмни) у сизнинг аммангизнинг ўғли бўлгани учун (қилдингизми)?» деди. Шунда Аллоҳнинг Набийси ﷺ нинг юзлари ўзгариб, сўнг: «Эй Зубайр, суғориб ол, сўнг сувни (хурмоларнинг) томиғига етгунча тўсиб тур», — дедилар. Зубайр: «Аллоҳга қасамки, мен шу оят ана шу (воқеа) ҳақида нозил бўлган деб ўйлайман: {Йўқ, Роббингга қасамки, улар ўрталарида чиққан низоларда сени ҳакам қилмагунларича, сўнг сен чиқарган ҳукмдан кўнгилларида ҳеч бир торлик топмасдан тўла таслим бўлмагунларича имон келтирган бўлмайдилар} (Нисо 65)», деди.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنِ الْبَهِيِّ، عَنْ
عُرْوَةَ، قَالَ قَالَتْ لِي عَائِشَةُ كَانَ أَبَوَاكَ مِنَ الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ
الْقَرْحُ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Sening ikki otang oʻzlariga jarohat yetganidan keyin ham Allohga va Rasulga (chaqirigʻiga) javob berganlardan edi.»Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Сенинг икки отанг ўзларига жароҳат етганидан кейин ҳам Аллоҳга ва Расулга (чақириғига) жавоб берганлардан эди.»
حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ
قَالَتِ اسْتَأْذَنَ حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فِي هِجَاءِ الْمُشْرِكِينَ . وَلَمْ يَذْكُرْ
أَبَا سُفْيَانَ وَقَالَ بَدَلَ الْخَمِيرِ الْعَجِينِ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Hasson ibn Sobit Nabiy ﷺ dan mushriklarni hajv qilishga ruxsat soʻradi. (Roviy) Abu Sufyonni zikr qilmadi va ‹al-xamir› (xamir) oʻrniga ‹al-ajin› (xamir) dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Ҳассон ибн Собит Набий ﷺ дан мушрикларни ҳажв қилишга рухсат сўради. (Ровий) Абу Суфённи зикр қилмади ва ‹ал-хамир› (хамир) ўрнига ‹ал-ажин› (хамир) деди.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ
أَبِيهِ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ، قَالَ مَرَّ بِالشَّامِ عَلَى أُنَاسٍ وَقَدْ أُقِيمُوا فِي الشَّمْسِ
وَصُبَّ عَلَى رُءُوسِهِمُ الزَّيْتُ فَقَالَ مَا هَذَا قِيلَ يُعَذَّبُونَ فِي الْخَرَاجِ . فَقَالَ أَمَا إِنِّي سَمِعْتُ
رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِنَّ اللَّهَ يُعَذِّبُ الَّذِينَ يُعَذِّبُونَ فِي الدُّنْيَا " .
Hishom ibn Hakim ibn Hizom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: u Shomda quyoshda turgʻazib qoʻyilgan va boshlariga moy quyilgan bir necha kishilarning yonidan oʻtdi va: «Bu nima?» dedi. «Xiroj (soliq toʻlamagani) uchun azoblanyaptilar», deyildi. Shunda u: «Ammo men Rasululloh ﷺ ning shunday deyayotganlarini eshitganman: ‹Albatta, Alloh dunyoda (odamlarni) azoblaydiganlarni azoblaydi›», dedi.Ҳишом ибн Ҳаким ибн Ҳизом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: у Шомда қуёшда турғазиб қўйилган ва бошларига мой қуйилган бир неча кишиларнинг ёнидан ўтди ва: «Бу нима?» деди. «Хирож (солиқ тўламагани) учун азобланяптилар», дейилди. Шунда у: «Аммо мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деяётганларини эшитганман: ‹Албатта, Аллоҳ дунёда (одамларни) азоблайдиганларни азоблайди›», деди.
حَدَّثَنِي أَبُو الطَّاهِرِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ،
بْنِ الزُّبَيْرِ أَنَّ هِشَامَ بْنَ حَكِيمٍ، وَجَدَ رَجُلاً وَهُوَ عَلَى حِمْصَ يُشَمِّسُ نَاسًا مِنَ النَّبَطِ فِي
أَدَاءِ الْجِزْيَةِ فَقَالَ مَا هَذَا إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِنَّ اللَّهَ
يُعَذِّبُ الَّذِينَ يُعَذِّبُونَ النَّاسَ فِي الدُّنْيَا " .
Hishom ibn Hakim ibn Hizom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: u Himsda hokim boʻlgan bir kishini nabotlardan (boʻlgan) bir guruh odamlarni joziya toʻlovi (uchun) quyoshda azoblayotgan holda topdi. Shunda (Hishom): «Bu nima? Men Rasululloh ﷺ ning: ‹Albatta, Alloh dunyoda odamlarni azoblaganlarni azoblaydi›, — deb aytganlarini eshitganman», dedi.Ҳишом ибн Ҳаким ибн Ҳизом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: у Ҳимсда ҳоким бўлган бир кишини наботлардан (бўлган) бир гуруҳ одамларни жозия тўлови (учун) қуёшда азоблаётган ҳолда топди. Шунда (Ҳишом): «Бу нима? Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг: ‹Албатта, Аллоҳ дунёда одамларни азоблаганларни азоблайди›, — деб айтганларини эшитганман», деди.
حَدَّثَنَا حَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى التُّجِيبِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنِي أَبُو شُرَيْحٍ،
أَنَّ أَبَا الأَسْوَدِ، حَدَّثَهُ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ قَالَتْ لِي عَائِشَةُ يَا ابْنَ أُخْتِي بَلَغَنِي أَنَّحَمَلَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله
عليه وسلم عِلْمًا كَثِيرًا - قَالَ - فَلَقِيتُهُ فَسَاءَلْتُهُ عَنْ أَشْيَاءَ يَذْكُرُهَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى
الله عليه وسلم . قَالَ عُرْوَةُ فَكَانَ فِيمَا ذَكَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّ
اللَّهَ لاَ يَنْتَزِعُ الْعِلْمَ مِنَ النَّاسِ انْتِزَاعًا وَلَكِنْ يَقْبِضُ الْعُلَمَاءَ فَيَرْفَعُ الْعِلْمَ مَعَهُمْ وَيُبْقِي فِي
النَّاسِ رُءُوسًا جُهَّالاً يُفْتُونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ فَيَضِلُّونَ وَيُضِلُّونَ " . قَالَ عُرْوَةُ فَلَمَّا حَدَّثْتُ
عَائِشَةَ بِذَلِكَ أَعْظَمَتْ ذَلِكَ وَأَنْكَرَتْهُ قَالَتْ أَحَدَّثَكَ أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ
هَذَا قَالَ عُرْوَةُ حَتَّى إِذَا كَانَ قَابِلٌ قَالَتْ لَهُ إِنَّ ابْنَ عَمْرٍو قَدْ قَدِمَ فَالْقَهُ ثُمَّ فَاتِحْهُ حَتَّى
تَسْأَلَهُ عَنِ الْحَدِيثِ الَّذِي ذَكَرَهُ لَكَ فِي الْعِلْمِ - قَالَ - فَلَقِيتُهُ فَسَاءَلْتُهُ فَذَكَرَهُ لِي نَحْوَ مَا
حَدَّثَنِي بِهِ فِي مَرَّتِهِ الأُولَى . قَالَ عُرْوَةُ فَلَمَّا أَخْبَرْتُهَا بِذَلِكَ قَالَتْ مَا أَحْسِبُهُ إِلاَّ قَدْ صَدَقَ
أَرَاهُ لَمْ يَزِدْ فِيهِ شَيْئًا وَلَمْ يَنْقُصْ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Oisha menga: «Ey jiyanim! Menga xabar yetishicha, Abdulloh ibn Amr ibn al-Os hajga qatnar ekan, sen u bilan uchrashib, undan (diniy masalalar haqida) soʻrab ol, chunki u Nabiy ﷺ dan koʻp ilm olgan», dedi. (Urva) dedi: shunda men u bilan uchrashdim va undan Rasululloh ﷺ dan zikr qilayotgan narsalari haqida soʻradim. Urva dedi: u zikr qilgan narsalari orasida shuni (ham) aytdiki, Nabiy ﷺ: «Albatta, Alloh ilmni odamlardan tortib olish bilan (birdaniga) olib qoʻymaydi, balki olimlarni oladi (vafot ettiradi) va ular bilan birga ilmni ham koʻtaradi, odamlar orasida esa johil boshliqlarni qoldiradi; ular (odamlarga) ilmsiz fatvo beradilar, natijada oʻzlari adashadilar, (boshqalarni ham) adashtiradilar», dedilar. Urva dedi: men Oishaga buni aytib berganimda, u buni juda gʻalati koʻrdi va inkor etib: «U senga Nabiy ﷺ ning buni aytganlarini eshitganini aytdimi?» dedi. Urva dedi: keyingi yil kelganida, (Oisha) unga: «Ibn Amr (yana hajga) keldi, sen u bilan uchrashib, soʻzni boshla va undan senga ilm haqida zikr qilgan hadis toʻgʻrisida soʻra», dedi. (Urva) dedi: shunda men u bilan uchrashdim va undan soʻradim, u esa menga birinchi safar aytib bergani kabi zikr qildi. Urva dedi: men buni Oishaga xabar berganimda, u: «Men uni faqat rost soʻzlagan deb oʻylayman; uni (hadisga) hech narsa qoʻshmagan ham, undan kamaytirmagan ham deb bilaman», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Оиша менга: «Эй жияним! Менга хабар етишича, Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос ҳажга қатнар экан, сен у билан учрашиб, ундан (диний масалалар ҳақида) сўраб ол, чунки у Набий ﷺ дан кўп илм олган», деди. (Урва) деди: шунда мен у билан учрашдим ва ундан Расулуллоҳ ﷺ дан зикр қилаётган нарсалари ҳақида сўрадим. Урва деди: у зикр қилган нарсалари орасида шуни (ҳам) айтдики, Набий ﷺ: «Албатта, Аллоҳ илмни одамлардан тортиб олиш билан (бирданига) олиб қўймайди, балки олимларни олади (вафот эттиради) ва улар билан бирга илмни ҳам кўтаради, одамлар орасида эса жоҳил бошлиқларни қолдиради; улар (одамларга) илмсиз фатво берадилар, натижада ўзлари адашадилар, (бошқаларни ҳам) адаштирадилар», дедилар. Урва деди: мен Оишага буни айтиб берганимда, у буни жуда ғалати кўрди ва инкор этиб: «У сенга Набий ﷺ нинг буни айтганларини эшитганини айтдими?» деди. Урва деди: кейинги йил келганида, (Оиша) унга: «Ибн Амр (яна ҳажга) келди, сен у билан учрашиб, сўзни бошла ва ундан сенга илм ҳақида зикр қилган ҳадис тўғрисида сўра», деди. (Урва) деди: шунда мен у билан учрашдим ва ундан сўрадим, у эса менга биринчи сафар айтиб бергани каби зикр қилди. Урва деди: мен буни Оишага хабар берганимда, у: «Мен уни фақат рост сўзлаган деб ўйлайман; уни (ҳадисга) ҳеч нарса қўшмаган ҳам, ундан камайтирмаган ҳам деб биламан», деди.
قَالَ عُرْوَةُ وَلَقَدْ حَدَّثَتْنِي عَائِشَةُ، زَوْجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُصَلِّي الْعَصْرَ وَالشَّمْسُ فِي حُجْرَتِهَا قَبْلَ أَنْ تَظْهَرَ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ asr namozini quyosh (nuri) hali (hujradan) chiqib ketmasidan turib, uning hujrasida turganida oʻqirdilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ аср намозини қуёш (нури) ҳали (ҳужрадан) чиқиб кетмасидан туриб, унинг ҳужрасида турганида ўқирдилар.
وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو كُرَيْبٍ قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، وَابْنُ، نُمَيْرٍ عَنْ
هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ إِنْ كُنَّا لَنَمْكُثُ . وَلَمْ يَذْكُرْ آلَ مُحَمَّدٍ . وَزَادَ أَبُو كُرَيْبٍ فِي
حَدِيثِهِ عَنِ ابْنِ نُمَيْرٍ إِلاَّ أَنْ يَأْتِيَنَا اللُّحَيْمُ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Biz turardik», deb (aytildi), ammo «Muhammad ﷺ ning ahli (oilasi)» zikr qilinmadi. Bir rivoyatda: «Magar bizga ozgina goʻsht kelganda (boshqacha boʻlardi)», deb ziyoda qilingan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Биз турардик», деб (айтилди), аммо «Муҳаммад ﷺ нинг аҳли (оиласи)» зикр қилинмади. Бир ривоятда: «Магар бизга озгина гўшт келганда (бошқача бўларди)», деб зиёда қилинган.
حَدَّثَنِي أَبُو الطَّاهِرِ، أَحْمَدُ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي أَبُو صَخْرٍ، عَنْ يَزِيدَ،
بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قُسَيْطٍ ح وَحَدَّثَنِي هَارُونُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي أَبُو صَخْرٍ،
عَنِ ابْنِ قُسَيْطٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ
لَقَدْ مَاتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَا شَبِعَ مِنْ خُبْزٍ وَزَيْتٍ فِي يَوْمٍ وَاحِدٍ مَرَّتَيْنِ
.
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Darhaqiqat, Rasululloh ﷺ vafot etdilar, holbuki u zot bir kunda ikki marta non va zaytun moyidan toʻyib yemagan edilar».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Дарҳақиқат, Расулуллоҳ ﷺ вафот этдилар, ҳолбуки у зот бир кунда икки марта нон ва зайтун мойидан тўйиб емаган эдилар».
حَدَّثَنِي أَبُو الطَّاهِرِ، أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ سَرْحٍ وَحَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى التُّجِيبِيُّ - قَالَ أَبُو الطَّاهِرِ حَدَّثَنَا وَقَالَ، حَرْمَلَةُ أَخْبَرَنَا - ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ، { وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ، تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلاَثَ وَرُبَاعَ} قَالَتْ يَا ابْنَ أُخْتِي هِيَ الْيَتِيمَةُ تَكُونُ فِي حَجْرِ وَلِيِّهَا تُشَارِكُهُ فِي مَالِهِ فَيُعْجِبُهُ مَالُهَا وَجَمَالُهَا فَيُرِيدُ وَلِيُّهَا أَنْ يَتَزَوَّجَهَا بِغَيْرِ أَنْ يُقْسِطَ فِي صَدَاقِهَا فَيُعْطِيَهَا مِثْلَ مَا يُعْطِيهَا غَيْرُهُ فَنُهُوا أَنْ يَنْكِحُوهُنَّ إِلاَّ أَنْ يُقْسِطُوا لَهُنَّ وَيَبْلُغُوا بِهِنَّ أَعْلَى سُنَّتِهِنَّ مِنَ الصَّدَاقِ وَأُمِرُوا أَنْ يَنْكِحُوا مَا طَابَ لَهُمْ مِنَ النِّسَاءِ سِوَاهُنَّ . قَالَ عُرْوَةُ قَالَتْ عَائِشَةُ ثُمَّ إِنَّ النَّاسَ اسْتَفْتَوْا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ هَذِهِ الآيَةِ فِيهِنَّ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ { وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ اللاَّتِي لاَ تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ} . قَالَتْ وَالَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ الآيَةُ الأُولَى الَّتِي قَالَ اللَّهُ فِيهَا { وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} . قَالَتْ عَائِشَةُ وَقَوْلُ اللَّهِ فِي الآيَةِ الأُخْرَى { وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ} رَغْبَةَ أَحَدِكُمْ عَنِ الْيَتِيمَةِ الَّتِي تَكُونُ فِي حَجْرِهِ حِينَ تَكُونُ قَلِيلَةَ الْمَالِ وَالْجَمَالِ فَنُهُوا أَنْ يَنْكِحُوا مَا رَغِبُوا فِي مَالِهَا وَجَمَالِهَا مِنْ يَتَامَى النِّسَاءِ إِلاَّ بِالْقِسْطِ مِنْ أَجْلِ رَغْبَتِهِمْ عَنْهُنَّ .
Urva ibn Zubayrdan rivoyat qilinadiki, u Oisha (roziyallohu anho)dan Allohning {Agar yetimlar (haqida) adolat qila olmaslikdan qoʻrqsangiz, sizlarga maʼqul boʻlgan ayollardan ikkitadan, uchtadan, toʻrttadan nikohlab olinglar} degan soʻzi haqida soʻradi. (Oisha): «Ey jiyanim, u (oyatdagi yetim) — vasiysining tarbiyasida boʻlib, uning molida sherik boʻlgan yetim qizdir. Uning moli va goʻzalligi vasiysini qiziqtirib qoladi-da, vasiysi unga mahrida adolat qilmasdan, boshqalar beradigan miqdorda mahr bermasdan uni xotinlikka olmoqchi boʻladi. Shunda ularga adolat qilib, mahrning eng yuqori meʼyorini bermaguncha bunday qizlarni nikohlashlari taqiqlandi va ulardan boshqa, oʻzlariga maʼqul boʻlgan ayollarni nikohlashga buyurildi», dedi. Urva dedi: Oisha dedi: «Soʻngra bu oyatdan keyin odamlar Rasululloh ﷺ dan ular (yetim qizlar) haqida fatvo soʻrashdi. Shunda Alloh azza va jalla {(Ey Muhammad,) sendan ayollar haqida fatvo soʻraydilar. Ayt: Alloh sizlarga ular haqida fatvo beradi va Kitobda sizlarga oʻqib eshittiriladigan, oʻzlariga belgilab qoʻyilgan (haq)ni bermayotgan va nikohlashni istayotganingiz yetim ayollar haqidagi (oyatlar ham shundaydir)} (oyatini) nozil qildi», dedi. (Oisha): «Alloh taolo zikr qilgan ‹Kitobda sizlarga oʻqib eshittiriladigan› narsa — bu Allohning shu haqda aytgan birinchi oyatidir: {Agar yetimlar (haqida) adolat qila olmaslikdan qoʻrqsangiz, sizlarga maʼqul boʻlgan ayollardan nikohlab olinglar}», dedi. Oisha (yana): «Allohning boshqa oyatdagi {nikohlashni istayotganingiz} degan soʻzi — biringizning moli va goʻzalligi kam boʻlgan, tarbiyasidagi yetim qizdan yuz oʻgirishini bildiradi. Shunday qilib, ulardan yuz oʻgirayotganlari sababli, moli va goʻzalligiga qiziqqan yetim ayollarni adolatdan boshqa (yoʻl bilan) nikohlashlari taqiqlandi», dedi.Урва ибн Зубайрдан ривоят қилинадики, у Оиша (розияллоҳу анҳо)дан Аллоҳнинг {Агар етимлар (ҳақида) адолат қила олмасликдан қўрқсангиз, сизларга маъқул бўлган аёллардан иккитадан, учтадан, тўрттадан никоҳлаб олинглар} деган сўзи ҳақида сўради. (Оиша): «Эй жияним, у (оятдаги етим) — васийсининг тарбиясида бўлиб, унинг молида шерик бўлган етим қиздир. Унинг моли ва гўзаллиги васийсини қизиқтириб қолади-да, васийси унга маҳрида адолат қилмасдан, бошқалар берадиган миқдорда маҳр бермасдан уни хотинликка олмоқчи бўлади. Шунда уларга адолат қилиб, маҳрнинг энг юқори меъёрини бермагунча бундай қизларни никоҳлашлари тақиқланди ва улардан бошқа, ўзларига маъқул бўлган аёлларни никоҳлашга буюрилди», деди. Урва деди: Оиша деди: «Сўнгра бу оятдан кейин одамлар Расулуллоҳ ﷺ дан улар (етим қизлар) ҳақида фатво сўрашди. Шунда Аллоҳ азза ва жалла {(Эй Муҳаммад,) сендан аёллар ҳақида фатво сўрайдилар. Айт: Аллоҳ сизларга улар ҳақида фатво беради ва Китобда сизларга ўқиб эшиттириладиган, ўзларига белгилаб қўйилган (ҳақ)ни бермаётган ва никоҳлашни истаётганингиз етим аёллар ҳақидаги (оятлар ҳам шундайдир)} (оятини) нозил қилди», деди. (Оиша): «Аллоҳ таоло зикр қилган ‹Китобда сизларга ўқиб эшиттириладиган› нарса — бу Аллоҳнинг шу ҳақда айтган биринчи оятидир: {Агар етимлар (ҳақида) адолат қила олмасликдан қўрқсангиз, сизларга маъқул бўлган аёллардан никоҳлаб олинглар}», деди. Оиша (яна): «Аллоҳнинг бошқа оятдаги {никоҳлашни истаётганингиз} деган сўзи — бирингизнинг моли ва гўзаллиги кам бўлган, тарбиясидаги етим қиздан юз ўгиришини билдиради. Шундай қилиб, улардан юз ўгираётганлари сабабли, моли ва гўзаллигига қизиққан етим аёлларни адолатдан бошқа (йўл билан) никоҳлашлари тақиқланди», деди.
وَحَدَّثَنَا الْحَسَنُ الْحُلْوَانِيُّ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، جَمِيعًا عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ، أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ، {وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ، تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى} وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِمِثْلِ حَدِيثِ يُونُسَ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَزَادَ فِي آخِرِهِ مِنْ أَجْلِ رَغْبَتِهِمْ عَنْهُنَّ إِذَا كُنَّ قَلِيلاَتِ الْمَالِ وَالْجَمَالِ .
Urva (ibn Zubayr)dan rivoyat qilinadiki, u Oisha (roziyallohu anho)dan Allohning {Agar yetimlar (haqida) adolat qila olmaslikdan qoʻrqsangiz} degan soʻzi haqida soʻradi. Va u (rivoyatchi) hadisni Yunusning Zuhriydan (rivoyat qilgan) hadisi misli (ayni mazmunda) keltirdi va oxirida: «Ular (yetim qizlar) moli va goʻzalligi kam boʻlganida, ulardan yuz oʻgirganlari sababli», deb (soʻz) qoʻshdi.Урва (ибн Зубайр)дан ривоят қилинадики, у Оиша (розияллоҳу анҳо)дан Аллоҳнинг {Агар етимлар (ҳақида) адолат қила олмасликдан қўрқсангиз} деган сўзи ҳақида сўради. Ва у (ривоятчи) ҳадисни Юнуснинг Зуҳрийдан (ривоят қилган) ҳадиси мисли (айни мазмунда) келтирди ва охирида: «Улар (етим қизлар) моли ва гўзаллиги кам бўлганида, улардан юз ўгирганлари сабабли», деб (сўз) қўшди.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَتْ لِي عَائِشَةُ يَا ابْنَ أُخْتِي أُمِرُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا، لأَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَسَبُّوهُمْ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Ey jiyanim, (musulmonlarga) Rasululloh ﷺ ning sahobalari uchun magʻfirat soʻrash buyurilgan edi-yu, ammo ular (baʼzilar) ularni soʻkdilar», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Эй жияним, (мусулмонларга) Расулуллоҳ ﷺ нинг саҳобалари учун мағфират сўраш буюрилган эди-ю, аммо улар (баъзилар) уларни сўкдилар», деди.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، قَالَ قَرَأْتُ عَلَى مَالِكٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ مَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي سُبْحَةَ الضُّحَى قَطُّ . وَإِنِّي لأُسَبِّحُهَا وَإِنْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيَدَعُ الْعَمَلَ وَهُوَ يُحِبُّ أَنْ يَعْمَلَ بِهِ خَشْيَةَ أَنْ يَعْمَلَ بِهِ النَّاسُ فَيُفْرَضَ عَلَيْهِمْ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ ni hech qachon zuho (chosht) namozini oʻqiyotganlarini koʻrmadim. Men esa uni oʻqiyman. Darhaqiqat, Rasululloh ﷺ oʻzlari yaxshi koʻrgan bir amalni — odamlar (ham) unga amal qilib, ustlariga farz qilib qoʻyilishidan qoʻrqib — tark etardilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ ни ҳеч қачон зуҳо (чошт) намозини ўқиётганларини кўрмадим. Мен эса уни ўқийман. Дарҳақиқат, Расулуллоҳ ﷺ ўзлари яхши кўрган бир амални — одамлар (ҳам) унга амал қилиб, устларига фарз қилиб қўйилишидан қўрқиб — тарк этардилар.
وَحَدَّثَنِي حَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى، وَمُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ الْمُرَادِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَخْبَرَتْهُ أَنَّ الْحَوْلاَءَ بِنْتَ تُوَيْتِ بْنِ حَبِيبِ بْنِ أَسَدِ بْنِ عَبْدِ الْعُزَّى مَرَّتْ بِهَا وَعِنْدَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ هَذِهِ الْحَوْلاَءُ بِنْتُ تُوَيْتٍ وَزَعَمُوا أَنَّهَا لاَ تَنَامُ اللَّيْلَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ تَنَامُ اللَّيْلَ خُذُوا مِنَ الْعَمَلِ مَا تُطِيقُونَ فَوَاللَّهِ لاَ يَسْأَمُ اللَّهُ حَتَّى تَسْأَمُوا " .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Havlo bint Tuvayt ibn Habib ibn Asad ibn Abdul-Uzzo uning yonidan oʻtdi, oʻsha payt Oishaning huzurida Rasululloh ﷺ bor edilar. (Oisha aytdi:) «Mana bu Havlo bint Tuvayt, uni tunda uxlamaydi deb daʼvo qiladilar», — dedim. Shunda Rasululloh ﷺ: «Tunda uxlamaydimi?! Amaldan oʻzingiz qodir boʻlganini olinglar. Vallohi, sizlar zerikmaguningizcha, Alloh (savob berishdan) zerikmaydi», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Ҳавло бинт Тувайт ибн Ҳабиб ибн Асад ибн Абдул-Уззо унинг ёнидан ўтди, ўша пайт Оишанинг ҳузурида Расулуллоҳ ﷺ бор эдилар. (Оиша айтди:) «Мана бу Ҳавло бинт Тувайт, уни тунда ухламайди деб даъво қиладилар», — дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Тунда ухламайдими?! Амалдан ўзингиз қодир бўлганини олинглар. Валлоҳи, сизлар зерикмагунингизча, Аллоҳ (савоб беришдан) зерикмайди», — дедилар.