حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاوِيَةَ الْجُمَحِيُّ الْبَصْرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا صَالِحٌ الْمُرِّيُّ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ خَرَجَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ نَتَنَازَعُ فِي الْقَدَرِ فَغَضِبَ حَتَّى احْمَرَّ وَجْهُهُ حَتَّى كَأَنَّمَا فُقِئَ فِي وَجْنَتَيْهِ الرُّمَّانُ فَقَالَ ‏"‏ أَبِهَذَا أُمِرْتُمْ أَمْ بِهَذَا أُرْسِلْتُ إِلَيْكُمْ إِنَّمَا هَلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ حِينَ تَنَازَعُوا فِي هَذَا الأَمْرِ عَزَمْتُ عَلَيْكُمْ أَلاَّ تَتَنَازَعُوا فِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَائِشَةَ وَأَنَسٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ صَالِحٍ الْمُرِّيِّ ‏.‏ وَصَالِحٌ الْمُرِّيُّ لَهُ غَرَائِبُ يَنْفَرِدُ بِهَا لاَ يُتَابَعُ عَلَيْهَا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Biz taqdir haqida bahslashayotgan paytimizda Rasululloh ﷺ huzurimizga chiqdilar. U zot shu qadar gʻazablandilarki, hatto yuzlari qizarib ketdi, goʻyo yonoqlarida anor donalari yorilib chiqqandek edi. Soʻng u zot: «Sizlarga shu buyurilganmidi yoki men sizlarga shu narsa bilan yuborilganmidim?! Sizlardan oldingilar faqat shu ish haqida bahslashganlari uchun halok boʻlganlar. Men sizlarga buni bahs mavzu qilmasligingizni qatʼiy buyuraman», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Umar, Oisha va Anasdan ham (rivoyatlar) bor. Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻl bilan, Solih al-Murriyning hadisidan bilamiz. Solih al-Murriyning oʻzigagina xos boʻlgan, boshqalar mutobaat qilmagan gʻarib (rivoyat)lari bor.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Биз тақдир ҳақида баҳслашаётган пайтимизда Расулуллоҳ ﷺ ҳузуримизга чиқдилар. У зот шу қадар ғазабландиларки, ҳатто юзлари қизариб кетди, гўё ёноқларида анор доналари ёрилиб чиққандек эди. Сўнг у зот: «Сизларга шу буюрилганмиди ёки мен сизларга шу нарса билан юборилганмидим?! Сизлардан олдингилар фақат шу иш ҳақида баҳслашганлари учун ҳалок бўлганлар. Мен сизларга буни баҳс мавзу қилмаслигингизни қатъий буюраман», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Умар, Оиша ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билан, Солиҳ ал-Муррийнинг ҳадисидан биламиз. Солиҳ ал-Муррийнинг ўзигагина хос бўлган, бошқалар мутобаат қилмаган ғариб (ривоят)лари бор.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَبِيبِ بْنِ عَرَبِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ سُلَيْمَانَ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ احْتَجَّ آدَمُ وَمُوسَى فَقَالَ مُوسَى يَا آدَمُ أَنْتَ الَّذِي خَلَقَكَ اللَّهُ بِيَدِهِ وَنَفَخَ فِيكَ مِنْ رُوحِهِ أَغْوَيْتَ النَّاسَ وَأَخْرَجْتَهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ آدَمُ وَأَنْتَ مُوسَى الَّذِي اصْطَفَاكَ اللَّهُ بِكَلاَمِهِ أَتَلُومُنِي عَلَى عَمَلٍ عَمِلْتُهُ كَتَبَهُ اللَّهُ عَلَىَّ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضَ قَالَ فَحَجَّ آدَمُ مُوسَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَجُنْدَبٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ عَنِ الأَعْمَشِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى بَعْضُ أَصْحَابِ الأَعْمَشِ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Odam bilan Muso bahslashdilar. Muso: ‹Ey Odam, sen Alloh Oʻz qoʻli bilan yaratgan va unga Oʻz ruhidan puflagan zotsan. Sen odamlarni adashtirding va ularni jannatdan chiqarib yubording›, dedi. Shunda Odam: ‹Sen esa Alloh Oʻz kalomi bilan tanlab olgan M-usosan. Alloh osmonlar va yerni yaratishidan oldin men uchun yozib qoʻygan bir ishim uchun meni malomat qilyapsanmi?› dedi. Demak, Odam Musodan dalilda ustun keldi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Umar va Jundabdan ham (rivoyatlar) bor. Bu hadis shu yoʻldan, Sulaymon at-Taymiyning Aʼmashdan (rivoyati) sifatida hasan sahih gʻaribdir. Aʼmashning baʼzi shogirdlari uni Aʼmashdan, u Abu Solihdan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilganlar. Baʼzilari esa Aʼmashdan, u Abu Solihdan, u Abu Saiddan, u Nabiy ﷺdan deb (rivoyat qilgan). Bu hadis Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Одам билан Мусо баҳслашдилар. Мусо: ‹Эй Одам, сен Аллоҳ Ўз қўли билан яратган ва унга Ўз руҳидан пуфлаган зотсан. Сен одамларни адаштирдинг ва уларни жаннатдан чиқариб юбординг›, деди. Шунда Одам: ‹Сен эса Аллоҳ Ўз каломи билан танлаб олган М-усосан. Аллоҳ осмонлар ва ерни яратишидан олдин мен учун ёзиб қўйган бир ишим учун мени маломат қиляпсанми?› деди. Демак, Одам Мусодан далилда устун келди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Умар ва Жундабдан ҳам (ривоятлар) бор. Бу ҳадис шу йўлдан, Сулаймон ат-Таймийнинг Аъмашдан (ривояти) сифатида ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Аъмашнинг баъзи шогирдлари уни Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилганлар. Баъзилари эса Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Саиддан, у Набий ﷺдан деб (ривоят қилган). Бу ҳадис Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُ سَالِمَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ عُمَرُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ مَا نَعْمَلُ فِيهِ أَمْرٌ مُبْتَدَعٌ أَوْ مُبْتَدَأٌ أَوْ فِيمَا قَدْ فُرِغَ مِنْهُ فَقَالَ ‏"‏ فِيمَا قَدْ فُرِغَ مِنْهُ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ وَكُلٌّ مُيَسَّرٌ أَمَّا مَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ السَّعَادَةِ فَإِنَّهُ يَعْمَلُ لِلسَّعَادَةِ وَأَمَّا مَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الشَّقَاءِ فَإِنَّهُ يَعْمَلُ لِلشَّقَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَحُذَيْفَةَ بْنِ أَسِيدٍ وَأَنَسٍ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) otasi (Umar)dan rivoyat qiladi: U dedi: Umar: «Ey Rasululloh, bizning qilayotgan amalimiz haqida nima deysiz: u yangidan boshlanayotgan ishmi yoki allaqachon hal qilinib boʻlgan ishmi?» dedi. Shunda u zot: «U allaqachon hal qilinib boʻlgan ishdir, ey Xattobning oʻgʻli, har kim oʻzi (nima uchun yaratilgan boʻlsa, oʻshanga) muyassar etilgandir. Saodat ahlidan boʻlgan kishi saodat uchun amal qiladi, shaqovat ahlidan boʻlgan kishi esa shaqovat uchun amal qiladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ali, Huzayfa ibn Asid, Anas va Imron ibn Husayndan ham (rivoyatlar) bor. Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) отаси (Умар)дан ривоят қилади: У деди: Умар: «Эй Расулуллоҳ, бизнинг қилаётган амалимиз ҳақида нима дейсиз: у янгидан бошланаётган ишми ёки аллақачон ҳал қилиниб бўлган ишми?» деди. Шунда у зот: «У аллақачон ҳал қилиниб бўлган ишдир, эй Хаттобнинг ўғли, ҳар ким ўзи (нима учун яратилган бўлса, ўшанга) муяссар этилгандир. Саодат аҳлидан бўлган киши саодат учун амал қилади, шақоват аҳлидан бўлган киши эса шақоват учун амал қилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Али, Ҳузайфа ибн Асид, Анас ва Имрон ибн Ҳусайндан ҳам (ривоятлар) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ،قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، وَوَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ سَعْدِ بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ بَيْنَمَا نَحْنُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يَنْكُتُ فِي الأَرْضِ إِذْ رَفَعَ رَأْسَهُ إِلَى السَّمَاءِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ قَدْ عُلِمَ وَقَالَ وَكِيعٌ إِلاَّ قَدْ كُتِبَ مَقْعَدُهُ مِنَ النَّارِ وَمَقْعَدُهُ مِنَ الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا أَفَلاَ نَتَّكِلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ لاَ اعْمَلُوا فَكُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Biz Rasululloh ﷺ bilan birga edik, u zot yerni (tayoqcha bilan) chizib oʻtirardilar. Birdan boshlarini osmonga koʻtardilar-da, soʻng: «Sizlardan har bir kishining — Vakiʼ ‹doʻzaxdagi oʻrni va jannatdagi oʻrni yozib qoʻyilmagan› deb aytdi — (oʻrni) bilingandir», dedilar. (Sahobalar): «Ey Rasululloh, unday boʻlsa, (faqat shunga) suyanib qoʻyaqolmaylikmi?» dedilar. U zot: «Yoʻq, amal qilinglar, chunki har kim oʻzi nima uchun yaratilgan boʻlsa, oʻshanga muyassar etilgandir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга эдик, у зот ерни (таёқча билан) чизиб ўтирардилар. Бирдан бошларини осмонга кўтардилар-да, сўнг: «Сизлардан ҳар бир кишининг — Вакиъ ‹дўзахдаги ўрни ва жаннатдаги ўрни ёзиб қўйилмаган› деб айтди — (ўрни) билингандир», дедилар. (Саҳобалар): «Эй Расулуллоҳ, ундай бўлса, (фақат шунга) суяниб қўяқолмайликми?» дедилар. У зот: «Йўқ, амал қилинглар, чунки ҳар ким ўзи нима учун яратилган бўлса, ўшанга муяссар этилгандир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، قَالَ عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ الصَّادِقُ الْمَصْدُوقُ ‏"‏ إِنَّ أَحَدَكُمْ يُجْمَعُ خَلْقُهُ فِي بَطْنِ أُمِّهِ فِي أَرْبَعِينَ يَوْمًا ثُمَّ يَكُونُ عَلَقَةً مِثْلَ ذَلِكَ ثُمَّ يَكُونُ مُضْغَةً مِثْلَ ذَلِكَ ثُمَّ يُرْسِلُ اللَّهُ إِلَيْهِ الْمَلَكَ فَيَنْفُخُ فِيهِ وَيُؤْمَرُ بِأَرْبَعٍ يَكْتُبُ رِزْقَهُ وَأَجَلَهُ وَعَمَلَهُ وَشَقِيٌّ أَوْ سَعِيدٌ فَوَالَّذِي لاَ إِلَهَ غَيْرُهُ إِنَّ أَحَدَكُمْ لَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ حَتَّى مَا يَكُونُ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا إِلاَّ ذِرَاعٌ ثُمَّ يَسْبِقُ عَلَيْهِ الْكِتَابُ فَيُخْتَمُ لَهُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ فَيَدْخُلُهَا وَإِنَّ أَحَدَكُمْ لَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ حَتَّى مَا يَكُونُ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا إِلاَّ ذِرَاعٌ ثُمَّ يَسْبِقُ عَلَيْهِ الْكِتَابُ فَيُخْتَمُ لَهُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَيَدْخُلُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ مِثْلَهُ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ عَنِ الأَعْمَشِ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسٍ ‏.‏ وَسَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ الْحَسَنِ قَالَ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ يَقُولُ مَا رَأَيْتُ بِعَيْنِي مِثْلَ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الْقَطَّانِ و هذا حديث حسن صحيح. وقد روى شعبة والثوري عن عن الأعمش نحوه. حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ زَيْدٍ، نَحْوَهُ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Bizga Rasululloh ﷺ — u zot oʻzlari rost soʻzlovchi va (Alloh tomonidan) tasdiqlangan zotdirlar — soʻzlab berdilar: «Albatta, sizlardan biringizning xilqati ona qornida qirq kunda jam qilinadi. Soʻng shuncha (muddat ichida) laxta qon boʻladi. Soʻng shuncha (muddat ichida) bir parcha goʻsht boʻladi. Soʻng Alloh unga farishtani yuboradi, u (jonni) puflaydi va unga toʻrt narsa — rizqini, ajalini, amalini va shaqiy yoki saidligini yozish — buyuriladi. Undan boshqa iloh boʻlmagan Zotga qasamki, sizlardan biringiz jannat ahlining amalini qiladi, hatto u bilan jannat orasida bir tirsakcha (masofa) qolganda, unga (yozilgan) kitob ustun keladi-da, u doʻzax ahlining amali bilan xotima topib, doʻzaxga kiradi. Yana sizlardan biringiz doʻzax ahlining amalini qiladi, hatto u bilan doʻzax orasida bir tirsakcha (masofa) qolganda, unga (yozilgan) kitob ustun keladi-da, u jannat ahlining amali bilan xotima topib, jannatga kiradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu hadis boshqa yoʻl bilan ham, Aʼmashdan, u Zayd ibn Vahbdan, u Abdulloh ibn Masʼuddan (rivoyat qilingan): U dedi: Bizga Rasululloh ﷺ soʻzlab berdilar, deb shunga oʻxshashini zikr qildi. Bu hadis hasan sahihdir. Shuʼba va Savriy ham uni Aʼmashdan shunga oʻxshash rivoyat qilganlar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Hurayra va Anasdan ham (rivoyatlar) bor. Men Ahmad ibn al-Hasanning shunday deganini eshitdim: Ahmad ibn Hanbalning: «Men oʻz koʻzim bilan Yahyo ibn Said al-Qattonga oʻxshash kishini koʻrmaganman», deganini eshitdim.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Бизга Расулуллоҳ ﷺ — у зот ўзлари рост сўзловчи ва (Аллоҳ томонидан) тасдиқланган зотдирлар — сўзлаб бердилар: «Албатта, сизлардан бирингизнинг хилқати она қорнида қирқ кунда жам қилинади. Сўнг шунча (муддат ичида) лахта қон бўлади. Сўнг шунча (муддат ичида) бир парча гўшт бўлади. Сўнг Аллоҳ унга фариштани юборади, у (жонни) пуфлайди ва унга тўрт нарса — ризқини, ажалини, амалини ва шақий ёки саидлигини ёзиш — буюрилади. Ундан бошқа илоҳ бўлмаган Зотга қасамки, сизлардан бирингиз жаннат аҳлининг амалини қилади, ҳатто у билан жаннат орасида бир тирсакча (масофа) қолганда, унга (ёзилган) китоб устун келади-да, у дўзах аҳлининг амали билан хотима топиб, дўзахга киради. Яна сизлардан бирингиз дўзах аҳлининг амалини қилади, ҳатто у билан дўзах орасида бир тирсакча (масофа) қолганда, унга (ёзилган) китоб устун келади-да, у жаннат аҳлининг амали билан хотима топиб, жаннатга киради», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадис бошқа йўл билан ҳам, Аъмашдан, у Зайд ибн Ваҳбдан, у Абдуллоҳ ибн Масъуддан (ривоят қилинган): У деди: Бизга Расулуллоҳ ﷺ сўзлаб бердилар, деб шунга ўхшашини зикр қилди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Шуъба ва Саврий ҳам уни Аъмашдан шунга ўхшаш ривоят қилганлар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Мен Аҳмад ибн ал-Ҳасаннинг шундай деганини эшитдим: Аҳмад ибн Ҳанбалнинг: «Мен ўз кўзим билан Яҳё ибн Саид ал-Қаттонга ўхшаш кишини кўрмаганман», деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْقُطَعِيُّ الْبَصْرِيُّ، قال: حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ رَبِيعَةَ الْبُنَانِيُّ، قال: حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الْمِلَّةِ فَأَبَوَاهُ يُهَوِّدَانِهِ أَوْ يُنَصِّرَانِهِ أَوْ يُشَرِّكَانِهِ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَمَنْ هَلَكَ قَبْلَ ذَلِكَ قَالَ ‏"‏ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا عَامِلِينَ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَالْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ وَقَالَ ‏"‏ يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ شُعْبَةُ وَغَيْرُهُ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمَعْنَاهُ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ سَرِيعٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ: «Har bir tugʻilgan bola (toza) din ustida tugʻiladi, soʻng ota-onasi uni yahudiy yoki nasroniy yoki mushrik qilib qoʻyadi», dedilar. «Ey Rasululloh, undan oldin (yaʼni bolaligida) halok boʻlganlar-chi?» deyildi. U zot: «Ular nima ish qiluvchi boʻlishlarini Alloh yaxshiroq biladi», dedilar. Boshqa bir rivoyat — Abu Solihdan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan — shunga oʻxshash maʼnoda boʻlib, unda: «fitrat ustida tugʻiladi», deyilgan. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Uni Shuʼba va boshqalar Aʼmashdan, u Abu Solihdan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan shu maʼnoda rivoyat qilganlar. Bu bobda Asvad ibn Sariʼdan ham (rivoyat) bor.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳар бир туғилган бола (тоза) дин устида туғилади, сўнг ота-онаси уни яҳудий ёки насроний ёки мушрик қилиб қўяди», дедилар. «Эй Расулуллоҳ, ундан олдин (яъни болалигида) ҳалок бўлганлар-чи?» дейилди. У зот: «Улар нима иш қилувчи бўлишларини Аллоҳ яхшироқ билади», дедилар. Бошқа бир ривоят — Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан — шунга ўхшаш маънода бўлиб, унда: «фитрат устида туғилади», дейилган. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни Шуъба ва бошқалар Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан шу маънода ривоят қилганлар. Бу бобда Асвад ибн Сариъдан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ، وَسَعِيدُ بْنُ يَعْقُوبَ، قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ الضُّرَيْسِ، عَنْ أَبِي مَوْدُودٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ النَّهْدِيِّ، عَنْ سَلْمَانَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَرُدُّ الْقَضَاءَ إِلاَّ الدُّعَاءُ وَلاَ يَزِيدُ فِي الْعُمُرِ إِلاَّ الْبِرُّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي أُسَيْدٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ سَلْمَانَ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ الضُّرَيْسِ ‏.‏ وَأَبُو مَوْدُودٍ اثْنَانِ أَحَدُهُمَا يُقَالُ لَهُ فِضَّةٌ وَهُوَ الَّذِي رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ اسْمُهُ فِضَّةٌ بَصْرِيٌّ وَالآخَرُ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ أَحَدُهُمَا بَصْرِيٌّ وَالآخَرُ مَدَنِيٌّ وَكَانَا فِي عَصْرٍ وَاحِدٍ وابو مودود الذي روى هذا الحديث أسمه فضة بصري. ‏

Salmon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ: «Qazoni faqat duo qaytaradi va umrni faqat yaxshilik (birr) ziyoda qiladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Usayddan ham (rivoyat) bor. Bu hadis Salmonning hadisi sifatida hasan gʻaribdir, biz uni faqat Yahyo ibn az-Zuraysning hadisidan bilamiz.Салмон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Қазони фақат дуо қайтаради ва умрни фақат яхшилик (бирр) зиёда қилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Усайддан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис Салмоннинг ҳадиси сифатида ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Яҳё ибн аз-Зурайснинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، قال حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُكْثِرُ أَنْ يَقُولَ ‏"‏ يَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ ثَبِّتْ قَلْبِي عَلَى دِينِكَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ آمَنَّا بِكَ وَبِمَا جِئْتَ بِهِ فَهَلْ تَخَافُ عَلَيْنَا قَالَ ‏"‏ نَعَمْ إِنَّ الْقُلُوبَ بَيْنَ أَصْبُعَيْنِ مِنْ أَصَابِعِ اللَّهِ يُقَلِّبُهَا كَيْفَ يَشَاءُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ النَّوَّاسِ بْنِ سَمْعَانَ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَائِشَةَ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَهَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي سُفْيَانَ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي سُفْيَانَ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَحَدِيثُ أَبِي سُفْيَانَ عَنْ أَنَسٍ أَصَحُّ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ koʻp marta: «Ey qalblarni aylantiruvchi Zot, qalbimni Oʻz dining ustida sobit qilgin», deb aytar edilar. Men: «Ey Rasululloh, biz sizga va siz keltirgan narsaga iymon keltirdik-ku, shunda ham biz haqimizda qoʻrqasizmi?» dedim. U zot: «Ha, albatta qalblar Allohning barmoqlaridan ikki barmogʻi orasidadir, U ularni xohlaganicha aylantiradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Navvos ibn Samʼon, Umm Salama, Abdulloh ibn Amr va Oishadan ham (rivoyatlar) bor. Bu hadis hasandir. Uni shu tariqa bir necha kishi Aʼmashdan, u Abu Sufyondan, u Anasdan rivoyat qilgan. Baʼzilari esa uni Aʼmashdan, u Abu Sufyondan, u Jobirdan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan. Abu Sufyonning Anasdan (rivoyati) esa asahdir (eng sahihdir).Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ кўп марта: «Эй қалбларни айлантирувчи Зот, қалбимни Ўз дининг устида собит қилгин», деб айтар эдилар. Мен: «Эй Расулуллоҳ, биз сизга ва сиз келтирган нарсага иймон келтирдик-ку, шунда ҳам биз ҳақимизда қўрқасизми?» дедим. У зот: «Ҳа, албатта қалблар Аллоҳнинг бармоқларидан икки бармоғи орасидадир, У уларни хоҳлаганича айлантиради», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Наввос ибн Самъон, Умм Салама, Абдуллоҳ ибн Амр ва Оишадан ҳам (ривоятлар) бор. Бу ҳадис ҳасандир. Уни шу тариқа бир неча киши Аъмашдан, у Абу Суфёндан, у Анасдан ривоят қилган. Баъзилари эса уни Аъмашдан, у Абу Суфёндан, у Жобирдан, у Набий ﷺдан ривоят қилган. Абу Суфённинг Анасдан (ривояти) эса асаҳдир (энг саҳиҳдир).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، قال: حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ أَبِي قَبِيلٍ، عَنْ شُفَىِّ بْنِ مَاتِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِي، قَالَ خَرَجَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَفِي يَدِهِ كِتَابَانِ فَقَالَ ‏"‏ أَتَدْرُونَ مَا هَذَانِ الْكِتَابَانِ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْنَا لاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِلاَّ أَنْ تُخْبِرَنَا ‏.‏ فَقَالَ لِلَّذِي فِي يَدِهِ الْيُمْنَى ‏"‏ هَذَا كِتَابٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ فِيهِ أَسْمَاءُ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَسْمَاءُ آبَائِهِمْ وَقَبَائِلِهِمْ ثُمَّ أُجْمِلَ عَلَى آخِرِهِمْ فَلاَ يُزَادُ فِيهِمْ وَلاَ يُنْقَصُ مِنْهُمْ أَبَدًا ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِلَّذِي فِي شِمَالِهِ ‏"‏ هَذَا كِتَابٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ فِيهِ أَسْمَاءُ أَهْلِ النَّارِ وَأَسْمَاءُ آبَائِهِمْ وَقَبَائِلِهِمْ ثُمَّ أُجْمِلَ عَلَى آخِرِهِمْ فَلاَ يُزَادُ فِيهِمْ وَلاَ يُنْقَصُ مِنْهُمْ أَبَدًا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ أَصْحَابُهُ فَفِيمَ الْعَمَلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ كَانَ أَمْرٌ قَدْ فُرِغَ مِنْهُ فَقَالَ ‏"‏ سَدِّدُوا وَقَارِبُوا فَإِنَّ صَاحِبَ الْجَنَّةِ يُخْتَمُ لَهُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَإِنْ عَمِلَ أَىَّ عَمَلٍ وَإِنَّ صَاحِبَ النَّارِ يُخْتَمُ لَهُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ وَإِنْ عَمِلَ أَىَّ عَمَلٍ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِيَدَيْهِ فَنَبَذَهُمَا ثُمَّ قَالَ ‏"‏ فَرَغَ رَبُّكُمْ مِنَ الْعِبَادِ فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ مُضَرَ عَنْ أَبِي قَبِيلٍ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو قَبِيلٍ اسْمُهُ حُيَىُّ بْنُ هَانِئٍ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ qoʻllarida ikki kitob bilan huzurimizga chiqdilar-da: «Bu ikki kitob nimaligini bilasizlarmi?» dedilar. Biz: «Yoʻq, ey Rasululloh, faqat siz xabar bersangizgina (bilamiz)», dedik. Shunda u zot oʻng qoʻllaridagi (kitob) haqida: «Bu olamlar Rabbi tomonidan (yuborilgan) kitob boʻlib, unda jannat ahlining ismlari, ularning otalarining ismlari va qabilalari (yozilgan). Soʻng oxirigacha (yozilib) yakunlangan, ularga abadiy biror (kishi) qoʻshilmaydi va ulardan biror (kishi) kamaytirilmaydi», dedilar. Soʻng chap qoʻllaridagi (kitob) haqida: «Bu (ham) olamlar Rabbi tomonidan (yuborilgan) kitob boʻlib, unda doʻzax ahlining ismlari, ularning otalarining ismlari va qabilalari (yozilgan). Soʻng oxirigacha (yozilib) yakunlangan, ularga abadiy biror (kishi) qoʻshilmaydi va ulardan biror (kishi) kamaytirilmaydi», dedilar. Sahobalari: «Ey Rasululloh, ish allaqachon hal qilinib boʻlgan boʻlsa, amal nima uchun (kerak)?» dedilar. U zot: «(Toʻgʻri yoʻlda) sobit boʻlinglar va (toʻgʻrilikka) yaqinlashinglar, chunki jannat egasi qanday amal qilmasin, oxir-oqibat jannat ahlining amali bilan xotima topadi, doʻzax egasi esa qanday amal qilmasin, oxir-oqibat doʻzax ahlining amali bilan xotima topadi», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ qoʻllari bilan (ishora qilib), ularni (yiqitib) tashladilar-da: «Rabbingiz bandalardan (taqdirini bitirib) hal qilib boʻldi, bir guruh jannatda, bir guruh doʻzaxda», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Umardan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan gʻarib sahihdir. Abu Qabilning ismi Huyay ibn Honiʼdir.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ қўлларида икки китоб билан ҳузуримизга чиқдилар-да: «Бу икки китоб нималигини биласизларми?» дедилар. Биз: «Йўқ, эй Расулуллоҳ, фақат сиз хабар берсангизгина (биламиз)», дедик. Шунда у зот ўнг қўлларидаги (китоб) ҳақида: «Бу оламлар Рабби томонидан (юборилган) китоб бўлиб, унда жаннат аҳлининг исмлари, уларнинг оталарининг исмлари ва қабилалари (ёзилган). Сўнг охиригача (ёзилиб) якунланган, уларга абадий бирор (киши) қўшилмайди ва улардан бирор (киши) камайтирилмайди», дедилар. Сўнг чап қўлларидаги (китоб) ҳақида: «Бу (ҳам) оламлар Рабби томонидан (юборилган) китоб бўлиб, унда дўзах аҳлининг исмлари, уларнинг оталарининг исмлари ва қабилалари (ёзилган). Сўнг охиригача (ёзилиб) якунланган, уларга абадий бирор (киши) қўшилмайди ва улардан бирор (киши) камайтирилмайди», дедилар. Саҳобалари: «Эй Расулуллоҳ, иш аллақачон ҳал қилиниб бўлган бўлса, амал нима учун (керак)?» дедилар. У зот: «(Тўғри йўлда) собит бўлинглар ва (тўғриликка) яқинлашинглар, чунки жаннат эгаси қандай амал қилмасин, охир-оқибат жаннат аҳлининг амали билан хотима топади, дўзах эгаси эса қандай амал қилмасин, охир-оқибат дўзах аҳлининг амали билан хотима топади», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ қўллари билан (ишора қилиб), уларни (йиқитиб) ташладилар-да: «Раббингиз бандалардан (тақдирини битириб) ҳал қилиб бўлди, бир гуруҳ жаннатда, бир гуруҳ дўзахда», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир. Абу Қабилнинг исми Ҳуяй ибн Ҳониъдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قال: حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِعَبْدٍ خَيْرًا اسْتَعْمَلَهُ ‏"‏ ‏.‏ فَقِيلَ كَيْفَ يَسْتَعْمِلُهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ يُوَفِّقُهُ لِعَمَلٍ صَالِحٍ قَبْلَ الْمَوْتِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ: «Alloh bir banda haqida yaxshilik istasa, uni (amalga) ishlatadi», dedilar. «Uni qanday ishlatadi, ey Rasululloh?» deyildi. U zot: «Oʻlimidan oldin uni solih amalga muvaffaq qiladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ бир банда ҳақида яхшилик истаса, уни (амалга) ишлатади», дедилар. «Уни қандай ишлатади, эй Расулуллоҳ?» дейилди. У зот: «Ўлимидан олдин уни солиҳ амалга муваффақ қилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، قال: حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ الْقَعْقَاعِ، حَدَّثَنَا أَبُو زُرْعَةَ بْنُ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا صَاحِبٌ، لَنَا عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَامَ فِينَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ لاَ يُعْدِي شَيْءٌ شَيْئًا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ أَعْرَابِيٌّ يَا رَسُولَ اللَّهِ الْبَعِيرُ الْجَرِبُ الْحَشَفَةُ نُدْبِنُهُ فَيُجْرِبُ الإِبِلَ كُلَّهَا ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَمَنْ أَجْرَبَ الأَوَّلَ لاَ عَدْوَى وَلاَ صَفَرَ خَلَقَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ وَكَتَبَ حَيَاتَهَا وَرِزْقَهَا وَمَصَائِبَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ عَمْرِو بْنِ صَفْوَانَ الثَّقَفِيَّ الْبَصْرِيَّ قَالَ سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ الْمَدِينِيِّ يَقُولُ لَوْ حَلَفْتُ بَيْنَ الرُّكْنِ وَالْمَقَامِ لَحَلفْتُ أَنِّي لَمْ أَرَ أَحَدًا أَعْلَمَ مِنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَهْدِيٍّ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ oramizda turib: «Hech bir narsa boshqa narsaga (oʻz-oʻzidan) yuqmaydi», dedilar. Shunda bir aʼrobiy: «Ey Rasululloh, qoʻtirlagan tuyani podaga qoʻshib qoʻysak, butun tuyalar qoʻtir boʻladi-ku?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Birinchisini kim qoʻtir qildi? Adva (yuqumlilik) ham, safar (oyiga shumlik) ham yoʻq. Alloh har bir jonni yaratdi va uning hayotini, rizqini hamda boshiga tushadigan musibatlarini yozib qoʻydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Hurayra, Ibn Abbos va Anasdan ham (rivoyatlar) bor. (Abu Iso) aytdi: Men Muhammad ibn Amr ibn Safvon as-Saqafiy al-Basriyning shunday deganini eshitdim: Ali ibn al-Madiniyning: «Agar Rukn bilan Maqom orasida qasam ichsam, men Abdurrahmon ibn Mahdiydan koʻra bilimliroq biror kishini koʻrmaganimga qasam ichgan boʻlardim», deganini eshitdim.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ орамизда туриб: «Ҳеч бир нарса бошқа нарсага (ўз-ўзидан) юқмайди», дедилар. Шунда бир аъробий: «Эй Расулуллоҳ, қўтирлаган туяни подага қўшиб қўйсак, бутун туялар қўтир бўлади-ку?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Биринчисини ким қўтир қилди? Адва (юқумлилик) ҳам, сафар (ойига шумлик) ҳам йўқ. Аллоҳ ҳар бир жонни яратди ва унинг ҳаётини, ризқини ҳамда бошига тушадиган мусибатларини ёзиб қўйди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра, Ибн Аббос ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. (Абу Исо) айтди: Мен Муҳаммад ибн Амр ибн Сафвон ас-Сақафий ал-Басрийнинг шундай деганини эшитдим: Али ибн ал-Мадинийнинг: «Агар Рукн билан Мақом орасида қасам ичсам, мен Абдурраҳмон ибн Маҳдийдан кўра билимлироқ бирор кишини кўрмаганимга қасам ичган бўлардим», деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا أَبُو الْخَطَّابِ، زِيَادُ بْنُ يَحْيَى الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَيْمُونٍ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يُؤْمِنُ عَبْدٌ حَتَّى يُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَشَرِّهِ حَتَّى يَعْلَمَ أَنَّ مَا أَصَابَهُ لَمْ يَكُنْ لِيُخْطِئَهُ وَأَنَّ مَا أَخْطَأَهُ لَمْ يَكُنْ لِيُصِيبَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُبَادَةَ وَجَابِرٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَيْمُونٍ ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَيْمُونٍ مُنْكَرُ الْحَدِيثِ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ: «Banda taqdirning yaxshisiga ham, yomoniga ham iymon keltirmaguncha hamda oʻziga yetgan narsa undan adashib (oʻtib) ketmasligini, oʻzidan adashib (oʻtib) ketgan narsa esa unga yetmasligini bilmaguncha (toʻla) iymon keltirgan boʻlmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Uboda, Jobir va Abdulloh ibn Amrdan ham (rivoyatlar) bor. Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat Abdulloh ibn Maymunning hadisidan bilamiz. Abdulloh ibn Maymun esa munkarul-hadis (hadisi inkor qilingan)dir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Банда тақдирнинг яхшисига ҳам, ёмонига ҳам иймон келтирмагунча ҳамда ўзига етган нарса ундан адашиб (ўтиб) кетмаслигини, ўзидан адашиб (ўтиб) кетган нарса эса унга етмаслигини билмагунча (тўла) иймон келтирган бўлмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Убода, Жобир ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоятлар) бор. Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Абдуллоҳ ибн Маймуннинг ҳадисидан биламиз. Абдуллоҳ ибн Маймун эса мункарул-ҳадис (ҳадиси инкор қилинган)дир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قال: حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يُؤْمِنُ عَبْدٌ حَتَّى يُؤْمِنَ بِأَرْبَعٍ يَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنِّي مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ بَعَثَنِي بِالْحَقِّ وَيُؤْمِنُ بِالْمَوْتِ وَبِالْبَعْثِ بَعْدَ الْمَوْتِ وَيُؤْمِنُ بِالْقَدَرِ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، عَنْ شُعْبَةَ، نَحْوَهُ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ رِبْعِيٌّ عَنْ رَجُلٍ، عَنْ عَلِيٍّ، ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي دَاوُدَ عَنْ شُعْبَةَ، عِنْدِي أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ النَّضْرِ وَهَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ رِبْعِيٍّ عَنْ عَلِيٍّ ‏.‏ حَدَّثَنَا الْجَارُودُ قَالَ سَمِعْتُ وَكِيعًا يَقُولُ بَلَغَنَا أَنَّ رِبْعِيًّا لَمْ يَكْذِبْ فِي الإِسْلاَمِ كِذْبَةً ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ: «Banda toʻrt narsaga iymon keltirmaguncha (toʻla) iymon keltirgan boʻlmaydi: Allohdan boshqa iloh yoʻqligiga va meni haq bilan yuborgan Allohning Rasuli ekanimga guvohlik berishi, oʻlimga iymon keltirishi, oʻlimdan keyin qayta tirilishga iymon keltirishi va taqdirga iymon keltirishi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Dovudning Shuʼbadan (rivoyat qilgan) hadisi mening nazdimda Nazrning hadisidan asahroqdir (sahihroqdir). Uni shu tariqa bir necha kishi Mansurdan, u Ribʼiydan, u Alidan rivoyat qilgan. Bizga al-Jorud soʻzlab berdi: Vakiʼning: «Bizga Ribʼiy Islomda (umuman) hech qachon biror yolgʻon gapirmagani yetib kelgan», deganini eshitdim.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Банда тўрт нарсага иймон келтирмагунча (тўла) иймон келтирган бўлмайди: Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқлигига ва мени ҳақ билан юборган Аллоҳнинг Расули эканимга гувоҳлик бериши, ўлимга иймон келтириши, ўлимдан кейин қайта тирилишга иймон келтириши ва тақдирга иймон келтириши», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Довуднинг Шуъбадан (ривоят қилган) ҳадиси менинг наздимда Назрнинг ҳадисидан асаҳроқдир (саҳиҳроқдир). Уни шу тариқа бир неча киши Мансурдан, у Рибъийдан, у Алидан ривоят қилган. Бизга ал-Жоруд сўзлаб берди: Вакиънинг: «Бизга Рибъий Исломда (умуман) ҳеч қачон бирор ёлғон гапирмагани етиб келган», деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ, قَالَ: حَدَّثَنَا مُؤَمَّلٌ، قَالَ: حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ مَطَرِ بْنِ عُكَامِسٍ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا قَضَى اللَّهُ لِعَبْدٍ أَنْ يَمُوتَ بِأَرْضٍ جَعَلَ لَهُ إِلَيْهَا حَاجَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي عَزَّةَ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَلاَ يُعْرَفُ لِمَطَرِ بْنِ عُكَامِسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم غَيْرُ هَذَا الْحَدِيثِ. حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا مُؤَمَّلٌ، وَأَبُو دَاوُدَ الْحَفَرِيُّ عَنْ سُفْيَانَ، نَحْوَهُ ‏.‏

Matar ibn Ukomis (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ: «Alloh bir bandaning falon yerda oʻlishini hukm qilsa, unga oʻsha yerga (boradigan) bir ehtiyojni (sabab) qilib qoʻyadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Azzadan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan gʻaribdir. Matar ibn Ukomisdan, u Nabiy ﷺdan (rivoyat qilingan) bu hadisdan boshqa (hadis) maʼlum emas.Матар ибн Укомис (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ бир банданинг фалон ерда ўлишини ҳукм қилса, унга ўша ерга (борадиган) бир эҳтиёжни (сабаб) қилиб қўяди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Аззадан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Матар ибн Укомисдан, у Набий ﷺдан (ривоят қилинган) бу ҳадисдан бошқа (ҳадис) маълум эмас.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَعَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، - الْمَعْنَى وَاحِدٌ قَالاَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي الْمَلِيحِ بْنِ أُسَامَةَ، عَنْ أَبِي عَزَّةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا قَضَى اللَّهُ لِعَبْدٍ أَنْ يَمُوتَ بِأَرْضٍ جَعَلَ لَهُ إِلَيْهَا حَاجَةً أَوْ قَالَ بِهَا حَاجَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو عَزَّةَ لَهُ صُحْبَةٌ وَاسْمُهُ يَسَارُ بْنُ عَبْدٍ وَأَبُو الْمَلِيحِ اسْمُهُ عَامِرُ بْنُ أُسَامَةَ بْنِ عُمَيْرٍ الْهُذَلِيُّ وَيُقَالُ زَيْدُ بْنُ أُسَامَةَ ‏.‏

Abu Azza (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh bir bandasiga falon yerda vafot etishni taqdir qilsa, unga oʻsha yerga (boradigan) biror hojat solib qoʻyadi», dedilar — yoki: «oʻsha yerda biror hojat boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir. Abu Azza sahobiy boʻlib, ismi Yasor ibn Abd, Abu Maliyhning ismi esa Omir ibn Usoma ibn Umayr al-Huzaliydir; unga Zayd ibn Usoma ham deyiladi.Абу Азза (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ бир бандасига фалон ерда вафот этишни тақдир қилса, унга ўша ерга (борадиган) бирор ҳожат солиб қўяди», дедилар — ёки: «ўша ерда бирор ҳожат бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир. Абу Азза саҳобий бўлиб, исми Ясор ибн Абд, Абу Малийҳнинг исми эса Омир ибн Усома ибн Умайр ал-Ҳузалийдир; унга Зайд ибн Усома ҳам дейилади.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ، قال: حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ ابْنِ أَبِي خُزَامَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَجُلاً، أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ رُقًى نَسْتَرْقِيهَا وَدَوَاءً نَتَدَاوَى بِهِ وَتُقَاةً نَتَّقِيهَا هَلْ تَرُدُّ مِنْ قَدَرِ اللَّهِ شَيْئًا فَقَالَ ‏"‏ هِيَ مِنْ قَدَرِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا عَنْ سُفْيَانَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَبِي خُزَامَةَ عَنْ أَبِيهِ وَهَذَا أَصَحُّ هَكَذَا قَالَ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَبِي خُزَامَةَ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏

Ibn Abu Xuzoma (roziyallohu anhu) otasidan rivoyat qiladiki, bir kishi Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: «Ey Rasululloh! Aytingchi, biz ishlatadigan duo-rishtalar, davolanadigan dorilar va saqlanadigan ehtiyot choralari Allohning taqdiridan biror narsani qaytaradimi?» dedi. U zot: «Ular ham Allohning taqdiridandir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni biz faqat Zuhriyning hadisi orqaligina bilamiz. Bir nechta (rovi) buni Sufyondan, u Zuhriydan, u Abu Xuzomadan, u otasidan deb rivoyat qilgan boʻlib, bu (rivoyat) sahihroqdir; bir nechta (rovi) shunday, yaʼni Zuhriydan, u Abu Xuzomadan, u otasidan, deb aytishgan.Ибн Абу Хузома (розияллоҳу анҳу) отасидан ривоят қиладики, бир киши Набий ﷺ ҳузурларига келиб: «Эй Расулуллоҳ! Айтингчи, биз ишлатадиган дуо-ришталар, даволанадиган дорилар ва сақланадиган эҳтиёт чоралари Аллоҳнинг тақдиридан бирор нарсани қайтарадими?» деди. У зот: «Улар ҳам Аллоҳнинг тақдиридандир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни биз фақат Зуҳрийнинг ҳадиси орқалигина биламиз. Бир нечта (рови) буни Суфёндан, у Зуҳрийдан, у Абу Хузомадан, у отасидан деб ривоят қилган бўлиб, бу (ривоят) саҳиҳроқдир; бир нечта (рови) шундай, яъни Зуҳрийдан, у Абу Хузомадан, у отасидан, деб айтишган.

حَدَّثَنَا وَاصِلُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الْكُوفِيُّ، قال: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ حَبِيبٍ، وَعَلِيِّ بْنِ نِزَارٍ، عَنْ نِزَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ صِنْفَانِ مِنْ أُمَّتِي لَيْسَ لَهُمَا فِي الإِسْلاَمِ نَصِيبٌ الْمُرْجِئَةُ وَالْقَدَرِيَّةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَابْنِ عُمَرَ وَرَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، قال: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ، قال: حَدَّثَنَا سَلاَّمُ بْنُ أَبِي عَمْرَةَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ وَأَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ نِزَارٍ عَنْ نِزَارٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ummatimdan ikki toifa borki, ularning Islomda nasibasi yoʻq: Murjia va Qadariya», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Umar, Ibn Umar va Rofiʼ ibn Xadijdan ham (rivoyatlar) bor. Bu hadis gʻarib, hasan, sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Умматимдан икки тоифа борки, уларнинг Исломда насибаси йўқ: Муржиа ва Қадария», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Умар, Ибн Умар ва Рофиъ ибн Хадиждан ҳам (ривоятлар) бор. Бу ҳадис ғариб, ҳасан, саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ، مُحَمَّدُ بْنُ فِرَاسٍ الْبَصْرِيُّ, قال: حَدَّثَنَا أَبُو قُتَيْبَةَ، سَلْمُ بْنُ قُتَيْبَةَ حَدَّثَنَا أَبُو الْعَوَّامِ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ مُطَرِّفِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الشِّخِّيرِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَثَلُ ابْنِ آدَمَ وَإِلَى جَنْبِهِ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ مَنِيَّةً إِنْ أَخْطَأَتْهُ الْمَنَايَا وَقَعَ فِي الْهَرَمِ حَتَّى يَمُوتَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَأَبُو الْعَوَّامِ هُوَ عِمْرَانُ وَهُوَ ابْنُ دَاوَرَ الْقَطَّانُ ‏.‏

Mutarrif ibn Abdulloh ibn ash-Shixxiyr otasi (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Odam farzandining misoli — uning yonida toʻqson toʻqqizta oʻlim (sabablari) turibdi; agar oʻlimlar uni xato qilsa (yetib bormasa), u qariligacha yetib, oxir-oqibat vafot etadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan, gʻaribdir; uni faqat shu yoʻl bilangina bilamiz. Abu Avvomning ismi Imron boʻlib, u Ibn Davar al-Qattondir.Мутарриф ибн Абдуллоҳ ибн аш-Шиххийр отаси (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Одам фарзандининг мисоли — унинг ёнида тўқсон тўққизта ўлим (сабаблари) турибди; агар ўлимлар уни хато қилса (етиб бормаса), у қарилигача етиб, охир-оқибат вафот этади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан, ғарибдир; уни фақат шу йўл билангина биламиз. Абу Аввомнинг исми Имрон бўлиб, у Ибн Давар ал-Қаттондир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قال: حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي حُمَيْدٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَعْدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مِنْ سَعَادَةِ ابْنِ آدَمَ رِضَاهُ بِمَا قَضَى اللَّهُ لَهُ وَمِنْ شَقَاوَةِ ابْنِ آدَمَ تَرْكُهُ اسْتِخَارَةَ اللَّهِ وَمِنْ شَقَاوَةِ ابْنِ آدَمَ سَخَطُهُ بِمَا قَضَى اللَّهُ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي حُمَيْدٍ ‏.‏ وَيُقَالُ لَهُ أَيْضًا حَمَّادُ بْنُ أَبِي حُمَيْدٍ وَهُوَ أَبُو إِبْرَاهِيمَ الْمَدَنِيُّ وَلَيْسَ هُوَ بِالْقَوِيِّ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ‏.‏

Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Odam farzandining baxt-saodatidan (biri) — Allohning unga taqdir qilganiga rozi boʻlishidir; Odam farzandining baxtsizligidan (biri) — Allohdan xayr soʻrashni (istixorani) tark etishidir; va Odam farzandining baxtsizligidan (yana biri) — Allohning unga taqdir qilganidan gʻazablanishidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir; uni faqat Muhammad ibn Abu Humaydning hadisi orqaligina bilamiz. Unga Hammod ibn Abu Humayd ham deyiladi, u Abu Ibrohim al-Madaniy boʻlib, hadis ahli nazdida kuchli (rovi) emas.Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Одам фарзандининг бахт-саодатидан (бири) — Аллоҳнинг унга тақдир қилганига рози бўлишидир; Одам фарзандининг бахтсизлигидан (бири) — Аллоҳдан хайр сўрашни (истихорани) тарк этишидир; ва Одам фарзандининг бахтсизлигидан (яна бири) — Аллоҳнинг унга тақдир қилганидан ғазабланишидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир; уни фақат Муҳаммад ибн Абу Ҳумайднинг ҳадиси орқалигина биламиз. Унга Ҳаммод ибн Абу Ҳумайд ҳам дейилади, у Абу Иброҳим ал-Маданий бўлиб, ҳадис аҳли наздида кучли (рови) эмас.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قال: حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، قال: حَدَّثَنَا حَيْوَةُ بْنُ شُرَيْحٍ، أَخْبَرَنِي أَبُو صَخْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي نَافِعٌ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ، جَاءَهُ رَجُلٌ فَقَالَ إِنَّ فُلاَنًا يَقْرَأُ عَلَيْكَ السَّلاَمَ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ إِنَّهُ بَلَغَنِي أَنَّهُ قَدْ أَحْدَثَ فَإِنْ كَانَ قَدْ أَحْدَثَ فَلاَ تُقْرِئْهُ مِنِّي السَّلاَمَ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ يَكُونُ فِي هَذِهِ الأُمَّةِ أَوْ فِي أُمَّتِي الشَّكُّ مِنْهُ خَسْفٌ أَوْ مَسْخٌ أَوْ قَذْفٌ فِي أَهْلِ الْقَدَرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو صَخْرٍ اسْمُهُ حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, uning huzuriga bir kishi kelib: «Falon kishi sizga salom yoʻllayapti», dedi. Shunda u: «Menga uning bidʼat chiqargani haqida xabar yetdi; agar u haqiqatan bidʼat chiqargan boʻlsa, undan menga salom yetkazma. Chunki men Rasululloh ﷺning: ‹Bu ummatda — yoki: ummatimda (gumon rovidan) — yerga yutilish, yo (suratning) almashinishi, yoki tosh yogʻishi qadar ahli (taqdir borasida adashganlar) ustiga boʻladi›, deganlarini eshitganman», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan, sahih, gʻaribdir. Abu Saxrning ismi Humayd ibn Ziyoddir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, унинг ҳузурига бир киши келиб: «Фалон киши сизга салом йўллаяпти», деди. Шунда у: «Менга унинг бидъат чиқаргани ҳақида хабар етди; агар у ҳақиқатан бидъат чиқарган бўлса, ундан менга салом етказма. Чунки мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Бу умматда — ёки: умматимда (гумон ровидан) — ерга ютилиш, ё (суратнинг) алмашиниши, ёки тош ёғиши қадар аҳли (тақдир борасида адашганлар) устига бўлади›, деганларини эшитганман», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан, саҳиҳ, ғарибдир. Абу Сахрнинг исми Ҳумайд ибн Зиёддир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قال: حَدَّثَنَا رِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ أَبِي صَخْرٍ، حُمَيْدِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَكُونُ فِي أُمَّتِي خَسْفٌ وَمَسْخٌ وَذَلِكَ فِي الْمُكَذِّبِينَ بِالْقَدَرِ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: «Ummatimda yerga yutilish va (suratning) almashinishi boʻladi; bu esa taqdirni yolgʻonga chiqaruvchilar ichida boʻladi», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Набий ﷺдан ривоят қилади: «Умматимда ерга ютилиш ва (суратнинг) алмашиниши бўлади; бу эса тақдирни ёлғонга чиқарувчилар ичида бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قال: حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَبِي الْمَوَالِي الْمُزَنِيُّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَوْهَبٍ، عَنْ عَمْرَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ سِتَّةٌ لَعَنْتُهُمْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَكُلُّ نَبِيٍّ كَانَ الزَّائِدُ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَالْمُكَذِّبُ بِقَدَرِ اللَّهِ وَالْمُتَسَلِّطُ بِالْجَبَرُوتِ لِيُعِزَّ بِذَلِكَ مَنْ أَذَلَّ اللَّهُ وَيُذِلَّ مَنْ أَعَزَّ اللَّهُ وَالْمُسْتَحِلُّ لِحَرَمِ اللَّهِ وَالْمُسْتَحِلُّ مِنْ عِتْرَتِي مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَالتَّارِكُ لِسُنَّتِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رَوَى عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الْمَوَالِي هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَوْهَبٍ عَنْ عَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَحَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَوْهَبٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Olti (toifa) borki, ularni men ham, har bir nabiy ham laʼnatlaganman, Alloh ham ularni laʼnatlagan: Allohning Kitobiga (biror narsa) qoʻshuvchi; Allohning taqdirini yolgʻonga chiqaruvchi; zoʻravonlik bilan hukmronlik qilib, shu yoʻl bilan Alloh xor qilgan kimsani azizlamoqchi va Alloh aziz qilgan kimsani xor qilmoqchi boʻlgan kishi; Allohning haramini (harom qilgan narsasini) halol sanaguvchi; mening ahli baytim borasida Alloh harom qilgan narsani halol sanaguvchi; va mening sunnatimni tark etuvchi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abdurrahmon ibn Abul-Mavoliy bu hadisni shunday, yaʼni Ubaydulloh ibn Abdurrahmon ibn Mavhabdan, u Amradan, u Oishadan, u Nabiy ﷺdan deb rivoyat qilgan. Sufyon as-Savriy, Hafs ibn Gʻiyos va bir nechta (rovi) esa buni Ubaydulloh ibn Abdurrahmon ibn Mavhabdan, u Ali ibn Husayndan, u Nabiy ﷺdan mursal (tarzda) rivoyat qilishgan boʻlib, bu (rivoyat) sahihroqdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Олти (тоифа) борки, уларни мен ҳам, ҳар бир набий ҳам лаънатлаганман, Аллоҳ ҳам уларни лаънатлаган: Аллоҳнинг Китобига (бирор нарса) қўшувчи; Аллоҳнинг тақдирини ёлғонга чиқарувчи; зўравонлик билан ҳукмронлик қилиб, шу йўл билан Аллоҳ хор қилган кимсани азизламоқчи ва Аллоҳ азиз қилган кимсани хор қилмоқчи бўлган киши; Аллоҳнинг ҳарамини (ҳаром қилган нарсасини) ҳалол санагувчи; менинг аҳли байтим борасида Аллоҳ ҳаром қилган нарсани ҳалол санагувчи; ва менинг суннатимни тарк этувчи», дедилар. Абу Исо айтди: Абдурраҳмон ибн Абул-Маволий бу ҳадисни шундай, яъни Убайдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ибн Мавҳабдан, у Амрадан, у Оишадан, у Набий ﷺдан деб ривоят қилган. Суфён ас-Саврий, Ҳафс ибн Ғиёс ва бир нечта (рови) эса буни Убайдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ибн Мавҳабдан, у Али ибн Ҳусайндан, у Набий ﷺдан мурсал (тарзда) ривоят қилишган бўлиб, бу (ривоят) саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، قال: حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، قال: حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ سُلَيْمٍ، قَالَ قَدِمْتُ مَكَّةَ فَلَقِيتُ عَطَاءَ بْنَ أَبِي رَبَاحٍ فَقُلْتُ لَهُ يَا أَبَا مُحَمَّدٍ إِنَّ أَهْلَ الْبَصْرَةِ يَقُولُونَ فِي الْقَدَرِ ‏.‏ قَالَ يَا بُنَىَّ أَتَقْرَأُ الْقُرْآنَ قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ فَاقْرَإِ الزُّخْرُفَ ‏.‏ قَالَ فَقَرَأْتُ ‏:‏ ‏(‏حم* وَالْكِتَابِ الْمُبِينِ * إِنَّا جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ * وَإِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتَابِ لَدَيْنَا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ ‏)‏ فَقَالَ أَتَدْرِي مَا أُمُّ الْكِتَابِ قُلْتُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ ‏.‏ قَالَ فَإِنَّهُ كِتَابٌ كَتَبَهُ اللَّهُ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ السَّمَوَاتِ وَقَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ الأَرْضَ فِيهِ إِنَّ فِرْعَوْنَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ وَفِيهِ ‏:‏ ‏(‏تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ ‏)‏ قَالَ عَطَاءٌ فَلَقِيتُ الْوَلِيدَ بْنَ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ صَاحِبِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلْتُهُ مَا كَانَ وَصِيَّةُ أَبِيكَ عِنْدَ الْمَوْتِ قَالَ دَعَانِي أَبِي فَقَالَ لِي يَا بُنَىَّ اتَّقِ اللَّهَ وَاعْلَمْ أَنَّكَ لَنْ تَتَّقِيَ اللَّهَ حَتَّى تُؤْمِنَ بِاللَّهِ وَتُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ كُلِّهِ خَيْرِهِ وَشَرِّهِ فَإِنْ مُتَّ عَلَى غَيْرِ هَذَا دَخَلْتَ النَّارَ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ أَوَّلَ مَا خَلَقَ اللَّهُ الْقَلَمَ فَقَالَ اكْتُبْ ‏.‏ فَقَالَ مَا أَكْتُبُ قَالَ اكْتُبِ الْقَدَرَ مَا كَانَ وَمَا هُوَ كَائِنٌ إِلَى الأَبَدِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Abdulvohid ibn Sulaym rivoyat qilib aytdi: Makkaga kelib, Ato ibn Abu Roboh bilan uchrashdim va unga: «Ey Abu Muhammad! Basra ahli taqdir borasida (gapirib) aytishyaptiki...» dedim. U: «Ey oʻgʻilcham, Qurʼon oʻqiysanmi?» dedi. Men: «Ha», dedim. U: «Unda menga Zuxruf (surasini) oʻqi», dedi. Men: {Ho, Mim. Ochiq-ravshan Kitobga qasamki, darhaqiqat, Biz uni aql yuritishingiz uchun arabiy Qurʼon qildik. Va albatta u Bizning huzurimizdagi Ona-kitobda (Lavhul-mahfuzda) yuksak, hikmatga toʻladir} (Zuxruf 1-4), deb oʻqidim. Shunda u: «Ona-kitob nima ekanini bilasanmi?» dedi. Men: «Alloh va Uning Rasuli bilguvchiroqdir», dedim. U: «U — Alloh osmonlarni yaratishdan oldin va yerni yaratishdan oldin yozgan Kitobdir. Unda: ‹Albatta Firʼavn doʻzax ahlidandir› (deb yozilgan), yana unda: {Abu Lahabning ikki qoʻli halok boʻldi va (oʻzi ham) halok boʻldi} (Masad 1) (degan oyat bor)», dedi. Ato aytdi: Soʻng men Rasululloh ﷺning sahobalari Uboda ibn Somitning oʻgʻli Validni uchratib, undan: «Otangizning oʻlim chogʻidagi vasiyati nima edi?» deb soʻradim. U dedi: «Otam meni chaqirib, menga shunday dedi: ‹Ey oʻgʻilcham, Allohdan qoʻrq va bilki, sen Allohga iymon keltirmaguningcha hamda taqdirning barchasiga — uning yaxshisiga ham, yomoniga ham iymon keltirmaguningcha, Allohdan haqqoniy qoʻrqa olmaysan. Agar bundan boshqa (eʼtiqod) ustida vafot etsang, doʻzaxga kirasan. Men Rasululloh ﷺning: ‹Albatta Alloh dastlab yaratgan narsa Qalam boʻldi. U: «Yoz!» dedi. (Qalam): «Nimani yozay?» dedi. (Alloh): «Taqdirni — boʻlib oʻtgan va abadgacha boʻladigan narsalarni yoz», dedi›, deganlarini eshitganman›». Abu Iso aytdi: Bu hadis shu yoʻl jihatidan gʻaribdir.Абдулвоҳид ибн Сулайм ривоят қилиб айтди: Маккага келиб, Ато ибн Абу Робоҳ билан учрашдим ва унга: «Эй Абу Муҳаммад! Басра аҳли тақдир борасида (гапириб) айтишяптики...» дедим. У: «Эй ўғилчам, Қуръон ўқийсанми?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «Унда менга Зухруф (сурасини) ўқи», деди. Мен: {Ҳо, Мим. Очиқ-равшан Китобга қасамки, дарҳақиқат, Биз уни ақл юритишингиз учун арабий Қуръон қилдик. Ва албатта у Бизнинг ҳузуримиздаги Она-китобда (Лавҳул-маҳфузда) юксак, ҳикматга тўладир} (Зухруф 1-4), деб ўқидим. Шунда у: «Она-китоб нима эканини биласанми?» деди. Мен: «Аллоҳ ва Унинг Расули билгувчироқдир», дедим. У: «У — Аллоҳ осмонларни яратишдан олдин ва ерни яратишдан олдин ёзган Китобдир. Унда: ‹Албатта Фиръавн дўзах аҳлидандир› (деб ёзилган), яна унда: {Абу Лаҳабнинг икки қўли ҳалок бўлди ва (ўзи ҳам) ҳалок бўлди} (Масад 1) (деган оят бор)», деди. Ато айтди: Сўнг мен Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобалари Убода ибн Сомитнинг ўғли Валидни учратиб, ундан: «Отангизнинг ўлим чоғидаги васияти нима эди?» деб сўрадим. У деди: «Отам мени чақириб, менга шундай деди: ‹Эй ўғилчам, Аллоҳдан қўрқ ва билки, сен Аллоҳга иймон келтирмагунингча ҳамда тақдирнинг барчасига — унинг яхшисига ҳам, ёмонига ҳам иймон келтирмагунингча, Аллоҳдан ҳаққоний қўрқа олмайсан. Агар бундан бошқа (эътиқод) устида вафот этсанг, дўзахга кирасан. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Албатта Аллоҳ дастлаб яратган нарса Қалам бўлди. У: «Ёз!» деди. (Қалам): «Нимани ёзай?» деди. (Аллоҳ): «Тақдирни — бўлиб ўтган ва абадгача бўладиган нарсаларни ёз», деди›, деганларини эшитганман›». Абу Исо айтди: Бу ҳадис шу йўл жиҳатидан ғарибдир.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُنْذِرِ الْبَاهِلِيُّ الصَّنْعَانِيُّ، قال: حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ الْمُقْرِئُ، قال: حَدَّثَنَا حَيْوَةُ بْنُ شُرَيْحٍ، قال: حَدَّثَنِي أَبُو هَانِئٍ الْخَوْلاَنِيُّ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيَّ، يَقُولُ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ قَدَّرَ اللَّهُ الْمَقَادِيرَ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضَ بِخَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh osmonlar va yerni yaratishdan ellik ming yil avval taqdirlarni belgilab qoʻygan», deganlarini eshitdim, dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan, sahih, gʻaribdir.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ осмонлар ва ерни яратишдан эллик минг йил аввал тақдирларни белгилаб қўйган», деганларини эшитдим, деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан, саҳиҳ, ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ زِيَادِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّادِ بْنِ جَعْفَرٍ الْمَخْزُومِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ جَاءَ مُشْرِكُو قُرَيْشٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُخَاصِمُونَ فِي الْقَدَرِ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ * إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Quraysh mushriklari Rasululloh ﷺning huzurlariga taqdir borasida tortishish uchun kelishdi. Shunda bu oyat nozil boʻldi: {Oʻsha kuni ular yuztuban doʻzaxga sudraladilar. (Ularga:) ‹Saqar (doʻzax) tegishini totib koʻringlar!› (deyiladi). Albatta Biz har bir narsani (oʻlchovli) taqdir bilan yaratdik} (Qamar 48-49). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan, sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Қурайш мушриклари Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига тақдир борасида тортишиш учун келишди. Шунда бу оят нозил бўлди: {Ўша куни улар юзтубан дўзахга судраладилар. (Уларга:) ‹Сақар (дўзах) тегишини тотиб кўринглар!› (дейилади). Албатта Биз ҳар бир нарсани (ўлчовли) тақдир билан яратдик} (Қамар 48-49). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан, саҳиҳдир.