حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، قَالَ سَمِعْتُ الْحَجَّاجَ، يَقُولُ عَلَى الْمِنْبَرِ السُّورَةُ الَّتِي يُذْكَرُ فِيهَا الْبَقَرَةُ، وَالسُّورَةُ الَّتِي يُذْكَرُ فِيهَا آلُ عِمْرَانَ، وَالسُّورَةُ الَّتِي يُذْكَرُ فِيهَا النِّسَاءُ. قَالَ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لإِبْرَاهِيمَ، فَقَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ يَزِيدَ أَنَّهُ كَانَ مَعَ ابْنِ مَسْعُودٍ ـ رضى الله عنه ـ حِينَ رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ، فَاسْتَبْطَنَ الْوَادِيَ، حَتَّى إِذَا حَاذَى بِالشَّجَرَةِ اعْتَرَضَهَا، فَرَمَى بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ، يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ، ثُمَّ قَالَ مِنْ هَا هُنَا وَالَّذِي لاَ إِلَهَ غَيْرُهُ قَامَ الَّذِي أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ سُورَةُ الْبَقَرَةِ صلى الله عليه وسلم.
Aʼmash (Ibrohimdan, Abdurrahmon ibn Yaziddan) rivoyat qiladi: Men Hajjojning minbarda: «Baqara zikr qilingan sura, Imron oilasi zikr qilingan sura va ayollar (Niso) zikr qilingan sura», — deb (Qurʼon suralarini nomi bilan emas, mazmuni bilan) aytganini eshitdim. Men buni Ibrohimga aytdim; u: «Abdurrahmon ibn Yazid menga rivoyat qildi: ‹Men Ibn Masʼud bilan — u Jamratul-Aqabaga ramy qilayotganda — birga edim. U vodiyning oʻrtasidan (pastga) tushdi va daraxt (jamra yaqinidagi)ga yaqinlashganda, unga roʻpara turib, yetti mayda tosh otdi hamda har bir tosh otganda: «Allohu akbar», — dedi. Soʻng u: «Oʻzidan oʻzga (haq) iloh boʻlmagan Zotga qasamki, mana shu joyda — Baqara surasi nozil qilingan Zot (yaʼni Rasululloh ﷺ) turgan edi», — dedi›», — dedi.Аъмаш (Иброҳимдан, Абдурраҳмон ибн Язиддан) ривоят қилади: Мен Ҳажжожнинг минбарда: «Бақара зикр қилинган сура, Имрон оиласи зикр қилинган сура ва аёллар (Нисо) зикр қилинган сура», — деб (Қуръон сураларини номи билан эмас, мазмуни билан) айтганини эшитдим. Мен буни Иброҳимга айтдим; у: «Абдурраҳмон ибн Язид менга ривоят қилди: ‹Мен Ибн Масъуд билан — у Жамратул-Ақабага рамй қилаётганда — бирга эдим. У водийнинг ўртасидан (пастга) тушди ва дарахт (жамра яқинидаги)га яқинлашганда, унга рўпара туриб, етти майда тош отди ҳамда ҳар бир тош отганда: «Аллоҳу акбар», — деди. Сўнг у: «Ўзидан ўзга (ҳақ) илоҳ бўлмаган Зотга қасамки, мана шу жойда — Бақара сураси нозил қилинган Зот (яъни Расулуллоҳ ﷺ) турган эди», — деди›», — деди.
حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ مَحْبُوبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، قَالَ تَذَاكَرْنَا عِنْدَ إِبْرَاهِيمَ الرَّهْنَ فِي السَّلَفِ فَقَالَ حَدَّثَنِي الأَسْوَدُ عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم اشْتَرَى مِنْ يَهُودِيٍّ طَعَامًا إِلَى أَجَلٍ مَعْلُومٍ، وَارْتَهَنَ مِنْهُ دِرْعًا مِنْ حَدِيدٍ.
Aʼmash (Ibrohimdan, Oishadan) rivoyat qiladi: Biz Ibrohimning uyida — salamda garovga qoʻyish haqida — bahslashdik. U: «Oisha shunday dedi: ‹Paygʻambar ﷺ bir yahudiydan — qarzga, toʻlov belgilangan muddatda (qilinadigan boʻlib) — biror taom sotib oldilar va oʻz temir sovutini unga garovga qoʻydilar›», — dedi.Аъмаш (Иброҳимдан, Оишадан) ривоят қилади: Биз Иброҳимнинг уйида — саламда гаровга қўйиш ҳақида — баҳслашдик. У: «Оиша шундай деди: ‹Пайғамбар ﷺ бир яҳудийдан — қарзга, тўлов белгиланган муддатда (қилинадиган бўлиб) — бирор таом сотиб олдилар ва ўз темир совутини унга гаровга қўйдилар›», — деди.
حَدَّثَنَا مُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، قَالَ تَذَاكَرْنَا عِنْدَ إِبْرَاهِيمَ الرَّهْنَ فِي السَّلَمِ فَقَالَ حَدَّثَنِي الأَسْوَدُ عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم اشْتَرَى طَعَامًا مِنْ يَهُودِيٍّ إِلَى أَجَلٍ، وَرَهَنَهُ دِرْعًا مِنْ حَدِيدٍ.
Aʼmash (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Biz Ibrohim bilan birga ekanimizda, biz salam (oldindan toʻlov) savdosida garovga qoʻyish haqida soʻzlashdik. Ibrohim, Asvaddan rivoyat qildi: Oisha: «Paygʻambar ﷺ bir yahudiydan nasiyaga (qarzga) biroz taom sotib oldi va unga bir temir sovutni garovga qoʻydi», — degan.Аъмаш (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Биз Иброҳим билан бирга эканимизда, биз салам (олдиндан тўлов) савдосида гаровга қўйиш ҳақида сўзлашдик. Иброҳим, Асваддан ривоят қилди: Оиша: «Пайғамбар ﷺ бир яҳудийдан насияга (қарзга) бироз таом сотиб олди ва унга бир темир совутни гаровга қўйди», — деган.
حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا أَبُو حَمْزَةَ، قَالَ سَمِعْتُ الأَعْمَشَ، قَالَ سَأَلْتُ أَبَا وَائِلٍ شَهِدْتَ صِفِّينَ قَالَ نَعَمْ، فَسَمِعْتُ سَهْلَ بْنَ حُنَيْفٍ، يَقُولُ اتَّهِمُوا رَأْيَكُمْ، رَأَيْتُنِي يَوْمَ أَبِي جَنْدَلٍ وَلَوْ أَسْتَطِيعُ أَنْ أَرُدَّ، أَمْرَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَرَدَدْتُهُ، وَمَا وَضَعْنَا أَسْيَافَنَا عَلَى عَوَاتِقِنَا لأَمْرٍ يُفْظِعُنَا إِلاَّ أَسْهَلْنَ بِنَا إِلَى أَمْرٍ، نَعْرِفُهُ غَيْرِ أَمْرِنَا هَذَا.
Aʼmash (Abu Voildan) rivoyat qiladi: Men Abu Voildan: «Sen Siffin jangida qatnashdingmi?» — deb soʻradim. U: «Ha, va men Sahl ibn Hunayfning (jangga qizgʻinligi yetishmagani uchun koyilganda) shunday deganini eshitdim: ‹Oʻzingizning xato fikrlaringizni ayblaganingiz maʼqul. Men sizlar meni Abu Jandal kuni koʻrganingizda edi (deb istardim). Agar men Paygʻambar ﷺ ning buyruqlariga itoatsizlik qilishga jurʼat etganimda, men shunday qilgan boʻlardim. Biz — bizni qoʻrqitgan bir narsa uchun — qilichlarimizni boʻyinlarimiz va yelkalarimizga (osib) qoʻygan edik; va biz shunday qilganimizda, uni (yaʼni Paygʻambarning buyrugʻiga itoat etishni) — mana shu (bizning) jangimizdan boshqa har bir holatda — oʻzimiz uchun osonroq topdik (yaʼni sulhga itoat afzal boʻlib chiqdi)›», — dedi.Аъмаш (Абу Воилдан) ривоят қилади: Мен Абу Воилдан: «Сен Сиффин жангида қатнашдингми?» — деб сўрадим. У: «Ҳа, ва мен Саҳл ибн Ҳунайфнинг (жангга қизғинлиги етишмагани учун койилганда) шундай деганини эшитдим: ‹Ўзингизнинг хато фикрларингизни айблаганингиз маъқул. Мен сизлар мени Абу Жандал куни кўрганингизда эди (деб истардим). Агар мен Пайғамбар ﷺ нинг буйруқларига итоацизлик қилишга журъат этганимда, мен шундай қилган бўлардим. Биз — бизни қўрқитган бир нарса учун — қиличларимизни бўйинларимиз ва елкаларимизга (осиб) қўйган эдик; ва биз шундай қилганимизда, уни (яъни Пайғамбарнинг буйруғига итоат этишни) — мана шу (бизнинг) жангимиздан бошқа ҳар бир ҳолатда — ўзимиз учун осонроқ топдик (яъни сулҳга итоат афзал бўлиб чиқди)›», — деди.
حَدَّثَنِي مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَا بَيْنَ النَّفْخَتَيْنِ أَرْبَعُونَ ". قَالَ أَرْبَعُونَ يَوْمًا قَالَ أَبَيْتُ. قَالَ أَرْبَعُونَ شَهْرًا قَالَ أَبَيْتُ. قَالَ أَرْبَعُونَ سَنَةً قَالَ أَبَيْتُ. قَالَ " ثُمَّ يُنْزِلُ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً. فَيَنْبُتُونَ كَمَا يَنْبُتُ الْبَقْلُ لَيْسَ مِنَ الإِنْسَانِ شَىْءٌ إِلاَّ يَبْلَى إِلاَّ عَظْمًا وَاحِدًا وَهْوَ عَجْبُ الذَّنَبِ، وَمِنْهُ يُرَكَّبُ الْخَلْقُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ".
(al-Aʼmash, Abu Solihdan, Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi:) Rasululloh ﷺ: «Ikki puflash orasida qirq (vaqt) bor», dedilar. (Abu Hurayra) aytdi: «Qirq kunmi?» dedi. U: «(Aniqini aytishdan) bosh tortdim», dedi. «Qirq oymi?» dedi. U: «Bosh tortdim», dedi. «Qirq yilmi?» dedi. U: «Bosh tortdim», dedi. U zot: «Soʻng Alloh osmondan suv (yomgʻ ir) nozil qiladi; bas, ular — koʻ kat unib chiqgandek — unib chiqadi. Insonning (har) narsasi chiriydi — faqat bir suyakdan boshqa — u (suyak) ‹ajbuz-zanab› (dum suyagi)dir; qiyomat kuni xilqat (inson) undan tarkib topadi (qayta tiklanadi)», dedilar.(ал-Аъмаш, Абу Солиҳдан, Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Икки пуфлаш орасида қирқ (вақт) бор», дедилар. (Абу Ҳурайра) айтди: «Қирқ кунми?» деди. У: «(Аниқини айтишдан) бош тортдим», деди. «Қирқ ойми?» деди. У: «Бош тортдим», деди. «Қирқ йилми?» деди. У: «Бош тортдим», деди. У зот: «Сўнг Аллоҳ осмондан сув (ёмғ ир) нозил қилади; бас, улар — кў кат униб чиқгандек — униб чиқади. Инсоннинг (ҳар) нарсаси чирийди — фақат бир суякдан бошқа — у (суяк) ‹ажбуз-занаб› (дум суяги)дир; қиёмат куни хилқат (инсон) ундан таркиб топади (қайта тикланади)», дедилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلاَمٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقٍ، قَالَ كُنْتُ جَالِسًا مَعَ عَبْدِ اللَّهِ وَأَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ فَقَالَ لَهُ أَبُو مُوسَى لَوْ أَنَّ رَجُلاً أَجْنَبَ، فَلَمْ يَجِدِ الْمَاءَ شَهْرًا، أَمَا كَانَ يَتَيَمَّمُ وَيُصَلِّي فَكَيْفَ تَصْنَعُونَ بِهَذِهِ الآيَةِ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ [quran sura="5" aya_start="6" aya_end="6"]{فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا} فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَوْ رُخِّصَ لَهُمْ فِي هَذَا لأَوْشَكُوا إِذَا بَرَدَ عَلَيْهِمُ الْمَاءُ أَنْ يَتَيَمَّمُوا الصَّعِيدَ. قُلْتُ وَإِنَّمَا كَرِهْتُمْ هَذَا لِذَا قَالَ نَعَمْ. فَقَالَ أَبُو مُوسَى أَلَمْ تَسْمَعْ قَوْلَ عَمَّارٍ لِعُمَرَ بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَاجَةٍ فَأَجْنَبْتُ، فَلَمْ أَجِدِ الْمَاءَ، فَتَمَرَّغْتُ فِي الصَّعِيدِ كَمَا تَمَرَّغُ الدَّابَّةُ، فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " إِنَّمَا كَانَ يَكْفِيكَ أَنْ تَصْنَعَ هَكَذَا ". فَضَرَبَ بِكَفِّهِ ضَرْبَةً عَلَى الأَرْضِ ثُمَّ نَفَضَهَا، ثُمَّ مَسَحَ بِهَا ظَهْرَ كَفِّهِ بِشِمَالِهِ، أَوْ ظَهْرَ شِمَالِهِ بِكَفِّهِ، ثُمَّ مَسَحَ بِهِمَا وَجْهَهُ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ أَفَلَمْ تَرَ عُمَرَ لَمْ يَقْنَعْ بِقَوْلِ عَمَّارٍ وَزَادَ يَعْلَى عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ شَقِيقٍ كُنْتُ مَعَ عَبْدِ اللَّهِ وَأَبِي مُوسَى فَقَالَ أَبُو مُوسَى أَلَمْ تَسْمَعْ قَوْلَ عَمَّارٍ لِعُمَرَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَنِي أَنَا وَأَنْتَ فَأَجْنَبْتُ فَتَمَعَّكْتُ بِالصَّعِيدِ، فَأَتَيْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرْنَاهُ فَقَالَ " إِنَّمَا كَانَ يَكْفِيكَ هَكَذَا ". وَمَسَحَ وَجْهَهُ وَكَفَّيْهِ وَاحِدَةً
Aʼmash (Shaqiqdan) rivoyat qiladi: Shaqiq dedi: «Men Abdulloh va Abu Muso al-Ashʼariy bilan oʻtirganimda, Abu Muso Abdullohga: ‹Kishi junub boʻlib, bir oy suv topmasa, tayammum qilib namoz oʻqisa boʻladimi?› — dedi. (Abdulloh ‹yoʻq› dedi.) Abu Muso: ‹Moida surasidagi bu oyat haqida nima deysan: Suv topmasangiz, pok tuproq bilan tayammum qilinglar?› — dedi. Abdulloh: ‹Agar biz buni (joiz) deb qoʻysak, ular suv boʻlsa ham, soviq boʻlsa, pok tuproq bilan tayammum qilaveradi›, — dedi. Men Shaqiqga: ‹Demak, sen shu sababli tayammumni yoqtirmadingmi?› — dedim. Shaqiq: ‹Ha›, — dedi. (Shaqiq qoʻshimcha qildi:) Abu Muso: ‹Ammorning Umarga aytgan soʻzini eshitmaganmisan? U: Rasululloh ﷺ meni bir yumush bilan yubordilar, men junub boʻldim va suv topa olmadim, shuning uchun hayvon agʻanagandek tuproqda agʻanadim; buni Paygʻambar ﷺ ga aytganimda, u zot: Mana shunday qilish kifoya qilar edi, — dedilar; va Paygʻambar ﷺ qoʻllari bilan yerni bir marta yengil urib, pufladilar, soʻng (chap) qoʻllarini oʻng qoʻl orqasiga (yoki oʻng qoʻlni chap qoʻl orqasiga) surib, soʻng yuzlariga surdilar, — dedi›. Shunda Abdulloh Abu Musoga: ‹Umar Ammorning soʻziga qoniqmaganini bilmaysanmi?› — dedi». Shaqiq rivoyat qiladi: Men Abdulloh va Abu Muso bilan birga edim; Abu Muso Abdullohga: «Ammorning Umarga aytgan soʻzini eshitmaganmisan? U: Rasululloh ﷺ seni va meni yubordilar, men junub boʻldim va tuproqda agʻanadim (tayammum uchun). Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelganimizda, men buni aytdim, u zot: Mana shu kifoya qilar edi, — deb yuz va qoʻllar orqasiga faqat bir marta masʼh tortdilar», — dedi.Аъмаш (Шақиқдан) ривоят қилади: Шақиқ деди: «Мен Абдуллоҳ ва Абу Мусо ал-Ашъарий билан ўтирганимда, Абу Мусо Абдуллоҳга: ‹Киши жунуб бўлиб, бир ой сув топмаса, таяммум қилиб намоз ўқиса бўладими?› — деди. (Абдуллоҳ ‹йўқ› деди.) Абу Мусо: ‹Моида сурасидаги бу оят ҳақида нима дейсан: Сув топмасангиз, пок тупроқ билан таяммум қилинглар?› — деди. Абдуллоҳ: ‹Агар биз буни (жоиз) деб қўйсак, улар сув бўлса ҳам, совиқ бўлса, пок тупроқ билан таяммум қилаверади›, — деди. Мен Шақиқга: ‹Демак, сен шу сабабли таяммумни ёқтирмадингми?› — дедим. Шақиқ: ‹Ҳа›, — деди. (Шақиқ қўшимча қилди:) Абу Мусо: ‹Амморнинг Умарга айтган сўзини эшитмаганмисан? У: Расулуллоҳ ﷺ мени бир юмуш билан юбордилар, мен жунуб бўлдим ва сув топа олмадим, шунинг учун ҳайвон ағанагандек тупроқда ағанадим; буни Пайғамбар ﷺ га айтганимда, у зот: Мана шундай қилиш кифоя қилар эди, — дедилар; ва Пайғамбар ﷺ қўллари билан ерни бир марта енгил уриб, пуфладилар, сўнг (чап) қўлларини ўнг қўл орқасига (ёки ўнг қўлни чап қўл орқасига) суриб, сўнг юзларига сурдилар, — деди›. Шунда Абдуллоҳ Абу Мусога: ‹Умар Амморнинг сўзига қониқмаганини билмайсанми?› — деди». Шақиқ ривоят қилади: Мен Абдуллоҳ ва Абу Мусо билан бирга эдим; Абу Мусо Абдуллоҳга: «Амморнинг Умарга айтган сўзини эшитмаганмисан? У: Расулуллоҳ ﷺ сени ва мени юбордилар, мен жунуб бўлдим ва тупроқда ағанадим (таяммум учун). Пайғамбар ﷺ нинг олдига келганимизда, мен буни айтдим, у зот: Мана шу кифоя қилар эди, — деб юз ва қўллар орқасига фақат бир марта масъҳ тортдилар», — деди.
حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا أَبُو حَمْزَةَ، سَمِعْتُ الأَعْمَشَ، قَالَ سَأَلْتُ أَبَا وَائِلٍ هَلْ شَهِدْتَ صِفِّينَ قَالَ نَعَمْ. فَسَمِعْتُ سَهْلَ بْنَ حُنَيْفٍ، يَقُولُ ح وَحَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، قَالَ قَالَ سَهْلُ بْنُ حُنَيْفٍ يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّهِمُوا رَأْيَكُمْ عَلَى دِينِكُمْ، لَقَدْ رَأَيْتُنِي يَوْمَ أَبِي جَنْدَلٍ وَلَوْ أَسْتَطِيعُ أَنَّ أَرُدَّ أَمْرَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَرَدَدْتُهُ، وَمَا وَضَعْنَا سُيُوفَنَا عَلَى عَوَاتِقِنَا إِلَى أَمْرٍ يُفْظِعُنَا إِلاَّ أَسْهَلْنَ بِنَا إِلَى أَمْرٍ نَعْرِفُهُ غَيْرَ هَذَا الأَمْرِ. قَالَ وَقَالَ أَبُو وَائِلٍ شَهِدْتُ صِفِّينَ وَبِئْسَتْ صِفُّونَ.
Aʼmash (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Men Abu Voildan: «Siffinda hozir boʻlganmiding?» deb soʻradim. U: «Ha», dedi. (Aʼmash aytdi:) Men Sahl ibn Hunayfning shunday deganini eshitdim. Abu Voil aytdi: Sahl ibn Hunayf (roziyallohu anhu): «Ey odamlar, diningiz haqida oʻz raʼyingizni ayblanglar (unga ishonmanglar). Men Abu Jandal kuni oʻzimni (shunday holatda) koʻrdim — agar Rasululloh ﷺning amrlarini qaytarishga qodir boʻlganimda, albatta qaytargan boʻlardim. Biz bizni dahshatga soladigan bir ish (yuz berganda) qilichlarimizni yelkalarimizga qoʻysak, ular bizni biz taniydigan (osongina) bir ishga olib chiqar edi, mana bu ishdan boshqasi (esa bunday emas)», dedi. (Rovi) aytdi: Abu Voil: «Men Siffinda hozir boʻldim, Siffin nima yomon (joy) edi!» dedi.Аъмаш (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади. У айтди: Мен Абу Воилдан: «Сиффинда ҳозир бўлганмидинг?» деб сўрадим. У: «Ҳа», деди. (Аъмаш айтди:) Мен Саҳл ибн Ҳунайфнинг шундай деганини эшитдим. Абу Воил айтди: Саҳл ибн Ҳунайф (розияллоҳу анҳу): «Эй одамлар, динингиз ҳақида ўз раъйингизни айбланглар (унга ишонманглар). Мен Абу Жандал куни ўзимни (шундай ҳолатда) кўрдим — агар Расулуллоҳ ﷺнинг амрларини қайтаришга қодир бўлганимда, албатта қайтарган бўлардим. Биз бизни даҳшатга соладиган бир иш (юз берганда) қиличларимизни елкаларимизга қўйсак, улар бизни биз танийдиган (осонгина) бир ишга олиб чиқар эди, мана бу ишдан бошқаси (эса бундай эмас)», деди. (Рови) айтди: Абу Воил: «Мен Сиффинда ҳозир бўлдим, Сиффин нима ёмон (жой) эди!» деди.
حَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَهُ غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ " فَعَصَيْتُ فَلِيَ النَّارُ " .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: bu hadis shu isnod bilan shunga oʻxshash rivoyat qilingan — faqat (shayton): «...men (Allohga) osiy (itoatsiz) boʻldim, bas, menga doʻzax (boʻldi)» dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: бу ҳадис шу иснод билан шунга ўхшаш ривоят қилинган — фақат (шайтон): «...мен (Аллоҳга) осий (итоатсиз) бўлдим, бас, менга дўзах (бўлди)» деди.
وَحَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، ح وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَعَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، جَمِيعًا عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ وَقَالاَ " وَشَقَّ وَدَعَا " .
Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan shu hadis (oʻsha maʼno bilan) rivoyat qilinadi va (roviylar): «...va yirtgan va dod solgan» dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан шу ҳадис (ўша маъно билан) ривоят қилинади ва (ровийлар): «...ва йиртган ва дод солган» дедилар.
وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو كُرَيْبٍ قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ قَالَ صَعِدَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَاتَ يَوْمٍ الصَّفَا فَقَالَ " يَا صَبَاحَاهْ " . بِنَحْوِ حَدِيثِ أَبِي أُسَامَةَ وَلَمْ يَذْكُرْ نُزُولَ الآيَةِ { وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ}
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kuni Rasululloh ﷺ Safoga chiqdilar-da: «Yo sabohoh!» dedilar — Abu Usomaning hadisi oʻxshashida —; va (bu rivoyatda) {Va eng yaqin qarindoshlaringni ogohlantir} (oyati)ning nozil boʻlishi zikr qilinmadi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир куни Расулуллоҳ ﷺ Сафога чиқдилар-да: «Ё сабоҳоҳ!» дедилар — Абу Усоманинг ҳадиси ўхшашида —; ва (бу ривоятда) {Ва энг яқин қариндошларингни огоҳлантир} (ояти)нинг нозил бўлиши зикр қилинмади.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، ح وَحَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، كِلاَهُمَا عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ غَيْرَ أَنَّهُمَا قَالاَ " مَا أَنْتُمْ يَوْمَئِذٍ فِي النَّاسِ إِلاَّ كَالشَّعْرَةِ الْبَيْضَاءِ فِي الثَّوْرِ الأَسْوَدِ أَوْ كَالشَّعْرَةِ السَّوْدَاءِ فِي الثَّوْرِ الأَبْيَضِ " . وَلَمْ يَذْكُرَا " أَوْ كَالرَّقْمَةِ فِي ذِرَاعِ الْحِمَارِ " .
Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Sizlar oʻsha kuni odamlar ichida — qora hoʻkizdagi oq tuk, yoki oq hoʻkizdagi qora tuk kabidan boshqa (narsa) emassizlar» dedilar; va: «yoki eshakning old oyogʻidagi dogʻ (chiziq) kabi» (deganni) zikr qilmadilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Сизлар ўша куни одамлар ичида — қора ҳўкиздаги оқ тук, ёки оқ ҳўкиздаги қора тук кабидан бошқа (нарса) эмассизлар» дедилар; ва: «ёки эшакнинг олд оёғидаги доғ (чизиқ) каби» (деганни) зикр қилмадилар.
وَحَدَّثَنَاهُ ابْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي وَأَبُو مُعَاوِيَةَ عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ.
Oisha (roziyallohu anho)dan ushbu hadis boshqa isnod bilan ham shunga oʻxshash rivoyat qilingan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ушбу ҳадис бошқа иснод билан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، ح وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو كُرَيْبٍ وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ قَالُوا حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، كِلاَهُمَا عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ . وَلَيْسَ فِي حَدِيثِهِمَا " يَمْرُقُونَ مِنَ الدِّينِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ " .
Ali (roziyallohu anhu)dan mana shu isnod bilan (rivoyat qilinadi). Ammo ularning hadisida «Ular oʻq ovdan oʻtib ketganidek dindan chiqib ketadilar» (degan soʻz) yoʻq.Али (розияллоҳу анҳу)дан мана шу иснод билан (ривоят қилинади). Аммо уларнинг ҳадисида «Улар ўқ овдан ўтиб кетганидек диндан чиқиб кетадилар» (деган сўз) йўқ.
وَحَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، جَمِيعًا عَنْ جَرِيرٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ وَقَالَ قَبْلَ وَقْتِهَا بِغَلَسٍ .
Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Uning vaqtidan oldin, qorongʻulik turganida (oʻqidilar)».Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Унинг вақтидан олдин, қоронғулик турганида (ўқидилар)».
وَحَدَّثَنَا مِنْجَابُ بْنُ الْحَارِثِ التَّمِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ مُسْهِرٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ سَمِعْتُ الْحَجَّاجَ بْنَ يُوسُفَ، يَقُولُ وَهُوَ يَخْطُبُ عَلَى الْمِنْبَرِ أَلِّفُوا الْقُرْآنَ كَمَا أَلَّفَهُ جِبْرِيلُ السُّورَةُ الَّتِي يُذْكَرُ فِيهَا الْبَقَرَةُ وَالسُّورَةُ الَّتِي يُذْكَرُ فِيهَا النِّسَاءُ وَالسُّورَةُ الَّتِي يُذْكَرُ فِيهَا آلُ عِمْرَانَ . قَالَ فَلَقِيتُ إِبْرَاهِيمَ فَأَخْبَرْتُهُ بِقَوْلِهِ فَسَبَّهُ وَقَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ يَزِيدَ أَنَّهُ كَانَ مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ فَأَتَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ فَاسْتَبْطَنَ الْوَادِيَ فَاسْتَعْرَضَهَا فَرَمَاهَا مِنْ بَطْنِ الْوَادِي بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ - قَالَ - فَقُلْتُ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ إِنَّ النَّاسَ يَرْمُونَهَا مِنْ فَوْقِهَا . فَقَالَ هَذَا وَالَّذِي لاَ إِلَهَ غَيْرُهُ مَقَامُ الَّذِي أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ سُورَةُ الْبَقَرَةِ .
Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Hajjoj ibn Yusuf minbarda xutba qilib turib shunday deganini eshitdim: «Qurʼonni Jibril tartiblaganidek tartiblanglar: ichida baqara (sigir) zikr qilingan sura, ichida nisolar (ayollar) zikr qilingan sura va ichida Oli Imron zikr qilingan sura». Soʻng men Ibrohim bilan uchrashib, unga (Hajjojning) bu soʻzini aytdim. U (Hajjojni) soʻkdi va dedi: Menga Abdurahmon ibn Yazid hadis aytishicha, u Abdulloh ibn Masʼud bilan birga ekan, (Abdulloh) jamratul-Aqabaga keldi, vodiyning ichiga tushdi, unga roʻbaroʻ boʻldi va vodiyning ichidan (pastidan) unga yetti dona shagʻal tosh otdi, har bir tosh bilan birga takbir aytar edi. Men: «Ey Abu Abdurahmon, odamlar unga yuqori tomonidan tosh otadi-ku», dedim. U: «Undan oʻzga iloh boʻlmagan Zotga qasamki, mana shu — uning ustiga Baqara surasi nozil qilingan zotning turgan joyidir», dedi.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ҳажжож ибн Юсуф минбарда хутба қилиб туриб шундай деганини эшитдим: «Қуръонни Жибрил тартиблаганидек тартибланглар: ичида бақара (сигир) зикр қилинган сура, ичида нисолар (аёллар) зикр қилинган сура ва ичида Оли Имрон зикр қилинган сура». Сўнг мен Иброҳим билан учрашиб, унга (Ҳажжожнинг) бу сўзини айтдим. У (Ҳажжожни) сўкди ва деди: Менга Абдураҳмон ибн Язид ҳадис айтишича, у Абдуллоҳ ибн Масъуд билан бирга экан, (Абдуллоҳ) жамратул-Ақабага келди, водийнинг ичига тушди, унга рўбарў бўлди ва водийнинг ичидан (пастидан) унга етти дона шағал тош отди, ҳар бир тош билан бирга такбир айтар эди. Мен: «Эй Абу Абдураҳмон, одамлар унга юқори томонидан тош отади-ку», дедим. У: «Ундан ўзга илоҳ бўлмаган Зотга қасамки, мана шу — унинг устига Бақара сураси нозил қилинган зотнинг турган жойидир», деди.
وَحَدَّثَنِي يَعْقُوبُ الدَّوْرَقِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، ح وَحَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، كِلاَهُمَا عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ سَمِعْتُ الْحَجَّاجَ، يَقُولُ لاَ تَقُولُوا سُورَةُ الْبَقَرَةِ . وَاقْتَصَّا الْحَدِيثَ بِمِثْلِ حَدِيثِ ابْنِ مُسْهِرٍ .
Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Hajjojni: «Suratul-Baqara demanglar (balki Baqara surasi sodir boʻlgan sura denglar)», deganini eshitdim. Va ikkovi hadisni Ibn Musʼhir hadisi kabi (toʻliq) bayon qildilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Ҳажжожни: «Суратул-Бақара деманглар (балки Бақара сураси содир бўлган сура денглар)», деганини эшитдим. Ва иккови ҳадисни Ибн Мусъҳир ҳадиси каби (тўлиқ) баён қилдилар.
وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَهُ .
Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan boshqa isnod bilan shunga oʻxshashi rivoyat qilingan.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан бошқа иснод билан шунга ўхшаши ривоят қилинган.
وَحَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، ح وَحَدَّثَنِي أَبُو سَعِيدٍ، الأَشَجُّ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، جَمِيعًا عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ . نَحْوَ حَدِيثِ أَبِي كُرَيْبٍ عَنْ أَبِي، مُعَاوِيَةَ إِلَى آخِرِهِ وَزَادَ فِي الْحَدِيثِ " فَمَنْ أَخْفَرَ مُسْلِمًا فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلاَئِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ لاَ يُقْبَلُ مِنْهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ صَرْفٌ وَلاَ عَدْلٌ " . وَلَيْسَ فِي حَدِيثِهِمَا " مَنِ ادَّعَى إِلَى غَيْرِ أَبِيهِ " . وَلَيْسَ فِي رِوَايَةِ وَكِيعٍ ذِكْرُ يَوْمِ الْقِيَامَةِ .
Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan oldingi hadisga oʻxshash, oxirigacha rivoyat qilinadi. Bu hadisda quyidagi ziyoda qilingan: «Kim bir musulmonning omonini buzsa, unga Allohning, farishtalarning va barcha odamlarning laʼnati boʻlsin. Undan qiyomat kuni na farz va na nafl (toati) qabul qilinmaydi». Baʼzi rivoyatlarda esa ‹Kim oʻz otasidan boshqaga (otam deb) daʼvo qilsa› (degan soʻzlar) yoʻq, baʼzilarida esa qiyomat kunining zikri yoʻq.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан олдинги ҳадисга ўхшаш, охиригача ривоят қилинади. Бу ҳадисда қуйидаги зиёда қилинган: «Ким бир мусулмоннинг омонини бузса, унга Аллоҳнинг, фаришталарнинг ва барча одамларнинг лаънати бўлсин. Ундан қиёмат куни на фарз ва на нафл (тоати) қабул қилинмайди». Баъзи ривоятларда эса ‹Ким ўз отасидан бошқага (отам деб) даъво қилса› (деган сўзлар) йўқ, баъзиларида эса қиёмат кунининг зикри йўқ.
وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ النَّضْرِ بْنِ أَبِي النَّضْرِ، حَدَّثَنِي أَبُو النَّضْرِ، حَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ، الأَشْجَعِيُّ عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ . مِثْلَهُ وَلَمْ يَقُلْ " يَوْمَ الْقِيَامَةِ " وَزَادَ " وَذِمَّةُ الْمُسْلِمِينَ وَاحِدَةٌ يَسْعَى بِهَا أَدْنَاهُمْ فَمَنْ أَخْفَرَ مُسْلِمًا فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلاَئِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ لاَ يُقْبَلُ مِنْهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَدْلٌ وَلاَ صَرْفٌ " .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan shunga oʻxshash hadis rivoyat qilinadi, ammo «Qiyomat kuni» soʻzi aytilmagan va (quyidagi) ziyoda qilingan: «Musulmonlarning zimmasi (omonligi) birdir, uni ularning eng pasti (kamtarini) ham himoya qila oladi. Kim bir musulmonning zimmasini buzsa, unga Allohning, farishtalarning va barcha odamlarning laʼnati boʻlsin. Qiyomat kuni undan na farz amal, na nafl amal qabul qilinadi».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан шунга ўхшаш ҳадис ривоят қилинади, аммо «Қиёмат куни» сўзи айтилмаган ва (қуйидаги) зиёда қилинган: «Мусулмонларнинг зиммаси (омонлиги) бирдир, уни уларнинг энг пасти (камтарини) ҳам ҳимоя қила олади. Ким бир мусулмоннинг зиммасини бузса, унга Аллоҳнинг, фаришталарнинг ва барча одамларнинг лаънати бўлсин. Қиёмат куни ундан на фарз амал, на нафл амал қабул қилинади».
وَحَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ جَرِيرٍ، ح وَحَدَّثَنَا ابْنُ، نُمَيْرٍ حَدَّثَنَا أَبِي ح، وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ الْمُقَدَّمِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ سُفْيَانَ، كُلُّهُمْ عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَهُ .
Ali (roziyallohu anhu)dan xuddi shu maʼnoda rivoyat qilinadi.Али (розияллоҳу анҳу)дан худди шу маънода ривоят қилинади.
وَحَدَّثَنَاهُ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، ح وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ، أَبِي شَيْبَةَ حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، جَمِيعًا عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ .
Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: shu isnod bilan unga oʻxshash (hadis rivoyat qilindi).Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: шу иснод билан унга ўхшаш (ҳадис ривоят қилинди).
حَدَّثَنِيهِ أَحْمَدُ بْنُ يُوسُفَ الأَزْدِيُّ، حَدَّثَنَا مُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ، عَنْ سُلَيْمَانَ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ " وَكَانَ الآخَرُ لاَ يَسْتَنْزِهُ عَنِ الْبَوْلِ أَوْ مِنَ الْبَوْلِ " .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bu hadis shu (yuqoridagi) maʼno bilan rivoyat qilingan; faqat (bu rivoyatda): «ikkinchisi esa bavldan saqlanmas (poklanmas) edi» deyilgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бу ҳадис шу (юқоридаги) маъно билан ривоят қилинган; фақат (бу ривоятда): «иккинчиси эса бавлдан сақланмас (покланмас) эди» дейилган.
وَحَدَّثَنِيهِ حَجَّاجُ بْنُ الشَّاعِرِ، حَدَّثَنَا أَبُو الْجَوَّابِ، حَدَّثَنَا عَمَّارُ بْنُ رُزَيْقٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ " فَلْيَزْرَعْهَا أَوْ فَلْيُزْرِعْهَا رَجُلاً " .
Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan shu maʼnoda rivoyat qilinadi, faqat unda: «...uni oʻzi ekib-tiklasin yoki uni bir kishiga ektirsin», — deyilgan.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан шу маънода ривоят қилинади, фақат унда: «...уни ўзи экиб-тикласин ёки уни бир кишига эктирсин», — дейилган.
وَحَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، وَعُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، كُلُّهُمْ عَنْ جَرِيرٍ، ح وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى، - وَهُوَ ابْنُ يُونُسَ - جَمِيعًا عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ . مِثْلَهُ .
Oisha (roziyallohu anho)dan boshqa yoʻllar bilan ham shu isnod bilan shunga oʻxshash rivoyat qilingan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан бошқа йўллар билан ҳам шу иснод билан шунга ўхшаш ривоят қилинган.
وَحَدَّثَنَاهُ أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، ح وَحَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، ح وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، كُلُّهُمْ عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ وَزَادَ فِي حَدِيثِ زُهَيْرٍ وَأَبِي مُعَاوِيَةَ بَعْدَ قَوْلِهِ " إِنَّكَ امْرُؤٌ فِيكَ جَاهِلِيَّةٌ " . قَالَ قُلْتُ عَلَى حَالِ سَاعَتِي مِنَ الْكِبَرِ قَالَ " نَعَمْ " . وَفِي رِوَايَةِ أَبِي مُعَاوِيَةَ " نَعَمْ عَلَى حَالِ سَاعَتِكَ مِنَ الْكِبَرِ " . وَفِي حَدِيثِ عِيسَى " فَإِنْ كَلَّفَهُ مَا يَغْلِبُهُ فَلْيَبِعْهُ " . وَفِي حَدِيثِ زُهَيْرٍ " فَلْيُعِنْهُ عَلَيْهِ " . وَلَيْسَ فِي حَدِيثِ أَبِي مُعَاوِيَةَ " فَلْيَبِعْهُ " . وَلاَ " فَلْيُعِنْهُ " . انْتَهَى عِنْدَ قَوْلِهِ " وَلاَ يُكَلِّفْهُ مَا يَغْلِبُهُ " .
Abu Zar (roziyallohu anhu)dan mana shu isnod bilan rivoyat qilinadi. Zuhayr va Abu Muoviyaning hadisida u zotning ‹Sen shunday kishisanki, senda hali johiliyat (qoldigʻi) bor› degan soʻzlaridan keyin (Abu Zar): «Men: ‹Bu keksaygan choghimda hammi?› dedim, u zot: ‹Ha›, dedilar» degani ham qoʻshilgan. Abu Muoviyaning rivoyatida: «Ha, mana shu keksaygan choghingda ham» deyilgan. Isoning hadisida: «Agar unga qurbi yetmaydigan ishni yuklasa, uni sotib yuborsin» deyilgan. Zuhayrning hadisida: «U ishda unga yordamlashsin» deyilgan. Abu Muoviyaning hadisida na ‹uni sotsin›, na ‹unga yordamlashsin› degani bor — uning hadisi ‹Va unga qurbi yetmaydigan narsani yuklamasin› degan soʻzida tugagan.Абу Зар (розияллоҳу анҳу)дан мана шу иснод билан ривоят қилинади. Зуҳайр ва Абу Муовиянинг ҳадисида у зотнинг ‹Сен шундай кишисанки, сенда ҳали жоҳилият (қолдиғи) бор› деган сўзларидан кейин (Абу Зар): «Мен: ‹Бу кексайган чогҳимда ҳамми?› дедим, у зот: ‹Ҳа›, дедилар» дегани ҳам қўшилган. Абу Муовиянинг ривоятида: «Ҳа, мана шу кексайган чогҳингда ҳам» дейилган. Исонинг ҳадисида: «Агар унга қурби етмайдиган ишни юкласа, уни сотиб юборсин» дейилган. Зуҳайрнинг ҳадисида: «У ишда унга ёрдамлашсин» дейилган. Абу Муовиянинг ҳадисида на ‹уни сотсин›, на ‹унга ёрдамлашсин› дегани бор — унинг ҳадиси ‹Ва унга қурби етмайдиган нарсани юкламасин› деган сўзида тугаган.
حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي ح، وَحَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، ح وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَعَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، قَالاَ أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، كُلُّهُمْ عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَهُ .
Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: ushbu hadis al-Aʼmashdan shu isnod bilan shunga oʻxshash rivoyat qilingan.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: ушбу ҳадис ал-Аъмашдан шу иснод билан шунга ўхшаш ривоят қилинган.
وَحَدَّثَنِي حَجَّاجُ بْنُ الشَّاعِرِ، وَالْقَاسِمُ بْنُ زَكَرِيَّاءَ، قَالاَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ شَيْبَانَ، عَنِ الأَعْمَشِ، بِالإِسْنَادَيْنِ جَمِيعًا . نَحْوَ حَدِيثِ سُفْيَانَ وَلَمْ يَذْكُرَا فِي الْحَدِيثِ قَوْلَهُ " وَالَّذِي لاَ إِلَهَ غَيْرُهُ " .
Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: ushbu hadis al-Aʼmashdan ikkala isnod bilan ham, Sufyon hadisiga oʻxshash rivoyat qilingan. Biroq (rovilar) hadisda u zotning «Undan oʻzga iloh yoʻq Zotga qasamki» degan soʻzini zikr qilmadilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: ушбу ҳадис ал-Аъмашдан иккала иснод билан ҳам, Суфён ҳадисига ўхшаш ривоят қилинган. Бироқ (ровилар) ҳадисда у зотнинг «Ундан ўзга илоҳ йўқ Зотга қасамки» деган сўзини зикр қилмадилар.
حَدَّثَنَا عَمْرٌو النَّاقِدُ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَعَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، كُلُّهُمْ عَنْ عِيسَى، بْنِ يُونُسَ عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ . مِثْلَهُ غَيْرَ أَنَّهُ يَقُولُ " إِنْ سَرَقَ حَبْلاً وَإِنْ سَرَقَ بَيْضَةً " .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan shu isnod bilan xuddi shunga oʻxshash rivoyat qilinadi. Faqat u: «Agar arqon oʻgʻirlasa va agar tuxum oʻgʻirlasa», — deydi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан шу иснод билан худди шунга ўхшаш ривоят қилинади. Фақат у: «Агар арқон ўғирласа ва агар тухум ўғирласа», — дейди.
وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَبُو كُرَيْبٍ وَالأَشَجُّ وَإِسْحَاقُ كُلُّهُمْ عَنْ وَكِيعٍ، ح وَحَدَّثَنَاهُ يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، وَأَبُو كُرَيْبٍ قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، كِلاَهُمَا عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ . وَلَيْسَ فِي حَدِيثِهِمَا إِفْرَاغُ ثَلاَثِ حَفَنَاتٍ عَلَى الرَّأْسِ وَفِي حَدِيثِ وَكِيعٍ وَصْفُ الْوُضُوءِ كُلِّهِ يَذْكُرُ الْمَضْمَضَةَ وَالاِسْتِنْشَاقَ فِيهِ وَلَيْسَ فِي حَدِيثِ أَبِي مُعَاوِيَةَ ذِكْرُ الْمِنْدِيلِ .
Maymuna (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Ular ikkovining hadisida boshga uch hovuch (suv) quyish yoʻq. Vakiʼning hadisida butun tahorat tavsifi bor — unda mazmaza (ogʻiz chayish) va istinshoq (burunga suv tortish)ni zikr qiladi —; Abu Muoviyaning hadisida esa sochiqni zikr qilish yoʻq.Маймуна (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Улар икковининг ҳадисида бошга уч ҳовуч (сув) қуйиш йўқ. Вакиънинг ҳадисида бутун таҳорат тавсифи бор — унда мазмаза (оғиз чайиш) ва истиншоқ (бурунга сув тортиш)ни зикр қилади —; Абу Муовиянинг ҳадисида эса сочиқни зикр қилиш йўқ.
وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، وَأَبُو مُعَاوِيَةَ عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ .
Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: shunga oʻxshash (hadis).Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: шунга ўхшаш (ҳадис).
وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ، نُمَيْرٍ وَأَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ قَالُوا حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، ح وَحَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، كِلاَهُمَا عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ .
Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan boshqa isnod bilan ham xuddi shunga oʻxshashi rivoyat qilingan.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан бошқа иснод билан ҳам худди шунга ўхшаши ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ زَائِدَةَ، ح وَحَدَّثَنِي بِشْرُ بْنُ،
خَالِدٍ حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، - يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ - حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، كِلاَهُمَا عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ
.
Abu Masʼud al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan ushbu isnod bilan shuning oʻxshashi rivoyat qilinadi.Абу Масъуд ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ушбу иснод билан шунинг ўхшаши ривоят қилинади.
وَحَدَّثَنِيهِ أَبُو بَكْرِ بْنُ نَافِعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا
الإِسْنَادِ وَقَدَّمَ مَجِيءَ الْجَارِيَةِ قَبْلَ مَجِيءِ الأَعْرَابِيِّ .
Huzayfa ibn al-Yamon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: yuqoridagi hadisning oʻzi shu isnod bilan (rivoyat qilingan). Bunda joriyaning kelishi aʼrobiyning kelishidan oldin keltirilgan.Ҳузайфа ибн ал-Ямон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: юқоридаги ҳадиснинг ўзи шу иснод билан (ривоят қилинган). Бунда жориянинг келиши аъробийнинг келишидан олдин келтирилган.
وَحَدَّثَنَاهُ أَبُو كُرَيْبٍ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، جَمِيعًا عَنْ أَبِي مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ،
بِهَذَا الإِسْنَادِ " إِذَا سَقَطَتْ لُقْمَةُ أَحَدِكُمْ " . إِلَى آخِرِ الْحَدِيثِ وَلَمْ يَذْكُرْ أَوَّلَ الْحَدِيثِ " إِنَّ
الشَّيْطَانَ يَحْضُرُ أَحَدَكُمْ " .
Jobir (roziyallohu anhu)dan bu hadis biroz farqli lafz bilan: «Biringizning luqmasi tushib ketsa...» (deb) hadisning oxirigacha rivoyat qilinadi, biroq hadisning «Albatta, shayton biringizning yonida hozir boʻladi» (degan) avvali zikr qilinmagan.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан бу ҳадис бироз фарқли лафз билан: «Бирингизнинг луқмаси тушиб кетса...» (деб) ҳадиснинг охиригача ривоят қилинади, бироқ ҳадиснинг «Албатта, шайтон бирингизнинг ёнида ҳозир бўлади» (деган) аввали зикр қилинмаган.
وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ الأَعْمَشُ، بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَهُ
.
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan shu isnod bilan xuddi shunga oʻxshashi rivoyat qilinadi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан шу иснод билан худди шунга ўхшаши ривоят қилинади.
وَحَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عَمْرٍو، وَعُمَرُ بْنُ سَعْدٍ،
أَبُو دَاوُدَ الْحَفَرِيُّ كُلُّهُمْ عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan shu isnod bilan shunga oʻxshashi rivoyat qilinadi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан шу иснод билан шунга ўхшаши ривоят қилинади.
وَحَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ وَقَالَ " إِنَّمَا
جُعِلْتُ قَاسِمًا أَقْسِمُ بَيْنَكُمْ " .
Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan ushbu hadis rivoyat qilinadi va unda: «Men faqat Qosim qilib qoʻyilganman, oranglarda (oʻljani) taqsimlayman», deyildi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ушбу ҳадис ривоят қилинади ва унда: «Мен фақат Қосим қилиб қўйилганман, орангларда (ўлжани) тақсимлайман», дейилди.
وَحَدَّثَنَاهُ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، ح وَحَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ،
حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، كِلاَهُمَا عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ .
Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan ushbu hadis boshqa isnod bilan ham rivoyat qilingan.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ушбу ҳадис бошқа иснод билан ҳам ривоят қилинган.
وَحَدَّثَنَاهُ عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَهُ
.
Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: shu (hadis)ning xuddi shunga oʻxshashi (boshqa isnod bilan ham) rivoyat qilingan.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: шу (ҳадис)нинг худди шунга ўхшаши (бошқа иснод билан ҳам) ривоят қилинган.
وَحَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، ح وَحَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا
عَبْدُ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، كِلاَهُمَا عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ وَلَمْ يَذْكُرَا فَقَطَعَ مِنْهُ عِرْقًا
.
Jobir (roziyallohu anhu)dan shu isnod bilan (rivoyat qilinadi). (Lekin) ular «undan bir tomirni kesib oldi» (degan soʻzlarni) zikr qilishmadi.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан шу иснод билан (ривоят қилинади). (Лекин) улар «ундан бир томирни кесиб олди» (деган сўзларни) зикр қилишмади.