Hafsa bint Umar ibn al-Xattob

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ حَفِظْتُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَشْرَ رَكَعَاتٍ كَانَ يُصَلِّيهَا بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ رَكْعَتَيْنِ قَبْلَ الظُّهْرِ وَرَكْعَتَيْنِ بَعْدَهَا وَرَكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ وَرَكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْعِشَاءِ الآخِرَةِ ‏.‏ قَالَ وَحَدَّثَتْنِي حَفْصَةُ أَنَّهُ كَانَ يُصَلِّي قَبْلَ الْفَجْرِ رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺdan oʻn rakaatni yodlab oldim, u zot uni kechasi va kunduzi oʻqirdilar: peshindan oldin ikki rakaat va undan keyin ikki rakaat, shomdan keyin ikki rakaat, oxirgi xufton (namozi)dan keyin ikki rakaat. (Ibn Umar) aytdi: Hafsa (roziyallohu anho) menga u zotning bomdoddan oldin ikki rakaat oʻqir edilar, deb soʻzlab berdi. Bu hadis hasan sahih hadisdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺдан ўн ракаатни ёдлаб олдим, у зот уни кечаси ва кундузи ўқирдилар: пешиндан олдин икки ракаат ва ундан кейин икки ракаат, шомдан кейин икки ракаат, охирги хуфтон (намози)дан кейин икки ракаат. (Ибн Умар) айтди: Ҳафса (розияллоҳу анҳо) менга у зотнинг бомдоддан олдин икки ракаат ўқир эдилар, деб сўзлаб берди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْمَهْرِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي اللَّيْثُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ صَدَقَةِ، عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رضى الله عنه قَالَ نَسَخَهَا لِي عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ هَذَا مَا كَتَبَ عَبْدُ اللَّهِ عُمَرُ فِي ثَمْغٍ فَقَصَّ مِنْ خَبَرِهِ نَحْوَ حَدِيثِ نَافِعٍ قَالَ غَيْرَ مُتَأَثِّلٍ مَالاً فَمَا عَفَا عَنْهُ مِنْ ثَمَرِهِ فَهُوَ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ - قَالَ وَسَاقَ الْقِصَّةَ - قَالَ وَإِنْ شَاءَ وَلِيُّ ثَمْغٍ اشْتَرَى مِنْ ثَمَرِهِ رَقِيقًا لِعَمَلِهِ وَكَتَبَ مُعَيْقِيبٌ وَشَهِدَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الأَرْقَمِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ هَذَا مَا أَوْصَى بِهِ عَبْدُ اللَّهِ عُمَرُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ إِنْ حَدَثَ بِهِ حَدَثٌ أَنَّ ثَمْغًا وَصِرْمَةَ بْنَ الأَكْوَعِ وَالْعَبْدَ الَّذِي فِيهِ وَالْمِائَةَ سَهْمٍ الَّتِي بِخَيْبَرَ وَرَقِيقَهُ الَّذِي فِيهِ وَالْمِائَةَ الَّتِي أَطْعَمَهُ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم بِالْوَادِي تَلِيهِ حَفْصَةُ مَا عَاشَتْ ثُمَّ يَلِيهِ ذُو الرَّأْىِ مِنْ أَهْلِهَا أَنْ لاَ يُبَاعَ وَلاَ يُشْتَرَى يُنْفِقُهُ حَيْثُ رَأَى مِنَ السَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ وَذِي الْقُرْبَى وَلاَ حَرَجَ عَلَى مَنْ وَلِيَهُ إِنْ أَكَلَ أَوْ آكَلَ أَوِ اشْتَرَى رَقِيقًا مِنْهُ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning sadaqasi (vaqfi) haqida rivoyat qilinadi. U aytdi: Uni menga Abdulhamid ibn Abdulloh ibn Abdulloh ibn Umar ibn al-Xattob koʻchirib berdi: «Bismillahir-rohmanir-rohiym. Bu Abdulloh Umar Samgʻ (degan yer) haqida yozgan narsadir». Soʻng uning xabarini Nofiʼning hadisiga oʻxshash bayon qildi. U: «Mol orttirmagan holda. Uning hosilidan ortib qolgani esa soʻrovchiga va mahrumga (beriladi)», dedi. (Roviy:) U qissani (oxirigacha) keltirdi, dedi. (Soʻng:) «Agar Samgʻ vaqfining mutavallisi xohlasa, uning hosilidan ish uchun qul sotib olishi mumkin. (Buni) Muʼayqib yozdi va Abdulloh ibn al-Arqam guvoh boʻldi. Bismillahir-rohmanir-rohiym. Bu Abdulloh — amir al-muʼminin Umar vasiyat qilgan narsadir: Agar unga biror hodisa (oʻlim) yetsa, Samgʻ, Sirma ibn al-Akvaʼ va undagi qul, Xaybardagi yuz ulush va undagi qullari, hamda Muhammad ﷺ unga vodiyda taom qilib bergan yuz (ulush) — Hafsa tirik ekan, uni u boshqaradi, soʻng uni ahlidan boʻlgan toʻgʻri fikr egasi boshqaradi: U sotilmaydi va sotib olinmaydi, uni (mutavalliy) oʻzi maʼqul koʻrgan yoʻsinda soʻrovchiga, mahrumga va qarindoshga sarflaydi. Uni boshqargan kishiga undan oʻzi yesa, (boshqaga) yedirsa yoki undan qul sotib olsa, gunoh yoʻq», dedi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг садақаси (вақфи) ҳақида ривоят қилинади. У айтди: Уни менга Абдулҳамид ибн Абдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Умар ибн ал-Хаттоб кўчириб берди: «Бисмиллаҳир-роҳманир-роҳийм. Бу Абдуллоҳ Умар Самғ (деган ер) ҳақида ёзган нарсадир». Сўнг унинг хабарини Нофиънинг ҳадисига ўхшаш баён қилди. У: «Мол орттирмаган ҳолда. Унинг ҳосилидан ортиб қолгани эса сўровчига ва маҳрумга (берилади)», деди. (Ровий:) У қиссани (охиригача) келтирди, деди. (Сўнг:) «Агар Самғ вақфининг мутаваллиси хоҳласа, унинг ҳосилидан иш учун қул сотиб олиши мумкин. (Буни) Муъайқиб ёзди ва Абдуллоҳ ибн ал-Арқам гувоҳ бўлди. Бисмиллаҳир-роҳманир-роҳийм. Бу Абдуллоҳ — амир ал-муъминин Умар васият қилган нарсадир: Агар унга бирор ҳодиса (ўлим) етса, Самғ, Сирма ибн ал-Акваъ ва ундаги қул, Хайбардаги юз улуш ва ундаги қуллари, ҳамда Муҳаммад ﷺ унга водийда таом қилиб берган юз (улуш) — Ҳафса тирик экан, уни у бошқаради, сўнг уни аҳлидан бўлган тўғри фикр эгаси бошқаради: У сотилмайди ва сотиб олинмайди, уни (мутаваллий) ўзи маъқул кўрган йўсинда сўровчига, маҳрумга ва қариндошга сарфлайди. Уни бошқарган кишига ундан ўзи еса, (бошқага) едирса ёки ундан қул сотиб олса, гуноҳ йўқ», деди.

أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، - يَعْنِي ابْنَ حَمْزَةَ - قَالَ حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، قَالَ هُوَ وَنَافِعٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ حَفْصَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُصَلِّي بَيْنَ النِّدَاءِ وَالإِقَامَةِ رَكْعَتَيْنِ خَفِيفَتَيْنِ رَكْعَتَىِ الْفَجْرِ ‏.‏

Hafsa (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ azon bilan iqoma orasida ikki rakat yengil namoz — bomdodning ikki rakatini — oʻqir edilar.Ҳафса (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ азон билан иқома орасида икки ракат енгил намоз — бомдоднинг икки ракатини — ўқир эдилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الأَرْقَمِ بْنِ شُرَحْبِيلَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمَّا مَرِضَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ مَرَضَهُ الَّذِي مَاتَ فِيهِ كَانَ فِي بَيْتِ عَائِشَةَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ ادْعُوا لِي عَلِيًّا ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ يَا رَسُولَ اللَّهِ نَدْعُو لَكَ أَبَا بَكْرٍ قَالَ ‏"‏ ادْعُوهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ حَفْصَةُ يَا رَسُولَ اللَّهِ نَدْعُو لَكَ عُمَرَ قَالَ ‏"‏ ادْعُوهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ أُمُّ الْفَضْلِ يَا رَسُولَ اللَّهِ نَدْعُو لَكَ الْعَبَّاسَ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا اجْتَمَعُوا رَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ رَأْسَهُ فَنَظَرَ فَسَكَتَ فَقَالَ عُمَرُ قُومُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏.‏ ثُمَّ جَاءَ بِلاَلٌ يُؤْذِنُهُ بِالصَّلاَةِ فَقَالَ ‏"‏ مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ عَائِشَةُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ رَجُلٌ رَقِيقٌ حَصِرٌ وَمَتَى لاَ يَرَاكَ يَبْكِي وَالنَّاسُ يَبْكُونَ فَلَوْ أَمَرْتَ عُمَرَ يُصَلِّي بِالنَّاسِ ‏.‏ فَخَرَجَ أَبُو بَكْرٍ فَصَلَّى بِالنَّاسِ فَوَجَدَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ مِنْ نَفْسِهِ خِفَّةً فَخَرَجَ يُهَادَى بَيْنَ رَجُلَيْنِ وَرِجْلاَهُ تَخُطَّانِ فِي الأَرْضِ فَلَمَّا رَآهُ النَّاسُ سَبَّحُوا بِأَبِي بَكْرٍ فَذَهَبَ لِيَسْتَأْخِرَ فَأَوْمَأَ إِلَيْهِ النَّبِيُّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَىْ مَكَانَكَ فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَجَلَسَ عَنْ يَمِينِهِ وَقَامَ أَبُو بَكْرٍ فَكَانَ أَبُو بَكْرٍ يَأْتَمُّ بِالنَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَالنَّاسُ يَأْتَمُّونَ بِأَبِي بَكْرٍ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَأَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ مِنَ الْقِرَاءَةِ مِنْ حَيْثُ كَانَ بَلَغَ أَبُو بَكْرٍ ‏.‏ قَالَ وَكِيعٌ وَكَذَا السُّنَّةُ ‏.‏ قَالَ فَمَاتَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فِي مَرَضِهِ ذَلِكَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ oʻzlari vafot etgan kasalliklariga chalinganlarida, Oishaning uyida edilar. U zot: «Menga Alini chaqiringlar», dedilar. Oisha: «Ey Rasululloh, sizga Abu Bakrni chaqiraylikmi?» dedi. U zot: «Uni chaqiringlar», dedilar. Hafsa: «Ey Rasululloh, sizga Umarni chaqiraylikmi?» dedi. U zot: «Uni chaqiringlar», dedilar. Ummul-Fazl: «Ey Rasululloh, sizga Abbosni chaqiraylikmi?» dedi. U zot: «Ha», dedilar. Ular yigʻilishgach, Rasululloh ﷺ boshlarini koʻtarib qaradilar-da, jim boʻldilar. Shunda Umar: «Rasululloh ﷺning oldilaridan turinglar», dedi. Soʻng Bilol u zotni namozga chorlagani keldi. U zot: «Abu Bakrga ayting, odamlarga imom boʻlib namoz oʻqisin», dedilar. Oisha: «Ey Rasululloh, Abu Bakr yumshoq koʻngil, taʼsirchan kishi, sizni koʻrmasa yigʻlaydi, odamlar ham yigʻlaydi. Umarga buyursangiz, u odamlarga imom boʻlib namoz oʻqisa edi», dedi. Abu Bakr chiqib, odamlarga imom boʻlib namoz oʻqidi. Soʻng Rasululloh ﷺ oʻzlarida bir yengillik sezib, ikki kishining orasida suyanib chiqdilar, oyoqlari yerda sudralar edi. Odamlar u zotni koʻrishgach, Abu Bakrga tasbeh aytib ishora qilishdi. Abu Bakr orqaga chekinmoqchi boʻldi. Nabiy ﷺ unga: «Oʻrningda tur», deb ishora qildilar. Soʻng Rasululloh ﷺ kelib, uning oʻng tomoniga oʻtirdilar, Abu Bakr esa tik turdi. Abu Bakr Nabiy ﷺga iqtido qilar, odamlar esa Abu Bakrga iqtido qilar edilar. Ibn Abbos aytadi: Rasululloh ﷺ Abu Bakr yetgan joydan qiroatni davom ettirdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ўзлари вафот этган касалликларига чалинганларида, Оишанинг уйида эдилар. У зот: «Менга Алини чақиринглар», дедилар. Оиша: «Эй Расулуллоҳ, сизга Абу Бакрни чақирайликми?» деди. У зот: «Уни чақиринглар», дедилар. Ҳафса: «Эй Расулуллоҳ, сизга Умарни чақирайликми?» деди. У зот: «Уни чақиринглар», дедилар. Уммул-Фазл: «Эй Расулуллоҳ, сизга Аббосни чақирайликми?» деди. У зот: «Ҳа», дедилар. Улар йиғилишгач, Расулуллоҳ ﷺ бошларини кўтариб қарадилар-да, жим бўлдилар. Шунда Умар: «Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларидан туринглар», деди. Сўнг Билол у зотни намозга чорлагани келди. У зот: «Абу Бакрга айтинг, одамларга имом бўлиб намоз ўқисин», дедилар. Оиша: «Эй Расулуллоҳ, Абу Бакр юмшоқ кўнгил, таъсирчан киши, сизни кўрмаса йиғлайди, одамлар ҳам йиғлайди. Умарга буюрсангиз, у одамларга имом бўлиб намоз ўқиса эди», деди. Абу Бакр чиқиб, одамларга имом бўлиб намоз ўқиди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ ўзларида бир енгиллик сезиб, икки кишининг орасида суяниб чиқдилар, оёқлари ерда судралар эди. Одамлар у зотни кўришгач, Абу Бакрга тасбеҳ айтиб ишора қилишди. Абу Бакр орқага чекинмоқчи бўлди. Набий ﷺ унга: «Ўрнингда тур», деб ишора қилдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ келиб, унинг ўнг томонига ўтирдилар, Абу Бакр эса тик турди. Абу Бакр Набий ﷺга иқтидо қилар, одамлар эса Абу Бакрга иқтидо қилар эдилар. Ибн Аббос айтади: Расулуллоҳ ﷺ Абу Бакр етган жойдан қироатни давом эттирдилар.

وَعَنْ نَافِعٍ قَالَ: لَقِيَ ابْنُ عُمَرَ ابْنَ صَيَّادٍ فِي بَعْضِ طُرُقِ الْمَدِينَةِ فَقَالَ لَهُ قَوْلًا أَغْضَبَهُ فَانْتَفَخَ حَتَّى مَلَأَ السِّكَّةَ. فَدَخَلَ ابْنُ عُمَرَ عَلَى حَفْصَةَ وَقَدْ بَلَغَهَا فَقَالَتْ لَهُ: رَحِمَكَ اللَّهُ مَا أَرَدْتَ مِنِ ابْنِ صياد؟ أما علمت أَن رَسُول اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «إِنَّمَا يَخْرُجُ مِنْ غضبةٍ يغضبها» . رَوَاهُ مُسلم

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U Madina yoʻllaridan birida Ibn Soidga duch keldi-da, unga shunday bir soʻz aytdiki, bu uni gʻazablantirdi. Shunda u koʻpchib (shishib) ketib, butun koʻchani toʻldirib yubordi. Soʻng Ibn Umar Hafsaning oldiga kirdi, (voqea) unga ham yetib borgan edi. Hafsa unga: «Alloh senga rahm qilsin! Ibn Soiddan nima istading?! Rasululloh ﷺ: ‹U faqat (kimsadir) uni gʻazablantirgan gʻazab tufayligina (Dajjol boʻlib) chiqadi›, deganliklarini bilmasmiding?» dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У Мадина йўлларидан бирида Ибн Соидга дуч келди-да, унга шундай бир сўз айтдики, бу уни ғазаблантирди. Шунда у кўпчиб (шишиб) кетиб, бутун кўчани тўлдириб юборди. Сўнг Ибн Умар Ҳафсанинг олдига кирди, (воқеа) унга ҳам етиб борган эди. Ҳафса унга: «Аллоҳ сенга раҳм қилсин! Ибн Соиддан нима истадинг?! Расулуллоҳ ﷺ: ‹У фақат (кимсадир) уни ғазаблантирган ғазаб туфайлигина (Дажжол бўлиб) чиқади›, деганликларини билмасмидинг?» деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا هِشَامٌ، قَالَ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ،‏.‏ وَحَدَّثَنِي مَحْمُودٌ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كَانَ الرَّجُلُ فِي حَيَاةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِذَا رَأَى رُؤْيَا قَصَّهَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَتَمَنَّيْتُ أَنْ أَرَى رُؤْيَا فَأَقُصَّهَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكُنْتُ غُلاَمًا شَابًّا، وَكُنْتُ أَنَامُ فِي الْمَسْجِدِ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَرَأَيْتُ فِي النَّوْمِ كَأَنَّ مَلَكَيْنِ أَخَذَانِي فَذَهَبَا بِي إِلَى النَّارِ فَإِذَا هِيَ مَطْوِيَّةٌ كَطَىِّ الْبِئْرِ، وَإِذَا لَهَا قَرْنَانِ، وَإِذَا فِيهَا أُنَاسٌ قَدْ عَرَفْتُهُمْ فَجَعَلْتُ أَقُولُ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ ـ قَالَ ـ فَلَقِيَنَا مَلَكٌ آخَرُ فَقَالَ لِي لَمْ تُرَعْ‏.‏ فَقَصَصْتُهَا عَلَى حَفْصَةَ فَقَصَّتْهَا حَفْصَةُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ نِعْمَ الرَّجُلُ عَبْدُ اللَّهِ، لَوْ كَانَ يُصَلِّي مِنَ اللَّيْلِ ‏"‏‏.‏ فَكَانَ بَعْدُ لاَ يَنَامُ مِنَ اللَّيْلِ إِلاَّ قَلِيلاً‏.‏

Solimning otasi (Abdulloh ibn Umar) (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ hayotlik paytlarida kim tush koʻrsa, uni Rasululloh ﷺ ga aytib berar edi. Men ham bir tush koʻrib, uni Rasululloh ﷺ ga aytib berishni orzu qilar edim. Men oʻsmir yigit edim va Paygʻambar ﷺ hayotlik paytlarida masjidda uxlar edim. Men tushimda ikki farishta meni ushlab, oʻti — quduqdek — atrofiga qurilgan doʻzaxga olib borganini koʻrdim; unda ikki ustun bor edi va undagi odamlarni men tanir edim. Men: ‹Doʻzaxdan Allohga panoh tilayman›, — deya boshladim. Soʻng men boshqa bir farishta bilan uchrashdim; u menga qoʻrqmaslikni aytdi. Men tushni Hafsaga aytib berdim, u esa uni Rasululloh ﷺ ga aytib berdi. Paygʻambar ﷺ: «Abdulloh — yaxshi kishi. Koshki, u tahajjud (namozi) oʻqisa edi», — dedilar. Shundan keyin Abdulloh (yaʼni Solimning otasi) kechasi ozgina uxlaydigan boʻldi.Солимнинг отаси (Абдуллоҳ ибн Умар) (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ ҳаётлик пайтларида ким туш кўрса, уни Расулуллоҳ ﷺ га айтиб берар эди. Мен ҳам бир туш кўриб, уни Расулуллоҳ ﷺ га айтиб беришни орзу қилар эдим. Мен ўсмир йигит эдим ва Пайғамбар ﷺ ҳаётлик пайтларида масжидда ухлар эдим. Мен тушимда икки фаришта мени ушлаб, ўти — қудуқдек — атрофига қурилган дўзахга олиб борганини кўрдим; унда икки устун бор эди ва ундаги одамларни мен танир эдим. Мен: ‹Дўзахдан Аллоҳга паноҳ тилайман›, — дея бошладим. Сўнг мен бошқа бир фаришта билан учрашдим; у менга қўрқмасликни айтди. Мен тушни Ҳафсага айтиб бердим, у эса уни Расулуллоҳ ﷺ га айтиб берди. Пайғамбар ﷺ: «Абдуллоҳ — яхши киши. Кошки, у таҳажжуд (намози) ўқиса эди», — дедилар. Шундан кейин Абдуллоҳ (яъни Солимнинг отаси) кечаси озгина ухлайдиган бўлди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، قَالَ قَرَأْتُ عَلَى مَالِكٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ عَمْرَةَ، أَنَّ عَائِشَةَ، أَخْبَرَتْهَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ عِنْدَهَا وَإِنَّهَا سَمِعَتْ صَوْتَ رَجُلٍ يَسْتَأْذِنُ فِي بَيْتِ حَفْصَةَ ‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا رَجُلٌ يَسْتَأْذِنُ فِي بَيْتِكَ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أُرَاهُ فُلاَنًا ‏"‏ ‏.‏ لِعَمِّ حَفْصَةَ مِنَ الرَّضَاعَةِ ‏.‏ فَقَالَتْ عَائِشَةُ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْ كَانَ فُلاَنٌ حَيًّا - لِعَمِّهَا مِنَ الرَّضَاعَةِ - دَخَلَ عَلَىَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَعَمْ إِنَّ الرَّضَاعَةَ تُحَرِّمُ مَا تُحَرِّمُ الْوِلاَدَةُ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ uning huzurida ekanlar va u Hafsaning uyiga kirishga izn soʻrayotgan bir kishining ovozini eshitdi. Oisha aytadi: «Yo Rasululloh! Mana bu kishi sizning uyingizga kirishga izn soʻrayapti», dedim. Shunda Rasululloh ﷺ Hafsaning emish (suti) orqali boʻlgan amakisini nazarda tutib: «Uni falonchi deb oʻylayman», dedilar. Oisha: «Yo Rasululloh! Agar falonchi — uning emish orqali boʻlgan amakisi — tirik boʻlganida, mening oldimga kirar edimi?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Ha, emizish nasl (qarindoshligi) harom qilgan narsani harom qiladi», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ унинг ҳузурида эканлар ва у Ҳафсанинг уйига киришга изн сўраётган бир кишининг овозини эшитди. Оиша айтади: «Ё Расулуллоҳ! Мана бу киши сизнинг уйингизга киришга изн сўраяпти», дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ Ҳафсанинг эмиш (сути) орқали бўлган амакисини назарда тутиб: «Уни фалончи деб ўйлайман», дедилар. Оиша: «Ё Расулуллоҳ! Агар фалончи — унинг эмиш орқали бўлган амакиси — тирик бўлганида, менинг олдимга кирар эдими?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳа, эмизиш насл (қариндошлиги) ҳаром қилган нарсани ҳаром қилади», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ إِنَّمَا كَانَ فِرَاشُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الَّذِي يَنَامُ عَلَيْهِ أَدَمٌ حَشْوُهُ لِيفٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ حَفْصَةَ وَجَابِرٍ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ uxlaydigan toʻshaklari ichi xurmo tolasi bilan toʻldirilgan teridan (iborat) edi, xolos. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. U aytdi: Bu bobda Hafsa va Jobirdan ham (rivoyatlar) bor.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ ухлайдиган тўшаклари ичи хурмо толаси билан тўлдирилган теридан (иборат) эди, холос. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. У айтди: Бу бобда Ҳафса ва Жобирдан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ، بِهَذَا الْخَبَرِ قَالَ ‏"‏ وَيَعْتَزِلُ الْحُيَّضُ مُصَلَّى الْمُسْلِمِينَ ‏"‏ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرِ الثَّوْبَ ‏.‏ قَالَ وَحَدَّثَ عَنْ حَفْصَةَ عَنِ امْرَأَةٍ تُحَدِّثُهُ عَنِ امْرَأَةٍ أُخْرَى قَالَتْ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَذَكَرَ مَعْنَى حَدِيثِ مُوسَى فِي الثَّوْبِ ‏.‏

Muhammad (ibn Sirin) Ummu Atiyya (roziyallohu anho)dan shu xabarni rivoyat qilib, (Nabiy ﷺ): «Hayzli ayollar musulmonlarning namozgohidan chetda tursin», dedilar, dedi va koʻylakni zikr qilmadi. Roviy aytadi: U (Muhammad ibn Sirin) buni Hafsadan, u bir ayoldan, u esa boshqa bir ayoldan rivoyat qildi. (Oʻsha ayol) aytdi: «Yo Rasululloh», deyildi… Soʻng u koʻylak haqida Musoning hadisidagi maʼnoni zikr qildi.Муҳаммад (ибн Сирин) Умму Атийя (розияллоҳу анҳо)дан шу хабарни ривоят қилиб, (Набий ﷺ): «Ҳайзли аёллар мусулмонларнинг намозгоҳидан четда турсин», дедилар, деди ва кўйлакни зикр қилмади. Ровий айтади: У (Муҳаммад ибн Сирин) буни Ҳафсадан, у бир аёлдан, у эса бошқа бир аёлдан ривоят қилди. (Ўша аёл) айтди: «Ё Расулуллоҳ», дейилди… Сўнг у кўйлак ҳақида Мусонинг ҳадисидаги маънони зикр қилди.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي نَافِعٌ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ، حَدَّثَهُ أَنَّ حَفْصَةَ حَدَّثَتْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ خَفِيفَتَيْنِ بَيْنَ النِّدَاءِ وَالإِقَامَةِ مِنْ صَلاَةِ الصُّبْحِ ‏.‏

Hafsa (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bomdod namozining azoni bilan iqomasi orasida ikki rakat yengil namoz oʻqir edilar.Ҳафса (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бомдод намозининг азони билан иқомаси орасида икки ракат енгил намоз ўқир эдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، عَنْ أَيُّوبَ، حَدَّثَتْنِي حَفْصَةُ، عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ، بِمِثْلِ حَدِيثِ مُحَمَّدٍ وَكَانَ فِي حَدِيثِ حَفْصَةَ ‏"‏ اغْسِلْنَهَا وِتْرًا ‏"‏ ‏.‏ وَكَانَ فِيهِ ‏"‏ اغْسِلْنَهَا ثَلاَثًا أَوْ خَمْسًا ‏"‏ ‏.‏ وَكَانَ فِيهِ ‏"‏ ابْدَءُوا بِمَيَامِنِهَا وَمَوَاضِعِ الْوُضُوءِ مِنْهَا ‏"‏ ‏.‏ وَكَانَ فِيهِ أَنَّ أُمَّ عَطِيَّةَ قَالَتْ وَامْشِطْنَهَا ثَلاَثَةَ قُرُونٍ ‏.‏

Ummu Atiyya (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: (bu Muhammadning hadisiga oʻxshash boʻlib, unda) «Uni toq marta yuvinglar», deyilgan. Yana unda: «Uni uch yoki besh marta yuvinglar», deyilgan. Yana unda: «Oʻng tomonlaridan va taharatda yuviladigan aʼzolaridan boshlanglar», deyilgan. Yana unda Ummu Atiyya: «Sochlarini uch oʻrim qilib oʻrdik», degan.Умму Атийя (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: (бу Муҳаммаднинг ҳадисига ўхшаш бўлиб, унда) «Уни тоқ марта ювинглар», дейилган. Яна унда: «Уни уч ёки беш марта ювинглар», дейилган. Яна унда: «Ўнг томонларидан ва таҳаратда ювиладиган аъзоларидан бошланглар», дейилган. Яна унда Умму Атийя: «Сочларини уч ўрим қилиб ўрдик», деган.

عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «إِذَا أَتَيْتُمُ الْغَائِطَ فَلَا تَسْتَقْبِلُوا الْقِبْلَةَ وَلَا تَسْتَدْبِرُوهَا وَلَكِنْ شَرِّقُوا أَوْ غَرِّبُوا» قَالَ الشَّيْخ الإِمَام محيي السّنة : هَذَا الْحَدِيثُ فِي الصَّحْرَاءِ وَأَمَّا فِي الْبُنْيَانِ فَلَا بَأْس لما رُوِيَ: عَن عبد الله بن عمر قَالَ: ارْتَقَيْتُ فَوْقَ بَيْتِ حَفْصَةَ لِبَعْضِ حَاجَتِي فَرَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يقْضِي حَاجته مستدبر الْقبْلَة مُسْتَقْبل الشَّام

Abu Ayyub al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qazoi hojatga borganingizda, qiblaga yuzlanmang va unga orqa ham oʻgirmang, balki sharq yoki gʻarb tomonga oʻgiriling», dedilar. Buxoriy va Muslim rivoyat qilgan. Shayx, imom Muhyi as-Sunna: ‹Bu hadis sahroga tegishli, binolar ichida esa zarari yoʻq›, degan. Chunki Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinishicha, u: ‹Bir hojatim uchun Hafsaning uyi ustiga chiqdim va Rasululloh ﷺni qiblaga orqa oʻgirgan, Shom tomonga yuzlangan holda hojat chiqarayotganlarini koʻrdim›, degan.Абу Айюб ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қазои ҳожатга борганингизда, қиблага юзланманг ва унга орқа ҳам ўгирманг, балки шарқ ёки ғарб томонга ўгирилинг», дедилар. Бухорий ва Муслим ривоят қилган. Шайх, имом Муҳйи ас-Сунна: ‹Бу ҳадис саҳрога тегишли, бинолар ичида эса зарари йўқ›, деган. Чунки Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинишича, у: ‹Бир ҳожатим учун Ҳафсанинг уйи устига чиқдим ва Расулуллоҳ ﷺни қиблага орқа ўгирган, Шом томонга юзланган ҳолда ҳожат чиқараётганларини кўрдим›, деган.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، رضى الله عنهما قَالَ رَأَيْتُ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم كَأَنَّ بِيَدِي قِطْعَةَ إِسْتَبْرَقٍ، فَكَأَنِّي لاَ أُرِيدُ مَكَانًا مِنَ الْجَنَّةِ إِلاَّ طَارَتْ إِلَيْهِ، وَرَأَيْتُ كَأَنَّ اثْنَيْنِ أَتَيَانِي أَرَادَا أَنْ يَذْهَبَا بِي إِلَى النَّارِ فَتَلَقَّاهُمَا مَلَكٌ فَقَالَ لَمْ تُرَعْ خَلِّيَا عَنْهُ‏.‏ فَقَصَّتْ حَفْصَةُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِحْدَى رُؤْيَاىَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نِعْمَ الرَّجُلُ عَبْدُ اللَّهِ لَوْ كَانَ يُصَلِّي مِنَ اللَّيْلِ ‏"‏‏.‏ فَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ يُصَلِّي مِنَ اللَّيْلِ‏.‏ وَكَانُوا لاَ يَزَالُونَ يَقُصُّونَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الرُّؤْيَا أَنَّهَا فِي اللَّيْلَةِ السَّابِعَةِ مِنَ الْعَشْرِ الأَوَاخِرِ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرَى رُؤْيَاكُمْ قَدْ تَوَاطَتْ فِي الْعَشْرِ الأَوَاخِرِ، فَمَنْ كَانَ مُتَحَرِّيْهَا فَلْيَتَحَرَّهَا مِنَ الْعَشْرِ الأَوَاخِرِ ‏"‏‏.‏

Nofiʼ (Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Ibn Umar dedi: «Paygʻambar ﷺ hayotlik paytlarida men tushimda qoʻlimda bir parcha ipak mato borligini va u meni jannatning xohlagan tomoniga uchirib olib ketayotganini koʻrdim. Men yana goʻyo ikki kishi (yaʼni farishta) menga kelib, meni doʻzaxga olib bormoqchi boʻlganini koʻrdim. Soʻng bir farishta biz bilan uchrashib, menga qoʻrqmaslikni aytdi. Soʻng u ularga meni qoldirishni aytdi. Hafsa mening tushlarimdan birini Paygʻambar ﷺ ga aytib berdi va Paygʻambar ﷺ: ‹Abdulloh — yaxshi kishi. Koshki, u tungi (tahajjud) namozni oʻqisa edi!› — dedilar». Bas, oʻsha kundan keyin Abdulloh (ibn Umar) tahajjud oʻqiy boshladi. Paygʻambar ﷺ ning sahobalari u zotga — (Laylatul-qadr) Ramazon oyining yigirma yettinchi (kechasi)da ekanligini — tushlarida koʻrganlarini aytar edi. Paygʻambar ﷺ: «Men sizlarning tushlaringiz Ramazonning soʻnggi oʻn kechasida (mos kelishini) koʻryapman; bas, kim uni izlasa, uni Ramazonning soʻnggi oʻn kechasida izlasin», — dedilar.Нофиъ (Ибн Умардан) ривоят қилади: Ибн Умар деди: «Пайғамбар ﷺ ҳаётлик пайтларида мен тушимда қўлимда бир парча ипак мато борлигини ва у мени жаннатнинг хоҳлаган томонига учириб олиб кетаётганини кўрдим. Мен яна гўё икки киши (яъни фаришта) менга келиб, мени дўзахга олиб бормоқчи бўлганини кўрдим. Сўнг бир фаришта биз билан учрашиб, менга қўрқмасликни айтди. Сўнг у уларга мени қолдиришни айтди. Ҳафса менинг тушларимдан бирини Пайғамбар ﷺ га айтиб берди ва Пайғамбар ﷺ: ‹Абдуллоҳ — яхши киши. Кошки, у тунги (таҳажжуд) намозни ўқиса эди!› — дедилар». Бас, ўша кундан кейин Абдуллоҳ (ибн Умар) таҳажжуд ўқий бошлади. Пайғамбар ﷺ нинг саҳобалари у зотга — (Лайлатул-қадр) Рамазон ойининг йигирма еттинчи (кечаси)да эканлигини — тушларида кўрганларини айтар эди. Пайғамбар ﷺ: «Мен сизларнинг тушларингиз Рамазоннинг сўнгги ўн кечасида (мос келишини) кўряпман; бас, ким уни изласа, уни Рамазоннинг сўнгги ўн кечасида изласин», — дедилар.

وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي عَطَاءٌ، أَنَّهُ سَمِعَ عُبَيْدَ بْنَ عُمَيْرٍ، يُخْبِرُ أَنَّهُ سَمِعَ عَائِشَةَ، تُخْبِرُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَمْكُثُ عِنْدَ زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ فَيَشْرَبُ عِنْدَهَا عَسَلاً قَالَتْ فَتَوَاطَأْتُ أَنَا وَحَفْصَةُ أَنَّ أَيَّتَنَا مَا دَخَلَ عَلَيْهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَلْتَقُلْ إِنِّي أَجِدُ مِنْكَ رِيحَ مَغَافِيرَ أَكَلْتَ مَغَافِيرَ فَدَخَلَ عَلَى إِحْدَاهُمَا فَقَالَتْ ذَلِكَ لَهُ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ بَلْ شَرِبْتُ عَسَلاً عِنْدَ زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ وَلَنْ أَعُودَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ فَنَزَلَ ‏{‏ لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏ إِنْ تَتُوبَا‏}‏ لِعَائِشَةَ وَحَفْصَةَ ‏{‏ وَإِذْ أَسَرَّ النَّبِيُّ إِلَى بَعْضِ أَزْوَاجِهِ حَدِيثًا‏}‏ لِقَوْلِهِ ‏"‏ بَلْ شَرِبْتُ عَسَلاً ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Zaynab binti Jahsh huzurida (bir muncha) turar va uning yonida asal ichar edilar. (Oisha) dedi: «Men va Hafsa kelishib oldikki, qaysi birimizning huzurimizga Nabiy ﷺ kirsalar, ‹Men sizdan magʻofir hidini sezyapman. Magʻofir yedingizmi?› desin. Shunda u zot ulardan birining huzuriga kirdilar, u esa unga shuni aytdi. U zot: ‹Yoʻq, balki men Zaynab binti Jahsh huzurida asal ichgan edim, endi unga qaytmayman›, dedilar». Shunda {Alloh senga halol qilgan narsani nega oʻzingga harom qilasan?} (degan oyatdan) to {Agar ikkovingiz (Allohga) tavba qilsangizlar} (degan) Oisha va Hafsa haqidagi soʻzigacha, hamda {Eslang, oʻshanda Nabiy oʻz juftlaridan biriga bir gapni sir qilib aytgan edi} (degan oyat) u zotning ‹balki asal ichdim› degan soʻzlari haqida nozil boʻldi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Зайнаб бинти Жаҳш ҳузурида (бир мунча) турар ва унинг ёнида асал ичар эдилар. (Оиша) деди: «Мен ва Ҳафса келишиб олдикки, қайси биримизнинг ҳузуримизга Набий ﷺ кирсалар, ‹Мен сиздан мағофир ҳидини сезяпман. Мағофир едингизми?› десин. Шунда у зот улардан бирининг ҳузурига кирдилар, у эса унга шуни айтди. У зот: ‹Йўқ, балки мен Зайнаб бинти Жаҳш ҳузурида асал ичган эдим, энди унга қайтмайман›, дедилар». Шунда {Аллоҳ сенга ҳалол қилган нарсани нега ўзингга ҳаром қиласан?} (деган оятдан) то {Агар икковингиз (Аллоҳга) тавба қилсангизлар} (деган) Оиша ва Ҳафса ҳақидаги сўзигача, ҳамда {Эсланг, ўшанда Набий ўз жуфтларидан бирига бир гапни сир қилиб айтган эди} (деган оят) у зотнинг ‹балки асал ичдим› деган сўзлари ҳақида нозил бўлди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ خُثَيْمٍ، عَنِ ابْنِ سَابِطٍ، عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ ‏)‏ يَعْنِي صِمَامًا وَاحِدًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَابْنُ خُثَيْمٍ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُثْمَانَ وَابْنُ سَابِطٍ هُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَابِطٍ الْجُمَحِيُّ الْمَكِّيُّ وَحَفْصَةُ هِيَ بِنْتُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَيُرْوَى فِي سِمَامٍ وَاحِدٍ ‏.‏

Ummu Salama (roziyallohu anho) Nabiy ﷺdan, Allohning: {Ayollaringiz sizlar uchun ekinzordir. Ekinzoringizga xohlagan tarzda boring} (Baqara 223) degan soʻzi haqida rivoyat qiladi. U zot: «Bir teshikni (oldingi yoʻlni) nazarda tutib (aytildi)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Bu hadis «bir teshikda» degan lafz bilan ham rivoyat qilinadi.Умму Салама (розияллоҳу анҳо) Набий ﷺдан, Аллоҳнинг: {Аёлларингиз сизлар учун экинзордир. Экинзорингизга хоҳлаган тарзда боринг} (Бақара 223) деган сўзи ҳақида ривоят қилади. У зот: «Бир тешикни (олдинги йўлни) назарда тутиб (айтилди)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Бу ҳадис «бир тешикда» деган лафз билан ҳам ривоят қилинади.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ مَحْبُوبٍ، - الْمَعْنَى وَاحِدٌ - قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كُنْتُ أَبِيعُ الإِبِلَ بِالْبَقِيعِ فَأَبِيعُ بِالدَّنَانِيرِ وَآخُذُ الدَّرَاهِمَ وَأَبِيعُ بِالدَّرَاهِمِ وَآخُذُ الدَّنَانِيرَ آخُذُ هَذِهِ مِنْ هَذِهِ وَأُعْطِي هَذِهِ مِنْ هَذِهِ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ فِي بَيْتِ حَفْصَةَ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ رُوَيْدَكَ أَسْأَلُكَ إِنِّي أَبِيعُ الإِبِلَ بِالْبَقِيعِ فَأَبِيعُ بِالدَّنَانِيرِ وَآخُذُ الدَّرَاهِمَ وَأَبِيعُ بِالدَّرَاهِمِ وَآخُذُ الدَّنَانِيرَ آخُذُ هَذِهِ مِنْ هَذِهِ وَأُعْطِي هَذِهِ مِنْ هَذِهِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ بَأْسَ أَنْ تَأْخُذَهَا بِسَعْرِ يَوْمِهَا مَا لَمْ تَفْتَرِقَا وَبَيْنَكُمَا شَىْءٌ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytadi: Men Baqiʼda tuyalarni sotardim. Goh dinorga sotib, dirham olardim, goh dirhamga sotib, dinor olardim. Bularning oʻrniga bularni olar, bularning oʻrniga bularni berar edim. Soʻng Rasululloh ﷺ huzurlariga keldim, u zot Hafsaning uyida edilar. Men: «Yo Rasululloh, biroz shoshmang, sizdan soʻramoqchiman. Men Baqiʼda tuyalarni sotaman: goh dinorga sotib, dirham olaman, goh dirhamga sotib, dinor olaman. Bularning oʻrniga bularni olaman, bularning oʻrniga bularni beraman», dedim. Shunda Rasululloh ﷺ: «Toki bir-biringizdan ajralmasdan turib, oʻrtangizda hech narsa (toʻlanmagan) qolmasa, ularni oʻsha kunning narxi bilan olishingda hech qanday gunoh yoʻq», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтади: Мен Бақиъда туяларни сотардим. Гоҳ динорга сотиб, дирҳам олардим, гоҳ дирҳамга сотиб, динор олардим. Буларнинг ўрнига буларни олар, буларнинг ўрнига буларни берар эдим. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келдим, у зот Ҳафсанинг уйида эдилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, бироз шошманг, сиздан сўрамоқчиман. Мен Бақиъда туяларни сотаман: гоҳ динорга сотиб, дирҳам оламан, гоҳ дирҳамга сотиб, динор оламан. Буларнинг ўрнига буларни оламан, буларнинг ўрнига буларни бераман», дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Токи бир-бирингиздан ажралмасдан туриб, ўртангизда ҳеч нарса (тўланмаган) қолмаса, уларни ўша куннинг нархи билан олишингда ҳеч қандай гуноҳ йўқ», дедилар.

أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَهْضَمٍ، قَالَ إِسْمَاعِيلُ حَدَّثَنَا عَنْ عُمَرَ بْنِ نَافِعٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ أَخْبَرَتْنِي حَفْصَةُ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُصَلِّي قَبْلَ الصُّبْحِ رَكْعَتَيْنِ ‏.‏

Hafsa (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bomdoddan oldin ikki rakat namoz oʻqir edilar.Ҳафса (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бомдоддан олдин икки ракат намоз ўқир эдилар.

وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: صَلَّيْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَكْعَتَيْنِ قَبْلَ الظُّهْرِ وَرَكْعَتَيْنِ بَعْدَهَا وَرَكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ فِي بَيْتِهِ وَرَكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْعِشَاءِ فِي بَيْتِهِ قَالَ: وَحَدَّثَتْنِي حَفْصَةُ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ خَفِيفَتَيْنِ حِينَ يَطْلُعُ الْفَجْرُ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺ dan oʻn rakat nafl (namoz)ni yodda saqlayman: peshindan oldin ikki rakat va undan keyin ikki rakat; shom namozidan keyin u zotning uyida ikki rakat; xufton namozidan keyin u zotning uyida ikki rakat; va bomdod namozidan oldin ikki rakat — oʻsha paytda hech kim Paygʻambar ﷺ ning uyiga kirmas edi. Hafsa menga — Paygʻambar ﷺ azon aytuvchi azon aytgandan va tong otgandan keyin ikki rakat oʻqir edilar, deb — aytdi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺ дан ўн ракат нафл (намоз)ни ёдда сақлайман: пешиндан олдин икки ракат ва ундан кейин икки ракат; шом намозидан кейин у зотнинг уйида икки ракат; хуфтон намозидан кейин у зотнинг уйида икки ракат; ва бомдод намозидан олдин икки ракат — ўша пайтда ҳеч ким Пайғамбар ﷺ нинг уйига кирмас эди. Ҳафса менга — Пайғамбар ﷺ азон айтувчи азон айтгандан ва тонг отгандан кейин икки ракат ўқир эдилар, деб — айтди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، قَالَ أَخْبَرَنَا نَافِعٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم سَجْدَتَيْنِ قَبْلَ الظُّهْرِ، وَسَجْدَتَيْنِ بَعْدَ الظُّهْرِ، وَسَجْدَتَيْنِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ، وَسَجْدَتَيْنِ بَعْدَ الْعِشَاءِ، وَسَجْدَتَيْنِ بَعْدَ الْجُمُعَةِ، فَأَمَّا الْمَغْرِبُ وَالْعِشَاءُ فَفِي بَيْتِهِ‏.‏ قَالَ ابْنُ أَبِي الزِّنَادِ عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ عَنْ نَافِعٍ بَعْدَ الْعِشَاءِ فِي أَهْلِهِ‏.‏ تَابَعَهُ كَثِيرُ بْنُ فَرْقَدٍ وَأَيُّوبُ عَنْ نَافِعٍ‏.‏ وَحَدَّثَتْنِي أُخْتِي، حَفْصَةُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُصَلِّي سَجْدَتَيْنِ خَفِيفَتَيْنِ بَعْدَ مَا يَطْلُعُ الْفَجْرُ، وَكَانَتْ سَاعَةً لاَ أَدْخُلُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِيهَا‏.‏ تَابَعَهُ كَثِيرُ بْنُ فَرْقَدٍ وَأَيُّوبُ عَنْ نَافِعٍ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ أَبِي الزِّنَادِ عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ عَنْ نَافِعٍ بَعْدَ الْعِشَاءِ فِي أَهْلِهِ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺ bilan peshindan oldin ikki rakat va peshindan keyin ikki rakat; shom, xufton va juma namozlaridan keyin ikki rakat oʻqidim. Shom va xuftonniki u zotning uyida oʻqildi. Singlim Hafsa menga — Paygʻambar ﷺ tong otganda ikki yengil rakat oʻqir edilarini — aytdi; oʻsha vaqt men Paygʻambar ﷺ ning oldiga hech kirmaydigan paytim edi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺ билан пешиндан олдин икки ракат ва пешиндан кейин икки ракат; шом, хуфтон ва жума намозларидан кейин икки ракат ўқидим. Шом ва хуфтонники у зотнинг уйида ўқилди. Синглим Ҳафса менга — Пайғамбар ﷺ тонг отганда икки енгил ракат ўқир эдиларини — айтди; ўша вақт мен Пайғамбар ﷺ нинг олдига ҳеч кирмайдиган пайтим эди.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ وَهَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُحِبُّ الْحَلْوَاءَ وَالْعَسَلَ فَكَانَ إِذَا صَلَّى الْعَصْرَ دَارَ عَلَى نِسَائِهِ فَيَدْنُو مِنْهُنَّ فَدَخَلَ عَلَى حَفْصَةَ فَاحْتَبَسَ عِنْدَهَا أَكْثَرَ مِمَّا كَانَ يَحْتَبِسُ فَسَأَلْتُ عَنْ ذَلِكَ فَقِيلَ لِي أَهْدَتْ لَهَا امْرَأَةٌ مِنْ قَوْمِهَا عُكَّةً مِنْ عَسَلٍ فَسَقَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْهُ شَرْبَةً فَقُلْتُ أَمَا وَاللَّهِ لَنَحْتَالَنَّ لَهُ ‏.‏ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِسَوْدَةَ وَقُلْتُ إِذَا دَخَلَ عَلَيْكِ فَإِنَّهُ سَيَدْنُو مِنْكِ فَقُولِي لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَكَلْتَ مَغَافِيرَ فَإِنَّهُ سَيَقُولُ لَكِ لاَ ‏.‏ فَقُولِي لَهُ مَا هَذِهِ الرِّيحُ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَشْتَدُّ عَلَيْهِ أَنْ يُوجَدَ مِنْهُ الرِّيحُ - فَإِنَّهُ سَيَقُولُ لَكِ سَقَتْنِي حَفْصَةُ شَرْبَةَ عَسَلٍ ‏.‏ فَقُولِي لَهُ جَرَسَتْ نَحْلُهُ الْعُرْفُطَ وَسَأَقُولُ ذَلِكَ لَهُ وَقُولِيهِ أَنْتِ يَا صَفِيَّةُ فَلَمَّا دَخَلَ عَلَى سَوْدَةَ قَالَتْ تَقُولُ سَوْدَةُ وَالَّذِي لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ لَقَدْ كِدْتُ أَنْ أُبَادِئَهُ بِالَّذِي قُلْتِ لِي وَإِنَّهُ لَعَلَى الْبَابِ فَرَقًا مِنْكِ فَلَمَّا دَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَكَلْتَ مَغَافِيرَ قَالَ ‏"‏ لاَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَمَا هَذِهِ الرِّيحُ قَالَ ‏"‏ سَقَتْنِي حَفْصَةُ شَرْبَةَ عَسَلٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ جَرَسَتْ نَحْلُهُ الْعُرْفُطَ ‏.‏ فَلَمَّا دَخَلَ عَلَىَّ قُلْتُ لَهُ مِثْلَ ذَلِكَ ثُمَّ دَخَلَ عَلَى صَفِيَّةَ فَقَالَتْ بِمِثْلِ ذَلِكَ فَلَمَّا دَخَلَ عَلَى حَفْصَةَ قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلاَ أَسْقِيكَ مِنْهُ قَالَ ‏"‏ لاَ حَاجَةَ لِي بِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ تَقُولُ سَوْدَةُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَاللَّهِ لَقَدْ حَرَمْنَاهُ ‏.‏ قَالَتْ قُلْتُ لَهَا اسْكُتِي ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ shirinlik va asalni yoqtirar edilar. Asr namozini oʻqib boʻlgach, xotinlarining (huzuriga) navbat bilan aylanib, ularning yoniga yaqinlashar edilar. (Bir kuni) u zot Hafsaning huzuriga kirib, odatdagidan koʻra koʻproq turib qoldilar. Men buning sababini soʻradim. Menga: ‹Hafsaga oʻz qavmidan bir ayol bir idish asal hadya qilibdi, u esa Rasululloh ﷺ ga undan bir qultum ichirdi›, deyildi. Men: ‹Vallohi, biz u zot uchun bir tadbir qilamiz›, dedim. Buni Savdaga aytib: ‹U zot huzuringga kirib, senga yaqinlashganda, unga: ‹Yo Rasululloh, magʻofir yedingizmi?› degin. Shunda u zot senga: ‹Yoʻq›, deydilar. Sen unga: ‹Bu qanday hid?› degin. Rasululloh ﷺ esa oʻzlaridan (yoqimsiz) hid sezilishini juda yoqtirmas edilar — shunda u zot senga: ‹Hafsa menga bir qultum asal ichirdi›, deydilar. Sen unga: ‹Uning asalarisi urfut (degan oʻsimlik)dan yegan ekan›, degin. Men ham buni u zotga aytaman. Sen ham aytgin, ey Safiyya›, dedim. Savdaning huzurlariga kirganlarida, (Oisha) dedi: Savda aytadiki: ‹Undan boshqa iloh boʻlmagan Zot bilan qasamki, sen menga aytgan soʻzni u zot eshik oldida turganlaridayoq men aytib yuborayozdim — sendan qoʻrqib (shoshildim)›. Rasululloh ﷺ yaqinlashganlarida, (Savda): ‹Yo Rasululloh, magʻofir yedingizmi?› dedi. U zot: ‹Yoʻq›, dedilar. (Savda): ‹Unda bu qanday hid?› dedi. U zot: ‹Hafsa menga bir qultum asal ichirdi›, dedilar. (Savda): ‹Uning asalarisi urfutdan yegan ekan›, dedi. U zot mening huzurimga kirganlarida, men ham unga shunday dedim. Soʻng u zot Safiyyaning huzuriga kirdilar, u ham shunday dedi. Hafsaning huzuriga kirganlarida esa, u: ‹Yo Rasululloh, sizga undan ichirmaymi?› dedi. U zot: ‹Menga uning hojati yoʻq›, dedilar». (Oisha) dedi: «Savda: ‹Subhanalloh! Vallohi, biz uni u zotga (oʻzlari) harom qildirib qoʻydik›, dedi. Men unga: ‹Jim boʻl!› dedim».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ ширинлик ва асални ёқтирар эдилар. Аср намозини ўқиб бўлгач, хотинларининг (ҳузурига) навбат билан айланиб, уларнинг ёнига яқинлашар эдилар. (Бир куни) у зот Ҳафсанинг ҳузурига кириб, одатдагидан кўра кўпроқ туриб қолдилар. Мен бунинг сабабини сўрадим. Менга: ‹Ҳафсага ўз қавмидан бир аёл бир идиш асал ҳадя қилибди, у эса Расулуллоҳ ﷺ га ундан бир қултум ичирди›, дейилди. Мен: ‹Валлоҳи, биз у зот учун бир тадбир қиламиз›, дедим. Буни Савдага айтиб: ‹У зот ҳузурингга кириб, сенга яқинлашганда, унга: ‹Ё Расулуллоҳ, мағофир едингизми?› дегин. Шунда у зот сенга: ‹Йўқ›, дейдилар. Сен унга: ‹Бу қандай ҳид?› дегин. Расулуллоҳ ﷺ эса ўзларидан (ёқимсиз) ҳид сезилишини жуда ёқтирмас эдилар — шунда у зот сенга: ‹Ҳафса менга бир қултум асал ичирди›, дейдилар. Сен унга: ‹Унинг асалариси урфут (деган ўсимлик)дан еган экан›, дегин. Мен ҳам буни у зотга айтаман. Сен ҳам айтгин, эй Сафийя›, дедим. Савданинг ҳузурларига кирганларида, (Оиша) деди: Савда айтадики: ‹Ундан бошқа илоҳ бўлмаган Зот билан қасамки, сен менга айтган сўзни у зот эшик олдида турганларидаёқ мен айтиб юбораёздим — сендан қўрқиб (шошилдим)›. Расулуллоҳ ﷺ яқинлашганларида, (Савда): ‹Ё Расулуллоҳ, мағофир едингизми?› деди. У зот: ‹Йўқ›, дедилар. (Савда): ‹Унда бу қандай ҳид?› деди. У зот: ‹Ҳафса менга бир қултум асал ичирди›, дедилар. (Савда): ‹Унинг асалариси урфутдан еган экан›, деди. У зот менинг ҳузуримга кирганларида, мен ҳам унга шундай дедим. Сўнг у зот Сафийянинг ҳузурига кирдилар, у ҳам шундай деди. Ҳафсанинг ҳузурига кирганларида эса, у: ‹Ё Расулуллоҳ, сизга ундан ичирмайми?› деди. У зот: ‹Менга унинг ҳожати йўқ›, дедилар». (Оиша) деди: «Савда: ‹Субҳаналлоҳ! Валлоҳи, биз уни у зотга (ўзлари) ҳаром қилдириб қўйдик›, деди. Мен унга: ‹Жим бўл!› дедим».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ حُذَيْفَةَ، قَدِمَ عَلَى عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَكَانَ يُغَازِي أَهْلَ الشَّامِ فِي فَتْحِ أَرْمِينِيَّةَ وَأَذْرَبِيجَانَ مَعَ أَهْلِ الْعِرَاقِ فَرَأَى حُذَيْفَةُ اخْتِلاَفَهُمْ فِي الْقُرْآنِ فَقَالَ لِعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَدْرِكْ هَذِهِ الأُمَّةَ قَبْلَ أَنْ يَخْتَلِفُوا فِي الْكِتَابِ كَمَا اخْتَلَفَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى فَأَرْسَلَ إِلَى حَفْصَةَ أَنْ أَرْسِلِي إِلَيْنَا بِالصُّحُفِ نَنْسَخُهَا فِي الْمَصَاحِفِ ثُمَّ نَرُدُّهَا إِلَيْكِ فَأَرْسَلَتْ حَفْصَةُ إِلَى عُثْمَانَ بِالصُّحُفِ فَأَرْسَلَ عُثْمَانُ إِلَى زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَسَعِيدِ بْنِ الْعَاصِي وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ أَنِ انْسَخُوا الصُّحُفَ فِي الْمَصَاحِفِ وَقَالَ لِلرَّهْطِ الْقُرَشِيِّينَ الثَّلاَثَةِ مَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ أَنْتُمْ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ فَاكْتُبُوهُ بِلِسَانِ قُرَيْشٍ فَإِنَّمَا نَزَلَ بِلِسَانِهِمْ ‏.‏ حَتَّى نَسَخُوا الصُّحُفَ فِي الْمَصَاحِفِ بَعَثَ عُثْمَانُ إِلَى كُلِّ أُفُقٍ بِمُصْحَفٍ مِنْ تِلْكَ الْمَصَاحِفِ الَّتِي نَسَخُوا ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَحَدَّثَنِي خَارِجَةُ بْنُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ قَالَ فَقَدْتُ آيَةً مِنْ سُورَةِ الأَحْزَابِ كُنْتُ أَسْمَعُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَؤُهَا ‏:‏ ‏(‏ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ ‏)‏ فَالْتَمَسْتُهَا فَوَجَدْتُهَا مَعَ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ أَوْ أَبِي خُزَيْمَةَ فَأَلْحَقْتُهَا فِي سُورَتِهَا ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَاخْتَلَفُوا يَوْمَئِذٍ فِي التَّابُوتِ وَالتَّابُوهِ فَقَالَ الْقُرَشِيُّونَ التَّابُوتُ ‏.‏ وَقَالَ زَيْدٌ التَّابُوهُ ‏.‏ فَرُفِعَ اخْتِلاَفُهُمْ إِلَى عُثْمَانَ فَقَالَ اكْتُبُوهُ التَّابُوتُ فَإِنَّهُ نَزَلَ بِلِسَانِ قُرَيْشٍ ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَأَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ كَرِهَ لِزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ نَسْخَ الْمَصَاحِفِ وَقَالَ يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ أُعْزَلُ عَنْ نَسْخِ كِتَابَةِ الْمُصْحَفِ وَيَتَوَلاَّهَا رَجُلٌ وَاللَّهِ لَقَدْ أَسْلَمْتُ وَإِنَّهُ لَفِي صُلْبِ رَجُلٍ كَافِرٍ يُرِيدُ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ وَلِذَلِكَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ يَا أَهْلَ الْعِرَاقِ اكْتُمُوا الْمَصَاحِفَ الَّتِي عِنْدَكُمْ وَغُلُّوهَا فَإِنَّ اللَّهَ يَقُولُ ‏:‏ ‏(‏ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏)‏ فَالْقُوا اللَّهَ بِالْمَصَاحِفِ ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَبَلَغَنِي أَنَّ ذَلِكَ كَرِهَهُ مِنْ مَقَالَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ رِجَالٌ مِنْ أَفَاضِلِ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ حَدِيثُ الزُّهْرِيِّ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِهِ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Huzayfa ibn al-Yamon, Shom ahli bilan Iroq ahli Arminiya va Ozarbayjonni fath qilishda jang qilayotgan paytda, Usmon ibn Affon huzuriga keldi. Huzayfa ularning Qurʼonni oʻqishdagi ixtilofini koʻrib, Usmon ibn Affonga: «Ey moʻminlar amiri, bu ummatni yahudiy va nasorolar Kitob haqida ixtilof qilganlaridek ular ham Kitob haqida ixtilof qilishlaridan oldin (qutqarib) yetib bor», dedi. Shunda u (Usmon) Hafsaga: «Bizga sahifalarni yuborgin, biz ularni mushaflarga koʻchiramiz, soʻng senga qaytaramiz», deb kishi yubordi. Hafsa Usmonga sahifalarni yubordi. Usmon esa Zayd ibn Sobit, Said ibn al-Os, Abdurahmon ibn al-Horis ibn Hishom va Abdulloh ibn az-Zubayrga: «Sahifalarni mushaflarga koʻchiringlar», deb buyurdi va uchta qurayshlik kishiga: «Siz bilan Zayd ibn Sobit (biror narsada) ixtilof qilsangiz, uni Quraysh tilida yozinglar, chunki u (Qurʼon) ularning tilida nozil boʻlgan», dedi. Nihoyat sahifalarni mushaflarga koʻchirib boʻlganlaridan soʻng Usmon ular koʻchirgan oʻsha mushaflardan har bir oʻlkaga bittadan yubordi. Zuhriy aytadi: Menga Xorija ibn Zayd ibn Sobit shuni aytdi: Zayd ibn Sobit dedi: «Men Ahzob surasidan Rasululloh ﷺ oʻqiyotganini eshitib turadigan bir oyatni topa olmadim: {Moʻminlardan shunday kishilar borki, Alloh bilan tuzgan ahdlariga sodiq qoldilar, ulardan kimdir oʻz nazrini ado etdi}. Men uni qidirdim va Xuzayma ibn Sobit yoki Abu Xuzayma huzuridan topdim-da, uni oʻz surasiga qoʻshib qoʻydim». Zuhriy aytadi: Oʻsha kuni ular ‹at-tobut› va ‹at-tobuh› (deb yozish) haqida ixtilof qildilar. Qurayshliklar: «at-tobut», dedilar, Zayd esa: «at-tobuh», dedi. Ularning ixtilofi Usmonga koʻtarildi. U: «Uni ‹at-tobut› deb yozinglar, chunki u (Qurʼon) Quraysh tilida nozil boʻlgan», dedi. Zuhriy aytadi: Menga Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utba xabar berdiki, Abdulloh ibn Masʼud Zayd ibn Sobitning mushaflarni koʻchirishini yoqtirmadi va: «Ey musulmonlar jamoasi, mushafni koʻchirib yozishdan men chetlatilib, uni bir kishi (Zayd ibn Sobitni nazarda tutadi) bajaradimi? Vallohi, men islomni qabul qilganimda u hali kofir kishining belida (tugʻilmagan) edi», dedi. Shuning uchun Abdulloh ibn Masʼud: «Ey Iroq ahli, oldingizdagi mushaflarni yashiringlar va berkitinglar, chunki Alloh: {Kim xiyonat qilsa, Qiyomat kunida xiyonat qilgan narsasi bilan keladi} (Ol-i Imron 161), deydi. Bas, Allohga mushaflar bilan yoʻliqinglar», dedi. Zuhriy aytadi: Menga yetishicha, Nabiy ﷺ ashoblarining afzallaridan boʻlgan kishilar Ibn Masʼudning bu gapini yoqtirmaganlar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. U Zuhriyning hadisidir, biz uni faqat uning hadisidan bilamiz.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ҳузайфа ибн ал-Ямон, Шом аҳли билан Ироқ аҳли Арминия ва Озарбайжонни фатҳ қилишда жанг қилаётган пайтда, Усмон ибн Аффон ҳузурига келди. Ҳузайфа уларнинг Қуръонни ўқишдаги ихтилофини кўриб, Усмон ибн Аффонга: «Эй мўминлар амири, бу умматни яҳудий ва насоролар Китоб ҳақида ихтилоф қилганларидек улар ҳам Китоб ҳақида ихтилоф қилишларидан олдин (қутқариб) етиб бор», деди. Шунда у (Усмон) Ҳафсага: «Бизга саҳифаларни юборгин, биз уларни мушафларга кўчирамиз, сўнг сенга қайтарамиз», деб киши юборди. Ҳафса Усмонга саҳифаларни юборди. Усмон эса Зайд ибн Собит, Саид ибн ал-Ос, Абдураҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишом ва Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрга: «Саҳифаларни мушафларга кўчиринглар», деб буюрди ва учта қурайшлик кишига: «Сиз билан Зайд ибн Собит (бирор нарсада) ихтилоф қилсангиз, уни Қурайш тилида ёзинглар, чунки у (Қуръон) уларнинг тилида нозил бўлган», деди. Ниҳоят саҳифаларни мушафларга кўчириб бўлганларидан сўнг Усмон улар кўчирган ўша мушафлардан ҳар бир ўлкага биттадан юборди. Зуҳрий айтади: Менга Хорижа ибн Зайд ибн Собит шуни айтди: Зайд ибн Собит деди: «Мен Аҳзоб сурасидан Расулуллоҳ ﷺ ўқиётганини эшитиб турадиган бир оятни топа олмадим: {Мўминлардан шундай кишилар борки, Аллоҳ билан тузган аҳдларига содиқ қолдилар, улардан кимдир ўз назрини адо этди}. Мен уни қидирдим ва Хузайма ибн Собит ёки Абу Хузайма ҳузуридан топдим-да, уни ўз сурасига қўшиб қўйдим». Зуҳрий айтади: Ўша куни улар ‹ат-тобут› ва ‹ат-тобуҳ› (деб ёзиш) ҳақида ихтилоф қилдилар. Қурайшликлар: «ат-тобут», дедилар, Зайд эса: «ат-тобуҳ», деди. Уларнинг ихтилофи Усмонга кўтарилди. У: «Уни ‹ат-тобут› деб ёзинглар, чунки у (Қуръон) Қурайш тилида нозил бўлган», деди. Зуҳрий айтади: Менга Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утба хабар бердики, Абдуллоҳ ибн Масъуд Зайд ибн Собитнинг мушафларни кўчиришини ёқтирмади ва: «Эй мусулмонлар жамоаси, мушафни кўчириб ёзишдан мен четлатилиб, уни бир киши (Зайд ибн Собитни назарда тутади) бажарадими? Валлоҳи, мен исломни қабул қилганимда у ҳали кофир кишининг белида (туғилмаган) эди», деди. Шунинг учун Абдуллоҳ ибн Масъуд: «Эй Ироқ аҳли, олдингиздаги мушафларни яширинглар ва беркитинглар, чунки Аллоҳ: {Ким хиёнат қилса, Қиёмат кунида хиёнат қилган нарсаси билан келади} (Ол-и Имрон 161), дейди. Бас, Аллоҳга мушафлар билан йўлиқинглар», деди. Зуҳрий айтади: Менга етишича, Набий ﷺ ашобларининг афзалларидан бўлган кишилар Ибн Масъуднинг бу гапини ёқтирмаганлар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. У Зуҳрийнинг ҳадисидир, биз уни фақат унинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ عَطَاءٍ، أَنَّهُ سَمِعَ عُبَيْدَ بْنَ عُمَيْرٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَائِشَةَ، - رضى الله عنها - زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تُخْبِرُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَمْكُثُ عِنْدَ زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ فَيَشْرَبُ عِنْدَهَا عَسَلاً فَتَوَاصَيْتُ أَنَا وَحَفْصَةُ أَيَّتُنَا مَا دَخَلَ عَلَيْهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَلْتَقُلْ إِنِّي أَجِدُ مِنْكَ رِيحَ مَغَافِيرَ فَدَخَلَ عَلَى إِحْدَاهُنَّ فَقَالَتْ لَهُ ذَلِكَ فَقَالَ ‏"‏ بَلْ شَرِبْتُ عَسَلاً عِنْدَ زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ وَلَنْ أَعُودَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ فَنَزَلَتْ ‏{‏ لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ تَبْتَغِي ‏}‏ إِلَى ‏{‏ إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ ‏}‏ لِعَائِشَةَ وَحَفْصَةَ رضى الله عنهما ‏{‏ وَإِذْ أَسَرَّ النَّبِيُّ إِلَى بَعْضِ أَزْوَاجِهِ حَدِيثًا ‏}‏ لِقَوْلِهِ ‏"‏ بَلْ شَرِبْتُ عَسَلاً ‏"‏ ‏.‏

Nabiy ﷺning rafiqalari Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, u shunday xabar berdi: «Nabiy ﷺ Zaynab binti Jahsh huzurida turar va uning oldida asal ichar edilar. Shunda men va Hafsa: ‹Qaysimizning oldimizga Nabiy ﷺ kirsalar, u: ʼSizdan magʻofir (yomon hidli yelim) hidi kelyaptiʼ, desin›, deb maslahatlashib qoʻydik. Soʻng u zot ulardan birining oldiga kirdilar, u esa unga shuni aytdi. Shunda u zot: «Yoʻq, men Zaynab binti Jahsh huzurida asal ichdim va boshqa uni qaytarmayman», dedilar.» Soʻng {Allloh senga halol qilgan narsani nima uchun harom qilasan} — toki {Agar ikkovingiz Allohga tavba qilsangiz} — degan oyat Oisha bilan Hafsa (roziyallohu anhumo) haqida nozil boʻldi. {Nabiy oʻz rafiqalaridan biriga bir sirni aytgan edi} degani esa u zotning: «Yoʻq, men asal ichdim» degan soʻzlariga (ishoradir). (Tahrim surasi 1-3)Набий ﷺнинг рафиқалари Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, у шундай хабар берди: «Набий ﷺ Зайнаб бинти Жаҳш ҳузурида турар ва унинг олдида асал ичар эдилар. Шунда мен ва Ҳафса: ‹Қайсимизнинг олдимизга Набий ﷺ кирсалар, у: ъСиздан мағофир (ёмон ҳидли елим) ҳиди келяптиъ, десин›, деб маслаҳатлашиб қўйдик. Сўнг у зот улардан бирининг олдига кирдилар, у эса унга шуни айтди. Шунда у зот: «Йўқ, мен Зайнаб бинти Жаҳш ҳузурида асал ичдим ва бошқа уни қайтармайман», дедилар.» Сўнг {Алллоҳ сенга ҳалол қилган нарсани нима учун ҳаром қиласан} — токи {Агар икковингиз Аллоҳга тавба қилсангиз} — деган оят Оиша билан Ҳафса (розияллоҳу анҳумо) ҳақида нозил бўлди. {Набий ўз рафиқаларидан бирига бир сирни айтган эди} дегани эса у зотнинг: «Йўқ, мен асал ичдим» деган сўзларига (ишорадир). (Таҳрим сураси 1-3)

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ، قَالَ أَنْبَأَنَا إِسْحَاقُ بْنُ الْفُرَاتِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَيُّوبَ، قَالَ حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا نَافِعٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ حَفْصَةَ، أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا نُودِيَ لِصَلاَةِ الصُّبْحِ سَجَدَ سَجْدَتَيْنِ قَبْلَ صَلاَةِ الصُّبْحِ ‏.‏

Hafsa (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bomdod namoziga chaqirilganda (azon aytilganda), bomdod namozidan oldin ikki rakat sajda qilar edilar.Ҳафса (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бомдод намозига чақирилганда (азон айтилганда), бомдод намозидан олдин икки ракат сажда қилар эдилар.

وَعَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: كُنْتُ أَنَا وَحَفْصَةُ صَائِمَتَيْنِ فَعَرَضَ لَنَا طَعَامٌ اشْتَهَيْنَاهُ فَأَكَلَنَا مِنْهُ فَقَالَتْ حَفْصَةُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا كُنَّا صَائِمَتَيْنِ فَعُرِضَ لَنَا طَعَامٌ اشْتَهَيْنَاهُ فَأَكَلَنَا مِنْهُ. قَالَ: «اقْضِيَا يَوْمًا آخَرَ مَكَانَهُ» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَذَكَرَ جَمَاعَةً مِنَ الْحُفَّاظِ رَوَوْا عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَائِشَةَ مُرْسَلًا وَلَمْ يذكرُوا فِيهِ عَن عُرْوَة وَهَذَا أصح وَرَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ عَنْ زُمَيْلٍ مَوْلَى عُرْوَةَ عَن عُرْوَة عَن عَائِشَة

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Men va Hafsa (roziyallohu anho) roʻzador edik. Bizga koʻnglimiz tusagan bir taom taqdim etildi va biz undan yedik. Hafsa: «Ey Allohning Rasuli, biz roʻzador edik, bizga koʻnglimiz tusagan taom taqdim etilib, undan yeb qoʻydik», dedi. U zot: «Uning oʻrniga boshqa bir kunni qazo qilinglar», dedilar. Termiziy rivoyat qilgan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Мен ва Ҳафса (розияллоҳу анҳо) рўзадор эдик. Бизга кўнглимиз тусаган бир таом тақдим этилди ва биз ундан едик. Ҳафса: «Эй Аллоҳнинг Расули, биз рўзадор эдик, бизга кўнглимиз тусаган таом тақдим этилиб, ундан еб қўйдик», деди. У зот: «Унинг ўрнига бошқа бир кунни қазо қилинглар», дедилар. Термизий ривоят қилган.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ حَفِظْتُ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَشْرَ رَكَعَاتٍ رَكْعَتَيْنِ قَبْلَ الظُّهْرِ، وَرَكْعَتَيْنِ بَعْدَهَا، وَرَكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ فِي بَيْتِهِ، وَرَكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْعِشَاءِ فِي بَيْتِهِ، وَرَكْعَتَيْنِ قَبْلَ صَلاَةِ الصُّبْحِ، وَكَانَتْ سَاعَةً لاَ يُدْخَلُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِيهَا‏.‏ حَدَّثَتْنِي حَفْصَةُ، أَنَّهُ كَانَ إِذَا أَذَّنَ الْمُؤَذِّنُ وَطَلَعَ الْفَجْرُ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺ dan oʻn rakat nafl (namoz)ni yodda saqlayman: peshindan oldin ikki rakat va undan keyin ikki rakat; shom namozidan keyin u zotning uyida ikki rakat; xufton namozidan keyin u zotning uyida ikki rakat; va bomdod namozidan oldin ikki rakat — oʻsha paytda hech kim Paygʻambar ﷺ ning uyiga kirmas edi. Hafsa menga — Paygʻambar ﷺ azon aytuvchi azon aytgandan va tong otgandan keyin ikki rakat oʻqir edilar, deb — aytdi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺ дан ўн ракат нафл (намоз)ни ёдда сақлайман: пешиндан олдин икки ракат ва ундан кейин икки ракат; шом намозидан кейин у зотнинг уйида икки ракат; хуфтон намозидан кейин у зотнинг уйида икки ракат; ва бомдод намозидан олдин икки ракат — ўша пайтда ҳеч ким Пайғамбар ﷺ нинг уйига кирмас эди. Ҳафса менга — Пайғамбар ﷺ азон айтувчи азон айтгандан ва тонг отгандан кейин икки ракат ўқир эдилар, деб — айтди.

وَحَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّاءُ بْنُ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنَا أَبُو الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ دَخَلَ أَبُو بَكْرٍ يَسْتَأْذِنُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَوَجَدَ النَّاسَ جُلُوسًا بِبَابِهِ لَمْ يُؤْذَنْ لأَحَدٍ مِنْهُمْ - قَالَ - فَأُذِنَ لأَبِي بَكْرٍ فَدَخَلَ ثُمَّ أَقْبَلَ عُمَرُ فَاسْتَأْذَنَ فَأُذِنَ لَهُ فَوَجَدَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم جَالِسًا حَوْلَهُ نِسَاؤُهُ وَاجِمًا سَاكِتًا - قَالَ - فَقَالَ لأَقُولَنَّ شَيْئًا أُضْحِكُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْ رَأَيْتَ بِنْتَ خَارِجَةَ سَأَلَتْنِي النَّفَقَةَ فَقُمْتُ إِلَيْهَا فَوَجَأْتُ عُنُقَهَا ‏.‏ فَضَحِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ ‏"‏ هُنَّ حَوْلِي كَمَا تَرَى يَسْأَلْنَنِي النَّفَقَةَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَامَ أَبُو بَكْرٍ إِلَى عَائِشَةَ يَجَأُ عُنُقَهَا فَقَامَ عُمَرُ إِلَى حَفْصَةَ يَجَأُ عُنُقَهَا كِلاَهُمَا يَقُولُ تَسْأَلْنَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا لَيْسَ عِنْدَهُ ‏.‏ فَقُلْنَ وَاللَّهِ لاَ نَسْأَلُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا أَبَدًا لَيْسَ عِنْدَهُ ثُمَّ اعْتَزَلَهُنَّ شَهْرًا أَوْ تِسْعًا وَعِشْرِينَ ثُمَّ نَزَلَتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الآيَةُ ‏{‏ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لأَزْوَاجِكَ‏}‏ حَتَّى بَلَغَ ‏{‏ لِلْمُحْسِنَاتِ مِنْكُنَّ أَجْرًا عَظِيمًا‏}‏ قَالَ فَبَدَأَ بِعَائِشَةَ فَقَالَ ‏"‏ يَا عَائِشَةُ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أَعْرِضَ عَلَيْكَ أَمْرًا أُحِبُّ أَنْ لاَ تَعْجَلِي فِيهِ حَتَّى تَسْتَشِيرِي أَبَوَيْكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ وَمَا هُوَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَتَلاَ عَلَيْهَا الآيَةَ قَالَتْ أَفِيكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَسْتَشِيرُ أَبَوَىَّ بَلْ أَخْتَارُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الآخِرَةَ وَأَسْأَلُكَ أَنْ لاَ تُخْبِرَ امْرَأَةً مِنْ نِسَائِكَ بِالَّذِي قُلْتُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لاَ تَسْأَلُنِي امْرَأَةٌ مِنْهُنَّ إِلاَّ أَخْبَرْتُهَا إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَبْعَثْنِي مُعَنِّتًا وَلاَ مُتَعَنِّتًا وَلَكِنْ بَعَثَنِي مُعَلِّمًا مُيَسِّرًا ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abu Bakr Rasululloh ﷺ huzuriga kirish uchun ruxsat soʻrab keldi va odamlarni u zotning eshigi oldida oʻtirgan holda topdi, ulardan birortasiga ham ruxsat berilmagan edi. (Jobir) dedi: Soʻng Abu Bakrga ruxsat berildi, u kirdi. Soʻng Umar keldi va ruxsat soʻradi, unga ruxsat berildi. U zot Nabiy ﷺ ni atroflarida xotinlari (oʻtirgan) holda, ozurda, jim oʻtirgan holatda topdi. (Jobir) dedi: U (Umar): «Albatta men Nabiy ﷺ ni kuldiradigan bir narsa aytaman», dedi-da: «Yo Rasululloh! Xorija qizini (mening xotinimni) koʻrganingizda edi! U mendan nafaqa soʻradi, men oʻrnimdan turib uning boʻyniga (bir) urdim!» dedi. Shunda Rasululloh ﷺ kulib: «Ular mening atrofimda, oʻzing koʻrib turganingdek, mendan nafaqa soʻrashyapti», — dedilar. Shunda Abu Bakr Oishaning oldiga turib bordi-da, uning boʻyniga ura boshladi, Umar ham Hafsaning oldiga turib bordi-da, uning boʻyniga ura boshladi; ikkovi: «Sizlar Rasululloh ﷺ dan u zotda yoʻq narsani soʻraysizlarmi?!» derdi. Shunda (xotinlar): «Allohga qasamki, biz Rasululloh ﷺ dan u zotda yoʻq narsani hech qachon soʻramaymiz», dedilar. Soʻng u zot ulardan bir oy yoki yigirma toʻqqiz (kun) ajralib turdilar. Soʻng u zotga ushbu oyat nozil boʻldi: {Ey Nabiy, xotinlaringga aytgin...} (oyatining) {sizlardan yaxshilik qiluvchilarga ulkan ajrni (tayyorlab qoʻygandir)} (Ahzob 28-29) (degan joyi)gacha. (Jobir) dedi: Shunda u zot Oishadan boshlab: «Ey Oisha, men senga bir ishni taklif qilmoqchiman, sen ota-onang bilan maslahatlashmaguningcha unda shoshmasligingni xohlayman», — dedilar. (Oisha): «U nima, yo Rasululloh?» dedi. Shunda u zot unga oyatni oʻqib berdilar. (Oisha): «Sizning haqingizda ota-onam bilan maslahatlashar edimmi, yo Rasululloh?! Aksincha, men Allohni, Uning Rasulini va oxirat yurtini ixtiyor qilaman; sizdan oʻzingizning birorta xotiningizga men aytgan (gap)ni aytmasligingizni soʻrayman», dedi. U zot: «Ulardan qaysi biri mendan soʻrasa, albatta unga (buni) xabar beraman. Albatta Alloh meni (odamlarni) mashaqqatga soluvchi yoki qiyinchilik qidiruvchi qilib yubormadi, balki meni oʻrgatuvchi, yengillashtiruvchi qilib yubordi», — dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Абу Бакр Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига кириш учун рухсат сўраб келди ва одамларни у зотнинг эшиги олдида ўтирган ҳолда топди, улардан бирортасига ҳам рухсат берилмаган эди. (Жобир) деди: Сўнг Абу Бакрга рухсат берилди, у кирди. Сўнг Умар келди ва рухсат сўради, унга рухсат берилди. У зот Набий ﷺ ни атрофларида хотинлари (ўтирган) ҳолда, озурда, жим ўтирган ҳолатда топди. (Жобир) деди: У (Умар): «Албатта мен Набий ﷺ ни кулдирадиган бир нарса айтаман», деди-да: «Ё Расулуллоҳ! Хорижа қизини (менинг хотинимни) кўрганингизда эди! У мендан нафақа сўради, мен ўрнимдан туриб унинг бўйнига (бир) урдим!» деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ кулиб: «Улар менинг атрофимда, ўзинг кўриб турганингдек, мендан нафақа сўрашяпти», — дедилар. Шунда Абу Бакр Оишанинг олдига туриб борди-да, унинг бўйнига ура бошлади, Умар ҳам Ҳафсанинг олдига туриб борди-да, унинг бўйнига ура бошлади; иккови: «Сизлар Расулуллоҳ ﷺ дан у зотда йўқ нарсани сўрайсизларми?!» дерди. Шунда (хотинлар): «Аллоҳга қасамки, биз Расулуллоҳ ﷺ дан у зотда йўқ нарсани ҳеч қачон сўрамаймиз», дедилар. Сўнг у зот улардан бир ой ёки йигирма тўққиз (кун) ажралиб турдилар. Сўнг у зотга ушбу оят нозил бўлди: {Эй Набий, хотинларингга айтгин...} (оятининг) {сизлардан яхшилик қилувчиларга улкан ажрни (тайёрлаб қўйгандир)} (Аҳзоб 28-29) (деган жойи)гача. (Жобир) деди: Шунда у зот Оишадан бошлаб: «Эй Оиша, мен сенга бир ишни таклиф қилмоқчиман, сен ота-онанг билан маслаҳатлашмагунингча унда шошмаслигингни хоҳлайман», — дедилар. (Оиша): «У нима, ё Расулуллоҳ?» деди. Шунда у зот унга оятни ўқиб бердилар. (Оиша): «Сизнинг ҳақингизда ота-онам билан маслаҳатлашар эдимми, ё Расулуллоҳ?! Аксинча, мен Аллоҳни, Унинг Расулини ва охират юртини ихтиёр қиламан; сиздан ўзингизнинг бирорта хотинингизга мен айтган (гап)ни айтмаслигингизни сўрайман», деди. У зот: «Улардан қайси бири мендан сўраса, албатта унга (буни) хабар бераман. Албатта Аллоҳ мени (одамларни) машаққатга солувчи ёки қийинчилик қидирувчи қилиб юбормади, балки мени ўргатувчи, енгиллаштирувчи қилиб юборди», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي ثَوْرٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، رضى الله عنهما يَقُولُ لَمْ أَزَلْ حَرِيصًا أَنْ أَسْأَلَ عُمَرَ عَنِ الْمَرْأَتَيْنِ مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم اللَّتَيْنِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّْ ‏:‏ ‏(‏إن تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا ‏)‏ حَتَّى حَجَّ عُمَرُ وَحَجَجْتُ مَعَهُ فَصَبَبْتُ عَلَيْهِ مِنَ الإِدَاوَةِ فَتَوَضَّأَ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَنِ الْمَرْأَتَانِ مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم اللَّتَانِ قَالَ اللَّهُْ : ( إن تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا وَإِنْ تَظَاهَرَا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاَهُ ‏)‏ فَقَالَ لِي وَاعَجَبًا لَكَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَكَرِهَ وَاللَّهِ مَا سَأَلَهُ عَنْهُ وَلَمْ يَكْتُمْهُ فَقَالَ لِي هِيَ عَائِشَةُ وَحَفْصَةُ قَالَ ثُمَّ أَنْشَأَ يُحَدِّثُنِي الْحَدِيثَ فَقَالَ كُنَّا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ نَغْلِبُ النِّسَاءَ فَلَمَّا قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ وَجَدْنَا قَوْمًا تَغْلِبُهُمْ نِسَاؤُهُمْ فَطَفِقَ نِسَاؤُنَا يَتَعَلَّمْنَ مِنْ نِسَائِهِمْ فَتَغَضَّبْتُ عَلَى امْرَأَتِي يَوْمًا فَإِذَا هِيَ تُرَاجِعُنِي فَأَنْكَرْتُ أَنْ تُرَاجِعَنِي فَقَالَتْ مَا تُنْكِرُ مِنْ ذَلِكَ فَوَاللَّهِ إِنَّ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَيُرَاجِعْنَهُ وَتَهْجُرُهُ إِحْدَاهُنَّ الْيَوْمَ إِلَى اللَّيْلِ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ فِي نَفْسِي قَدْ خَابَتْ مَنْ فَعَلَتْ ذَلِكَ مِنْهُنَّ وَخَسِرَتْ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ مَنْزِلِي بِالْعَوَالِي فِي بَنِي أُمَيَّةَ وَكَانَ لِي جَارٌ مِنَ الأَنْصَارِ كُنَّا نَتَنَاوَبُ النُّزُولَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَيَنْزِلُ يَوْمًا فَيَأْتِينِي بِخَبَرِ الْوَحْىِ وَغَيْرِهِ وَأَنْزِلُ يَوْمًا فَآتِيهِ بِمِثْلِ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ وَكُنَّا نُحَدِّثُ أَنَّ غَسَّانَ تُنْعِلُ الْخَيْلَ لِتَغْزُوَنَا ‏.‏ قَالَ فَجَاءَنِي يَوْمًا عِشَاءً فَضَرَبَ عَلَىَّ الْبَابَ فَخَرَجْتُ إِلَيْهِ فَقَالَ حَدَثَ أَمْرٌ عَظِيمٌ ‏.‏ قُلْتُ أَجَاءَتْ غَسَّانُ قَالَ أَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ طَلَّقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نِسَاءَهُ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ فِي نَفْسِي قَدْ خَابَتْ حَفْصَةُ وَخَسِرَتْ قَدْ كُنْتُ أَظُنُّ هَذَا كَائِنًا قَالَ فَلَمَّا صَلَّيْتُ الصُّبْحَ شَدَدْتُ عَلَىَّ ثِيَابِي ثُمَّ انْطَلَقْتُ حَتَّى دَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ فَإِذَا هِيَ تَبْكِي فَقُلْتُ أَطَلَّقَكُنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ لاَ أَدْرِي هُوَ ذَا مُعْتَزِلٌ فِي هَذِهِ الْمَشْرُبَةِ ‏.‏ قَالَ فَانْطَلَقْتُ فَأَتَيْتُ غُلاَمًا أَسْوَدَ فَقُلْتُ اسْتَأْذِنْ لِعُمَرَ ‏.‏ قَالَ فَدَخَلَ ثُمَّ خَرَجَ إِلَىَّ ‏.‏ قَالَ قَدْ ذَكَرْتُكَ لَهُ فَلَمْ يَقُلْ شَيْئًا ‏.‏ قَالَ فَانْطَلَقْتُ إِلَى الْمَسْجِدِ فَإِذَا حَوْلَ الْمِنْبَرِ نَفَرٌ يَبْكُونَ فَجَلَسْتُ إِلَيْهِمْ ثُمَّ غَلَبَنِي مَا أَجِدُ فَأَتَيْتُ الْغُلاَمَ فَقُلْتُ اسْتَأْذِنْ لِعُمَرَ ‏.‏ فَدَخَلَ ثُمَّ خَرَجَ إِلَىَّ فَقَالَ قَدْ ذَكَرْتُكَ لَهُ فَلَمْ يَقُلْ شَيْئًا ‏.‏ قَالَ فَانْطَلَقْتُ إِلَى الْمَسْجِدِ أَيْضًا فَجَلَسْتُ ثُمَّ غَلَبَنِي مَا أَجِدُ فَأَتَيْتُ الْغُلاَمَ فَقُلْتُ اسْتَأْذِنْ لِعُمَرَ ‏.‏ فَدَخَلَ ثُمَّ خَرَجَ إِلَىَّ فَقَالَ قَدْ ذَكَرْتُكَ لَهُ فَلَمْ يَقُلْ شَيْئًا ‏.‏ قَالَ فَوَلَّيْتُ مُنْطَلِقًا فَإِذَا الْغُلاَمُ يَدْعُونِي فَقَالَ ادْخُلْ فَقَدْ أُذِنَ لَكَ فَدَخَلْتُ فَإِذَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مُتَّكِئٌ عَلَى رَمْلٍ حَصِيرٍ قَدْ رَأَيْتُ أَثَرَهُ فِي جَنْبِهِ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَطَلَّقْتَ نِسَاءَكَ قَالَ لاَ ‏.‏ قُلْتُ اللَّهُ أَكْبَرُ لَقَدْ رَأَيْتُنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَنَحْنُ مَعْشَرَ قُرَيْشٍ نَغْلِبُ النِّسَاءَ فَلَمَّا قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ وَجَدْنَا قَوْمًا تَغْلِبُهُمْ نِسَاؤُهُمْ فَطَفِقَ نِسَاؤُنَا يَتَعَلَّمْنَ مِنْ نِسَائِهِمْ فَتَغَضَّبْتُ يَوْمًا عَلَى امْرَأَتِي فَإِذَا هِيَ تُرَاجِعُنِي فَأَنْكَرْتُ ذَلِكَ فَقَالَتْ مَا تُنْكِرُ فَوَاللَّهِ إِنَّ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَيُرَاجِعْنَهُ وَتَهْجُرُهُ إِحْدَاهُنَّ الْيَوْمَ إِلَى اللَّيْلِ ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ لِحَفْصَةَ أَتُرَاجِعِينَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ نَعَمْ وَتَهْجُرُهُ إِحْدَانَا الْيَوْمَ إِلَى اللَّيْلِ ‏.‏ فَقُلْتُ قَدْ خَابَتْ مَنْ فَعَلَتْ ذَلِكَ مِنْكُنَّ وَخَسِرَتْ أَتَأْمَنُ إِحْدَاكُنَّ أَنْ يَغْضَبَ اللَّهُ عَلَيْهَا لِغَضَبِ رَسُولِهِ فَإِذَا هِيَ قَدْ هَلَكَتْ فَتَبَسَّمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ لِحَفْصَةَ لاَ تُرَاجِعِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلاَ تَسْأَلِيهِ شَيْئًا وَسَلِينِي مَا بَدَا لَكِ وَلاَ يَغُرَّنَّكِ أَنْ كَانَتْ صَاحِبَتُكِ أَوْسَمَ مِنْكِ وَأَحَبَّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ فَتَبَسَّمَ أُخْرَى فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَسْتَأْنِسُ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَرَفَعْتُ رَأْسِي فَمَا رَأَيْتُ فِي الْبَيْتِ إِلاَّ أَهَبَةً ثَلاَثَةً ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ادْعُ اللَّهَ أَنْ يُوَسِّعَ عَلَى أُمَّتِكَ فَقَدْ وَسَّعَ عَلَى فَارِسَ وَالرُّومِ وَهُمْ لاَ يَعْبُدُونَهُ ‏.‏ فَاسْتَوَى جَالِسًا فَقَالَ ‏"‏ أَوَفِي شَكٍّ أَنْتَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ أُولَئِكَ قَوْمٌ عُجِّلَتْ لَهُمْ طَيِّبَاتُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ أَقْسَمَ أَنْ لاَ يَدْخُلَ عَلَى نِسَائِهِ شَهْرًا فَعَاتَبَهُ اللَّهُ فِي ذَلِكَ وَجَعَلَ لَهُ كَفَّارَةَ الْيَمِينِ ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَأَخْبَرَنِي عُرْوَةُ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ فَلَمَّا مَضَتْ تِسْعٌ وَعِشْرُونَ دَخَلَ عَلَىَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَدَأَ بِي فَقَالَ ‏"‏ يَا عَائِشَةُ إِنِّي ذَاكِرٌ لَكِ شَيْئًا فَلاَ تَعْجَلِي حَتَّى تَسْتَأْمِرِي أَبَوَيْكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الآيَةَ ‏(‏ يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لأَزْوَاجِكَ ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَتْ عَلِمَ وَاللَّهِ أَنَّ أَبَوَىَّ لَمْ يَكُونَا يَأْمُرَانِي بِفِرَاقِهِ فَقُلْتُ أَفِي هَذَا أَسْتَأْمِرُ أَبَوَىَّ فَإِنِّي أُرِيدُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الآخِرَةَ ‏.‏ قَالَ مَعْمَرٌ فَأَخْبَرَنِي أَيُّوبُ أَنَّ عَائِشَةَ قَالَتْ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ لاَ تُخْبِرْ أَزْوَاجَكَ أَنِّي اخْتَرْتُكَ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّمَا بَعَثَنِي اللَّهُ مُبَلِّغًا وَلَمْ يَبْعَثْنِي مُتَعَنِّتًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U dedi: «Men Allloh azza va jalla: {Agar ikkovingiz Allohga tavba qilsangiz (yaxshidir), zero qalblaringiz (haqdan) ogʻib qolgan edi} (Tahrim 4) degan, Nabiy ﷺning ayollaridan ikki ayol haqida Umardan soʻrashni juda istardim — toki Umar haj qilib, men ham u bilan birga haj qilgunimcha. Men idishdan unga (suv) quydim, u tahorat qildi. Men: ‹Ey amiralmoʻminin, Alloh: {Agar ikkovingiz Allohga tavba qilsangiz, zero qalblaringiz ogʻib qolgan edi va agar unga qarshi til biriktirsangiz, bas, albatta Alloh uning Mavlosidir} degan, Nabiy ﷺning ayollaridan ikki ayol kim?› dedim. U menga: ‹Sendan hayronman, ey Ibn Abbos!› dedi». Zuhriy aytdi: Alloh haqi, u (Umar) bu haqda soʻralganini yoqtirmadi, lekin (haqiqatni) yashirmadi. U menga: «Ular Oisha va Hafsadir», dedi. Soʻng menga (boshqa) hadisni hikoya qila boshlab dedi: «Biz quraysh jamoasi ayollarimizdan ustun edik. Madinaga kelganimizda, ayollari ularning ustidan keladigan bir qavmni topdik. Bizning ayollarimiz ham ularning ayollaridan (shuni) oʻrgana boshladilar. Bir kuni xotinimga gʻazablandim, u esa menga (qaytarib) javob qaytardi. Menga javob qaytarganini yomon koʻrdim. U: ‹Buni nega yomon koʻrasan? Alloh haqi, Nabiy ﷺning ayollari ham u zotga javob qaytaradilar, hatto ulardan biri kunduzdan kechgacha u zotdan voz kechib (ranjib) turadi›, dedi. Men oʻzimcha: ‹Ulardan kim shunday qilsa, albatta noumid va ziyon koʻrgan boʻlur›, dedim. Mening manzilim Avoliyda, Banu Umayya (mahallasida) edi. Ansorlardan bir qoʻshnim bor edi, biz Rasululloh ﷺning huzuriga navbatma-navbat tushib turardik. U bir kuni tushib, menga vahiy va boshqa xabarlarni keltirardi, men bir kuni tushib, unga shunday (xabar) keltirardim. Biz: ‹Gʻassoniylar bizga gʻazot qilmoq uchun otlarini taqalayotgan emish›, deb gaplashardik. Bir kuni kechki paytda u kelib eshigimni qoqdi. Men oldiga chiqdim. U: ‹Katta ish yuz berdi›, dedi. Men: ‹Gʻassoniylar keldimi?› dedim. U: ‹Undan ham kattaroq: Rasululloh ﷺ ayollarini taloq qildilar›, dedi. Men oʻzimcha: ‹Hafsa noumid va ziyon koʻrdi, men buning boʻlishini gumon qilgan edim›, dedim. Bomdodni oʻqib boʻlgach, kiyimimni mahkam bogʻlab, Hafsaning oldiga kirdim. U yigʻlayotgan edi. Men: ‹Sizlarni Rasululloh ﷺ taloq qildilarmi?› dedim. U: ‹Bilmadim, mana u zot mana bu balandxonada (ayollaridan) ajralib turibdilar›, dedi. Men borib qora bir gʻulomning oldiga keldim va: ‹Umar uchun (kirishga) izn soʻra›, dedim. U kirib, soʻng oldimga chiqdi va: ‹Seni u zotga eslatdim, lekin hech narsa demadilar›, dedi. Men masjidga bordim, mana minbar atrofida bir guruh odamlar yigʻlab oʻtirardi. Men ular bilan oʻtirdim, soʻng ichimdagi (gʻam) meni yengdi va gʻulomning oldiga kelib: ‹Umar uchun izn soʻra›, dedim. U kirib, soʻng chiqib: ‹Seni u zotga eslatdim, lekin hech narsa demadilar›, dedi. Men yana masjidga bordim va oʻtirdim, soʻng ichimdagi (gʻam) meni yengdi va gʻulomning oldiga kelib: ‹Umar uchun izn soʻra›, dedim. U kirib, soʻng chiqib: ‹Seni u zotga eslatdim, lekin hech narsa demadilar›, dedi. Men ortimga qaytib ketayotgan edim, gʻulom meni chaqirib: ‹Kir, senga izn berildi›, dedi. Men kirdim, mana Nabiy ﷺ qamishdan toʻqilgan boʻyraga suyanib yotgan edilar — uning izini u zotning yon tomonida koʻrdim. Men: ‹Ey Rasululloh, ayollaringizni taloq qildingizmi?› dedim. U zot: ‹Yoʻq›, dedilar. Men: ‹Allohu akbar! Ey Rasululloh, biz quraysh jamoasi ayollarimizdan ustun edik, deb (oʻylardik). Madinaga kelganimizda, ayollari ular ustidan keladigan bir qavmni topdik. Bizning ayollarimiz ham ularning ayollaridan (shuni) oʻrgana boshladilar. Bir kuni xotinimga gʻazablandim, u esa menga javob qaytardi. Buni yomon koʻrdim. U: ‹Nega yomon koʻrasan? Alloh haqi, Nabiy ﷺning ayollari ham u zotga javob qaytaradilar, hatto ulardan biri kunduzdan kechgacha u zotdan voz kechib turadi›, dedi. Men Hafsaga: ‹Rasululloh ﷺga javob qaytarasanmi?› dedim. U: ‹Ha, hatto bizdan biri kunduzdan kechgacha u zotdan voz kechib turadi›, dedi. Men: ‹Sizlardan kim shunday qilsa, albatta noumid va ziyon koʻrdi. Sizlardan biri Rasullullohning gʻazabi sababli Alloh uning ustiga gʻazablanib, halok boʻlishidan oʻzini emin biladimi?› dedim›, dedim. Shunda Nabiy ﷺ jilmaydilar. Men: ‹Hafsaga: ‹Rasululloh ﷺga javob qaytarma va u zotdan biror narsa soʻrama, nimani istasang mendan soʻra. Sherigingning sendan koʻra goʻzalroq va Rasululloh ﷺga sevimliroq ekani seni aldab qoʻymasin›, dedim›, dedim. Shunda u zot yana jilmaydilar. Men: ‹Ey Rasululloh, (oldingizda) bemalol oʻtirsam boʻladimi?› dedim. U zot: ‹Ha›, dedilar. Men boshimni koʻtardim, uyda uchta oshlangan teridan boshqa narsani koʻrmadim. Men: ‹Ey Rasululloh, Allohga ummatingizga (rizqni) keng qilishi uchun duo qiling, zero U fors va rumliklarga keng qilib bergan, holbuki ular Unga ibodat qilmaydilar›, dedim. U zot qaddini rostlab oʻtirib: ‹Shubhadamisan, ey Ibn Xattob? Ular oʻzlarining poklarini (lazzatlarini) shu dunyo hayotida tezda berilgan qavmdir›, dedilar». U zot ayollarining oldiga bir oy kirmaslikka qasam ichgan edilar. Alloh bu haqda u zotni itob qildi va unga qasamning kafforatini joriy qildi. Zuhriy aytdi: Menga Urva, Oisha (roziyallohu anho)dan xabar berib aytdi: «Yigirma toqqiz kun oʻtgach, Nabiy ﷺ huzurimga kirdilar va mendan boshladilar. U zot: ‹Ey Oisha, men senga bir narsani aytaman, otang va onangdan maslahat soʻramaguningcha shoshilma›, dedilar». U dedi: «Soʻng u zot mana bu oyatni oʻqidilar: {Ey Nabiy, ayollaringga ayt...} oyatini (Ahzob 28). Alloh haqi, u zot ota-onam meni u zotdan ajralishga buyurmasligini bilardilar. Men: ‹Shu haqda ota-onamdan maslahat soʻraymanmi? Albatta men Allohni, Rasulini va oxirat diyorini istayman›, dedim». Maʼmar dedi: Menga Ayyub xabar berdiki, Oisha u zotga: «Ey Rasululloh, ayollaringizga men sizni tanlaganimni aytmang», dedi. Shunda Nabiy ﷺ: «Albatta Allloh meni (haqni) yetkazuvchi qilib yubordi, mashaqqatga soluvchi qilib yubormadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir, u Ibn Abbosdan bir necha tariq bilan rivoyat qilingan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У деди: «Мен Алллоҳ азза ва жалла: {Агар икковингиз Аллоҳга тавба қилсангиз (яхшидир), зеро қалбларингиз (ҳақдан) оғиб қолган эди} (Таҳрим 4) деган, Набий ﷺнинг аёлларидан икки аёл ҳақида Умардан сўрашни жуда истардим — токи Умар ҳаж қилиб, мен ҳам у билан бирга ҳаж қилгунимча. Мен идишдан унга (сув) қуйдим, у таҳорат қилди. Мен: ‹Эй амиралмўминин, Аллоҳ: {Агар икковингиз Аллоҳга тавба қилсангиз, зеро қалбларингиз оғиб қолган эди ва агар унга қарши тил бириктирсангиз, бас, албатта Аллоҳ унинг Мавлосидир} деган, Набий ﷺнинг аёлларидан икки аёл ким?› дедим. У менга: ‹Сендан ҳайронман, эй Ибн Аббос!› деди». Зуҳрий айтди: Аллоҳ ҳақи, у (Умар) бу ҳақда сўралганини ёқтирмади, лекин (ҳақиқатни) яширмади. У менга: «Улар Оиша ва Ҳафсадир», деди. Сўнг менга (бошқа) ҳадисни ҳикоя қила бошлаб деди: «Биз қурайш жамоаси аёлларимиздан устун эдик. Мадинага келганимизда, аёллари уларнинг устидан келадиган бир қавмни топдик. Бизнинг аёлларимиз ҳам уларнинг аёлларидан (шуни) ўргана бошладилар. Бир куни хотинимга ғазабландим, у эса менга (қайтариб) жавоб қайтарди. Менга жавоб қайтарганини ёмон кўрдим. У: ‹Буни нега ёмон кўрасан? Аллоҳ ҳақи, Набий ﷺнинг аёллари ҳам у зотга жавоб қайтарадилар, ҳатто улардан бири кундуздан кечгача у зотдан воз кечиб (ранжиб) туради›, деди. Мен ўзимча: ‹Улардан ким шундай қилса, албатта ноумид ва зиён кўрган бўлур›, дедим. Менинг манзилим Аволийда, Бану Умайя (маҳалласида) эди. Ансорлардан бир қўшним бор эди, биз Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурига навбатма-навбат тушиб турардик. У бир куни тушиб, менга ваҳий ва бошқа хабарларни келтирарди, мен бир куни тушиб, унга шундай (хабар) келтирардим. Биз: ‹Ғассонийлар бизга ғазот қилмоқ учун отларини тақалаётган эмиш›, деб гаплашардик. Бир куни кечки пайтда у келиб эшигимни қоқди. Мен олдига чиқдим. У: ‹Катта иш юз берди›, деди. Мен: ‹Ғассонийлар келдими?› дедим. У: ‹Ундан ҳам каттароқ: Расулуллоҳ ﷺ аёлларини талоқ қилдилар›, деди. Мен ўзимча: ‹Ҳафса ноумид ва зиён кўрди, мен бунинг бўлишини гумон қилган эдим›, дедим. Бомдодни ўқиб бўлгач, кийимимни маҳкам боғлаб, Ҳафсанинг олдига кирдим. У йиғлаётган эди. Мен: ‹Сизларни Расулуллоҳ ﷺ талоқ қилдиларми?› дедим. У: ‹Билмадим, мана у зот мана бу баландхонада (аёлларидан) ажралиб турибдилар›, деди. Мен бориб қора бир ғуломнинг олдига келдим ва: ‹Умар учун (киришга) изн сўра›, дедим. У кириб, сўнг олдимга чиқди ва: ‹Сени у зотга эслатдим, лекин ҳеч нарса демадилар›, деди. Мен масжидга бордим, мана минбар атрофида бир гуруҳ одамлар йиғлаб ўтирарди. Мен улар билан ўтирдим, сўнг ичимдаги (ғам) мени енгди ва ғуломнинг олдига келиб: ‹Умар учун изн сўра›, дедим. У кириб, сўнг чиқиб: ‹Сени у зотга эслатдим, лекин ҳеч нарса демадилар›, деди. Мен яна масжидга бордим ва ўтирдим, сўнг ичимдаги (ғам) мени енгди ва ғуломнинг олдига келиб: ‹Умар учун изн сўра›, дедим. У кириб, сўнг чиқиб: ‹Сени у зотга эслатдим, лекин ҳеч нарса демадилар›, деди. Мен ортимга қайтиб кетаётган эдим, ғулом мени чақириб: ‹Кир, сенга изн берилди›, деди. Мен кирдим, мана Набий ﷺ қамишдан тўқилган бўйрага суяниб ётган эдилар — унинг изини у зотнинг ён томонида кўрдим. Мен: ‹Эй Расулуллоҳ, аёлларингизни талоқ қилдингизми?› дедим. У зот: ‹Йўқ›, дедилар. Мен: ‹Аллоҳу акбар! Эй Расулуллоҳ, биз қурайш жамоаси аёлларимиздан устун эдик, деб (ўйлардик). Мадинага келганимизда, аёллари улар устидан келадиган бир қавмни топдик. Бизнинг аёлларимиз ҳам уларнинг аёлларидан (шуни) ўргана бошладилар. Бир куни хотинимга ғазабландим, у эса менга жавоб қайтарди. Буни ёмон кўрдим. У: ‹Нега ёмон кўрасан? Аллоҳ ҳақи, Набий ﷺнинг аёллари ҳам у зотга жавоб қайтарадилар, ҳатто улардан бири кундуздан кечгача у зотдан воз кечиб туради›, деди. Мен Ҳафсага: ‹Расулуллоҳ ﷺга жавоб қайтарасанми?› дедим. У: ‹Ҳа, ҳатто биздан бири кундуздан кечгача у зотдан воз кечиб туради›, деди. Мен: ‹Сизлардан ким шундай қилса, албатта ноумид ва зиён кўрди. Сизлардан бири Расуллуллоҳнинг ғазаби сабабли Аллоҳ унинг устига ғазабланиб, ҳалок бўлишидан ўзини эмин биладими?› дедим›, дедим. Шунда Набий ﷺ жилмайдилар. Мен: ‹Ҳафсага: ‹Расулуллоҳ ﷺга жавоб қайтарма ва у зотдан бирор нарса сўрама, нимани истасанг мендан сўра. Шеригингнинг сендан кўра гўзалроқ ва Расулуллоҳ ﷺга севимлироқ экани сени алдаб қўймасин›, дедим›, дедим. Шунда у зот яна жилмайдилар. Мен: ‹Эй Расулуллоҳ, (олдингизда) бемалол ўтирсам бўладими?› дедим. У зот: ‹Ҳа›, дедилар. Мен бошимни кўтардим, уйда учта ошланган теридан бошқа нарсани кўрмадим. Мен: ‹Эй Расулуллоҳ, Аллоҳга умматингизга (ризқни) кенг қилиши учун дуо қилинг, зеро У форс ва румликларга кенг қилиб берган, ҳолбуки улар Унга ибодат қилмайдилар›, дедим. У зот қаддини ростлаб ўтириб: ‹Шубҳадамисан, эй Ибн Хаттоб? Улар ўзларининг покларини (лаззатларини) шу дунё ҳаётида тезда берилган қавмдир›, дедилар». У зот аёлларининг олдига бир ой кирмасликка қасам ичган эдилар. Аллоҳ бу ҳақда у зотни итоб қилди ва унга қасамнинг каффоратини жорий қилди. Зуҳрий айтди: Менга Урва, Оиша (розияллоҳу анҳо)дан хабар бериб айтди: «Йигирма тоққиз кун ўтгач, Набий ﷺ ҳузуримга кирдилар ва мендан бошладилар. У зот: ‹Эй Оиша, мен сенга бир нарсани айтаман, отанг ва онангдан маслаҳат сўрамагунингча шошилма›, дедилар». У деди: «Сўнг у зот мана бу оятни ўқидилар: {Эй Набий, аёлларингга айт...} оятини (Аҳзоб 28). Аллоҳ ҳақи, у зот ота-онам мени у зотдан ажралишга буюрмаслигини билардилар. Мен: ‹Шу ҳақда ота-онамдан маслаҳат сўрайманми? Албатта мен Аллоҳни, Расулини ва охират диёрини истайман›, дедим». Маъмар деди: Менга Айюб хабар бердики, Оиша у зотга: «Эй Расулуллоҳ, аёлларингизга мен сизни танлаганимни айтманг», деди. Шунда Набий ﷺ: «Албатта Алллоҳ мени (ҳақни) етказувчи қилиб юборди, машаққатга солувчи қилиб юбормади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир, у Ибн Аббосдан бир неча тариқ билан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُحِبُّ الْحَلْوَاءَ وَالْعَسَلَ ‏.‏ فَذَكَرَ بَعْضَ هَذَا الْخَبَرِ ‏.‏ وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَشْتَدُّ عَلَيْهِ أَنْ تُوجَدَ مِنْهُ الرِّيحُ ‏.‏ وَفِي الْحَدِيثِ قَالَتْ سَوْدَةُ بَلْ أَكَلْتَ مَغَافِيرَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ بَلْ شَرِبْتُ عَسَلاً سَقَتْنِي حَفْصَةُ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ جَرَسَتْ نَحْلُهُ الْعُرْفُطَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ الْمَغَافِيرُ مُقْلَةٌ وَهِيَ صَمْغَةٌ ‏.‏ وَجَرَسَتْ رَعَتْ ‏.‏ وَالْعُرْفُطُ نَبْتٌ مِنْ نَبْتِ النَّحْلِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) shunday dedi: «Rasululloh ﷺ shirinlik va asalni yaxshi koʻrar edilar.» Soʻng (rovi) bu xabarning bir qismini zikr qildi. Nabiy ﷺ oʻzlaridan (yoqimsiz) hid topilishini ogʻir olar edilar. Bu hadisda (kelishicha) Savda: «Yoʻq, siz magʻofir yedingiz», dedi. U zot: «Yoʻq, men asal ichdim, uni menga Hafsa ichirdi», dedilar. Men: «Uning asalarisi urfut (oʻsimligi)dan toʻplagan ekan», dedim. Abu Dovud dedi: «Magʻofir — bir yelimdir. Jarasat — yedi (degani). Urfut esa asalari oʻtlaydigan oʻsimliklardan biridir.»Оиша (розияллоҳу анҳо) шундай деди: «Расулуллоҳ ﷺ ширинлик ва асални яхши кўрар эдилар.» Сўнг (рови) бу хабарнинг бир қисмини зикр қилди. Набий ﷺ ўзларидан (ёқимсиз) ҳид топилишини оғир олар эдилар. Бу ҳадисда (келишича) Савда: «Йўқ, сиз мағофир едингиз», деди. У зот: «Йўқ, мен асал ичдим, уни менга Ҳафса ичирди», дедилар. Мен: «Унинг асалариси урфут (ўсимлиги)дан тўплаган экан», дедим. Абу Довуд деди: «Мағофир — бир елимдир. Жарасат — еди (дегани). Урфут эса асалари ўтлайдиган ўсимликлардан биридир.»

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ حَفْصَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ، أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا سَكَتَ الْمُؤَذِّنُ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ خَفِيفَتَيْنِ ‏.‏

Hafsa (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ muazzin jim boʻlgach, ikki rakat yengil namoz oʻqir edilar.Ҳафса (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ муаззин жим бўлгач, икки ракат енгил намоз ўқир эдилар.

وَعَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ قَالَ: أَرْسَلَ إِلَيَّ أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ مَقْتَلَ أَهْلِ الْيَمَامَةِ. فَإِذَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ عِنْدَهُ. قَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّ عُمَرَ أَتَانِي فَقَالَ إِنَّ الْقَتْلَ قَدِ اسْتَحَرَّ يَوْمَ الْيَمَامَةِ بِقُرَّاءِ الْقُرْآنِ وَإِنِّي أَخْشَى أَنِ اسْتَحَرَّ الْقَتْلُ بِالْقُرَّاءِ بِالْمَوَاطِنِ فَيَذْهَبُ كَثِيرٌ مِنَ الْقُرْآنِ وَإِنِّي أَرَى أَنْ تَأْمُرَ بِجَمْعِ الْقُرْآنِ قُلْتُ لِعُمَرَ كَيْفَ تَفْعَلُ شَيْئًا لَمْ يَفْعَلْهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ؟ فَقَالَ عُمَرُ هَذَا وَاللَّهِ خَيْرٌ فَلم يزل عمر يراجعني فِيهِ حَتَّى شرح الله صَدْرِي لذَلِك وَرَأَيْت الَّذِي رَأَى عُمَرُ قَالَ زَيْدٌ قَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّكَ رَجُلٌ شَابٌّ عَاقِلٌ لَا نَتَّهِمُكَ وَقَدْ كُنْتَ تَكْتُبُ الْوَحْيَ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَتَتَبَّعِ الْقُرْآنَ فَاجْمَعْهُ فَوَاللَّهِ لَوْ كَلَّفُونِي نَقْلَ جَبَلٍ مِنَ الْجِبَالِ مَا كَانَ أَثْقَلَ عَلَيَّ مِمَّا أَمَرَنِي بِهِ مِنْ جمع الْقُرْآن قَالَ: قلت كَيفَ تَفْعَلُونَ شَيْئا لم يَفْعَله النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ. قَالَ هُوَ وَاللَّهِ خير فَلم أزل أراجعه حَتَّى شرح الله صَدْرِي للَّذي شرح الله لَهُ صدر أبي بكر وَعمر. فَقُمْت فَتَتَبَّعْتُ الْقُرْآنَ أَجْمَعُهُ مِنَ الْعُسُبِ وَاللِّخَافِ وَصُدُورِ الرِّجَال حَتَّى وجدت من سُورَة التَّوْبَة آيَتَيْنِ مَعَ أَبِي خُزَيْمَةَ الْأَنْصَارِيِّ لَمْ أَجِدْهَا مَعَ أَحَدٍ غَيْرِهِ (لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ) حَتَّى خَاتِمَةِ بَرَاءَةَ. فَكَانَتِ الصُّحُفُ عِنْدَ أَبِي بَكْرٍ حَتَّى تَوَفَّاهُ اللَّهُ ثُمَّ عِنْدَ عُمَرَ حَيَاته ثمَّ عِنْد حَفْصَة. رَوَاهُ البُخَارِيّ

(Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu) aytdi:) Yamoma ahli (jangda) oʻ ldirilgach, Abu Bakr menga (odam) yubordi — birdan Umar ibnul-Xattob uning huzurida (turgan) edi. Abu Bakr (roziyallohu anhu): «Umar mening oldimga kelib: ‹Yamoma kuni qatl (oʻ lim) Qurʼon qorilarini qattiq qamrab oldi (koʻ p qori shahid boʻ ldi); men — (boshqa) joylarda (ham) qatl qorilarni qamrab olib, Qurʼonning koʻ pi (yodlovchilari bilan birga) ketishidan (yoʻqolishidan) qoʻ rqaman; men — sen Qurʼonni jamlashni buyurishingni (toʻ gʻ ri deb) koʻ raman› dedi. Men Umarga: ‹Rasululloh ﷺ qilmagan ishni qanday qilaman?› dedim. Umar: ‹Allohga qasamki, bu — yaxshilik(dir)› dedi. Umar menga — Alloh shu (ish) uchun koʻ ksimni ochguncha (koʻ nglimni moyil qilguncha) — qayta-qayta murojaat qilaverdi; men ham bu (haqda) Umar koʻ rgan (fikr)ni koʻ rdim (qabul qildim)», dedi. Zayd aytdi: Abu Bakr (menga): «Sen — yosh, aqlli yigit(san); biz seni (yolgʻonda) ayblamaymiz; sen Rasululloh ﷺ uchun vahyni yozar eding; bas, Qurʼonni izlab, uni jamla», dedi. Allohga qasamki, agar ular menga togʻ lardan bir togʻ ni koʻ chirishni topshirganlarida ham, u menga — Qurʼonni jamlashni buyurganlaridan koʻ ra — ogʻ irroq boʻ lmas edi. Men: «Rasululloh ﷺ qilmagan ishni qanday qilasizlar?» dedim. U: «Allohga qasamki, u — yaxshilik(dir)» dedi. Abu Bakr menga — Alloh Abu Bakr va Umarning (roziyallohu anhumo) koʻ ksini ochgandek mening koʻ ksimi ochguncha — qayta-qayta murojaat qilaverdi. Shunda men Qurʼonni — uni xurmo shoxlari (poyalari), yupqa (oq) toshlar va kishilarning koʻ kslari (yodi)dan jamlab — izlay boshladim, to Tavba surasining oxirini Abu Xuzayma al-Ansoriy bilan (uning yodida) topdim — uni undan boshqa hech kimda topmadim: ‹Albatta sizlarga oʻ zlaringizdan bir Rasul keldiki, sizning mashaqqatga tushishingiz unga ogʻ irdir...› (Tavba surasi, 128) — Baroaning (Tavbaning) oxirigacha. Mana shu sahifalar (suhuf) Abu Bakrning huzurida — Alloh uni vafot etdirguncha — boʻ ldi, soʻng Umarning huzurida — uning hayotida — boʻ ldi, soʻng Umarning qizi Hafsa (roziyallohu anho)ning huzurida boʻ ldi.(Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу) айтди:) Ямома аҳли (жангда) ў лдирилгач, Абу Бакр менга (одам) юборди — бирдан Умар ибнул-Хаттоб унинг ҳузурида (турган) эди. Абу Бакр (розияллоҳу анҳу): «Умар менинг олдимга келиб: ‹Ямома куни қатл (ў лим) Қуръон қориларини қаттиқ қамраб олди (кў п қори шаҳид бў лди); мен — (бошқа) жойларда (ҳам) қатл қориларни қамраб олиб, Қуръоннинг кў пи (ёдловчилари билан бирга) кетишидан (йўқолишидан) қў рқаман; мен — сен Қуръонни жамлашни буюришингни (тў ғ ри деб) кў раман› деди. Мен Умарга: ‹Расулуллоҳ ﷺ қилмаган ишни қандай қиламан?› дедим. Умар: ‹Аллоҳга қасамки, бу — яхшилик(дир)› деди. Умар менга — Аллоҳ шу (иш) учун кў ксимни очгунча (кў нглимни мойил қилгунча) — қайта-қайта мурожаат қилаверди; мен ҳам бу (ҳақда) Умар кў рган (фикр)ни кў рдим (қабул қилдим)», деди. Зайд айтди: Абу Бакр (менга): «Сен — ёш, ақлли йигит(сан); биз сени (ёлғонда) айбламаймиз; сен Расулуллоҳ ﷺ учун ваҳйни ёзар эдинг; бас, Қуръонни излаб, уни жамла», деди. Аллоҳга қасамки, агар улар менга тоғ лардан бир тоғ ни кў чиришни топширганларида ҳам, у менга — Қуръонни жамлашни буюрганларидан кў ра — оғ ирроқ бў лмас эди. Мен: «Расулуллоҳ ﷺ қилмаган ишни қандай қиласизлар?» дедим. У: «Аллоҳга қасамки, у — яхшилик(дир)» деди. Абу Бакр менга — Аллоҳ Абу Бакр ва Умарнинг (розияллоҳу анҳумо) кў ксини очгандек менинг кў ксими очгунча — қайта-қайта мурожаат қилаверди. Шунда мен Қуръонни — уни хурмо шохлари (поялари), юпқа (оқ) тошлар ва кишиларнинг кў кслари (ёди)дан жамлаб — излай бошладим, то Тавба сурасининг охирини Абу Хузайма ал-Ансорий билан (унинг ёдида) топдим — уни ундан бошқа ҳеч кимда топмадим: ‹Албатта сизларга ў зларингиздан бир Расул келдики, сизнинг машаққатга тушишингиз унга оғ ирдир...› (Тавба сураси, 128) — Бароанинг (Тавбанинг) охиригача. Мана шу саҳифалар (суҳуф) Абу Бакрнинг ҳузурида — Аллоҳ уни вафот этдиргунча — бў лди, сўнг Умарнинг ҳузурида — унинг ҳаётида — бў лди, сўнг Умарнинг қизи Ҳафса (розияллоҳу анҳо)нинг ҳузурида бў лди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ دَخَلَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ نَغْسِلُ ابْنَتَهُ فَقَالَ ‏"‏ اغْسِلْنَهَا ثَلاَثًا أَوْ خَمْسًا أَوْ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ بِمَاءٍ وَسِدْرٍ، وَاجْعَلْنَ فِي الآخِرَةِ كَافُورًا، فَإِذَا فَرَغْتُنَّ فَآذِنَّنِي ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا فَرَغْنَا آذَنَّاهُ، فَأَلْقَى إِلَيْنَا حِقْوَهُ فَقَالَ ‏"‏ أَشْعِرْنَهَا إِيَّاهُ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَيُّوبُ وَحَدَّثَتْنِي حَفْصَةُ بِمِثْلِ حَدِيثِ مُحَمَّدٍ وَكَانَ فِي حَدِيثِ حَفْصَةَ ‏"‏ اغْسِلْنَهَا وِتْرًا ‏"‏‏.‏ وَكَانَ فِيهِ ‏:‏ ‏"‏ ثَلاَثًا أَوْ خَمْسًا أَوْ سَبْعًا ‏"‏‏.‏ وَكَانَ فِيهِ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ ابْدَأْنَ بِمَيَامِنِهَا وَمَوَاضِعِ الْوُضُوءِ مِنْهَا ‏"‏‏.‏ وَكَانَ فِيهِ أَنَّ أُمَّ عَطِيَّةَ قَالَتْ وَمَشَطْنَاهَا ثَلاَثَةَ قُرُونٍ‏.‏

Ummu Atiyya (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bizning oldimizga keldilar — biz u zotning (vafot etgan) qizini yuvinayotgan edik — va: «Uni suv va sidr bilan uch, besh yoki undan koʻproq marta yuvinglar va oxirida unga kofur seping; tugatganingizda, menga xabar beringlar», — dedilar. Biz tugatgach, u zotga xabar berdik va u zot izorlarini bizga berib, uni unga kafanlashni aytdi. Ayyub aytdiki, Hafsa unga — Muhammadning rivoyatiga oʻxshash — bir rivoyatni aytib berdi; unda mayyit toq (marta) yuvilishi va 3, 5 yoki 7 (degan) raqamlar zikr qilindi. Yana — oʻng tomondan va tahoratda yuviladigan aʼzolardan boshlash (kerak)ligi aytildi; Ummu Atiyya yana: «Biz uning sochini tarab, uch oʻrim qildik», — degani (aytildi).Умму Атийя (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бизнинг олдимизга келдилар — биз у зотнинг (вафот этган) қизини ювинаётган эдик — ва: «Уни сув ва сидр билан уч, беш ёки ундан кўпроқ марта ювинглар ва охирида унга кофур сепинг; тугатганингизда, менга хабар беринглар», — дедилар. Биз тугатгач, у зотга хабар бердик ва у зот изорларини бизга бериб, уни унга кафанлашни айтди. Айюб айтдики, Ҳафса унга — Муҳаммаднинг ривоятига ўхшаш — бир ривоятни айтиб берди; унда маййит тоқ (марта) ювилиши ва 3, 5 ёки 7 (деган) рақамлар зикр қилинди. Яна — ўнг томондан ва таҳоратда ювиладиган аъзолардан бошлаш (керак)лиги айтилди; Умму Атийя яна: «Биз унинг сочини тараб, уч ўрим қилдик», — дегани (айтилди).

حَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ يُونُسَ الْحَنَفِيُّ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ، عَنْ سِمَاكٍ أَبِي زُمَيْلٍ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ، حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، قَالَ لَمَّا اعْتَزَلَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نِسَاءَهُ - قَالَ - دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ فَإِذَا النَّاسُ يَنْكُتُونَ بِالْحَصَى وَيَقُولُونَ طَلَّقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نِسَاءَهُ وَذَلِكَ قَبْلَ أَنْ يُؤْمَرْنَ بِالْحِجَابِ فَقَالَ عُمَرُ فَقُلْتُ لأَعْلَمَنَّ ذَلِكَ الْيَوْمَ قَالَ فَدَخَلْتُ عَلَى عَائِشَةَ فَقُلْتُ يَا بِنْتَ أَبِي بَكْرٍ أَقَدْ بَلَغَ مِنْ شَأْنِكِ أَنْ تُؤْذِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ مَا لِي وَمَا لَكَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ عَلَيْكَ بِعَيْبَتِكَ ‏.‏ قَالَ فَدَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ بِنْتِ عُمَرَ فَقُلْتُ لَهَا يَا حَفْصَةُ أَقَدْ بَلَغَ مِنْ شَأْنِكِ أَنْ تُؤْذِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لاَ يُحِبُّكِ ‏.‏ وَلَوْلاَ أَنَا لَطَلَّقَكِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَبَكَتْ أَشَدَّ الْبُكَاءِ فَقُلْتُ لَهَا أَيْنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ هُوَ فِي خِزَانَتِهِ فِي الْمَشْرُبَةِ ‏.‏ فَدَخَلْتُ فَإِذَا أَنَا بِرَبَاحٍ غُلاَمِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَاعِدًا عَلَى أُسْكُفَّةِ الْمَشْرُبَةِ مُدَلٍّ رِجْلَيْهِ عَلَى نَقِيرٍ مِنْ خَشَبٍ وَهُوَ جِذْعٌ يَرْقَى عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَيَنْحَدِرُ فَنَادَيْتُ يَا رَبَاحُ اسْتَأْذِنْ لِي عِنْدَكَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَنَظَرَ رَبَاحٌ إِلَى الْغُرْفَةِ ثُمَّ نَظَرَ إِلَىَّ فَلَمْ يَقُلْ شَيْئًا ثُمَّ قُلْتُ يَا رَبَاحُ اسْتَأْذِنْ لِي عِنْدَكَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَنَظَرَ رَبَاحٌ إِلَى الْغُرْفَةِ ثُمَّ نَظَرَ إِلَىَّ فَلَمْ يَقُلْ شَيْئًا ثُمَّ رَفَعْتُ صَوْتِي فَقُلْتُ يَا رَبَاحُ اسْتَأْذِنْ لِي عِنْدَكَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِنِّي أَظُنُّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ظَنَّ أَنِّي جِئْتُ مِنْ أَجْلِ حَفْصَةَ وَاللَّهِ لَئِنْ أَمَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِضَرْبِ عُنُقِهَا لأَضْرِبَنَّ عُنُقَهَا ‏.‏ وَرَفَعْتُ صَوْتِي فَأَوْمَأَ إِلَىَّ أَنِ ارْقَهْ فَدَخَلْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ مُضْطَجِعٌ عَلَى حَصِيرٍ فَجَلَسْتُ فَأَدْنَى عَلَيْهِ إِزَارَهُ وَلَيْسَ عَلَيْهِ غَيْرُهُ وَإِذَا الْحَصِيرُ قَدْ أَثَّرَ فِي جَنْبِهِ فَنَظَرْتُ بِبَصَرِي فِي خِزَانَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا أَنَا بِقَبْضَةٍ مِنْ شَعِيرٍ نَحْوِ الصَّاعِ وَمِثْلِهَا قَرَظًا فِي نَاحِيَةِ الْغُرْفَةِ وَإِذَا أَفِيقٌ مُعَلَّقٌ - قَالَ - فَابْتَدَرَتْ عَيْنَاىَ قَالَ ‏"‏ مَا يُبْكِيكَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ وَمَا لِي لاَ أَبْكِي وَهَذَا الْحَصِيرُ قَدْ أَثَّرَ فِي جَنْبِكَ وَهَذِهِ خِزَانَتُكَ لاَ أَرَى فِيهَا إِلاَّ مَا أَرَى وَذَاكَ قَيْصَرُ وَكِسْرَى فِي الثِّمَارِ وَالأَنْهَارِ وَأَنْتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَصَفْوَتُهُ وَهَذِهِ خِزَانَتُكَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ أَلاَ تَرْضَى أَنْ تَكُونَ لَنَا الآخِرَةُ وَلَهُمُ الدُّنْيَا ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ بَلَى - قَالَ - وَدَخَلْتُ عَلَيْهِ حِينَ دَخَلْتُ وَأَنَا أَرَى فِي وَجْهِهِ الْغَضَبَ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا يَشُقُّ عَلَيْكَ مِنْ شَأْنِ النِّسَاءِ فَإِنْ كُنْتَ طَلَّقْتَهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مَعَكَ وَمَلاَئِكَتَهُ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ وَأَنَا وَأَبُو بَكْرٍ وَالْمُؤْمِنُونَ مَعَكَ وَقَلَّمَا تَكَلَّمْتُ وَأَحْمَدُ اللَّهَ بِكَلاَمٍ إِلاَّ رَجَوْتُ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ يُصَدِّقُ قَوْلِي الَّذِي أَقُولُ وَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ آيَةُ التَّخْيِيرِ ‏{‏ عَسَى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْوَاجًا خَيْرًا مِنْكُنَّ‏}‏ ‏{‏ وَإِنْ تَظَاهَرَا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاَهُ وَجِبْرِيلُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَلاَئِكَةُ بَعْدَ ذَلِكَ ظَهِيرٌ‏}‏ وَكَانَتْ عَائِشَةُ بِنْتُ أَبِي بَكْرٍ وَحَفْصَةُ تَظَاهَرَانِ عَلَى سَائِرِ نِسَاءِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَطَلَّقْتَهُنَّ قَالَ ‏"‏ لاَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ وَالْمُسْلِمُونَ يَنْكُتُونَ بِالْحَصَى يَقُولُونَ طَلَّقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نِسَاءَهُ أَفَأَنْزِلُ فَأُخْبِرَهُمْ أَنَّكَ لَمْ تُطَلِّقْهُنَّ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ إِنْ شِئْتَ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمْ أَزَلْ أُحَدِّثُهُ حَتَّى تَحَسَّرَ الْغَضَبُ عَنْ وَجْهِهِ وَحَتَّى كَشَرَ فَضَحِكَ وَكَانَ مِنْ أَحْسَنِ النَّاسِ ثَغْرًا ثُمَّ نَزَلَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَنَزَلْتُ فَنَزَلْتُ أَتَشَبَّثُ بِالْجِذْعِ وَنَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَأَنَّمَا يَمْشِي عَلَى الأَرْضِ مَا يَمَسُّهُ بِيَدِهِ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّمَا كُنْتَ فِي الْغُرْفَةِ تِسْعَةً وَعِشْرِينَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّ الشَّهْرَ يَكُونُ تِسْعًا وَعِشْرِينَ ‏"‏ ‏.‏ فقُمْتُ عَلَى بَابِ الْمَسْجِدِ فَنَادَيْتُ بِأَعْلَى صَوْتِي لَمْ يُطَلِّقْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نِسَاءَهُ ‏.‏ وَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏{‏ وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ‏}‏ فَكُنْتُ أَنَا اسْتَنْبَطْتُ ذَلِكَ الأَمْرَ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ آيَةَ التَّخْيِيرِ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Nabiysi ﷺ xotinlaridan ajralib turganlarida, men masjidga kirdim, shu payt odamlar mayda toshlar bilan (yerni) chizishar va: «Rasululloh ﷺ xotinlarini taloq qildilar», deyishar edi. Bu (xotinlar) hijobga buyurilishidan oldin (boʻlgan) edi. Umar: «Men: ‹Buni bugun albatta bilib olaman›, dedim», dedi. (Umar) dedi: Soʻng men Oishaning oldiga kirib: «Ey Abu Bakrning qizi, ishing Rasululloh ﷺ ni ozorlash darajasiga yetdimi?!» dedim. Shunda u: «Senga nima, menga nima, ey Xattobning oʻgʻli?! Sen oʻz ishingga qara!» dedi. (Umar) dedi: Soʻng men Hafsa binti Umarning oldiga kirib, unga: «Ey Hafsa, ishing Rasululloh ﷺ ni ozorlash darajasiga yetdimi?! Allohga qasamki, sen yaxshi bilasanki, Rasululloh ﷺ seni sevmaydilar. Agar men (otang) boʻlmaganimda, Rasululloh ﷺ seni taloq qilar edilar», dedim. Shunda u qattiq yigʻladi. Men unga: «Rasululloh ﷺ qayerdalar?» dedim. U: «U zot ombor xonalarida (yuqori xonada)dirlar», dedi. Men kirdim, shu payt Rasululloh ﷺ ning xizmatkori Raboh bilan yuqori xona ostonasida oʻtirgan, oyoqlarini Rasululloh ﷺ u bilan (xonaga) chiqib-tushadigan yogʻoch — xurmo tanasidan oʻyilgan zinaga osiltirib qoʻygan holda uchrashdim. Men: «Ey Raboh, oʻzingnikida (huzuringda) men uchun Rasululloh ﷺ huzuriga (kirishga) ruxsat soʻra», deb chaqirdim. Raboh xonaga qaradi, soʻng menga qaradi, lekin hech narsa demadi. Soʻng men: «Ey Raboh, men uchun Rasululloh ﷺ huzuriga (kirishga) ruxsat soʻra», dedim. Raboh xonaga qaradi, soʻng menga qaradi, lekin hech narsa demadi. Soʻng men ovozimni koʻtarib: «Ey Raboh, men uchun Rasululloh ﷺ huzuriga (kirishga) ruxsat soʻra, chunki men Rasululloh ﷺ meni Hafsa sababli kelgan deb oʻylayotgan boʻlsalar kerak, deb gumon qilyapman. Allohga qasamki, agar Rasululloh ﷺ menga uning boʻynini chopishni buyursalar, albatta uning boʻynini chopaman», dedim. Men ovozimni koʻtardim, shunda u zot menga (yuqoriga) chiqishga ishora qildilar. Men Rasululloh ﷺ huzuriga kirdim, u zot boʻyrada yonboshlab yotgan edilar. Men oʻtirdim, u zot izorlarini oʻzlariga tortib oldilar — ustlarida undan boshqa (kiyim) yoʻq edi — boʻyra esa u zotning yonboshlarida iz qoldirgan edi. Men koʻzim bilan Rasululloh ﷺ ning omboriga (razm solib) qaradim, shu payt bir hovuch — bir soʼ chamasi arpa va xonaning bir burchagida shuncha (oshlangan) salla (qaraz), osilib turgan oshlanmagan teri (bilan) uchrashdim. (Umar) dedi: Shunda koʻzlarimdan (yosh) toʻkila boshladi. U zot: «Seni nima yigʻlatyapti, ey Xattobning oʻgʻli?» dedilar. Men: «Yo Allohning Nabiysi, nega yigʻlamay, mana shu boʻyra yonboshingizda iz qoldirgan, mana bu omboringizda esa men koʻrayotgandan boshqa narsani koʻrmayapman. Ana Qaysar bilan Kisro mevalar va daryolar ichida (yashayotir), siz esa Rasululloh ﷺ va Uning saralangan (bandasi)siz, mana shu sizning omboringiz!» dedim. Shunda u zot: «Ey Xattobning oʻgʻli, oxirat bizniki, dunyo esa ularniki boʻlishiga rozi boʻlmaysanmi?!» dedilar. Men: «Ha (roziman)», dedim. (Umar) dedi: Men kirganimda, u zotning yuzlarida gʻazabni koʻrayotgan edim, shu sababli men: «Yo Rasululloh, xotinlar ishidan sizga nima ogʻir tushyapti? Agar siz ularni taloq qilgan boʻlsangiz, albatta Alloh siz bilan, Uning farishtalari, Jibril, Mikoil, men, Abu Bakr va moʻminlar siz bilandir», dedim. Men kamdan-kam (hollarda) bir soʻz gapirsam — Allohga hamd boʻlsin — Alloh men aytgan soʻzimni tasdiqlashini umid qilardim. Shunda ushbu oyat — ixtiyor (taxyir) oyati nozil boʻldi: {Agar (Nabiy) sizlarni taloq qilsa, Robbisi unga sizlardan yaxshiroq xotinlarni... badaliga berishi (mumkin)} (Tahrim 5). {Agar (ikkovingiz) unga qarshi til biriktirsangiz, bas, albatta Allohning Oʻzi uning Mavlosi, Jibril, solih moʻminlar va undan keyin farishtalar (unga) yordamchidir} (Tahrim 4). Oisha binti Abu Bakr va Hafsa Nabiy ﷺ ning boshqa xotinlariga qarshi til biriktirgan edilar. Men: «Yo Rasululloh, siz ularni taloq qildingizmi?» dedim. U zot: «Yoʻq», dedilar. Men: «Yo Rasululloh, men masjidga kirdim, musulmonlar mayda toshlar bilan (yerni) chizib: ‹Rasululloh ﷺ xotinlarini taloq qildilar›, deyishyapti. (Eshikdan) tushib, ularga siz ularni taloq qilmaganingizni xabar beraymi?» dedim. U zot: «Ha, agar xohlasang», dedilar. Men u zotning yuzlaridan gʻazab koʻtarilguncha va u zot tishlarini koʻrsatib kulguncha u zot bilan gaplashaverdim. U zot odamlarning eng goʻzal tishlisi edilar. Soʻng Allohning Nabiysi ﷺ (xonadan) tushdilar, men ham tushdim. Men (xurmo) tanasiga osilib tushdim, Rasululloh ﷺ esa goʻyo yer ustida yurayotgandek, qoʻllari bilan unga (tayanmasdan) tegmasdan tushdilar. Men: «Yo Rasululloh, siz xonada yigirma toʻqqiz (kun) boʻldingiz-ku?!» dedim. U zot: «Albatta oy yigirma toʻqqiz (kun) ham boʻladi», dedilar. Soʻng men masjid eshigi oldida turib, ovozimning boricha: «Rasululloh ﷺ xotinlarini taloq qilmadilar», deb nido qildim. Va ushbu oyat nozil boʻldi: {Qachon ularga tinchlik yoki xavf-xatardan bir ish (xabar) kelsa, uni yoyadilar. Agar uni Rasulga va ulardan boʻlgan ish egalariga (boshliqlariga) qaytarganlarida edi, ulardan uni surishtirib (mohiyatini anglab) oladiganlar uni bilgan boʻlar edilar} (Niso 83). Bas, oʻsha ishni surishtirib (anglab) olgan men edim, va Alloh azza va jalla ixtiyor (taxyir) oyatini nozil qildi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Набийси ﷺ хотинларидан ажралиб турганларида, мен масжидга кирдим, шу пайт одамлар майда тошлар билан (ерни) чизишар ва: «Расулуллоҳ ﷺ хотинларини талоқ қилдилар», дейишар эди. Бу (хотинлар) ҳижобга буюрилишидан олдин (бўлган) эди. Умар: «Мен: ‹Буни бугун албатта билиб оламан›, дедим», деди. (Умар) деди: Сўнг мен Оишанинг олдига кириб: «Эй Абу Бакрнинг қизи, ишинг Расулуллоҳ ﷺ ни озорлаш даражасига етдими?!» дедим. Шунда у: «Сенга нима, менга нима, эй Хаттобнинг ўғли?! Сен ўз ишингга қара!» деди. (Умар) деди: Сўнг мен Ҳафса бинти Умарнинг олдига кириб, унга: «Эй Ҳафса, ишинг Расулуллоҳ ﷺ ни озорлаш даражасига етдими?! Аллоҳга қасамки, сен яхши биласанки, Расулуллоҳ ﷺ сени севмайдилар. Агар мен (отанг) бўлмаганимда, Расулуллоҳ ﷺ сени талоқ қилар эдилар», дедим. Шунда у қаттиқ йиғлади. Мен унга: «Расулуллоҳ ﷺ қаердалар?» дедим. У: «У зот омбор хоналарида (юқори хонада)дирлар», деди. Мен кирдим, шу пайт Расулуллоҳ ﷺ нинг хизматкори Рабоҳ билан юқори хона остонасида ўтирган, оёқларини Расулуллоҳ ﷺ у билан (хонага) чиқиб-тушадиган ёғоч — хурмо танасидан ўйилган зинага осилтириб қўйган ҳолда учрашдим. Мен: «Эй Рабоҳ, ўзингникида (ҳузурингда) мен учун Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига (киришга) рухсат сўра», деб чақирдим. Рабоҳ хонага қаради, сўнг менга қаради, лекин ҳеч нарса демади. Сўнг мен: «Эй Рабоҳ, мен учун Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига (киришга) рухсат сўра», дедим. Рабоҳ хонага қаради, сўнг менга қаради, лекин ҳеч нарса демади. Сўнг мен овозимни кўтариб: «Эй Рабоҳ, мен учун Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига (киришга) рухсат сўра, чунки мен Расулуллоҳ ﷺ мени Ҳафса сабабли келган деб ўйлаётган бўлсалар керак, деб гумон қиляпман. Аллоҳга қасамки, агар Расулуллоҳ ﷺ менга унинг бўйнини чопишни буюрсалар, албатта унинг бўйнини чопаман», дедим. Мен овозимни кўтардим, шунда у зот менга (юқорига) чиқишга ишора қилдилар. Мен Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига кирдим, у зот бўйрада ёнбошлаб ётган эдилар. Мен ўтирдим, у зот изорларини ўзларига тортиб олдилар — устларида ундан бошқа (кийим) йўқ эди — бўйра эса у зотнинг ёнбошларида из қолдирган эди. Мен кўзим билан Расулуллоҳ ﷺ нинг омборига (разм солиб) қарадим, шу пайт бир ҳовуч — бир сў чамаси арпа ва хонанинг бир бурчагида шунча (ошланган) салла (қараз), осилиб турган ошланмаган тери (билан) учрашдим. (Умар) деди: Шунда кўзларимдан (ёш) тўкила бошлади. У зот: «Сени нима йиғлатяпти, эй Хаттобнинг ўғли?» дедилар. Мен: «Ё Аллоҳнинг Набийси, нега йиғламай, мана шу бўйра ёнбошингизда из қолдирган, мана бу омборингизда эса мен кўраётгандан бошқа нарсани кўрмаяпман. Ана Қайсар билан Кисро мевалар ва дарёлар ичида (яшаётир), сиз эса Расулуллоҳ ﷺ ва Унинг сараланган (бандаси)сиз, мана шу сизнинг омборингиз!» дедим. Шунда у зот: «Эй Хаттобнинг ўғли, охират бизники, дунё эса уларники бўлишига рози бўлмайсанми?!» дедилар. Мен: «Ҳа (розиман)», дедим. (Умар) деди: Мен кирганимда, у зотнинг юзларида ғазабни кўраётган эдим, шу сабабли мен: «Ё Расулуллоҳ, хотинлар ишидан сизга нима оғир тушяпти? Агар сиз уларни талоқ қилган бўлсангиз, албатта Аллоҳ сиз билан, Унинг фаришталари, Жибрил, Микоил, мен, Абу Бакр ва мўминлар сиз биландир», дедим. Мен камдан-кам (ҳолларда) бир сўз гапирсам — Аллоҳга ҳамд бўлсин — Аллоҳ мен айтган сўзимни тасдиқлашини умид қилардим. Шунда ушбу оят — ихтиёр (тахйир) ояти нозил бўлди: {Агар (Набий) сизларни талоқ қилса, Роббиси унга сизлардан яхшироқ хотинларни... бадалига бериши (мумкин)} (Таҳрим 5). {Агар (икковингиз) унга қарши тил бириктирсангиз, бас, албатта Аллоҳнинг Ўзи унинг Мавлоси, Жибрил, солиҳ мўминлар ва ундан кейин фаришталар (унга) ёрдамчидир} (Таҳрим 4). Оиша бинти Абу Бакр ва Ҳафса Набий ﷺ нинг бошқа хотинларига қарши тил бириктирган эдилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, сиз уларни талоқ қилдингизми?» дедим. У зот: «Йўқ», дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, мен масжидга кирдим, мусулмонлар майда тошлар билан (ерни) чизиб: ‹Расулуллоҳ ﷺ хотинларини талоқ қилдилар›, дейишяпти. (Эшикдан) тушиб, уларга сиз уларни талоқ қилмаганингизни хабар берайми?» дедим. У зот: «Ҳа, агар хоҳласанг», дедилар. Мен у зотнинг юзларидан ғазаб кўтарилгунча ва у зот тишларини кўрсатиб кулгунча у зот билан гаплашавердим. У зот одамларнинг энг гўзал тишлиси эдилар. Сўнг Аллоҳнинг Набийси ﷺ (хонадан) тушдилар, мен ҳам тушдим. Мен (хурмо) танасига осилиб тушдим, Расулуллоҳ ﷺ эса гўё ер устида юраётгандек, қўллари билан унга (таянмасдан) тегмасдан тушдилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, сиз хонада йигирма тўққиз (кун) бўлдингиз-ку?!» дедим. У зот: «Албатта ой йигирма тўққиз (кун) ҳам бўлади», дедилар. Сўнг мен масжид эшиги олдида туриб, овозимнинг борича: «Расулуллоҳ ﷺ хотинларини талоқ қилмадилар», деб нидо қилдим. Ва ушбу оят нозил бўлди: {Қачон уларга тинчлик ёки хавф-хатардан бир иш (хабар) келса, уни ёядилар. Агар уни Расулга ва улардан бўлган иш эгаларига (бошлиқларига) қайтарганларида эди, улардан уни суриштириб (моҳиятини англаб) оладиганлар уни билган бўлар эдилар} (Нисо 83). Бас, ўша ишни суриштириб (англаб) олган мен эдим, ва Аллоҳ азза ва жалла ихтиёр (тахйир) оятини нозил қилди.

حَدَّثَنَاإِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا مَعْنٌ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ عَائِشَةُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ إِذَا قَامَ مَقَامَكَ لَمْ يُسْمِعِ النَّاسَ مِنَ الْبُكَاءِ فَأْمُرْ عُمَرَ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ ‏.‏ قَالَتْ فَقَالَ ‏"‏ مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ فَقُلْتُ لِحَفْصَةَ قُولِي لَهُ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ إِذَا قَامَ مَقَامَكَ لَمْ يُسْمِعِ النَّاسَ مِنَ الْبُكَاءِ فَأْمُرْ عُمَرَ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ فَفَعَلَتْ حَفْصَةُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّكُنَّ لأَنْتُنَّ صَوَاحِبُ يُوسُفَ مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ حَفْصَةُ لِعَائِشَةَ مَا كُنْتُ لأُصِيبَ مِنْكِ خَيْرًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي مُوسَى وَابْنِ عَبَّاسٍ وَسَالِمِ بْنِ عُبَيْدٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَمْعَةَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Abu Bakrga buyuringlar, odamlarga namoz oʻqib bersin», dedilar. Oisha: «Ey Rasululloh, Abu Bakr sizning oʻrningizga tursa, yigʻlaganidan odamlarga (ovozini) eshittira olmaydi, Umarga buyuring, odamlarga namoz oʻqib bersin», dedi. (Oisha) aytdi: U zot yana: «Abu Bakrga buyuringlar, odamlarga namoz oʻqib bersin», dedilar. Oisha aytdi: Men Hafsaga: «Unga ayt: Abu Bakr sizning oʻrningizga tursa, yigʻlaganidan odamlarga eshittira olmaydi, Umarga buyuring, odamlarga namoz oʻqib bersin, deb», dedim. Hafsa shunday qildi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Sizlar Yusufning soheibalari (atrofidagi ayollar) kabisizlar! Abu Bakrga buyuringlar, odamlarga namoz oʻqib bersin», dedilar. Shunda Hafsa Oishaga: «Men sendan hech yaxshilik koʻrmadim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu bobda Abdulloh ibn Masʼud, Abu Muso, Ibn Abbos, Solim ibn Ubayd va Abdulloh ibn Zamʼadan ham (rivoyat) bor.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Абу Бакрга буюринглар, одамларга намоз ўқиб берсин», дедилар. Оиша: «Эй Расулуллоҳ, Абу Бакр сизнинг ўрнингизга турса, йиғлаганидан одамларга (овозини) эшиттира олмайди, Умарга буюринг, одамларга намоз ўқиб берсин», деди. (Оиша) айтди: У зот яна: «Абу Бакрга буюринглар, одамларга намоз ўқиб берсин», дедилар. Оиша айтди: Мен Ҳафсага: «Унга айт: Абу Бакр сизнинг ўрнингизга турса, йиғлаганидан одамларга эшиттира олмайди, Умарга буюринг, одамларга намоз ўқиб берсин, деб», дедим. Ҳафса шундай қилди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлар Юсуфнинг соҳеибалари (атрофидаги аёллар) кабисизлар! Абу Бакрга буюринглар, одамларга намоз ўқиб берсин», дедилар. Шунда Ҳафса Оишага: «Мен сендан ҳеч яхшилик кўрмадим», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуд, Абу Мусо, Ибн Аббос, Солим ибн Убайд ва Абдуллоҳ ибн Замъадан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مَهْدِيٍّ الْمِصِّيصِيُّ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ سُلَيْمَانَ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، عَنِ الشِّفَاءِ بِنْتِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَتْ دَخَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا عِنْدَ حَفْصَةَ فَقَالَ لِي ‏"‏ أَلاَ تُعَلِّمِينَ هَذِهِ رُقْيَةَ النَّمْلَةِ كَمَا عَلَّمْتِيهَا الْكِتَابَةَ ‏"‏ ‏.‏

Abdullohning qizi Shifo (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, u: «Men Hafsaning oldida ekanimda, Rasululloh ﷺ huzurimga kirdilar va menga: ‹Unga yozishni oʻrgatganing kabi, namla (terining yarali kasalligi) afsunini ham oʻrgatmaysanmi?› dedilar», dedi.Абдуллоҳнинг қизи Шифо (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, у: «Мен Ҳафсанинг олдида эканимда, Расулуллоҳ ﷺ ҳузуримга кирдилар ва менга: ‹Унга ёзишни ўргатганинг каби, намла (терининг ярали касаллиги) афсунини ҳам ўргатмайсанми?› дедилар», деди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، قَالَ أَنْبَأَنَا ابْنُ الْقَاسِمِ، عَنْ مَالِكٍ، قَالَ حَدَّثَنِي نَافِعٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ حَفْصَةَ أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ، أَخْبَرَتْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا سَكَتَ الْمُؤَذِّنُ مِنَ الأَذَانِ لِصَلاَةِ الصُّبْحِ وَبَدَا الصُّبْحُ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ خَفِيفَتَيْنِ قَبْلَ أَنْ تُقَامَ الصَّلاَةُ ‏.‏

Hafsa (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ muazzin bomdod namozining azonidan jim boʻlib, tong yorishgach, namozga iqoma aytilishidan oldin ikki rakat yengil namoz oʻqir edilar.Ҳафса (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ муаззин бомдод намозининг азонидан жим бўлиб, тонг ёришгач, намозга иқома айтилишидан олдин икки ракат енгил намоз ўқир эдилар.

وَعَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ: أَنَّ حُذَيْفَةَ بْنَ الْيَمَانِ قَدِمَ عَلَى عُثْمَانَ وَكَانَ يُغَازِي أَهْلَ الشَّامِ فِي فَتْحِ أَرْمِينِيَّةَ وَأَذْرَبِيجَانَ مَعَ أَهْلِ الْعِرَاقِ فَأَفْزَعَ حُذَيْفَةَ اخْتِلَافُهُمْ فِي الْقِرَاءَةِ فَقَالَ حُذَيْفَةُ لِعُثْمَانَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَدْرِكْ هَذِهِ الْأُمَّةَ قَبْلَ أَنْ يَخْتَلِفُوا فِي الْكِتَابِ اخْتِلَافَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى فَأَرْسَلَ عُثْمَانُ إِلَى حَفْصَةَ أَنْ أَرْسِلِي إِلَيْنَا بِالصُّحُفِ نَنْسَخُهَا فِي الْمَصَاحِفِ ثُمَّ نَرُدُّهَا إِلَيْكِ فَأَرْسَلَتْ بِهَا حَفْصَةُ إِلَى عُثْمَانَ فَأَمَرَ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزبير وَسَعِيد بن الْعَاصِ وَعبد الرَّحْمَن بْنَ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ فَنَسَخُوهَا فِي الْمَصَاحِفِ وَقَالَ عُثْمَانُ لِلرَّهْطِ الْقُرَشِيِّينَ الثَّلَاثِ إِذَا اخْتَلَفْتُمْ فِي شَيْءٍ مِنَ الْقُرْآنِ فَاكْتُبُوهُ بِلِسَانِ قُرَيْشٍ فَإِنَّمَا نَزَلَ بِلِسَانِهِمْ فَفَعَلُوا حَتَّى إِذَا نَسَخُوا الصُّحُفَ فِي الْمَصَاحِفِ رَدَّ عُثْمَانُ الصُّحُفَ إِلَى حَفْصَةَ وَأَرْسَلَ إِلَى كُلِّ أُفُقٍ بِمُصْحَفٍ مِمَّا نَسَخُوا وَأَمَرَ بِمَا سِوَاهُ مِنَ الْقُرْآنِ فِي كُلِّ صَحِيفَةٍ أَوْ مُصْحَفٍ أَنْ يُحْرَقَ قَالَ ابْن شهَاب وَأَخْبرنِي خَارِجَة بن زيد بن ثَابت سَمِعَ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ قَالَ فَقَدْتُ آيَةً مِنَ الْأَحْزَابِ حِينَ نَسَخْنَا الْمُصْحَفَ قَدْ كُنْتُ أَسْمَعُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقْرَأُ بِهَا فَالْتَمَسْنَاهَا فَوَجَدْنَاهَا مَعَ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ الْأَنْصَارِيِّ (مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا الله عَلَيْهِ) فَأَلْحَقْنَاهَا فِي سُورَتِهَا فِي الْمُصْحَفِ. رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Huzayfa ibnul-Yamon Usmonning oldigʻa keldi — u (Huzayfa) Iroq ahli bilan (birga) Armaniya va Ozarbayjon fathida Shom ahliga qarshi jang qilayotgan edi. Huzayfani ularning qiroatda (oʻqishda) ixtilof qilishi (turlicha oʻqishi) qoʻ rqitdi (tashvishga soldi). Huzayfa Usmonga: «Ey amir al-muʼminin, bu ummatni — ular Kitobda yahudiy va nasorolardek ixtilof qilishidan oldin — (qutqarib) yetib ol», dedi. Shunda Usmon Hafsaga: «Sahifalarni bizga yubor — biz ularni mushaflarga koʻ chiramiz, soʻng senga qaytaramiz», deb (odam) yubordi. Hafsa ularni Usmonga yubordi. U Zayd ibn Sobit, Abdulloh ibn Zubayr, Saʼid ibnul-Os va Abdurrahmon ibnul-Horis ibn Hishomga — ularni mushaflarga koʻ chirishni — buyurdi. Usmon u uch qurayshlik kishiga: «Agar sizlar va Zayd ibn Sobit Qurʼonning biror (narsasida) ixtilof qilsangiz, uni Quraysh tilida yozinglar — chunki u ularning tilida nozil boʻ lgan», dedi; ular shunday qildi. Sahifalarni mushaflarga koʻ chirib boʻ lgach, Usmon sahifalarni Hafsaga qaytardi va har bir ufqqa (oʻ lka)ga — koʻ chirilgan (mushaf)lardan bir mushaf yubordi, hamda undan boshqa — har bir sahifa yoki mushafdagi Qurʼon(ning oʻ zga nusxalari)ni — yoqib (yoʻq qilib) tashlashni buyurdi.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Ҳузайфа ибнул-Ямон Усмоннинг олдиға келди — у (Ҳузайфа) Ироқ аҳли билан (бирга) Армания ва Озарбайжон фатҳида Шом аҳлига қарши жанг қилаётган эди. Ҳузайфани уларнинг қироатда (ўқишда) ихтилоф қилиши (турлича ўқиши) қў рқитди (ташвишга солди). Ҳузайфа Усмонга: «Эй амир ал-муъминин, бу умматни — улар Китобда яҳудий ва насоролардек ихтилоф қилишидан олдин — (қутқариб) етиб ол», деди. Шунда Усмон Ҳафсага: «Саҳифаларни бизга юбор — биз уларни мушафларга кў чирамиз, сўнг сенга қайтарамиз», деб (одам) юборди. Ҳафса уларни Усмонга юборди. У Зайд ибн Собит, Абдуллоҳ ибн Зубайр, Саъид ибнул-Ос ва Абдурраҳмон ибнул-Ҳорис ибн Ҳишомга — уларни мушафларга кў чиришни — буюрди. Усмон у уч қурайшлик кишига: «Агар сизлар ва Зайд ибн Собит Қуръоннинг бирор (нарсасида) ихтилоф қилсангиз, уни Қурайш тилида ёзинглар — чунки у уларнинг тилида нозил бў лган», деди; улар шундай қилди. Саҳифаларни мушафларга кў чириб бў лгач, Усмон саҳифаларни Ҳафсага қайтарди ва ҳар бир уфққа (ў лка)га — кў чирилган (мушаф)лардан бир мушаф юборди, ҳамда ундан бошқа — ҳар бир саҳифа ёки мушафдаги Қуръон(нинг ў зга нусхалари)ни — ёқиб (йўқ қилиб) ташлашни буюрди.

حَدَّثَنَا حَامِدُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ، قَالَتْ تُوُفِّيَتْ إِحْدَى بَنَاتِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَخَرَجَ، فَقَالَ ‏"‏ اغْسِلْنَهَا ثَلاَثًا أَوْ خَمْسًا أَوْ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ إِنْ رَأَيْتُنَّ بِمَاءٍ وَسِدْرٍ، وَاجْعَلْنَ فِي الآخِرَةِ كَافُورًا أَوْ شَيْئًا مِنْ كَافُورٍ، فَإِذَا فَرَغْتُنَّ فَآذِنَّنِي ‏"‏‏.‏ قَالَتْ فَلَمَّا فَرَغْنَا آذَنَّاهُ، فَأَلْقَى إِلَيْنَا حِقْوَهُ فَقَالَ ‏"‏ أَشْعِرْنَهَا إِيَّاهُ ‏"‏‏.‏ وَعَنْ أَيُّوبَ، عَنْ حَفْصَةَ، عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ ـ رضى الله عنهما ـ بِنَحْوِهِ وَقَالَتْ إِنَّهُ قَالَ ‏"‏ اغْسِلْنَهَا ثَلاَثًا أَوْ خَمْسًا أَوْ سَبْعًا أَوْ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ إِنْ رَأَيْتُنَّ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ حَفْصَةُ قَالَتْ أُمُّ عَطِيَّةَ ـ رضى الله عنها ـ وَجَعَلْنَا رَأْسَهَا ثَلاَثَةَ قُرُونٍ‏.‏

Muhammad (ibn Siyrin, Ummu Atiyyadan) rivoyat qiladi: Ummu Atiyya dedi: «Paygʻambar ﷺ ning qizlaridan biri vafot etdi va u zot (tashqariga) chiqib: ‹Uni suv va sidr bilan uch yoki besh marta — yoki zarur deb bilsangiz, undan koʻproq — yuvinglar; eng oxirida kofur (yoki ozgina kofur) qoʻying; tugatganingizda, menga xabar beringlar›, — dedilar». Ummu Atiyya qoʻshdi: «Biz tugatgach, u zotga xabar berdik va u zot izorlarini bizga berib: ‹Uni unga kafanlanglar›, — dedilar». Ummu Atiyya (boshqa rivoyatda) qoʻshdi: «Paygʻambar ﷺ: ‹Uni uch, besh yoki yetti marta — yoki zarur deb bilsangiz, undan koʻproq — yuvinglar›, — dedilar». Hafsa aytdiki, Ummu Atiyya yana: «Biz uning sochini uch oʻrim qildik», — degan.Муҳаммад (ибн Сийрин, Умму Атийядан) ривоят қилади: Умму Атийя деди: «Пайғамбар ﷺ нинг қизларидан бири вафот этди ва у зот (ташқарига) чиқиб: ‹Уни сув ва сидр билан уч ёки беш марта — ёки зарур деб билсангиз, ундан кўпроқ — ювинглар; энг охирида кофур (ёки озгина кофур) қўйинг; тугатганингизда, менга хабар беринглар›, — дедилар». Умму Атийя қўшди: «Биз тугатгач, у зотга хабар бердик ва у зот изорларини бизга бериб: ‹Уни унга кафанланглар›, — дедилар». Умму Атийя (бошқа ривоятда) қўшди: «Пайғамбар ﷺ: ‹Уни уч, беш ёки етти марта — ёки зарур деб билсангиз, ундан кўпроқ — ювинглар›, — дедилар». Ҳафса айтдики, Умму Атийя яна: «Биз унинг сочини уч ўрим қилдик», — деган.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ سَعِيدٍ الأَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي سُلَيْمَانُ، - يَعْنِي ابْنَ بِلاَلٍ - أَخْبَرَنِي يَحْيَى، أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ بْنُ حُنَيْنٍ، أَنَّهُ سَمِعَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، يُحَدِّثُ قَالَ مَكَثْتُ سَنَةً وَأَنَا أُرِيدُ، أَنْ أَسْأَلَ، عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ عَنْ آيَةٍ، فَمَا أَسْتَطِيعُ أَنْلَهُ حَتَّى خَرَجَ حَاجًّا فَخَرَجْتُ مَعَهُ فَلَمَّا رَجَعَ فَكُنَّا بِبَعْضِ الطَّرِيقِ عَدَلَ إِلَى الأَرَاكِ لِحَاجَةٍ لَهُ فَوَقَفْتُ لَهُ حَتَّى فَرَغَ ثُمَّ سِرْتُ مَعَهُ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَنِ اللَّتَانِ تَظَاهَرَتَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ أَزْوَاجِهِ فَقَالَ تِلْكَ حَفْصَةُ وَعَائِشَةُ ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ لَهُ وَاللَّهِ إِنْ كُنْتُ لأُرِيدُ أَنْ أَسْأَلَكَ عَنْ هَذَا مُنْذُ سَنَةٍ فَمَا أَسْتَطِيعُ هَيْبَةً لَكَ ‏.‏ قَالَ فَلاَ تَفْعَلْ مَا ظَنَنْتَ أَنَّ عِنْدِي مِنْ عِلْمٍ فَسَلْنِي عَنْهُ فَإِنْ كُنْتُ أَعْلَمُهُ أَخْبَرْتُكَ - قَالَ - وَقَالَ عُمَرُ وَاللَّهِ إِنْ كُنَّا فِي الْجَاهِلِيَّةِ مَا نَعُدُّ لِلنِّسَاءِ أَمْرًا حَتَّى أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِنَّ مَا أَنْزَلَ وَقَسَمَ لَهُنَّ مَا قَسَمَ قَالَ فَبَيْنَمَا أَنَا فِي أَمْرٍ أَأْتَمِرُهُ إِذْ قَالَتْ لِي امْرَأَتِي لَوْ صَنَعْتَ كَذَا وَكَذَا فَقُلْتُ لَهَا وَمَا لَكِ أَنْتِ وَلِمَا هَا هُنَا وَمَا تَكَلُّفُكِ فِي أَمْرٍ أُرِيدُهُ فَقَالَتْ لِي عَجَبًا لَكَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ مَا تُرِيدُ أَنْ تُرَاجَعَ أَنْتَ وَإِنَّ ابْنَتَكَ لَتُرَاجِعُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى يَظَلَّ يَوْمَهُ غَضْبَانَ ‏.‏ قَالَ عُمَرُ فَآخُذُ رِدَائِي ثُمَّ أَخْرُجُ مَكَانِي حَتَّى أَدْخُلَ عَلَى حَفْصَةَ فَقُلْتُ لَهَا يَا بُنَيَّةُ إِنَّكِ لَتُرَاجِعِينَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى يَظَلَّ يَوْمَهُ غَضْبَانَ ‏.‏ فَقَالَتْ حَفْصَةُ وَاللَّهِ إِنَّا لَنُرَاجِعُهُ ‏.‏ فَقُلْتُ تَعْلَمِينَ أَنِّي أُحَذِّرُكِ عُقُوبَةَ اللَّهِ وَغَضَبَ رَسُولِهِ يَا بُنَيَّةُ لاَ يَغُرَّنَّكِ هَذِهِ الَّتِي قَدْ أَعْجَبَهَا حُسْنُهَا وَحُبُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِيَّاهَا ‏.‏ ثُمَّ خَرَجْتُ حَتَّى أَدْخُلَ عَلَى أُمِّ سَلَمَةَ لِقَرَابَتِي مِنْهَا فَكَلَّمْتُهَا فَقَالَتْ لِي أُمُّ سَلَمَةَ عَجَبًا لَكَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ قَدْ دَخَلْتَ فِي كُلِّ شَىْءٍ حَتَّى تَبْتَغِي أَنْ تَدْخُلَ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَزْوَاجِهِ ‏.‏ قَالَ فَأَخَذَتْنِي أَخْذًا كَسَرَتْنِي عَنْ بَعْضِ مَا كُنْتُ أَجِدُ فَخَرَجْتُ مِنْ عِنْدِهَا وَكَانَ لِي صَاحِبٌ مِنَ الأَنْصَارِ إِذَا غِبْتُ أَتَانِي بِالْخَبَرِ وَإِذَا غَابَ كُنْتُ أَنَا آتِيهِ بِالْخَبَرِ وَنَحْنُ حِينَئِذٍ نَتَخَوَّفُ مَلِكًا مِنْ مُلُوكِ غَسَّانَ ذُكِرَ لَنَا أَنَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَسِيرَ إِلَيْنَا فَقَدِ امْتَلأَتْ صُدُورُنَا مِنْهُ فَأَتَى صَاحِبِي الأَنْصَارِيُّ يَدُقُّ الْبَابَ وَقَالَ افْتَحِ افْتَحْ ‏.‏ فَقُلْتُ جَاءَ الْغَسَّانِيُّ فَقَالَ أَشَدُّ مِنْ ذَلِكَ اعْتَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَزْوَاجَهُ ‏.‏ فَقُلْتُ رَغِمَ أَنْفُ حَفْصَةَ وَعَائِشَةَ ‏.‏ ثُمَّ آخُذُ ثَوْبِي فَأَخْرُجُ حَتَّى جِئْتُ فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي مَشْرُبَةٍ لَهُ يُرْتَقَى إِلَيْهَا بِعَجَلَةٍ وَغُلاَمٌ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَسْوَدُ عَلَى رَأْسِ الدَّرَجَةِ فَقُلْتُ هَذَا عُمَرُ ‏.‏ فَأُذِنَ لِي ‏.‏ قَالَ عُمَرُ فَقَصَصْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثَ فَلَمَّا بَلَغْتُ حَدِيثَ أُمِّ سَلَمَةَ تَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَإِنَّهُ لَعَلَى حَصِيرٍ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ شَىْءٌ وَتَحْتَ رَأْسِهِ وِسَادَةٌ مِنْ أَدَمٍ حَشْوُهَا لِيفٌ وَإِنَّ عِنْدَ رِجْلَيْهِ قَرَظًا مَضْبُورًا وَعِنْدَ رَأْسِهِ أُهُبًا مُعَلَّقَةً فَرَأَيْتُ أَثَرَ الْحَصِيرِ فِي جَنْبِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَبَكَيْتُ فَقَالَ ‏"‏ مَا يُبْكِيكَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ كِسْرَى وَقَيْصَرَ فِيمَا هُمَا فِيهِ وَأَنْتَ رَسُولُ اللَّهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَا تَرْضَى أَنْ تَكُونَ لَهُمَا الدُّنْيَا وَلَكَ الآخِرَةُ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Umar ibn al-Xattobdan bir oyat haqida soʻrashni istab, bir yil (kutib) turdim, lekin (uning) heybati (sababli) undan (soʻrashga) qodir boʻlmadim. To u haj qilgani chiqquncha. Men ham u bilan birga chiqdim. U qaytayotganida, biz yoʻlning bir (joyi)da boʻlganimizda, u bir hojati uchun arak (daraxti) tomon burildi. Men u (hojatdan) forigʻ boʻlguncha uni kutib turdim, soʻng u bilan birga yurdim va: «Ey moʻminlarning amiri, Rasululloh ﷺ ning xotinlaridan u zotga qarshi til biriktirgan ikki (ayol) kimlar edi?» dedim. U: «Ular Hafsa va Oisha edilar», dedi. (Ibn Abbos) dedi: Men unga: «Allohga qasamki, men sendan bu haqda bir yildan beri soʻrashni istar edim, lekin sening heybating (sababli) qodir boʻlmadim», dedim. U: «Bunday qilma! Menda biror ilm bor deb gumon qilsang, undan soʻra; agar men uni bilsam, senga xabar beraman», dedi. (Ibn Abbos) dedi: Umar shunday dedi: Allohga qasamki, biz johiliyatda ayollarni hech narsaga (sanab) hisoblamas edik, to Alloh taolo ular haqida nozil qiladiganini nozil qilib, ularga (meros va boshqalardan) belgilanganini belgilamaguncha. (Umar) dedi: Men oʻylab koʻrayotgan bir ishda ekanimda, xotinim menga: «Agar shunday-shunday qilsang (yaxshi boʻlar edi)», dedi. Men unga: «Senga nima boʻlibdi, sening bunga nima daxling bor, men istayotgan ishga sen nega oʻzingni urasan?!» dedim. Shunda u menga: «Sendan hayronman, ey Xattobning oʻgʻli! Sen oʻzingga (gap) qaytarilishini istamaysan, holbuki sening qizing Rasululloh ﷺ ga (gap) qaytaradi, hatto u zot kunini gʻazabnok holda oʻtkazadilar», dedi. (Umar) dedi: Men ridomni oldim-da, oʻsha zahoti joyimdan chiqdim, to Hafsaning oldiga kirib: «Ey qizginam, sen Rasululloh ﷺ ga (gap) qaytarar ekansan, hatto u zot kunini gʻazabnok holda oʻtkazadilar (deyishyapti)», dedim. Shunda Hafsa: «Allohga qasamki, biz u zotga (gap) qaytaramiz», dedi. Men: «Bilib qoʻyki, men seni Allohning jazosidan va Uning Rasulining gʻazabidan ogohlantiraman. Ey qizginam, goʻzalligi va Rasululloh ﷺ ning unga muhabbati oʻzini magʻrur qilib qoʻygan ana u (ayol — Oisha) seni aldab qoʻymasin», dedim. Soʻng men chiqib, qarindoshligim sababli Ummu Salamaning oldiga kirdim va u bilan gaplashdim. Shunda Ummu Salama menga: «Sendan hayronman, ey Xattobning oʻgʻli! Sen har bir narsaga aralashibsan, hatto Rasululloh ﷺ bilan u zotning xotinlari oʻrtasiga ham kirmoqchimisan?!» dedi. (Umar) dedi: U meni shunday (qattiq) tutdiki, men topib (his qilib) turgan baʼzi (gʻazabim)dan meni qaytardi (sindirdi). Men uning huzuridan chiqdim. Menda ansorlardan bir doʻstim bor edi: men (Nabiy huzuridan) gʻoyib boʻlsam, u menga (boʻlgan) xabarni keltirar, u gʻoyib boʻlsa, men unga xabarni keltirardim. Oʻsha paytda biz gʻassoniylar podshohlaridan bir podshohdan qoʻrqar edik. Bizga uning bizga (qarshi) yurish qilmoqchi ekani aytilgan edi, shu sababli koʻksimiz undan (xavotirga) toʻlgan edi. Shunda ansoriy doʻstim eshikni taqillatib keldi-da: «Och, och!» dedi. Men: «Gʻassoniy keldimi?» dedim. U: «Undan ham qattiqroq (narsa): Rasululloh ﷺ xotinlaridan ajralib turibdilar», dedi. Men: «Hafsa bilan Oishaning burni yerga ishqalansin (xor boʻlsin)!» dedim. Soʻng men kiyimimni olib chiqdim, to (Nabiy huzuriga) keldim. Shu payt Rasululloh ﷺ oʻzlarining yuqori xonalarida edilar, unga zina (pogʻona) bilan chiqilardi. Rasululloh ﷺ ning qora (tanli) bir xizmatkori zinaning boshida edi. Men: «Bu Umar», dedim. Shunda menga ruxsat berildi. Umar dedi: Men Rasululloh ﷺ ga shu hadis(da boʻlgan voqea)ni soʻzlab berdim. Ummu Salamaning gapiga yetganimda, Rasululloh ﷺ tabassum qildilar. U zot boʻyra ustida edilar, u zot bilan u (boʻyra) oʻrtasida hech narsa yoʻq edi, boshlari ostida ichi xurmo tolasiga toʻldirilgan teridan (yasalgan) yostiq, oyoqlari yonida bir (boylam) yigʻib qoʻyilgan salla (oshlovchi qaraz) va boshlari yonida osigʻliq (turgan) oshlanmagan terilar bor edi. Men Rasululloh ﷺ ning yonboshlarida boʻyraning izini koʻrdim va yigʻladim. Shunda u zot: «Seni nima yigʻlatyapti?» dedilar. Men: «Yo Rasululloh, albatta Kisro bilan Qaysar oʻzlari (yashayotgan farovonlik) ichidalar, siz esa Rasululloh ﷺ siz!» dedim. Shunda Rasululloh ﷺ: «Dunyo ularniki, oxirat senga (bizga) boʻlishiga rozi boʻlmaysanmi?!» dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Умар ибн ал-Хаттобдан бир оят ҳақида сўрашни истаб, бир йил (кутиб) турдим, лекин (унинг) ҳейбати (сабабли) ундан (сўрашга) қодир бўлмадим. То у ҳаж қилгани чиққунча. Мен ҳам у билан бирга чиқдим. У қайтаётганида, биз йўлнинг бир (жойи)да бўлганимизда, у бир ҳожати учун арак (дарахти) томон бурилди. Мен у (ҳожатдан) фориғ бўлгунча уни кутиб турдим, сўнг у билан бирга юрдим ва: «Эй мўминларнинг амири, Расулуллоҳ ﷺ нинг хотинларидан у зотга қарши тил бириктирган икки (аёл) кимлар эди?» дедим. У: «Улар Ҳафса ва Оиша эдилар», деди. (Ибн Аббос) деди: Мен унга: «Аллоҳга қасамки, мен сендан бу ҳақда бир йилдан бери сўрашни истар эдим, лекин сенинг ҳейбатинг (сабабли) қодир бўлмадим», дедим. У: «Бундай қилма! Менда бирор илм бор деб гумон қилсанг, ундан сўра; агар мен уни билсам, сенга хабар бераман», деди. (Ибн Аббос) деди: Умар шундай деди: Аллоҳга қасамки, биз жоҳилиятда аёлларни ҳеч нарсага (санаб) ҳисобламас эдик, то Аллоҳ таоло улар ҳақида нозил қиладиганини нозил қилиб, уларга (мерос ва бошқалардан) белгиланганини белгиламагунча. (Умар) деди: Мен ўйлаб кўраётган бир ишда эканимда, хотиним менга: «Агар шундай-шундай қилсанг (яхши бўлар эди)», деди. Мен унга: «Сенга нима бўлибди, сенинг бунга нима дахлинг бор, мен истаётган ишга сен нега ўзингни урасан?!» дедим. Шунда у менга: «Сендан ҳайронман, эй Хаттобнинг ўғли! Сен ўзингга (гап) қайтарилишини истамайсан, ҳолбуки сенинг қизинг Расулуллоҳ ﷺ га (гап) қайтаради, ҳатто у зот кунини ғазабнок ҳолда ўтказадилар», деди. (Умар) деди: Мен ридомни олдим-да, ўша заҳоти жойимдан чиқдим, то Ҳафсанинг олдига кириб: «Эй қизгинам, сен Расулуллоҳ ﷺ га (гап) қайтарар экансан, ҳатто у зот кунини ғазабнок ҳолда ўтказадилар (дейишяпти)», дедим. Шунда Ҳафса: «Аллоҳга қасамки, биз у зотга (гап) қайтарамиз», деди. Мен: «Билиб қўйки, мен сени Аллоҳнинг жазосидан ва Унинг Расулининг ғазабидан огоҳлантираман. Эй қизгинам, гўзаллиги ва Расулуллоҳ ﷺ нинг унга муҳаббати ўзини мағрур қилиб қўйган ана у (аёл — Оиша) сени алдаб қўймасин», дедим. Сўнг мен чиқиб, қариндошлигим сабабли Умму Саламанинг олдига кирдим ва у билан гаплашдим. Шунда Умму Салама менга: «Сендан ҳайронман, эй Хаттобнинг ўғли! Сен ҳар бир нарсага аралашибсан, ҳатто Расулуллоҳ ﷺ билан у зотнинг хотинлари ўртасига ҳам кирмоқчимисан?!» деди. (Умар) деди: У мени шундай (қаттиқ) тутдики, мен топиб (ҳис қилиб) турган баъзи (ғазабим)дан мени қайтарди (синдирди). Мен унинг ҳузуридан чиқдим. Менда ансорлардан бир дўстим бор эди: мен (Набий ҳузуридан) ғойиб бўлсам, у менга (бўлган) хабарни келтирар, у ғойиб бўлса, мен унга хабарни келтирардим. Ўша пайтда биз ғассонийлар подшоҳларидан бир подшоҳдан қўрқар эдик. Бизга унинг бизга (қарши) юриш қилмоқчи экани айтилган эди, шу сабабли кўксимиз ундан (хавотирга) тўлган эди. Шунда ансорий дўстим эшикни тақиллатиб келди-да: «Оч, оч!» деди. Мен: «Ғассоний келдими?» дедим. У: «Ундан ҳам қаттиқроқ (нарса): Расулуллоҳ ﷺ хотинларидан ажралиб турибдилар», деди. Мен: «Ҳафса билан Оишанинг бурни ерга ишқалансин (хор бўлсин)!» дедим. Сўнг мен кийимимни олиб чиқдим, то (Набий ҳузурига) келдим. Шу пайт Расулуллоҳ ﷺ ўзларининг юқори хоналарида эдилар, унга зина (поғона) билан чиқиларди. Расулуллоҳ ﷺ нинг қора (танли) бир хизматкори зинанинг бошида эди. Мен: «Бу Умар», дедим. Шунда менга рухсат берилди. Умар деди: Мен Расулуллоҳ ﷺ га шу ҳадис(да бўлган воқеа)ни сўзлаб бердим. Умму Саламанинг гапига етганимда, Расулуллоҳ ﷺ табассум қилдилар. У зот бўйра устида эдилар, у зот билан у (бўйра) ўртасида ҳеч нарса йўқ эди, бошлари остида ичи хурмо толасига тўлдирилган теридан (ясалган) ёстиқ, оёқлари ёнида бир (бойлам) йиғиб қўйилган салла (ошловчи қараз) ва бошлари ёнида осиғлиқ (турган) ошланмаган терилар бор эди. Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг ёнбошларида бўйранинг изини кўрдим ва йиғладим. Шунда у зот: «Сени нима йиғлатяпти?» дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, албатта Кисро билан Қайсар ўзлари (яшаётган фаровонлик) ичидалар, сиз эса Расулуллоҳ ﷺ сиз!» дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Дунё уларники, охират сенга (бизга) бўлишига рози бўлмайсанми?!» дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ رَأَيْتُ فِي الْمَنَامِ كَأَنَّمَا بِيَدِي قِطْعَةُ إِسْتَبْرَقٍ وَلاَ أُشِيرُ بِهَا إِلَى مَوْضِعٍ مِنَ الْجَنَّةِ إِلاَّ طَارَتْ بِي إِلَيْهِ فَقَصَصْتُهَا عَلَى حَفْصَةَ فَقَصَّتْهَا حَفْصَةُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ أَخَاكِ رَجُلٌ صَالِحٌ ‏"‏ ‏.‏ أَوْ ‏"‏ إِنَّ عَبْدَ اللَّهِ رَجُلٌ صَالِحٌ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Tushimda goʻyo qoʻlimda bir parcha qalin shoyi (istabraq) bordek koʻrdim, jannatning qaysi joyiga ishora qilsam, oʻsha tomonga meni uchirib olib borardi. Men buni Hafsaga aytib berdim, Hafsa esa uni Nabiy ﷺga aytib berdi. Shunda u zot: «Albatta, ukang solih kishidir», yoki «Albatta, Abdulloh solih kishidir», dedilar. Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: Тушимда гўё қўлимда бир парча қалин шойи (истабрақ) бордек кўрдим, жаннатнинг қайси жойига ишора қилсам, ўша томонга мени учириб олиб борарди. Мен буни Ҳафсага айтиб бердим, Ҳафса эса уни Набий ﷺга айтиб берди. Шунда у зот: «Албатта, уканг солиҳ кишидир», ёки «Албатта, Абдуллоҳ солиҳ кишидир», дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَتْنِي أُخْتِي، حَفْصَةُ أَنَّهُ كَانَ يُصَلِّي قَبْلَ الْفَجْرِ رَكْعَتَيْنِ خَفِيفَتَيْنِ ‏.‏

Hafsa (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U zot ﷺ bomdoddan oldin ikki rakat yengil namoz oʻqir edilar.Ҳафса (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У зот ﷺ бомдоддан олдин икки ракат енгил намоз ўқир эдилар.