حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، قَالَ حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، قَالَ حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ النَّهْدِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ يَمْنَعَنَّ أَحَدَكُمْ ـ أَوْ أَحَدًا مِنْكُمْ ـ أَذَانُ بِلاَلٍ مِنْ سَحُورِهِ، فَإِنَّهُ يُؤَذِّنُ ـ أَوْ يُنَادِي ـ بِلَيْلٍ، لِيَرْجِعَ قَائِمَكُمْ وَلِيُنَبِّهَ نَائِمَكُمْ، وَلَيْسَ أَنْ يَقُولَ الْفَجْرُ أَوِ الصُّبْحُ ". وَقَالَ بِأَصَابِعِهِ وَرَفَعَهَا إِلَى فَوْقُ وَطَأْطَأَ إِلَى أَسْفَلُ حَتَّى يَقُولَ هَكَذَا. وَقَالَ زُهَيْرٌ بِسَبَّابَتَيْهِ إِحْدَاهُمَا فَوْقَ الأُخْرَى ثُمَّ مَدَّهَا عَنْ يَمِينِهِ وَشِمَالِهِ.
Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Bilolning azoni sizlarni saharlikdan toʻxtatmasin; chunki u kechasi azon aytadi — sizlardan (tungi) namoz (tahajjud) oʻqiyotgan kishi shoshilsin, uxlab yotgani esa uygʻonsin deb. U (azon) ‹tong yoki sahar boshlandi› degani emas», — dedilar. Soʻng u zot barmoqlariga ishora qilib, ularni (yuqoriga) koʻtarib, soʻng (pastga) tushirdilar — mana shunday. (Ibn Masʼud Paygʻambar ﷺ ning ishorasini taqlid qildi.) Zuhriy ikki koʻrsatkich barmogʻini bir-biriga qoʻyib, soʻng ularni oʻng va chap tomonga yozdi — bu (haqiqiy) tong qanday paydo boʻlishini koʻrsatadi: u ufqda chap va oʻngga yoyiladi. Osmonda (vertikal) koʻtarilib, soʻng pasayadigan (yorugʻlik) esa haqiqiy tong emas.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Билолнинг азони сизларни саҳарликдан тўхтатмасин; чунки у кечаси азон айтади — сизлардан (тунги) намоз (таҳажжуд) ўқиётган киши шошилсин, ухлаб ётгани эса уйғонсин деб. У (азон) ‹тонг ёки саҳар бошланди› дегани эмас», — дедилар. Сўнг у зот бармоқларига ишора қилиб, уларни (юқорига) кўтариб, сўнг (пастга) туширдилар — мана шундай. (Ибн Масъуд Пайғамбар ﷺ нинг ишорасини тақлид қилди.) Зуҳрий икки кўрсаткич бармоғини бир-бирига қўйиб, сўнг уларни ўнг ва чап томонга ёзди — бу (ҳақиқий) тонг қандай пайдо бўлишини кўрсатади: у уфқда чап ва ўнгга ёйилади. Осмонда (вертикал) кўтарилиб, сўнг пасаядиган (ёруғлик) эса ҳақиқий тонг эмас.
وَحَدَّثَنِي عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ شُعَيْبِ بْنِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ جَدِّي، قَالَ حَدَّثَنِي عُقَيْلُ بْنُ خَالِدٍ، قَالَ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ أَخْبَرَنِي أَبُو بَكْرِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّهُ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ يَزْنِي الزَّانِي " . وَاقْتَصَّ الْحَدِيثَ بِمِثْلِهِ يَذْكُرُ مَعَ ذِكْرِ النُّهْبَةِ وَلَمْ يَذْكُرْ ذَاتَ شَرَفٍ . قَالَ ابْنُ شِهَابٍ حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِ حَدِيثِ أَبِي بَكْرٍ هَذَا إِلاَّ النُّهْبَةَ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Zinokor zino qilmaydi...» — deb hadis shuning oʻxshashida keltirildi; unda talon-toroj zikr qilindi, ammo «qadrli (narsani)» (degan) zikr qilinmadi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Зинокор зино қилмайди...» — деб ҳадис шунинг ўхшашида келтирилди; унда талон-торож зикр қилинди, аммо «қадрли (нарсани)» (деган) зикр қилинмади.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا رِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زِيَادِ بْنِ أَنْعُمٍ، عَنْ عُتْبَةَ بْنِ حُمَيْدٍ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ نُسَىٍّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ غَنْمٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم إِذَا تَوَضَّأَ مَسَحَ وَجْهَهُ بِطَرَفِ ثَوْبِهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَإِسْنَادُهُ ضَعِيفٌ . وَرِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زِيَادِ بْنِ أَنْعُمٍ الإِفْرِيقِيُّ يُضَعَّفَانِ فِي الْحَدِيثِ . وَقَدْ رَخَّصَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ فِي التَّمَنْدُلِ بَعْدَ الْوُضُوءِ وَمَنْ كَرِهَهُ إِنَّمَا كَرِهَهُ مِنْ قِبَلِ أَنَّهُ قِيلَ إِنَّ الْوَضُوءَ يُوزَنُ . وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَالزُّهْرِيِّ . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ قَالَ حَدَّثَنِيهِ عَلِيُّ بْنُ مُجَاهِدٍ عَنِّي وَهُوَ عِنْدِي ثِقَةٌ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ إِنَّمَا كُرِهَ الْمِنْدِيلُ بَعْدَ الْوُضُوءِ لأَنَّ الْوَضُوءَ يُوزَنُ .
Qutayba bizga aytib berdi: Rishdin ibn Saʼd bizga Abdurrahmon ibn Ziyod ibn Anʼamdan, u Utba ibn Humayddan, u Uboda ibn Nusayydan, u Abdurrahmon ibn Gʻanmdan, u Muʼoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi. U dedi: Men Paygʻambar ﷺni koʻrdim — tahorat qilganlarida yuzlarini kiyimlarining chetiga artar edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir va uning isnodi zaifdir. Rishdin ibn Saʼd va Abdurrahmon ibn Ziyod ibn Anʼam al-Ifriqiy hadisda zaif sanaladilar. Paygʻambar ﷺning sahobalaridan va ulardan keyingilardan baʼzi ilm ahli tahoratdan keyin sochiq bilan artinishga ruxsat berganlar. Uni yomon koʻrgan kishi esa, faqat: «Tahorat (suvi qiyomatda) tortiladi (oʻlchanadi)», degan soʻz sababli yomon koʻrgan. Bu (gap) Said ibn al-Musayyab va az-Zuhriydan rivoyat qilingan. Muhammad ibn Humayd ar-Roziy bizga aytib berdi: Jarir bizga aytib berdi: U dedi: Buni menga Ali ibn Mujohid — u mening nazdimda ishonchli (siqa) — Saʼlabadan, u az-Zuhriydan aytib berdi. (az-Zuhriy) dedi: Tahoratdan keyin sochiq (bilan artinish) faqat tahorat (suvi qiyomatda) tortilgani uchun yomon koʻrilgan.Қутайба бизга айтиб берди: Ришдин ибн Саъд бизга Абдурраҳмон ибн Зиёд ибн Анъамдан, у Утба ибн Ҳумайддан, у Убода ибн Нусаййдан, у Абдурраҳмон ибн Ғанмдан, у Муъоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди. У деди: Мен Пайғамбар ﷺни кўрдим — таҳорат қилганларида юзларини кийимларининг четига артар эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир ва унинг исноди заифдир. Ришдин ибн Саъд ва Абдурраҳмон ибн Зиёд ибн Анъам ал-Ифриқий ҳадисда заиф саналадилар. Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан ва улардан кейингилардан баъзи илм аҳли таҳоратдан кейин сочиқ билан артинишга рухсат берганлар. Уни ёмон кўрган киши эса, фақат: «Таҳорат (суви қиёматда) тортилади (ўлчанади)», деган сўз сабабли ёмон кўрган. Бу (гап) Саид ибн ал-Мусайяб ва аз-Зуҳрийдан ривоят қилинган. Муҳаммад ибн Ҳумайд ар-Розий бизга айтиб берди: Жарир бизга айтиб берди: У деди: Буни менга Али ибн Мужоҳид — у менинг наздимда ишончли (сиқа) — Саълабадан, у аз-Зуҳрийдан айтиб берди. (аз-Зуҳрий) деди: Таҳоратдан кейин сочиқ (билан артиниш) фақат таҳорат (суви қиёматда) тортилгани учун ёмон кўрилган.
حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَبَانُ، عَنْ يَحْيَى، - يَعْنِي ابْنَ أَبِي كَثِيرٍ - عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ سَعِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ، حَدَّثَهُ أَنَّهُ، دَخَلَ عَلَى أُمِّ حَبِيبَةَ فَسَقَتْهُ قَدَحًا مِنْ سَوِيقٍ فَدَعَا بِمَاءٍ فَتَمَضْمَضَ فَقَالَتْ يَا ابْنَ أُخْتِي أَلاَ تَوَضَّأُ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " تَوَضَّئُوا مِمَّا غَيَّرَتِ النَّارُ " . أَوْ قَالَ مِمَّا مَسَّتِ النَّارُ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ فِي حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ يَا ابْنَ أَخِي .
Umm Habiba (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi — Abu Sufyon ibn Said ibn al-Mugʻiyra naql qiladi: U Umm Habibaning oldiga kirdi; u (Umm Habiba) unga bir piyola savuq (un va suvdan tayyorlangan ichimlik) ichirdi. U suv soʻrab, ogʻzini chaydi. Shunda u (Umm Habiba): «Ey jiyanim, tahorat olmaysanmi? Albatta, Paygʻambar ﷺ: ‹Olov oʻzgartirgan narsadan tahorat olinglar›, — yoki: ‹Olov tekkan narsadan›, — degan edilar», — dedi. Abu Dovud aytdi: Zuhriyning hadisida «Ey jiyanim (akamning oʻgʻli)» (deyilgan).Умм Ҳабиба (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади — Абу Суфён ибн Саид ибн ал-Муғийра нақл қилади: У Умм Ҳабибанинг олдига кирди; у (Умм Ҳабиба) унга бир пиёла савуқ (ун ва сувдан тайёрланган ичимлик) ичирди. У сув сўраб, оғзини чайди. Шунда у (Умм Ҳабиба): «Эй жияним, таҳорат олмайсанми? Албатта, Пайғамбар ﷺ: ‹Олов ўзгартирган нарсадан таҳорат олинглар›, — ёки: ‹Олов теккан нарсадан›, — деган эдилар», — деди. Абу Довуд айтди: Зуҳрийнинг ҳадисида «Эй жияним (акамнинг ўғли)» (дейилган).
أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ مَالِكٍ، ح وَأَنْبَأَنَا عَلِيُّ بْنُ شُعَيْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مَعْنٌ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، - رضى الله عنها - مِثْلَ ذَلِكَ .
Oisha (roziyallohu anho)dan xuddi shunga oʻxshash hadis rivoyat qilingan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан худди шунга ўхшаш ҳадис ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، قَالَ سَأَلْتُ الزُّهْرِيَّ أَىُّ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ اسْتَعَاذَتْ مِنْهُ فَقَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ ابْنَةَ الْجَوْنِ لَمَّا دَخَلَتْ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَدَنَا مِنْهَا قَالَتْ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ " عُذْتِ بِعَظِيمٍ . الْحَقِي بِأَهْلِكِ " .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Javn qizi Rasululloh ﷺ huzuriga kirganida, u zot unga yaqinlashdilar. Shunda u ayol: «Sizdan Allohga sigʻinaman», dedi. Rasululloh ﷺ: «Sen Ulugʻ Zotdan panoh soʻrading. Ahling oldiga qaytib bor», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Жавн қизи Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига кирганида, у зот унга яқинлашдилар. Шунда у аёл: «Сиздан Аллоҳга сиғинаман», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Сен Улуғ Зотдан паноҳ сўрадинг. Аҳлинг олдига қайтиб бор», дедилар.
حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَنْبَأَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي ثَوْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا قَالَ لَمْ أَزَلْ حَرِيصًا عَلَى أَنْ أَسْأَلَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَنْ الْمَرْأَتَيْنِ مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ اللَّتَيْنِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى {إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا} حَتَّى حَجَّ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَحَجَجْتُ مَعَهُ فَلَمَّا كُنَّا بِبَعْضِ الطَّرِيقِ عَدَلَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَعَدَلْتُ مَعَهُ بِالْإِدَاوَةِ فَتَبَرَّزَ ثُمَّ أَتَانِي فَسَكَبْتُ عَلَى يَدَيْهِ فَتَوَضَّأَ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَنْ الْمَرْأَتَانِ مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ اللَّتَانِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى {إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا} فَقَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَاعَجَبًا لَكَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ قَالَ الزُّهْرِيُّ كَرِهَ وَاللَّهِ مَا سَأَلَهُ عَنْهُ وَلَمْ يَكْتُمْهُ عَنْهُ قَالَ هِيَ حَفْصَةُ وَعَائِشَةُ قَالَ ثُمَّ أَخَذَ يَسُوقُ الْحَدِيثَ قَالَ كُنَّا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ قَوْمًا نَغْلِبُ النِّسَاءَ فَلَمَّا قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ وَجَدْنَا قَوْمًا تَغْلِبُهُمْ نِسَاؤُهُمْ فَطَفِقَ نِسَاؤُنَا يَتَعَلَّمْنَ مِنْ نِسَائِهِمْ قَالَ وَكَانَ مَنْزِلِي فِي بَنِي أُمَيَّةَ بْنِ زَيْدٍ بِالْعَوَالِي قَالَ فَتَغَضَّبْتُ يَوْمًا عَلَى امْرَأَتِي فَإِذَا هِيَ تُرَاجِعُنِي فَأَنْكَرْتُ أَنْ تُرَاجِعَنِي فَقَالَتْ مَا تُنْكِرُ أَنْ أُرَاجِعَكَ فَوَاللَّهِ إِنَّ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَيُرَاجِعْنَهُ وَتَهْجُرُهُ إِحْدَاهُنَّ الْيَوْمَ إِلَى اللَّيْلِ قَالَ فَانْطَلَقْتُ فَدَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ فَقُلْتُ أَتُرَاجِعِينَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَتْ نَعَمْ قُلْتُ وَتَهْجُرُهُ إِحْدَاكُنَّ الْيَوْمَ إِلَى اللَّيْلِ قَالَتْ نَعَمْ قُلْتُ قَدْ خَابَ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ مِنْكُنَّ وَخَسِرَ أَفَتَأْمَنُ إِحْدَاكُنَّ أَنْ يَغْضَبَ اللَّهُ عَلَيْهَا لِغَضَبِ رَسُولِهِ فَإِذَا هِيَ قَدْ هَلَكَتْ لَا تُرَاجِعِي رَسُولَ اللَّهِ وَلَا تَسْأَلِيهِ شَيْئًا وَسَلِينِي مَا بَدَا لَكِ وَلَا يَغُرَّنَّكِ إِنْ كَانَتْ جَارَتُكِ هِيَ أَوْسَمَ وَأَحَبَّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ مِنْكِ يُرِيدُ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا قَالَ وَكَانَ لِي جَارٌ مِنْ الْأَنْصَارِ وَكُنَّا نَتَنَاوَبُ النُّزُولَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَيَنْزِلُ يَوْمًا وَأَنْزِلُ يَوْمًا فَيَأْتِينِي بِخَبَرِ الْوَحْيِ وَغَيْرِهِ وَآتِيهِ بِمِثْلِ ذَلِكَ قَالَ وَكُنَّا نَتَحَدَّثُ أَنَّ غَسَّانَ تُنْعِلُ الْخَيْلَ لِتَغْزُوَنَا فَنَزَلَ صَاحِبِي يَوْمًا ثُمَّ أَتَانِي عِشَاءً فَضَرَبَ بَابِي ثُمَّ نَادَانِي فَخَرَجْتُ إِلَيْهِ فَقَالَ حَدَثَ أَمْرٌ عَظِيمٌ قُلْتُ وَمَاذَا أَجَاءَتْ غَسَّانُ قَالَ لَا بَلْ أَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ وَأَطْوَلُ طَلَّقَ الرَّسُولُ نِسَاءَهُ فَقُلْتُ قَدْ خَابَتْ حَفْصَةُ وَخَسِرَتْ قَدْ كُنْتُ أَظُنُّ هَذَا كَائِنًا حَتَّى إِذَا صَلَّيْتُ الصُّبْحَ شَدَدْتُ عَلَيَّ ثِيَابِي ثُمَّ نَزَلْتُ فَدَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ وَهِيَ تَبْكِي فَقُلْتُ أَطَلَّقَكُنَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَتْ لَا أَدْرِي هُوَ هَذَا مُعْتَزِلٌ فِي هَذِهِ الْمَشْرُبَةِ فَأَتَيْتُ غُلَامًا لَهُ أَسْوَدَ فَقُلْتُ اسْتَأْذِنْ لِعُمَرَ فَدَخَلَ الْغُلَامُ ثُمَّ خَرَجَ إِلَيَّ فَقَالَ قَدْ ذَكَرْتُكَ لَهُ فَصَمَتَ فَانْطَلَقْتُ حَتَّى أَتَيْتُ الْمِنْبَرَ فَإِذَا عِنْدَهُ رَهْطٌ جُلُوسٌ يَبْكِي بَعْضُهُمْ فَجَلَسْتُ قَلِيلًا ثُمَّ غَلَبَنِي مَا أَجِدُ فَأَتَيْتُ الْغُلَامَ فَقُلْتُ اسْتَأْذِنْ لِعُمَرَ فَدَخَلَ الْغُلَامُ ثُمَّ خَرَجَ عَلَيَّ فَقَالَ قَدْ ذَكَرْتُكَ لَهُ فَصَمَتَ فَخَرَجْتُ فَجَلَسْتُ إِلَى الْمِنْبَرِ ثُمَّ غَلَبَنِي مَا أَجِدُ فَأَتَيْتُ الْغُلَامَ فَقُلْتُ اسْتَأْذِنْ لِعُمَرَ فَدَخَلَ ثُمَّ خَرَجَ إِلَيَّ فَقَالَ قَدْ ذَكَرْتُكَ لَهُ فَصَمَتَ فَوَلَّيْتُ مُدْبِرًا فَإِذَا الْغُلَامُ يَدْعُونِي فَقَالَ ادْخُلْ فَقَدْ أَذِنَ لَكَ فَدَخَلْتُ فَسَلَّمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَإِذَا هُوَ مُتَّكِئٌ عَلَى رَمْلِ حَصِيرٍ ح و حَدَّثَنَاه يَعْقُوبُ فِي حَدِيثِ صَالِحٍ قَالَ رُمَالِ حَصِيرٍ قَدْ أَثَّرَ فِي جَنْبِهِ فَقُلْتُ أَطَلَّقْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ نِسَاءَكَ فَرَفَعَ رَأْسَهُ إِلَيَّ وَقَالَ لَا فَقُلْتُ اللَّهُ أَكْبَرُ لَوْ رَأَيْتَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَكُنَّا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ قَوْمًا نَغْلِبُ النِّسَاءَ فَلَمَّا قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ وَجَدْنَا قَوْمًا تَغْلِبُهُمْ نِسَاؤُهُمْ فَطَفِقَ نِسَاؤُنَا يَتَعَلَّمْنَ مِنْ نِسَائِهِمْ فَتَغَضَّبْتُ عَلَى امْرَأَتِي يَوْمًا فَإِذَا هِيَ تُرَاجِعُنِي فَأَنْكَرْتُ أَنْ تُرَاجِعَنِي فَقَالَتْ مَا تُنْكِرُ أَنْ أُرَاجِعَكَ فَوَاللَّهِ إِنَّ أَزْوَاجَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَيُرَاجِعْنَهُ وَتَهْجُرُهُ إِحْدَاهُنَّ الْيَوْمَ إِلَى اللَّيْلِ فَقُلْتُ قَدْ خَابَ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ مِنْهُنَّ وَخَسِرَ أَفَتَأْمَنُ إِحْدَاهُنَّ أَنْ يَغْضَبَ اللَّهُ عَلَيْهَا لِغَضَبِ رَسُولِهِ فَإِذَا هِيَ قَدْ هَلَكَتْ فَتَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَدَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ فَقُلْتُ لَا يَغُرُّكِ إِنْ كَانَتْ جَارَتُكِ هِيَ أَوْسَمَ وَأَحَبَّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْكِ فَتَبَسَّمَ أُخْرَى فَقُلْتُ أَسْتَأْنِسُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ نَعَمْ فَجَلَسْتُ فَرَفَعْتُ رَأْسِي فِي الْبَيْتِ فَوَاللَّهِ مَا رَأَيْتُ فِيهِ شَيْئًا يَرُدُّ الْبَصَرَ إِلَّا أَهَبَةً ثَلَاثَةً فَقُلْتُ ادْعُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْ يُوَسِّعَ عَلَى أُمَّتِكَ فَقَدْ وُسِّعَ عَلَى فَارِسَ وَالرُّومِ وَهُمْ لَا يَعْبُدُونَ اللَّهَ فَاسْتَوَى جَالِسًا ثُمَّ قَالَ أَفِي شَكٍّ أَنْتَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ أُولَئِكَ قَوْمٌ عُجِّلَتْ لَهُمْ طَيِّبَاتُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَقُلْتُ اسْتَغْفِرْ لِي يَا رَسُولَ اللَّهِ وَكَانَ أَقْسَمَ أَنْ لَا يَدْخُلَ عَلَيْهِنَّ شَهْرًا مِنْ شِدَّةِ مَوْجِدَتِهِ عَلَيْهِنَّ حَتَّى عَاتَبَهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ.
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: (Ibn Abbos aytadi:) Men Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan Alloh taolo: {Agar ikkovingiz Allohga tavba qilsangiz (yaxshi boʻlur), chunki dilingiz ogʻib qoldi} degan Paygʻambar ﷺ ning ikki ayoli haqida soʻrashga uzoq vaqt ishtiyoqmand edim. Nihoyat Umar (roziyallohu anhu) haj qildi, men ham u bilan haj qildim. Yoʻlning bir qismida boʻlganimizda, Umar (roziyallohu anhu) yoʻldan chetga chiqdi, men ham idish bilan u bilan chetga chiqdim. U hojatini chiqargach, oldimga keldi, men qoʻllariga suv quydim, u tahorat qildi. Men: «Ey amiral-moʻminin, Alloh taolo: {Agar ikkovingiz Allohga tavba qilsangiz, chunki dilingiz ogʻib qoldi} degan Paygʻambar ﷺ ning ikki ayoli kimlar?» dedim. Umar (roziyallohu anhu): «Sendan hayronman, ey Ibn Abbos», dedi. (az-Zuhriy aytadi: Vallohi, u bu savolni yoqtirmadi, lekin uni yashirmadi ham.) U: «Ular Hafsa va Oisha edi», dedi. Soʻng hadisni davom ettirib aytdi: Biz quraysh jamoasi ayollarimizni yenguvchi qavm edik. Madinaga kelganimizda, ayollari ularni yenguvchi bir qavmni topdik, shunda ayollarimiz ularning ayollaridan oʻrgana boshladilar. Mening uyim al-Avolida Banu Umayya ibn Zaydda edi. Bir kuni ayolimga gʻazablandim, u menga qaytarib gapira boshladi. Men uning menga qaytarib gapirganini yoqtirmadim. U: «Menga qaytarib gapirganimni nega yoqtirmaysan? Vallohi, Paygʻambar ﷺ ning ayollari ham u zotga qaytarib gapirishadi, ulardan biri kunduzdan tungacha u zotdan tark etib turadi», dedi. Men borib, Hafsaning oldiga kirdim va: «Sen Rasululloh ﷺ ga qaytarib gapirasanmi?» dedim. U: «Ha», dedi. Men: «Sizlardan biri kunduzdan tungacha u zotni tark etib turadimi?» dedim. U: «Ha», dedi. Men: «Sizlardan kim shunday qilsa, u ziyon koʻribdi, halok boʻlibdi. Sizlardan biri Rasulining gʻazabi sababli Alloh unga gʻazablanishidan xotirjammi? U holda u halok boʻlibdi-ku. Rasululloh ﷺ ga qaytarib gapirma va undan biror narsa soʻrama. Menga xohlaganingni soʻra. Agar qoʻshning — u sendan koʻra chiroyliroq va Rasululloh ﷺ ga sendan koʻra sevimliroq boʻlsa — bu seni aldab qoʻymasin», dedim — bu bilan Oisha (roziyallohu anho)ni nazarda tutdi. (Umar aytadi:) Mening ansorlardan bir qoʻshnim bor edi. Biz Rasululloh ﷺ oldilariga navbatma-navbat tushib turardik: u bir kun, men bir kun tushardim. U menga vahiy va boshqa narsalar xabarini keltirar, men ham unga shunday qilardim. Biz gʻassonliklar bizga hujum qilish uchun otlarini taqalayapti, deb gaplashib yurardik. Bir kuni sherigim tushdi, soʻng kechqurun oldimga kelib, eshigimni taqillatdi va meni chaqirdi. Men uning oldiga chiqdim. U: «Katta bir ish sodir boʻldi!» dedi. Men: «Nima boʻldi? Gʻassonliklar keldimi?» dedim. U: «Yoʻq, undan ham kattaroq va uzunroq: Rasululloh ﷺ ayollarini taloq qildilar!» dedi. Men: «Hafsa ziyon koʻribdi, halok boʻlibdi. Men bu boʻlishini gumon qilib yurgan edim», dedim. Bomdodni oʻqigach, kiyimlarimni mahkam kiyib, tushdim va yigʻlab oʻtirgan Hafsaning oldiga kirdim. Men: «Rasululloh ﷺ sizlarni taloq qildilarmi?» dedim. U: «Bilmayman. U zot mana bu balandxonada yolgʻiz oʻrnashib olganlar», dedi. Men u zotning bir qora gʻulomining oldiga borib: «Umarga izn soʻra», dedim. Gʻulom kirdi, soʻng oldimga chiqib: «Men seni u zotga eslatdim, u zot sukut qildilar», dedi. Men ketib, minbar oldiga keldim, uning yonida bir toʻda kishilar oʻtirar, baʼzilari yigʻlar edi. Men ozgina oʻtirdim, soʻng koʻnglimdagi (tashvish) meni yengdi, gʻulom oldiga borib: «Umarga izn soʻra», dedim. Gʻulom kirdi, soʻng oldimga chiqib: «Men seni u zotga eslatdim, u zot sukut qildilar», dedi. Men chiqib, minbar oldida oʻtirdim, soʻng koʻnglimdagi (tashvish) meni yengdi, gʻulom oldiga borib: «Umarga izn soʻra», dedim. U kirdi, soʻng oldimga chiqib: «Men seni u zotga eslatdim, u zot sukut qildilar», dedi. Men orqamga qaytib keta boshladim, shunda gʻulom meni chaqirib: «Kir, u zot senga izn berdilar», dedi. Men kirib, Rasululloh ﷺ ga salom berdim. Qarasam, u zot boʻyra ustida yonboshlab yotibdilar, boʻyra yonlariga iz solibdi. Men: «Ey Allohning Rasuli, ayollaringizni taloq qildingizmi?» dedim. U zot boshlarini menga koʻtarib: «Yoʻq», dedilar. Men: «Allohu akbar! Ey Allohning Rasuli, bizni koʻrganingizda edi. Biz quraysh jamoasi ayollarimizni yenguvchi qavm edik. Madinaga kelganimizda, ayollari ularni yenguvchi bir qavmni topdik, shunda ayollarimiz ularning ayollaridan oʻrgana boshladilar. Bir kuni ayolimga gʻazablandim, u menga qaytarib gapira boshladi. Men uning qaytarib gapirganini yoqtirmadim. U: ‹Menga qaytarib gapirganimni nega yoqtirmaysan? Vallohi, Rasululloh ﷺ ning ayollari ham u zotga qaytarib gapirishadi, ulardan biri kunduzdan tungacha u zotdan tark etib turadi›, dedi», dedim. «Men: ‹Ulardan kim shunday qilsa, ziyon koʻribdi, halok boʻlibdi. Ulardan biri Rasulining gʻazabi sababli Alloh unga gʻazablanishidan xotirjammi? U holda u halok boʻlibdi-ku›, dedim», dedim. Shunda Rasululloh ﷺ tabassum qildilar. Men: «Ey Allohning Rasuli, Hafsaning oldiga kirib: ‹Qoʻshning — u sendan chiroyliroq va Rasululloh ﷺ ga sendan sevimliroq boʻlsa — bu seni aldab qoʻymasin›, dedim», dedim. Rasululloh ﷺ yana tabassum qildilar. Men: «Ey Allohning Rasuli, sizga bemalol gaplashsam boʻladimi?» dedim. U zot: «Ha», dedilar. Men oʻtirdim va boshimni koʻtarib uyga qaradim. Vallohi, unda uch bosh teridan boshqa koʻzni qaratadigan hech narsa koʻrmadim. Men: «Ey Allohning Rasuli, ummatingizga (turmushni) keng qilib berishini Allohdan soʻrang, chunki forslar va rumliklarga keng qilib berildi, holbuki ular Allohga ibodat qilmaydilar», dedim. U zot toʻgʻri oʻtirib olib: «Sen shak-shubhadamisan, ey Xattobning oʻgʻli? Ular yaxshiliklari shu dunyo hayotidayoq tezlashtirib berilgan qavmdir», dedilar. Men: «Ey Allohning Rasuli, men uchun magʻfirat soʻrang», dedim. U zot ayollariga qattiq gʻazablari sababli bir oy ular oldiga kirmaslikka qasam ichgan edilar, toki Alloh azza va jalla u zotni tanbeh qildi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: (Ибн Аббос айтади:) Мен Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан Аллоҳ таоло: {Агар икковингиз Аллоҳга тавба қилсангиз (яхши бўлур), чунки дилингиз оғиб қолди} деган Пайғамбар ﷺ нинг икки аёли ҳақида сўрашга узоқ вақт иштиёқманд эдим. Ниҳоят Умар (розияллоҳу анҳу) ҳаж қилди, мен ҳам у билан ҳаж қилдим. Йўлнинг бир қисмида бўлганимизда, Умар (розияллоҳу анҳу) йўлдан четга чиқди, мен ҳам идиш билан у билан четга чиқдим. У ҳожатини чиқаргач, олдимга келди, мен қўлларига сув қуйдим, у таҳорат қилди. Мен: «Эй амирал-мўминин, Аллоҳ таоло: {Агар икковингиз Аллоҳга тавба қилсангиз, чунки дилингиз оғиб қолди} деган Пайғамбар ﷺ нинг икки аёли кимлар?» дедим. Умар (розияллоҳу анҳу): «Сендан ҳайронман, эй Ибн Аббос», деди. (аз-Зуҳрий айтади: Валлоҳи, у бу саволни ёқтирмади, лекин уни яширмади ҳам.) У: «Улар Ҳафса ва Оиша эди», деди. Сўнг ҳадисни давом эттириб айтди: Биз қурайш жамоаси аёлларимизни енгувчи қавм эдик. Мадинага келганимизда, аёллари уларни енгувчи бир қавмни топдик, шунда аёлларимиз уларнинг аёлларидан ўргана бошладилар. Менинг уйим ал-Аволида Бану Умайя ибн Зайдда эди. Бир куни аёлимга ғазабландим, у менга қайтариб гапира бошлади. Мен унинг менга қайтариб гапирганини ёқтирмадим. У: «Менга қайтариб гапирганимни нега ёқтирмайсан? Валлоҳи, Пайғамбар ﷺ нинг аёллари ҳам у зотга қайтариб гапиришади, улардан бири кундуздан тунгача у зотдан тарк этиб туради», деди. Мен бориб, Ҳафсанинг олдига кирдим ва: «Сен Расулуллоҳ ﷺ га қайтариб гапирасанми?» дедим. У: «Ҳа», деди. Мен: «Сизлардан бири кундуздан тунгача у зотни тарк этиб турадими?» дедим. У: «Ҳа», деди. Мен: «Сизлардан ким шундай қилса, у зиён кўрибди, ҳалок бўлибди. Сизлардан бири Расулининг ғазаби сабабли Аллоҳ унга ғазабланишидан хотиржамми? У ҳолда у ҳалок бўлибди-ку. Расулуллоҳ ﷺ га қайтариб гапирма ва ундан бирор нарса сўрама. Менга хоҳлаганингни сўра. Агар қўшнинг — у сендан кўра чиройлироқ ва Расулуллоҳ ﷺ га сендан кўра севимлироқ бўлса — бу сени алдаб қўймасин», дедим — бу билан Оиша (розияллоҳу анҳо)ни назарда тутди. (Умар айтади:) Менинг ансорлардан бир қўшним бор эди. Биз Расулуллоҳ ﷺ олдиларига навбатма-навбат тушиб турардик: у бир кун, мен бир кун тушардим. У менга ваҳий ва бошқа нарсалар хабарини келтирар, мен ҳам унга шундай қилардим. Биз ғассонликлар бизга ҳужум қилиш учун отларини тақалаяпти, деб гаплашиб юрардик. Бир куни шеригим тушди, сўнг кечқурун олдимга келиб, эшигимни тақиллатди ва мени чақирди. Мен унинг олдига чиқдим. У: «Катта бир иш содир бўлди!» деди. Мен: «Нима бўлди? Ғассонликлар келдими?» дедим. У: «Йўқ, ундан ҳам каттароқ ва узунроқ: Расулуллоҳ ﷺ аёлларини талоқ қилдилар!» деди. Мен: «Ҳафса зиён кўрибди, ҳалок бўлибди. Мен бу бўлишини гумон қилиб юрган эдим», дедим. Бомдодни ўқигач, кийимларимни маҳкам кийиб, тушдим ва йиғлаб ўтирган Ҳафсанинг олдига кирдим. Мен: «Расулуллоҳ ﷺ сизларни талоқ қилдиларми?» дедим. У: «Билмайман. У зот мана бу баландхонада ёлғиз ўрнашиб олганлар», деди. Мен у зотнинг бир қора ғуломининг олдига бориб: «Умарга изн сўра», дедим. Ғулом кирди, сўнг олдимга чиқиб: «Мен сени у зотга эслатдим, у зот сукут қилдилар», деди. Мен кетиб, минбар олдига келдим, унинг ёнида бир тўда кишилар ўтирар, баъзилари йиғлар эди. Мен озгина ўтирдим, сўнг кўнглимдаги (ташвиш) мени енгди, ғулом олдига бориб: «Умарга изн сўра», дедим. Ғулом кирди, сўнг олдимга чиқиб: «Мен сени у зотга эслатдим, у зот сукут қилдилар», деди. Мен чиқиб, минбар олдида ўтирдим, сўнг кўнглимдаги (ташвиш) мени енгди, ғулом олдига бориб: «Умарга изн сўра», дедим. У кирди, сўнг олдимга чиқиб: «Мен сени у зотга эслатдим, у зот сукут қилдилар», деди. Мен орқамга қайтиб кета бошладим, шунда ғулом мени чақириб: «Кир, у зот сенга изн бердилар», деди. Мен кириб, Расулуллоҳ ﷺ га салом бердим. Қарасам, у зот бўйра устида ёнбошлаб ётибдилар, бўйра ёнларига из солибди. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, аёлларингизни талоқ қилдингизми?» дедим. У зот бошларини менга кўтариб: «Йўқ», дедилар. Мен: «Аллоҳу акбар! Эй Аллоҳнинг Расули, бизни кўрганингизда эди. Биз қурайш жамоаси аёлларимизни енгувчи қавм эдик. Мадинага келганимизда, аёллари уларни енгувчи бир қавмни топдик, шунда аёлларимиз уларнинг аёлларидан ўргана бошладилар. Бир куни аёлимга ғазабландим, у менга қайтариб гапира бошлади. Мен унинг қайтариб гапирганини ёқтирмадим. У: ‹Менга қайтариб гапирганимни нега ёқтирмайсан? Валлоҳи, Расулуллоҳ ﷺ нинг аёллари ҳам у зотга қайтариб гапиришади, улардан бири кундуздан тунгача у зотдан тарк этиб туради›, деди», дедим. «Мен: ‹Улардан ким шундай қилса, зиён кўрибди, ҳалок бўлибди. Улардан бири Расулининг ғазаби сабабли Аллоҳ унга ғазабланишидан хотиржамми? У ҳолда у ҳалок бўлибди-ку›, дедим», дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ табассум қилдилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, Ҳафсанинг олдига кириб: ‹Қўшнинг — у сендан чиройлироқ ва Расулуллоҳ ﷺ га сендан севимлироқ бўлса — бу сени алдаб қўймасин›, дедим», дедим. Расулуллоҳ ﷺ яна табассум қилдилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, сизга бемалол гаплашсам бўладими?» дедим. У зот: «Ҳа», дедилар. Мен ўтирдим ва бошимни кўтариб уйга қарадим. Валлоҳи, унда уч бош теридан бошқа кўзни қаратадиган ҳеч нарса кўрмадим. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, умматингизга (турмушни) кенг қилиб беришини Аллоҳдан сўранг, чунки форслар ва румликларга кенг қилиб берилди, ҳолбуки улар Аллоҳга ибодат қилмайдилар», дедим. У зот тўғри ўтириб олиб: «Сен шак-шубҳадамисан, эй Хаттобнинг ўғли? Улар яхшиликлари шу дунё ҳаётидаёқ тезлаштириб берилган қавмдир», дедилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен учун мағфират сўранг», дедим. У зот аёлларига қаттиқ ғазаблари сабабли бир ой улар олдига кирмасликка қасам ичган эдилар, токи Аллоҳ азза ва жалла у зотни танбеҳ қилди.
وَرُوِيَ فِي «شَرْحِ السُّنَّةِ» : أَنَّ جَمَاعَةً مِنَ النِّسَاءِ رَدَّهُنَّ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالنِّكَاحِ الأول على أَزوَاجهنَّ عِنْد اجْتِمَاع الإسلاميين بَعْدَ اخْتِلَافِ الدِّينِ وَالدَّارِ مِنْهُنَّ بِنْتُ الْوَلِيدِ بْنِ مُغِيرَةَ كَانَتْ تَحْتَ صَفْوَانَ بْنِ أُمَيَّةَ فَأَسْلَمَتْ يَوْمَ الْفَتْحِ وَهَرَبَ زَوْجُهَا مِنَ الْإِسْلَامِ فَبعث النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَيْهِ ابْنَ عَمِّهِ وَهْبَ بْنَ عُمَيْرٍ بِرِدَاءِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَمَانًا لِصَفْوَانَ فَلَمَّا قَدِمَ جَعَلَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ تَسْيِيرَ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ حَتَّى أَسْلَمَ فَاسْتَقَرَّتْ عِنْدَهُ وَأَسْلَمَتْ أَمُّ حَكِيمٍ بِنْتُ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ امْرَأَةُ عِكْرِمَةَ بْنِ أَبِي جَهْلٍ يَوْمَ الْفَتْحِ بِمَكَّةَ وَهَرَبَ زَوْجُهَا مِنَ الْإِسْلَامِ حَتَّى قَدِمَ الْيَمَنَ فَارْتَحَلَتْ أَمُّ حَكِيمٍ حَتَّى قَدِمَتْ عَلَيْهِ الْيَمَنَ فَدَعَتْهُ إِلَى الْإِسْلَامِ فَأَسْلَمَ فَثَبَتَا عَلَى نِكَاحِهِمَا. رَوَاهُ مَالِكٌ عَنِ ابْنِ شهَاب مُرْسلا
Ibn Shihob az-Zuhriy (rahimahulloh)dan mursal tarzda rivoyat qilinadi: «Sharh us-sunna»da naql qilinishicha, Nabiy ﷺ bir necha ayolni — din va yurt ayrilganidan soʻng eru xotin Islomda birlashganida — birinchi nikohlari boʻyicha erlariga qaytarib berdilar. Ular orasida Valid ibn Mugʻiraning qizi bor edi; u Safvon ibn Umayyaning nikohida edi. U (ayol) Fath (Makka fathi) kuni Islomni qabul qildi, eri esa Islomdan qochib ketdi. Shunda Nabiy ﷺ uning oldiga amakivachchasi Vahb ibn Umayrni Rasululloh ﷺning ridolari bilan — Safvonga omonlik kafolati sifatida — yubordilar. U (Safvon) kelgach, Rasululloh ﷺ unga Islomni qabul qilgunicha toʻrt oy muhlat berdilar; shu bilan u (ayol) uning huzurida qoldi. Horis ibn Hishomning qizi Ummu Hakim — Ikrima ibn Abu Jahlning xotini — ham Fath kuni Makkada Islomni qabul qildi, eri esa Islomdan qochib, Yamanga borib qoldi. Ummu Hakim yoʻlga chiqib, Yamanda uning oldiga bordi va uni Islomga chorladi, u ham Islomni qabul qildi; shu bilan ikkovi nikohlarida barqaror qoldilar. Molik buni Ibn Shihobdan mursal tarzda rivoyat qilgan.Ибн Шиҳоб аз-Зуҳрий (раҳимаҳуллоҳ)дан мурсал тарзда ривоят қилинади: «Шарҳ ус-сунна»да нақл қилинишича, Набий ﷺ бир неча аёлни — дин ва юрт айрилганидан сўнг эру хотин Исломда бирлашганида — биринчи никоҳлари бўйича эрларига қайтариб бердилар. Улар орасида Валид ибн Муғиранинг қизи бор эди; у Сафвон ибн Умайянинг никоҳида эди. У (аёл) Фатҳ (Макка фатҳи) куни Исломни қабул қилди, эри эса Исломдан қочиб кетди. Шунда Набий ﷺ унинг олдига амакиваччаси Ваҳб ибн Умайрни Расулуллоҳ ﷺнинг ридолари билан — Сафвонга омонлик кафолати сифатида — юбордилар. У (Сафвон) келгач, Расулуллоҳ ﷺ унга Исломни қабул қилгунича тўрт ой муҳлат бердилар; шу билан у (аёл) унинг ҳузурида қолди. Ҳорис ибн Ҳишомнинг қизи Умму Ҳаким — Икрима ибн Абу Жаҳлнинг хотини — ҳам Фатҳ куни Маккада Исломни қабул қилди, эри эса Исломдан қочиб, Яманга бориб қолди. Умму Ҳаким йўлга чиқиб, Яманда унинг олдига борди ва уни Исломга чорлади, у ҳам Исломни қабул қилди; шу билан иккови никоҳларида барқарор қолдилар. Молик буни Ибн Шиҳобдан мурсал тарзда ривоят қилган.
حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ أَحْمَدَ، قَالَ: حَدَّثَنَا عَبْدُ اللهِ بْنُ وَهْبٍ، قَالَ: حَدَّثَنِي مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم، دَخَلَ مَكَّةَ عَامَ الْفَتْحِ، وَعَلَى رَأْسِهِ الْمِغْفَرُ، قَالَ: فَلَمَّا نَزَعَهُ جَاءَهُ رَجُلٌ، فَقَالَ لَهُ: ابْنُ خَطَلٍ مُتَعَلِّقٌ بِأَسْتَارِ الْكَعْبَةِ، فَقَالَ: اقْتُلُوهُ، قَالَ ابْنُ شِهَابٍ: وَبَلَغَنِي أَنَّ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم، لَمْ يَكُنْ يَوْمَئِذٍ مُحْرِمًا.
al-Qaʼnabiy bizga Molikdan, u Ibn Shihobdan, u Anas ibn Molikdan (rivoyat qilib) aytib berdi: Rasululloh ﷺ fath yili Makkaga boshlarida temir dubulgʻa (kiygan) holda kirdilar. Uni yechganlarida bir kishi kelib: «Ibn Xatal Kaʼba pardalariga osilib olgan (yashirinib olgan)», dedi. U zot: «Uni oʻldiringlar», dedilar. Abu Dovud dedi: Ibn Xatalning ismi Abdulloh edi va uni Abu Barza al-Aslamiy oʻldirgan edi.ал-Қаънабий бизга Моликдан, у Ибн Шиҳобдан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилиб) айтиб берди: Расулуллоҳ ﷺ фатҳ йили Маккага бошларида темир дубулға (кийган) ҳолда кирдилар. Уни ечганларида бир киши келиб: «Ибн Хатал Каъба пардаларига осилиб олган (яшириниб олган)», деди. У зот: «Уни ўлдиринглар», дедилар. Абу Довуд деди: Ибн Хаталнинг исми Абдуллоҳ эди ва уни Абу Барза ал-Асламий ўлдирган эди.
قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ وَقَالَ لَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَدِيِّ بْنِ خِيَارٍ، أَنَّهُ دَخَلَ عَلَى عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ ـ رضى الله عنه ـ وَهْوَ مَحْصُورٌ فَقَالَ إِنَّكَ إِمَامُ عَامَّةٍ، وَنَزَلَ بِكَ مَا تَرَى وَيُصَلِّي لَنَا إِمَامُ فِتْنَةٍ وَنَتَحَرَّجُ. فَقَالَ الصَّلاَةُ أَحْسَنُ مَا يَعْمَلُ النَّاسُ، فَإِذَا أَحْسَنَ النَّاسُ فَأَحْسِنْ مَعَهُمْ، وَإِذَا أَسَاءُوا فَاجْتَنِبْ إِسَاءَتَهُمْ. وَقَالَ الزُّبَيْدِيُّ قَالَ الزُّهْرِيُّ لاَ نَرَى أَنْ يُصَلَّى خَلْفَ الْمُخَنَّثِ إِلاَّ مِنْ ضَرُورَةٍ لاَ بُدَّ مِنْهَا.
Ubaydulloh ibn Adiy ibn Xiyor (Usmondan) rivoyat qiladi: Men Usmon ibn Affonning oldiga — u qamalda (qoʻrshovda) turgan paytda — borib, unga: «Sen umuman barcha musulmonlarning raisisan va boshingga nima tushganini koʻryapsan. Bizga fitna (rahnamolaridan) bir (kishi) imomlik qilyapti va biz unga ergashishda gunohkor boʻlishdan qoʻrqyapmiz», — dedim. Usmon: «Namoz — barcha amallarning eng yaxshisidir; bas, odamlar yaxshi ish qilsa, ular bilan birga shu (yaxshilik)ni qil; ular yomon ish qilsa, oʻsha yomon ishlardan saqlan», — dedi. Zuhriy: «Bizning fikrimizcha, kishi muxannas (xotinsifat kishi) orqasida namoz oʻqimasligi kerak — boshqa iloj boʻlmasa, mustasno», — dedi.Убайдуллоҳ ибн Адий ибн Хиёр (Усмондан) ривоят қилади: Мен Усмон ибн Аффоннинг олдига — у қамалда (қўршовда) турган пайтда — бориб, унга: «Сен умуман барча мусулмонларнинг раисисан ва бошингга нима тушганини кўряпсан. Бизга фитна (раҳнамоларидан) бир (киши) имомлик қиляпти ва биз унга эргашишда гуноҳкор бўлишдан қўрқяпмиз», — дедим. Усмон: «Намоз — барча амалларнинг энг яхшисидир; бас, одамлар яхши иш қилса, улар билан бирга шу (яхшилик)ни қил; улар ёмон иш қилса, ўша ёмон ишлардан сақлан», — деди. Зуҳрий: «Бизнинг фикримизча, киши муханнас (хотинсифат киши) орқасида намоз ўқимаслиги керак — бошқа илож бўлмаса, мустасно», — деди.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، - يَعْنِي الدَّرَاوَرْدِيَّ - عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم كُلُّ هَؤُلاَءِ بِمِثْلِ حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ غَيْرَ أَنَّ الْعَلاَءَ وَصَفْوَانَ بْنَ سُلَيْمٍ لَيْسَ فِي حَدِيثِهِمَا " يَرْفَعُ النَّاسُ إِلَيْهِ فِيهَا أَبْصَارَهُمْ " . وَفِي حَدِيثِ هَمَّامٍ " يَرْفَعُ إِلَيْهِ الْمُؤْمِنُونَ أَعْيُنَهُمْ فِيهَا وَهُوَ حِينَ يَنْتَهِبُهَا مُؤْمِنٌ " . وَزَادَ " وَلاَ يَغُلُّ أَحَدُكُمْ حِينَ يَغُلُّ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَإِيَّاكُمْ إِيَّاكُمْ " .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Paygʻambar ﷺ dan rivoyat qilinadi — bu az-Zuhriyning hadisi kabi; faqat al-Alo va Safvon ibn Sulaymning hadisida «odamlar (hayratdan) unga koʻzlarini koʻtaradigan» (degan soʻz) yoʻq. Hammomning hadisida esa: «...moʻminlar (hayratdan) unga koʻzlarini koʻtaradigan; va u uni talon-toroj qilayotgan paytda moʻmindir (boʻlmaydi)» (deyilgan). Va: «...biringiz xiyonat (gʻulul) qilayotgan paytda moʻmin holida xiyonat qilmaydi. Bas, ehtiyot boʻlinglar, ehtiyot boʻlinglar!» deb (qoʻshimcha) qilindi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Пайғамбар ﷺ дан ривоят қилинади — бу аз-Зуҳрийнинг ҳадиси каби; фақат ал-Ало ва Сафвон ибн Сулаймнинг ҳадисида «одамлар (ҳайратдан) унга кўзларини кўтарадиган» (деган сўз) йўқ. Ҳаммомнинг ҳадисида эса: «...мўминлар (ҳайратдан) унга кўзларини кўтарадиган; ва у уни талон-торож қилаётган пайтда мўминдир (бўлмайди)» (дейилган). Ва: «...бирингиз хиёнат (ғулул) қилаётган пайтда мўмин ҳолида хиёнат қилмайди. Бас, эҳтиёт бўлинглар, эҳтиёт бўлинглар!» деб (қўшимча) қилинди.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَإِنَّمَا كَانَ الْمَاءُ مِنَ الْمَاءِ فِي أَوَّلِ الإِسْلاَمِ ثُمَّ نُسِخَ بَعْدَ ذَلِكَ . وَهَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ وَرَافِعُ بْنُ خَدِيجٍ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّهُ إِذَا جَامَعَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ فِي الْفَرْجِ وَجَبَ عَلَيْهِمَا الْغُسْلُ وَإِنْ لَمْ يُنْزِلاَ .
Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: ushbu isnod bilan shunga oʻxshashi (rivoyat qilinadi). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. «Suv suvdandir» (degan hukm) faqat Islomning boshlarida edi, soʻng u bekor qilindi. Nabiy ﷺ ashoblaridan bir nechtasi shunday rivoyat qilgan; ular orasida Ubay ibn Kaʼb va Rofiʼ ibn Xadij bor. Aksariyat ilm ahli huzurida amal shunga (binoan)dir: agar kishi xotini bilan (avrat joyida) jimoʼ qilsa, garchi maniy chiqmagan boʻlsa ham, ikkalasiga gʻusl vojib boʻladi.Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: ушбу иснод билан шунга ўхшаши (ривоят қилинади). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. «Сув сувдандир» (деган ҳукм) фақат Исломнинг бошларида эди, сўнг у бекор қилинди. Набий ﷺ ашобларидан бир нечтаси шундай ривоят қилган; улар орасида Убай ибн Каъб ва Рофиъ ибн Хадиж бор. Аксарият илм аҳли ҳузурида амал шунга (биноан)дир: агар киши хотини билан (аврат жойида) жимў қилса, гарчи маний чиқмаган бўлса ҳам, иккаласига ғусл вожиб бўлади.
حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، بِإِسْنَادِهِ وَمَعْنَاهُ قَالَ فِي أَوَّلِهِ فَكَبَّرَ . وَقَالَ فِي آخِرِهِ فَلَمَّا قَضَى الصَّلاَةَ قَالَ " إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ وَإِنِّي كُنْتُ جُنُبًا " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ الزُّهْرِيُّ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ فَلَمَّا قَامَ فِي مُصَلاَّهُ وَانْتَظَرْنَا أَنْ يُكَبِّرَ انْصَرَفَ ثُمَّ قَالَ " كَمَا أَنْتُمْ " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَاهُ أَيُّوبُ وَابْنُ عَوْنٍ وَهِشَامٌ عَنْ مُحَمَّدٍ مُرْسَلاً عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ فَكَبَّرَ ثُمَّ أَوْمَأَ بِيَدِهِ إِلَى الْقَوْمِ أَنِ اجْلِسُوا فَذَهَبَ فَاغْتَسَلَ . وَكَذَلِكَ رَوَاهُ مَالِكٌ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي حَكِيمٍ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَبَّرَ فِي صَلاَةٍ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَذَلِكَ حَدَّثَنَاهُ مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ حَدَّثَنَا أَبَانُ عَنْ يَحْيَى عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَبَّرَ .
Bu hadis Hammod ibn Salamadan oʻz sanadi va shu maʼnoda rivoyat qilingan; (roviy) uning avvalida: «(U zot) takbir aytdilar», — degan; oxirida esa: «Namozni tugatganlarida: ‹Men faqat bir insonman, men junub edim›, — dedilar», — degan. Abu Dovud aytdi: Buni Zuhriy Abu Salama ibn Abdurahmondan, u Abu Hurayradan rivoyat qilib: «U zot namozgohlarida turganlarida — biz takbir aytishlarini kutib turardik — (orqaga) qaytdilar, soʻng: ‹Qanday boʻlsangiz, shunday (turing)›, — dedilar», — degan. Abu Dovud aytdi: Buni Ayyub, Ibn Avn va Hishom Muhammaddan, u Paygʻambar ﷺ dan mursal qilib rivoyat qilishgan; (unda): «U zot takbir aytdilar, soʻng qoʻllari bilan odamlarga ‹oʻtiring› deb ishora qildilar va borib gʻusl qildilar», — degan. Buni Molik ham Ismoil ibn Abu Hakimdan, u Ato ibn Yasordan: «Rasululloh ﷺ namozda takbir aytdilar», — deb rivoyat qilgan. Abu Dovud aytdi: Buni bizga Muslim ibn Ibrohim ham Abondan, u Yahyodan, u Robiʼ ibn Muhammaddan, u Paygʻambar ﷺ dan — «u zot takbir aytdilar», deb rivoyat qildi.Бу ҳадис Ҳаммод ибн Саламадан ўз санади ва шу маънода ривоят қилинган; (ровий) унинг аввалида: «(У зот) такбир айтдилар», — деган; охирида эса: «Намозни тугатганларида: ‹Мен фақат бир инсонман, мен жунуб эдим›, — дедилар», — деган. Абу Довуд айтди: Буни Зуҳрий Абу Салама ибн Абдураҳмондан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилиб: «У зот намозгоҳларида турганларида — биз такбир айтишларини кутиб турардик — (орқага) қайтдилар, сўнг: ‹Қандай бўлсангиз, шундай (туринг)›, — дедилар», — деган. Абу Довуд айтди: Буни Айюб, Ибн Авн ва Ҳишом Муҳаммаддан, у Пайғамбар ﷺ дан мурсал қилиб ривоят қилишган; (унда): «У зот такбир айтдилар, сўнг қўллари билан одамларга ‹ўтиринг› деб ишора қилдилар ва бориб ғусл қилдилар», — деган. Буни Молик ҳам Исмоил ибн Абу Ҳакимдан, у Ато ибн Ясордан: «Расулуллоҳ ﷺ намозда такбир айтдилар», — деб ривоят қилган. Абу Довуд айтди: Буни бизга Муслим ибн Иброҳим ҳам Абондан, у Яҳёдан, у Робиъ ибн Муҳаммаддан, у Пайғамбар ﷺ дан — «у зот такбир айтдилар», деб ривоят қилди.
أَخْبَرَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ أَبَا بَكْرِ بْنَ سُلَيْمَانَ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، بَلَغَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلَّى رَكْعَتَيْنِ فَقَالَ لَهُ ذُو الشِّمَالَيْنِ نَحْوَهُ . قَالَ ابْنُ شِهَابٍ أَخْبَرَنِي هَذَا الْخَبَرَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ . قَالَ وَأَخْبَرَنِيهِ أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَأَبُو بَكْرِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ ikki rakaat oʻqidilar, shunda Zush-Shimolayn u zotga shunga oʻxshash (soʻzni) aytdi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ икки ракаат ўқидилар, шунда Зуш-Шимолайн у зотга шунга ўхшаш (сўзни) айтди.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، سَمِعَ مَالِكَ بْنَ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ، يَقُولُ سَمِعْتُ عُمَرَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ " الذَّهَبُ بِالْوَرِقِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ " . قَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ سَمِعْتُ سُفْيَانَ يَقُولُ الذَّهَبُ بِالْوَرِقِ احْفَظُوا .
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Oltinni kumushga sotish qoʻlma-qoʻl boʻlmasa ribodir», dedilar. Abu Bakr ibn Abu Shayba dedi: «Men Sufyonning: ‹Oltinni kumushga (deganini) yodlab olinglar›, deganini eshitdim».Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Олтинни кумушга сотиш қўлма-қўл бўлмаса рибодир», дедилар. Абу Бакр ибн Абу Шайба деди: «Мен Суфённинг: ‹Олтинни кумушга (деганини) ёдлаб олинглар›, деганини эшитдим».
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ عِيسَى الطَّبَّاعُ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، حَدَّثَنِي ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ رَجَعَ إِلَى رَحْلِهِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَكُنْتُ أُقْرِئُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ فَوَجَدَنِي وَأَنَا أَنْتَظِرُهُ، وَذَلِكَ، بِمِنًى فِي آخِرِ حَجَّةٍ حَجَّهَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ إِنَّ رَجُلًا أَتَى عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَقَالَ إِنَّ فُلَانًا يَقُولُ لَوْ قَدْ مَاتَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ بَايَعْتُ فُلَانًا فَقَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ إِنِّي قَائِمٌ الْعَشِيَّةَ فِي النَّاسِ فَمُحَذِّرُهُمْ هَؤُلَاءِ الرَّهْطَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَغْصِبُوهُمْ أَمْرَهُمْ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ لَا تَفْعَلْ فَإِنَّ الْمَوْسِمَ يَجْمَعُ رَعَاعَ النَّاسِ وَغَوْغَاءَهُمْ وَإِنَّهُمْ الَّذِينَ يَغْلِبُونَ عَلَى مَجْلِسِكَ إِذَا قُمْتَ فِي النَّاسِ فَأَخْشَى أَنْ تَقُولَ مَقَالَةً يَطِيرُ بِهَا أُولَئِكَ فَلَا يَعُوهَا وَلَا يَضَعُوهَا عَلَى مَوَاضِعِهَا وَلَكِنْ حَتَّى تَقْدَمَ الْمَدِينَةَ فَإِنَّهَا دَارُ الْهِجْرَةِ وَالسُّنَّةِ وَتَخْلُصَ بِعُلَمَاءِ النَّاسِ وَأَشْرَافِهِمْ فَتَقُولَ مَا قُلْتَ مُتَمَكِّنًا فَيَعُونَ مَقَالَتَكَ وَيَضَعُونَهَا مَوَاضِعَهَا فَقَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ لَئِنْ قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ سَالِمًا صَالِحًا لَأُكَلِّمَنَّ بِهَا النَّاسَ فِي أَوَّلِ مَقَامٍ أَقُومُهُ فَلَمَّا قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ فِي عَقِبِ ذِي الْحِجَّةِ وَكَانَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ عَجَّلْتُ الرَّوَاحَ صَكَّةَ الْأَعْمَى فَقُلْتُ لِمَالِكٍ وَمَا صَكَّةُ الْأَعْمَى قَالَ إِنَّهُ لَا يُبَالِي أَيَّ سَاعَةٍ خَرَجَ لَا يَعْرِفُ الْحَرَّ وَالْبَرْدَ وَنَحْوَ هَذَا فَوَجَدْتُ سَعِيدَ بْنَ زَيْدٍ عِنْدَ رُكْنِ الْمِنْبَرِ الْأَيْمَنِ قَدْ سَبَقَنِي فَجَلَسْتُ حِذَاءَهُ تَحُكُّ رُكْبَتِي رُكْبَتَهُ فَلَمْ أَنْشَبْ أَنْ طَلَعَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَلَمَّا رَأَيْتُهُ قُلْتُ لَيَقُولَنَّ الْعَشِيَّةَ عَلَى هَذَا الْمِنْبَرِ مَقَالَةً مَا قَالَهَا عَلَيْهِ أَحَدٌ قَبْلَهُ قَالَ فَأَنْكَرَ سَعِيدُ بْنُ زَيْدٍ ذَلِكَ فَقَالَ مَا عَسَيْتَ أَنْ يَقُولَ مَا لَمْ يَقُلْ أَحَدٌ فَجَلَسَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَلَى الْمِنْبَرِ فَلَمَّا سَكَتَ الْمُؤَذِّنُ قَامَ فَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ ثُمَّ قَالَ أَمَّا بَعْدُ أَيُّهَا النَّاسُ فَإِنِّي قَائِلٌ مَقَالَةً قَدْ قُدِّرَ لِي أَنْ أَقُولَهَا لَا أَدْرِي لَعَلَّهَا بَيْنَ يَدَيْ أَجَلِي فَمَنْ وَعَاهَا وَعَقَلَهَا فَلْيُحَدِّثْ بِهَا حَيْثُ انْتَهَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ وَمَنْ لَمْ يَعِهَا فَلَا أُحِلُّ لَهُ أَنْ يَكْذِبَ عَلَيَّ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى بَعَثَ مُحَمَّدًا صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالْحَقِّ وَأَنْزَلَ عَلَيْهِ الْكِتَابَ وَكَانَ مِمَّا أَنْزَلَ عَلَيْهِ آيَةُ الرَّجْمِ فَقَرَأْنَاهَا وَوَعَيْنَاهَا وَرَجَمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَرَجَمْنَا بَعْدَهُ فَأَخْشَى إِنْ طَالَ بِالنَّاسِ زَمَانٌ أَنْ يَقُولَ قَائِلٌ لَا نَجِدُ آيَةَ الرَّجْمِ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فَيَضِلُّوا بِتَرْكِ فَرِيضَةٍ قَدْ أَنْزَلَهَا اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فَالرَّجْمُ فِي كِتَابِ اللَّهِ حَقٌّ عَلَى مَنْ زَنَى إِذَا أُحْصِنَ مِنْ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ إِذَا قَامَتْ الْبَيِّنَةُ أَوْ الْحَبَلُ أَوْ الِاعْتِرَافُ أَلَا وَإِنَّا قَدْ كُنَّا نَقْرَأُ لَا تَرْغَبُوا عَنْ آبَائِكُمْ فَإِنَّ كُفْرًا بِكُمْ أَنْ تَرْغَبُوا عَنْ آبَائِكُمْ أَلَا وَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لَا تُطْرُونِي كَمَا أُطْرِيَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ عَلَيْهِ السَّلَام فَإِنَّمَا أَنَا عَبْدُ اللَّهِ فَقُولُوا عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ وَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّ قَائِلًا مِنْكُمْ يَقُولُ لَوْ قَدْ مَاتَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ بَايَعْتُ فُلَانًا فَلَا يَغْتَرَّنَّ امْرُؤٌ أَنْ يَقُولَ إِنَّ بَيْعَةَ أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ كَانَتْ فَلْتَةً أَلَا وَإِنَّهَا كَانَتْ كَذَلِكَ أَلَا وَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ وَقَى شَرَّهَا وَلَيْسَ فِيكُمْ الْيَوْمَ مَنْ تُقْطَعُ إِلَيْهِ الْأَعْنَاقُ مِثْلُ أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَلَا وَإِنَّهُ كَانَ مِنْ خَبَرِنَا حِينَ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّ عَلِيًّا وَالزُّبَيْرَ وَمَنْ كَانَ مَعَهُمَا تَخَلَّفُوا فِي بَيْتِ فَاطِمَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا بِنْتِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَتَخَلَّفَتْ عَنَّا الْأَنْصَارُ بِأَجْمَعِهَا فِي سَقِيفَةِ بَنِي سَاعِدَةَ وَاجْتَمَعَ الْمُهَاجِرُونَ إِلَى أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَقُلْتُ لَهُ يَا أَبَا بَكْرٍ انْطَلِقْ بِنَا إِلَى إِخْوَانِنَا مِنْ الْأَنْصَارِ فَانْطَلَقْنَا نَؤُمُّهُمْ حَتَّى لَقِيَنَا رَجُلَانِ صَالِحَانِ فَذَكَرَا لَنَا الَّذِي صَنَعَ الْقَوْمُ فَقَالَا أَيْنَ تُرِيدُونَ يَا مَعْشَرَ الْمُهَاجِرِينَ فَقُلْتُ نُرِيدُ إِخْوَانَنَا هَؤُلَاءِ مِنْ الْأَنْصَارِ فَقَالَا لَا عَلَيْكُمْ أَنْ لَا تَقْرَبُوهُمْ وَاقْضُوا أَمْرَكُمْ يَا مَعْشَرَ الْمُهَاجِرِينَ فَقُلْتُ وَاللَّهِ لَنَأْتِيَنَّهُمْ فَانْطَلَقْنَا حَتَّى جِئْنَاهُمْ فِي سَقِيفَةِ بَنِي سَاعِدَةَ فَإِذَا هُمْ مُجْتَمِعُونَ وَإِذَا بَيْنَ ظَهْرَانَيْهِمْ رَجُلٌ مُزَمَّلٌ فَقُلْتُ مَنْ هَذَا فَقَالُوا سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ فَقُلْتُ مَا لَهُ قَالُوا وَجِعٌ فَلَمَّا جَلَسْنَا قَامَ خَطِيبُهُمْ فَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ وَقَالَ أَمَّا بَعْدُ فَنَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَكَتِيبَةُ الْإِسْلَامِ وَأَنْتُمْ يَا مَعْشَرَ الْمُهَاجِرِينَ رَهْطٌ مِنَّا وَقَدْ دَفَّتْ دَافَّةٌ مِنْكُمْ يُرِيدُونَ أَنْ يَخْزِلُونَا مِنْ أَصْلِنَا وَيَحْضُنُونَا مِنْ الْأَمْرِ فَلَمَّا سَكَتَ أَرَدْتُ أَنْ أَتَكَلَّمَ وَكُنْتُ قَدْ زَوَّرْتُ مَقَالَةً أَعْجَبَتْنِي أَرَدْتُ أَنْ أَقُولَهَا بَيْنَ يَدَيْ أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَقَدْ كُنْتُ أُدَارِي مِنْهُ بَعْضَ الْحَدِّ وَهُوَ كَانَ أَحْلَمَ مِنِّي وَأَوْقَرَ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَلَى رِسْلِكَ فَكَرِهْتُ أَنْ أُغْضِبَهُ وَكَانَ أَعْلَمَ مِنِّي وَأَوْقَرَ وَاللَّهِ مَا تَرَكَ مِنْ كَلِمَةٍ أَعْجَبَتْنِي فِي تَزْوِيرِي إِلَّا قَالَهَا فِي بَدِيهَتِهِ وَأَفْضَلَ حَتَّى سَكَتَ فَقَالَ أَمَّا بَعْدُ فَمَا ذَكَرْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَأَنْتُمْ أَهْلُهُ وَلَمْ تَعْرِفْ الْعَرَبُ هَذَا الْأَمْرَ إِلَّا لِهَذَا الْحَيِّ مِنْ قُرَيْشٍ هُمْ أَوْسَطُ الْعَرَبِ نَسَبًا وَدَارًا وَقَدْ رَضِيتُ لَكُمْ أَحَدَ هَذَيْنِ الرَّجُلَيْنِ أَيَّهُمَا شِئْتُمْ وَأَخَذَ بِيَدِي وَبِيَدِ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ الْجَرَّاحِ فَلَمْ أَكْرَهْ مِمَّا قَالَ غَيْرَهَا وَكَانَ وَاللَّهِ أَنْ أُقَدَّمَ فَتُضْرَبَ عُنُقِي لَا يُقَرِّبُنِي ذَلِكَ إِلَى إِثْمٍ أَحَبَّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أَتَأَمَّرَ عَلَى قَوْمٍ فِيهِمْ أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ إِلَّا أَنْ تَغَيَّرَ نَفْسِي عِنْدَ الْمَوْتِ فَقَالَ قَائِلٌ مِنْ الْأَنْصَارِ أَنَا جُذَيْلُهَا الْمُحَكَّكُ وَعُذَيْقُهَا الْمُرَجَّبُ مِنَّا أَمِيرٌ وَمِنْكُمْ أَمِيرٌ يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ فَقُلْتُ لِمَالِكٍ مَا مَعْنَى أَنَا جُذَيْلُهَا الْمُحَكَّكُ وَعُذَيْقُهَا الْمُرَجَّبُ قَالَ كَأَنَّهُ يَقُولُ أَنَا دَاهِيَتُهَا قَالَ وَكَثُرَ اللَّغَطُ وَارْتَفَعَتْ الْأَصْوَاتُ حَتَّى خَشِيتُ الِاخْتِلَافَ فَقُلْتُ ابْسُطْ يَدَكَ يَا أَبَا بَكْرٍ فَبَسَطَ يَدَهُ فَبَايَعْتُهُ وَبَايَعَهُ الْمُهَاجِرُونَ ثُمَّ بَايَعَهُ الْأَنْصَارُ وَنَزَوْنَا عَلَى سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ فَقَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ قَتَلْتُمْ سَعْدًا فَقُلْتُ قَتَلَ اللَّهُ سَعْدًا وَقَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَمَا وَاللَّهِ مَا وَجَدْنَا فِيمَا حَضَرْنَا أَمْرًا هُوَ أَقْوَى مِنْ مُبَايَعَةِ أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ خَشِينَا إِنْ فَارَقْنَا الْقَوْمَ وَلَمْ تَكُنْ بَيْعَةٌ أَنْ يُحْدِثُوا بَعْدَنَا بَيْعَةً فَإِمَّا أَنْ نُتَابِعَهُمْ عَلَى مَا لَا نَرْضَى وَإِمَّا أَنْ نُخَالِفَهُمْ فَيَكُونَ فِيهِ فَسَادٌ فَمَنْ بَايَعَ أَمِيرًا عَنْ غَيْرِ مَشُورَةِ الْمُسْلِمِينَ فَلَا بَيْعَةَ لَهُ وَلَا بَيْعَةَ لِلَّذِي بَايَعَهُ تَغِرَّةً أَنْ يُقْتَلَا قَالَ مَالِكٌ وَأَخْبَرَنِي ابْنُ شِهَابٍ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ أَنَّ الرَّجُلَيْنِ اللَّذَيْنِ لَقِيَاهُمَا عُوَيْمِرُ بْنُ سَاعِدَةَ وَمَعْنُ بْنُ عَدِيٍّ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَأَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ أَنَّ الَّذِي قَالَ أَنَا جُذَيْلُهَا الْمُحَكَّكُ وَعُذَيْقُهَا الْمُرَجَّبُ الْحُبَابُ بْنُ الْمُنْذِرِ.
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning oldiga kelib: «Falonchi: ‹Agar Umar oʻlsa, men falonchiga bayʼat qilaman› deyapti», dedi. Shunda Umar (roziyallohu anhu): «Men bugun kechqurun odamlar oldida turib, ularning ishini gʻasb qilmoqchi boʻlgan mana bu guruhdan xalqni ogohlantiraman», dedi. Men (Abdurrahmon ibn Avf): «Ey moʻminlar amiri, bunday qilmang. Chunki mavsum xalqning past-baland, gʻavgʻochi kishilarini yigʻadi va siz odamlar oldida turganingizda majlisingizni oʻshalar egallab oladi. Men sizning bir soʻz aytishingizdan, oʻshalar uni uchirib yuborishidan, uni yaxshi anglamay, oʻz oʻrniga qoʻymasliklaridan qoʻrqaman. Balki Madinaga borguningizcha sabr qiling, u hijrat va sunnat diyoridir. Xalqning ilm ahli va ashroflari bilan xilvatda boʻlib, aytmoqchi boʻlgan narsangizni bardam holda aytasiz, ular soʻzingizni anglaydilar va uni oʻz oʻrniga qoʻyadilar», dedim. Umar (roziyallohu anhu): «Agar Madinaga sogʻ-salomat yetib borsam, birinchi turishimdayoq bu haqda odamlarga soʻzlayman», dedi. Zul-hijja oxirida Madinaga kelganimizda, juma kuni edi, men koʻzi ojiz odamdek erta yoʻlga chiqdim. Saʼid ibn Zaydni mimbarning oʻng ustuni oldida, mendan oldin kelib oʻtirgan holda topdim va yonida, tizzam tizzasiga tegib turadigan qilib oʻtirdim. Koʻp oʻtmay Umar (roziyallohu anhu) koʻrindi. Uni koʻrganimda: «U bugun kechqurun bu mimbarda undan oldin hech kim aytmagan bir soʻzni aytadi», dedim. Saʼid ibn Zayd buni inkor qilib: «U hech kim aytmagan qanday soʻzni aytardi?» dedi. Umar (roziyallohu anhu) mimbarga oʻtirdi. Muazzin jim boʻlgach, u oʻrnidan turib, Allohga loyiq boʻlgan hamdu sano aytdi, soʻng: «Ammo baʼdu, ey odamlar! Men aytishim taqdir qilingan bir soʻzni aytmoqchiman. Balki bu soʻz mening ajalim oldidan aytayotgan soʻzimdir. Kim uni anglab, aqli bilan tushunsa, uni tuyasi olib borgan joyda soʻzlab bersin. Kim uni anglamasa, unga men haqimda yolgʻon aytishni halol qilmayman. Alloh tabaraka va taolo Muhammadni ﷺ haq bilan yubordi va unga Kitobni nozil qildi. Unga nozil qilingan narsalar orasida rajm oyati ham bor edi. Biz uni oʻqidik, anglab yetdik va yodda saqladik. Rasululloh ﷺ rajm qildilar, biz ham u zotdan keyin rajm qildik. Zamon uzoqqa choʻzilsa, ‹Biz Allohning Kitobida rajm oyatini topmayapmiz› deb, Alloh nozil qilgan bir farzni tark etib, adashib qolishlaridan qoʻrqaman. Rajm Allohning Kitobida zino qilgan, muhsan boʻlgan erkak va ayolga, agar guvohlik yoki homiladorlik yoxud iqror sodir boʻlsa, haqdir. Ogoh boʻlinglar, biz ‹Otalaringizdan yuz oʻgirmanglar, chunki otalaringizdan yuz oʻgirishingiz sizlar tomondan kufrdir› deb oʻqir edik. Ogoh boʻlinglar, Rasululloh ﷺ: ‹Iso ibn Maryam alayhissalom haddan oshirib maqtalganidek, meni haddan oshirib maqtamanglar. Men faqat Allohning bandasiman, shuning uchun ‹Allohning bandasi va Rasuli› denglar›, dedilar. Menga sizlardan biror kishi: ‹Agar Umar oʻlsa, falonchiga bayʼat qilaman› deyayotgani yetib keldi. Hech kim: ‹Abu Bakr (roziyallohu anhu)ga bayʼat qilish shoshma-shosharlik bilan boʻlgan edi› deb aldanib qolmasin. Ogoh boʻlinglar, u shunday boʻldi. Lekin Alloh azza va jalla uning yomonligidan saqladi. Bugun sizlar orasida Abu Bakr (roziyallohu anhu)dek, boʻyinlar unga tomon choʻziladigan kishi yoʻq. Ogoh boʻlinglar, Rasululloh ﷺ vafot etganlarida bizning ahvolimiz shunday boʻldi: Ali, Zubayr va ular bilan boʻlganlar Rasululloh ﷺning qizi Fotima (roziyallohu anho)ning uyida qolib ketishdi, ansorlar esa hammasi bir boʻlib Saqifa Bani Soidada bizdan ajralib qolishdi. Muhojirlar esa Abu Bakr (roziyallohu anhu)ning atrofiga toʻplandilar. Men unga: ‹Ey Abu Bakr, bizni ansor birodarlarimiz oldiga olib bor› dedim. Biz ular tomon yoʻl oldik. Nihoyat ikki solih kishi bizni uchratib, qavm qilgan ishni bizga aytishdi va: ‹Ey muhojirlar jamoasi, qayoqqa bormoqchisiz?› deyishdi. Men: ‹Ansor birodarlarimizni istaymiz› dedim. Ular: ‹Ularga yaqinlashmasangiz ham boʻladi. Ey muhojirlar jamoasi, oʻz ishingizni hal qilinglar› deyishdi. Men: ‹Vallohi, biz ular oldiga boramiz› dedim. Yoʻlga chiqib, Saqifa Bani Soidada ular oldiga kelganimizda, ular toʻplanib oʻtirgan, oʻrtalarida esa bir kiyimga oʻralgan bir kishi bor edi. Men: ‹Bu kim?› dedim. Ular: ‹Saʼd ibn Ubodadir› deyishdi. Men: ‹Unga nima boʻldi?› dedim. Ular: ‹Kasal› deyishdi. Biz oʻtirganimizda, ularning notiqi oʻrnidan turib, Allohga loyiq boʻlgan hamdu sano aytdi va: ‹Ammo baʼdu, biz Allohning ansorlari va Islomning qoʻshinimiz. Sizlar esa, ey muhojirlar jamoasi, bizdan bir guruhsiz. Endi sizlardan bir toʻda kelib, bizni asl oʻrnimizdan chetlatib, bu ishdan mahrum qilmoqchi› dedi. U jim boʻlgach, men gapirmoqchi boʻldim. Men Abu Bakr (roziyallohu anhu) oldida aytmoqchi boʻlgan, meni maʼqul kelgan bir nutqni tayyorlab qoʻygan edim. Men undagi baʼzi tundlikni yumshatib turar edim. U mendan koʻra vazminroq va halimroq edi. Abu Bakr (roziyallohu anhu): ‹Shoshilma› dedi. Men uni gʻazablantirishni yoqtirmadim. U mendan koʻra bilimliroq va vazminroq edi. Vallohi, u mening tayyorlaganimda meni maʼqul kelgan biror soʻzni qoldirmay, uni oʻz oʻrnida darhol, undan-da yaxshiroq qilib aytdi, nihoyat jim boʻldi. U: ‹Ammo baʼdu, siz zikr qilgan yaxshiliklarga siz loyiqsiz. Lekin arablar bu ishni Qurayshning mana shu qabilasidan boshqasiga munosib deb bilmaydilar. Ular nasab va diyor jihatidan arablarning eng oʻrtachasidirlar. Men sizlar uchun mana shu ikki kishidan qay birini xohlasangiz, oʻshani rozi boʻldim› dedi va mening qoʻlim bilan Abu Ubayda ibn Jarrohning qoʻlidan tutdi. Uning aytganlaridan faqat shu bittasi menga yoqmadi. Vallohi, meni oldinga chiqarib, boʻynim uzilsa, bu meni gunohga yaqinlashtirmasa, u mening uchun Abu Bakr (roziyallohu anhu) boʻlgan qavmga amir boʻlishimdan koʻra sevimliroq edi, agar oʻlim oldida koʻnglim oʻzgarmasa. Shunda ansordan bir kishi: ‹Men ularning ishqalanadigan yogʻochi va meva beradigan xurmo shoximan. Ey Qurayshlar jamoasi, bizdan bir amir, sizlardan bir amir boʻlsin› dedi. Gap koʻpaydi, ovozlar koʻtarildi, hatto men ixtilof boʻlishidan qoʻrqdim. Men: ‹Qoʻlingni choʻz, ey Abu Bakr› dedim. U qoʻlini choʻzdi, men unga bayʼat qildim, muhojirlar bayʼat qilishdi, soʻng ansorlar bayʼat qilishdi», dedi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг олдига келиб: «Фалончи: ‹Агар Умар ўлса, мен фалончига байъат қиламан› деяпти», деди. Шунда Умар (розияллоҳу анҳу): «Мен бугун кечқурун одамлар олдида туриб, уларнинг ишини ғасб қилмоқчи бўлган мана бу гуруҳдан халқни огоҳлантираман», деди. Мен (Абдурраҳмон ибн Авф): «Эй мўминлар амири, бундай қилманг. Чунки мавсум халқнинг паст-баланд, ғавғочи кишиларини йиғади ва сиз одамлар олдида турганингизда мажлисингизни ўшалар эгаллаб олади. Мен сизнинг бир сўз айтишингиздан, ўшалар уни учириб юборишидан, уни яхши англамай, ўз ўрнига қўймасликларидан қўрқаман. Балки Мадинага боргунингизча сабр қилинг, у ҳижрат ва суннат диёридир. Халқнинг илм аҳли ва ашрофлари билан хилватда бўлиб, айтмоқчи бўлган нарсангизни бардам ҳолда айтасиз, улар сўзингизни англайдилар ва уни ўз ўрнига қўядилар», дедим. Умар (розияллоҳу анҳу): «Агар Мадинага соғ-саломат етиб борсам, биринчи туришимдаёқ бу ҳақда одамларга сўзлайман», деди. Зул-ҳижжа охирида Мадинага келганимизда, жума куни эди, мен кўзи ожиз одамдек эрта йўлга чиқдим. Саъид ибн Зайдни мимбарнинг ўнг устуни олдида, мендан олдин келиб ўтирган ҳолда топдим ва ёнида, тиззам тиззасига тегиб турадиган қилиб ўтирдим. Кўп ўтмай Умар (розияллоҳу анҳу) кўринди. Уни кўрганимда: «У бугун кечқурун бу мимбарда ундан олдин ҳеч ким айтмаган бир сўзни айтади», дедим. Саъид ибн Зайд буни инкор қилиб: «У ҳеч ким айтмаган қандай сўзни айтарди?» деди. Умар (розияллоҳу анҳу) мимбарга ўтирди. Муаззин жим бўлгач, у ўрнидан туриб, Аллоҳга лойиқ бўлган ҳамду сано айтди, сўнг: «Аммо баъду, эй одамлар! Мен айтишим тақдир қилинган бир сўзни айтмоқчиман. Балки бу сўз менинг ажалим олдидан айтаётган сўзимдир. Ким уни англаб, ақли билан тушунса, уни туяси олиб борган жойда сўзлаб берсин. Ким уни англамаса, унга мен ҳақимда ёлғон айтишни ҳалол қилмайман. Аллоҳ табарака ва таоло Муҳаммадни ﷺ ҳақ билан юборди ва унга Китобни нозил қилди. Унга нозил қилинган нарсалар орасида ражм ояти ҳам бор эди. Биз уни ўқидик, англаб етдик ва ёдда сақладик. Расулуллоҳ ﷺ ражм қилдилар, биз ҳам у зотдан кейин ражм қилдик. Замон узоққа чўзилса, ‹Биз Аллоҳнинг Китобида ражм оятини топмаяпмиз› деб, Аллоҳ нозил қилган бир фарзни тарк этиб, адашиб қолишларидан қўрқаман. Ражм Аллоҳнинг Китобида зино қилган, муҳсан бўлган эркак ва аёлга, агар гувоҳлик ёки ҳомиладорлик ёхуд иқрор содир бўлса, ҳақдир. Огоҳ бўлинглар, биз ‹Оталарингиздан юз ўгирманглар, чунки оталарингиздан юз ўгиришингиз сизлар томондан куфрдир› деб ўқир эдик. Огоҳ бўлинглар, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Исо ибн Марям алайҳиссалом ҳаддан ошириб мақталганидек, мени ҳаддан ошириб мақтаманглар. Мен фақат Аллоҳнинг бандасиман, шунинг учун ‹Аллоҳнинг бандаси ва Расули› денглар›, дедилар. Менга сизлардан бирор киши: ‹Агар Умар ўлса, фалончига байъат қиламан› деяётгани етиб келди. Ҳеч ким: ‹Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)га байъат қилиш шошма-шошарлик билан бўлган эди› деб алданиб қолмасин. Огоҳ бўлинглар, у шундай бўлди. Лекин Аллоҳ азза ва жалла унинг ёмонлигидан сақлади. Бугун сизлар орасида Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)дек, бўйинлар унга томон чўзиладиган киши йўқ. Огоҳ бўлинглар, Расулуллоҳ ﷺ вафот этганларида бизнинг аҳволимиз шундай бўлди: Али, Зубайр ва улар билан бўлганлар Расулуллоҳ ﷺнинг қизи Фотима (розияллоҳу анҳо)нинг уйида қолиб кетишди, ансорлар эса ҳаммаси бир бўлиб Сақифа Бани Соидада биздан ажралиб қолишди. Муҳожирлар эса Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)нинг атрофига тўпландилар. Мен унга: ‹Эй Абу Бакр, бизни ансор биродарларимиз олдига олиб бор› дедим. Биз улар томон йўл олдик. Ниҳоят икки солиҳ киши бизни учратиб, қавм қилган ишни бизга айтишди ва: ‹Эй муҳожирлар жамоаси, қаёққа бормоқчисиз?› дейишди. Мен: ‹Ансор биродарларимизни истаймиз› дедим. Улар: ‹Уларга яқинлашмасангиз ҳам бўлади. Эй муҳожирлар жамоаси, ўз ишингизни ҳал қилинглар› дейишди. Мен: ‹Валлоҳи, биз улар олдига борамиз› дедим. Йўлга чиқиб, Сақифа Бани Соидада улар олдига келганимизда, улар тўпланиб ўтирган, ўрталарида эса бир кийимга ўралган бир киши бор эди. Мен: ‹Бу ким?› дедим. Улар: ‹Саъд ибн Убодадир› дейишди. Мен: ‹Унга нима бўлди?› дедим. Улар: ‹Касал› дейишди. Биз ўтирганимизда, уларнинг нотиқи ўрнидан туриб, Аллоҳга лойиқ бўлган ҳамду сано айтди ва: ‹Аммо баъду, биз Аллоҳнинг ансорлари ва Исломнинг қўшинимиз. Сизлар эса, эй муҳожирлар жамоаси, биздан бир гуруҳсиз. Энди сизлардан бир тўда келиб, бизни асл ўрнимиздан четлатиб, бу ишдан маҳрум қилмоқчи› деди. У жим бўлгач, мен гапирмоқчи бўлдим. Мен Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) олдида айтмоқчи бўлган, мени маъқул келган бир нутқни тайёрлаб қўйган эдим. Мен ундаги баъзи тундликни юмшатиб турар эдим. У мендан кўра вазминроқ ва ҳалимроқ эди. Абу Бакр (розияллоҳу анҳу): ‹Шошилма› деди. Мен уни ғазаблантиришни ёқтирмадим. У мендан кўра билимлироқ ва вазминроқ эди. Валлоҳи, у менинг тайёрлаганимда мени маъқул келган бирор сўзни қолдирмай, уни ўз ўрнида дарҳол, ундан-да яхшироқ қилиб айтди, ниҳоят жим бўлди. У: ‹Аммо баъду, сиз зикр қилган яхшиликларга сиз лойиқсиз. Лекин араблар бу ишни Қурайшнинг мана шу қабиласидан бошқасига муносиб деб билмайдилар. Улар насаб ва диёр жиҳатидан арабларнинг энг ўртачасидирлар. Мен сизлар учун мана шу икки кишидан қай бирини хоҳласангиз, ўшани рози бўлдим› деди ва менинг қўлим билан Абу Убайда ибн Жарроҳнинг қўлидан тутди. Унинг айтганларидан фақат шу биттаси менга ёқмади. Валлоҳи, мени олдинга чиқариб, бўйним узилса, бу мени гуноҳга яқинлаштирмаса, у менинг учун Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) бўлган қавмга амир бўлишимдан кўра севимлироқ эди, агар ўлим олдида кўнглим ўзгармаса. Шунда ансордан бир киши: ‹Мен уларнинг ишқаланадиган ёғочи ва мева берадиган хурмо шохиман. Эй Қурайшлар жамоаси, биздан бир амир, сизлардан бир амир бўлсин› деди. Гап кўпайди, овозлар кўтарилди, ҳатто мен ихтилоф бўлишидан қўрқдим. Мен: ‹Қўлингни чўз, эй Абу Бакр› дедим. У қўлини чўзди, мен унга байъат қилдим, муҳожирлар байъат қилишди, сўнг ансорлар байъат қилишди», деди.
وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: أَتَى النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَجُلٌ وَهُوَ فِي الْمَسْجِدِ فَنَادَاهُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي زَنَيْتُ فَأَعْرَضَ عَنْهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَتَنَحَّى لِشِقِّ وَجْهِهِ الَّذِي أَعْرَضَ قِبَلَهُ فَقَالَ: إِنِّي زَنَيْتُ فَأَعْرَضَ عَنْهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَلَمَّا شَهِدَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ دَعَاهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ: «أَبِكَ جُنُونٌ؟» قَالَ: لَا فَقَالَ: «أُحْصِنْتَ؟» قَالَ: نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ: «اذْهَبُوا بِهِ فَارْجُمُوهُ» قَالَ ابْنُ شِهَابٍ: فَأَخْبَرَنِي مَنْ سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ يَقُولُ: فَرَجَمْنَاهُ بِالْمَدِينَةِ فَلَمَّا أَذْلَقَتْهُ الْحِجَارَةُ هَرَبَ حَتَّى أَدْرَكْنَاهُ بِالْحَرَّةِ فرجمناه حَتَّى مَاتَ
وَفِي رِوَايَةٍ لِلْبُخَارِيِّ: عَنْ جَابِرٍ بَعْدَ قَوْلِهِ: قَالَ: نَعَمْ فَأَمَرَ بِهِ فَرُجِمَ بِالْمُصَلَّى فَلَمَّا أَذْلَقَتْهُ الْحِجَارَةُ فَرَّ فَأُدْرِكَ فَرُجِمَ حَتَّى مَاتَ. فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خيرا وَصلى عَلَيْهِ
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ masjidda oʻtirganlarida bir kishi kelib, u zotni chaqirdi: «Ey Allohning Rasuli, men zino qildim», dedi. Nabiy ﷺ undan yuz oʻgirdilar. Shunda u u zotning yuz oʻgirgan tomonlariga oʻtib: «Men zino qildim», dedi. Nabiy ﷺ yana undan yuz oʻgirdilar. U toʻrt marta guvohlik bergach, Nabiy ﷺ uni chaqirib: «Senda jinnilik bormi?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot: «Uylanganmisan?» dedilar. U: «Ha, ey Allohning Rasuli», dedi. U zot: «Uni olib borib, toshboʻron qilinglar», dedilar. Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) aytadi: Biz uni Madinada toshboʻron qildik. Toshlar unga tegib ogʻritgach, u qochdi, biz uni Harrada quvib yetib, oʻlguncha toshboʻron qildik. Buxoriyning Jobirdan boʻlgan rivoyatida uning «Ha» deganidan keyin: Nabiy ﷺ buyurdilar, u namozgohda toshboʻron qilindi. Toshlar unga tegib ogʻritgach qochdi, quvib yetildi va oʻlguncha toshboʻron qilindi. Soʻng Nabiy ﷺ uni haqida yaxshi soʻz aytdilar va uning (janozasini) oʻqidilar, deb qoʻshimcha qilingan. Buxoriy va Muslim rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ масжидда ўтирганларида бир киши келиб, у зотни чақирди: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен зино қилдим», деди. Набий ﷺ ундан юз ўгирдилар. Шунда у у зотнинг юз ўгирган томонларига ўтиб: «Мен зино қилдим», деди. Набий ﷺ яна ундан юз ўгирдилар. У тўрт марта гувоҳлик бергач, Набий ﷺ уни чақириб: «Сенда жиннилик борми?» дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «Уйланганмисан?» дедилар. У: «Ҳа, эй Аллоҳнинг Расули», деди. У зот: «Уни олиб бориб, тошбўрон қилинглар», дедилар. Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) айтади: Биз уни Мадинада тошбўрон қилдик. Тошлар унга тегиб оғритгач, у қочди, биз уни Ҳаррада қувиб етиб, ўлгунча тошбўрон қилдик. Бухорийнинг Жобирдан бўлган ривоятида унинг «Ҳа» деганидан кейин: Набий ﷺ буюрдилар, у намозгоҳда тошбўрон қилинди. Тошлар унга тегиб оғритгач қочди, қувиб етилди ва ўлгунча тошбўрон қилинди. Сўнг Набий ﷺ уни ҳақида яхши сўз айтдилар ва унинг (жанозасини) ўқидилар, деб қўшимча қилинган. Бухорий ва Муслим ривоят қилган.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَأَبِي، سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّهُمَا أَخْبَرَاهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا أَمَّنَ الإِمَامُ فَأَمِّنُوا فَإِنَّهُ مَنْ وَافَقَ تَأْمِينُهُ تَأْمِينَ الْمَلاَئِكَةِ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ ". وَقَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " آمِينَ ".
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Imom Amin deganda, (siz ham) Amin denglar; biringizning Amini farishtalarning Aminiga toʻgʻri kelsa, uning oʻtgan barcha gunohlari kechiriladi», — dedilar. Ibn Shihob: «Rasululloh ﷺ ham Amin der edilar», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Имом Амин деганда, (сиз ҳам) Амин денглар; бирингизнинг Амини фаришталарнинг Аминига тўғри келса, унинг ўтган барча гуноҳлари кечирилади», — дедилар. Ибн Шиҳоб: «Расулуллоҳ ﷺ ҳам Амин дер эдилар», — деди.
وَحَدَّثَنَا مَنْصُورُ بْنُ أَبِي مُزَاحِمٍ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، ح وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ زِيَادٍ، أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ، - يَعْنِي ابْنَ سَعْدٍ - عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَىُّ الأَعْمَالِ أَفْضَلُ قَالَ " إِيمَانٌ بِاللَّهِ " . قَالَ ثُمَّ مَاذَا قَالَ " الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ " . قَالَ ثُمَّ مَاذَا قَالَ " حَجٌّ مَبْرُورٌ " . وَفِي رِوَايَةِ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ قَالَ " إِيمَانٌ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ " .
وَحَدَّثَنِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَهُ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ dan: «Amallarning qaysi biri afzal?» deb soʻraldi. (Paygʻambar): «Allohga iymon keltirish», dedilar. (U): «Soʻng nima?» dedi. (Paygʻambar): «Alloh yoʻlida jihod qilish», dedilar. (U): «Soʻng nima?» dedi. (Paygʻambar): «Mabrur (qabul boʻlgan) haj», dedilar. Muhammad ibn Jaʼfarning rivoyatida: «Allohga va Uning Rasuliga iymon keltirish» (deyilgan).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ дан: «Амалларнинг қайси бири афзал?» деб сўралди. (Пайғамбар): «Аллоҳга иймон келтириш», дедилар. (У): «Сўнг нима?» деди. (Пайғамбар): «Аллоҳ йўлида жиҳод қилиш», дедилар. (У): «Сўнг нима?» деди. (Пайғамбар): «Мабрур (қабул бўлган) ҳаж», дедилар. Муҳаммад ибн Жаъфарнинг ривоятида: «Аллоҳга ва Унинг Расулига иймон келтириш» (дейилган).
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ، نَحْوَ هَذَا . وَقَدْ رَوَى غَيْرُ، وَاحِدٍ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَنَسٍ، وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ وَائِلٍ، عَنِ ابْنِهِ، . قَالَ أَبُو عِيسَى وَكَانَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ يُدَلِّسُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ فَرُبَّمَا لَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ وَائِلٍ عَنِ ابْنِهِ وَرُبَّمَا ذَكَرَهُ .
Bu hadisni Sufyondan birdan ortiq kishi az-Zuhriydan, u Anasdan rivoyat qilgan boʻlib, ularning rivoyatida Voildan, uning oʻgʻlidan (degan qismni) zikr qilishmagan. Abu Iso aytdi: Sufyon ibn Uyayna bu hadisda tadlis qilar edi, baʼzan unda Voildan, uning oʻgʻlidan (deganini) zikr qilmas, baʼzan zikr qilar edi.Бу ҳадисни Суфёндан бирдан ортиқ киши аз-Зуҳрийдан, у Анасдан ривоят қилган бўлиб, уларнинг ривоятида Воилдан, унинг ўғлидан (деган қисмни) зикр қилишмаган. Абу Исо айтди: Суфён ибн Уяйна бу ҳадисда тадлис қилар эди, баъзан унда Воилдан, унинг ўғлидан (деганини) зикр қилмас, баъзан зикр қилар эди.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ، حَدَّثَنَا يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ قَالَ عُرْوَةُ عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ أُمَّ سُلَيْمٍ الأَنْصَارِيَّةَ، - وَهِيَ أُمُّ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ - قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ لاَ يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ أَرَأَيْتَ الْمَرْأَةَ إِذَا رَأَتْ فِي النَّوْمِ مَا يَرَى الرَّجُلُ أَتَغْتَسِلُ أَمْ لاَ قَالَتْ عَائِشَةُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " نَعَمْ فَلْتَغْتَسِلْ إِذَا وَجَدَتِ الْمَاءَ " . قَالَتْ عَائِشَةُ فَأَقْبَلْتُ عَلَيْهَا فَقُلْتُ أُفٍّ لَكِ وَهَلْ تَرَى ذَلِكَ الْمَرْأَةُ فَأَقْبَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " تَرِبَتْ يَمِينُكِ يَا عَائِشَةُ وَمِنْ أَيْنَ يَكُونُ الشَّبَهُ " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَذَلِكَ رَوَى عُقَيْلٌ وَالزُّبَيْدِيُّ وَيُونُسُ وَابْنُ أَخِي الزُّهْرِيِّ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ أَبِي الْوَزِيرِ عَنْ مَالِكٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَوَافَقَ الزُّهْرِيَّ مُسَافِعٌ الْحَجَبِيُّ قَالَ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ . وَأَمَّا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ فَقَالَ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ أَنَّ أُمَّ سُلَيْمٍ جَاءَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Umm Sulaym al-Ansoriya — u Anas ibn Molikning onasidir — : «Yo Rasululloh, albatta Alloh azza va jalla haq (ni aytish)dan uyalmaydi. Aytingchi, ayol uyqusida erkak koʻradigan (tush)ni koʻrsa, gʻusl qiladimi yoki yoʻqmi?» — dedi. Oisha aytadi: Shunda Paygʻambar ﷺ: «Ha; agar (maniy) suvini topsa, gʻusl qilsin», — dedilar. Oisha aytadi: Men unga yuzlanib: «Uf senga! Ayol (ham) shuni koʻradimi?» — dedim. Shunda Rasululloh ﷺ menga yuzlanib: «Qoʻling tuproqqa belansin, ey Oisha! (Bolaning onasiga) oʻxshashligi qayerdan boʻlardi?» — dedilar. Abu Dovud aytdi: Buni Uqayl, Zubaydiy, Yunus va Zuhriyning jiyani ham Zuhriydan, Ibrohim ibn Abul-Vazir esa Molikdan, u Zuhriydan shunday rivoyat qilishgan. Zuhriyga Musofiʼ al-Hajabiy ham muvofiq boʻlib, «Urvadan, u Oishadan» degan. Hishom ibn Urva esa: «Urvadan, u Zaynab binti Abu Salamadan, u Umm Salamadan: ‹Umm Sulaym Rasululloh ﷺ ning oldilariga keldi›», — degan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Умм Сулайм ал-Ансория — у Анас ибн Моликнинг онасидир — : «Ё Расулуллоҳ, албатта Аллоҳ азза ва жалла ҳақ (ни айтиш)дан уялмайди. Айтингчи, аёл уйқусида эркак кўрадиган (туш)ни кўрса, ғусл қиладими ёки йўқми?» — деди. Оиша айтади: Шунда Пайғамбар ﷺ: «Ҳа; агар (маний) сувини топса, ғусл қилсин», — дедилар. Оиша айтади: Мен унга юзланиб: «Уф сенга! Аёл (ҳам) шуни кўрадими?» — дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ менга юзланиб: «Қўлинг тупроққа белансин, эй Оиша! (Боланинг онасига) ўхшашлиги қаердан бўларди?» — дедилар. Абу Довуд айтди: Буни Уқайл, Зубайдий, Юнус ва Зуҳрийнинг жияни ҳам Зуҳрийдан, Иброҳим ибн Абул-Вазир эса Моликдан, у Зуҳрийдан шундай ривоят қилишган. Зуҳрийга Мусофиъ ал-Ҳажабий ҳам мувофиқ бўлиб, «Урвадан, у Оишадан» деган. Ҳишом ибн Урва эса: «Урвадан, у Зайнаб бинти Абу Саламадан, у Умм Саламадан: ‹Умм Сулайм Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига келди›», — деган.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ نَشِيطٍ، أَنَّهُ سَأَلَ ابْنَ شِهَابٍ عَنِ الْغُسْلِ، يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَقَالَ سُنَّةٌ وَقَدْ حَدَّثَنِي بِهِ، سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَكَلَّمَ بِهَا عَلَى الْمِنْبَرِ .
Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ minbar ustida turib juma kuni gʻusl qilish haqida gapirdilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ минбар устида туриб жума куни ғусл қилиш ҳақида гапирдилар.
حَدَّثَنَا حَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنَا يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ حِينَ قَفَلَ مِنْ غَزْوَةِ خَيْبَرَ فَسَارَ لَيْلَةً حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْكَرَى عَرَّسَ وَقَالَ لِبِلاَلٍ " اكْلأْ لَنَا اللَّيْلَ " . فَصَلَّى بِلاَلٌ مَا قُدِّرَ لَهُ وَنَامَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَأَصْحَابُهُ فَلَمَّا تَقَارَبَ الْفَجْرُ اسْتَنَدَ بِلاَلٌ إِلَى رَاحِلَتِهِ مُوَاجِهَ الْفَجْرِ فَغَلَبَتْ بِلاَلاً عَيْنَاهُ وَهُوَ مُسْتَنِدٌ إِلَى رَاحِلَتِهِ فَلَمْ يَسْتَيْقِظْ بِلاَلٌ وَلاَ أَحَدٌ مِنْ أَصْحَابِهِ حَتَّى ضَرَبَتْهُمُ الشَّمْسُ فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَوَّلَهُمُ اسْتِيقَاظًا فَفَزِعَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَقَالَ " أَىْ بِلاَلُ " . فَقَالَ بِلاَلٌ أَخَذَ بِنَفْسِي الَّذِي أَخَذَ بِنَفْسِكَ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ " اقْتَادُوا " . فَاقْتَادُوا رَوَاحِلَهُمْ شَيْئًا ثُمَّ تَوَضَّأَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَأَمَرَ بِلاَلاً فَأَقَامَ الصَّلاَةَ فَصَلَّى بِهِمُ الصُّبْحَ فَلَمَّا قَضَى النَّبِيُّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ الصَّلاَةَ . قَالَ " مَنْ نَسِيَ صَلاَةً فَلْيُصَلِّهَا إِذَا ذَكَرَهَا فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ قَالَ {وَأَقِمِ الصَّلاَةَ لِذِكْرِي} " . قَالَ وَكَانَ ابْنُ شِهَابٍ يَقْرَؤُهَا {لِلذِّكْرَى} .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Xaybar gʻazotidan qaytayotib bir kecha yurdilar, toki uyqu bosgach, tunab qolish uchun tushdilar va Bilolga: «Bu kechada bizga qorovullik qil», dedilar. Bilol oʻziga taqdir qilingancha namoz oʻqidi, Rasululloh ﷺ va sahobalari esa uxlab qoldilar. Tong yaqinlashganda Bilol tong tomonga yuzlanib uloviga suyandi, biroq uloviga suyanib turgan holida uni koʻzi ilinib ketdi. Bilol ham, uning sahobalaridan biror kishi ham quyoshning tafti tegmagunicha uygʻonmadi. Ular ichida birinchi boʻlib Rasululloh ﷺ uygʻondilar. Rasululloh ﷺ choʻchib ketib: «Ey Bilol!» dedilar. Bilol: «Sizning joningizni tutgan narsa mening jonimni ham tutdi, otam-onam sizga fido boʻlsin, ey Rasululloh!» dedi. U zot: «Ulovlaringizni yetaklab (bu joydan bir oz) nariga oʻtinglar», dedilar. Ular ulovlarini bir oz yetaklab oʻtdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ taharat oldilar va Bilolga buyurdilar, u namozga iqomat aytdi, u zot ularga bomdod namozini oʻqib berdilar. Nabiy ﷺ namozni tugatgach: «Kim biror namozni unutsa, uni eslagan vaqtida oʻqisin, chunki Alloh azza va jalla: {Meni eslash uchun namozni barpo qil} degan», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Хайбар ғазотидан қайтаётиб бир кеча юрдилар, токи уйқу босгач, тунаб қолиш учун тушдилар ва Билолга: «Бу кечада бизга қоровуллик қил», дедилар. Билол ўзига тақдир қилинганча намоз ўқиди, Расулуллоҳ ﷺ ва саҳобалари эса ухлаб қолдилар. Тонг яқинлашганда Билол тонг томонга юзланиб уловига суянди, бироқ уловига суяниб турган ҳолида уни кўзи илиниб кетди. Билол ҳам, унинг саҳобаларидан бирор киши ҳам қуёшнинг тафти тегмагунича уйғонмади. Улар ичида биринчи бўлиб Расулуллоҳ ﷺ уйғондилар. Расулуллоҳ ﷺ чўчиб кетиб: «Эй Билол!» дедилар. Билол: «Сизнинг жонингизни тутган нарса менинг жонимни ҳам тутди, отам-онам сизга фидо бўлсин, эй Расулуллоҳ!» деди. У зот: «Уловларингизни етаклаб (бу жойдан бир оз) нарига ўтинглар», дедилар. Улар уловларини бир оз етаклаб ўтдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ таҳарат олдилар ва Билолга буюрдилар, у намозга иқомат айтди, у зот уларга бомдод намозини ўқиб бердилар. Набий ﷺ намозни тугатгач: «Ким бирор намозни унутса, уни эслаган вақтида ўқисин, чунки Аллоҳ азза ва жалла: {Мени эслаш учун намозни барпо қил} деган», дедилар.
حَدَّثَنَا عَبْد اللَّهِ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ أَبَانَ بْنِ عِمْرَانَ الْوَاسِطِيُّ، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ مُخَارِقٍ، عَنْ طَارِقٍ يَعْنِي ابْنَ شِهَابٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَلِيًّا، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يَقُولُ مَا عِنْدَنَا كِتَابٌ نَقْرَؤُهُ عَلَيْكُمْ إِلَّا مَا فِي الْقُرْآنِ وَمَا فِي هَذِهِ الصَّحِيفَةِ صَحِيفَةٌ كَانَتْ فِي قِرَابِ سَيْفٍ كَانَ عَلَيْهِ حِلْيَتُهُ حَدِيدٌ أَخَذْتُهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِيهَا فَرَائِضُ الصَّدَقَةِ.
Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Bizda sizlarga oʻqib beradigan, Qurʼonda va mana shu sahifada boʻlganidan boshqa hech qanday kitob yoʻq», dedi. U sahifa qilichning qinida boʻlgan, ustida temirdan bezak bor edi. «Men uni Rasululloh ﷺdan olganman, unda sadaqa (zakot) miqdorlari bor», dedi.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Бизда сизларга ўқиб берадиган, Қуръонда ва мана шу саҳифада бўлганидан бошқа ҳеч қандай китоб йўқ», деди. У саҳифа қиличнинг қинида бўлган, устида темирдан безак бор эди. «Мен уни Расулуллоҳ ﷺдан олганман, унда садақа (закот) миқдорлари бор», деди.
وَعَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ قَالَ: أَعْطَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَهْطًا وَأَنَا جَالِسٌ فَتَرَكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عَلَيْهِ وَسلم مِنْهُم رَجُلًا وَهُوَ أَعْجَبُهُمْ إِلَيَّ فَقُمْتُ فَقُلْتُ: مَا لَكَ عَنْ فُلَانٍ؟ وَاللَّهِ إِنِّي لَأُرَاهُ مُؤْمِنًا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «أوْ مُسلما» ذكرَ سَعْدٌ ثَلَاثًا وَأَجَابَهُ بِمِثْلِ ذَلِكَ ثُمَّ قَالَ: «إِنِّي لَأُعْطِي الرَّجُلَ وَغَيْرُهُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْهُ خَشْيَةَ أَنْ يُكَبَّ فِي النَّارِ عَلَى وَجْهِهِ» . مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ. وَفِي رِوَايَةٍ لَهُمَا: قَالَ الزُّهْرِيُّ: فترى: أَن الْإِسْلَام الْكَلِمَة وَالْإِيمَان الْعَمَل الصَّالح
Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bir guruh odamlarga (zakot mablagʻidan) biror narsa taqsimladi — men ular orasida oʻtirgan edim — lekin u zot men eng yaxshisi deb hisoblagan bir kishini (bermay) qoldirdilar. Bas, men Rasululloh ﷺ ning oldiga borib, undan maxfiy (yaʼni yaqinlashib): «Nega siz oʻsha kishini (bermay) qoldirdingiz? Allohga qasamki, men uni moʻmin deb hisoblayman», — dedim. Paygʻambar ﷺ: «Yoki shunchaki musulmon (yaʼni Allohga boʻysungan)?» — dedilar. Men bir oz jim qoldim, lekin u haqida bilgan narsam tufayli savolimni takrorlamasdan tura olmadim. Men: «Yo Allohning Paygʻambari, nega siz oʻsha kishini (bermay) qoldirdingiz? Allohga qasamki, men uni moʻmin deb hisoblayman», — dedim. Paygʻambar ﷺ: «Yoki shunchaki musulmon?» — dedilar. Men yana bir oz jim qoldim, lekin u haqida bilgan narsam tufayli savolimni takrorlamasdan tura olmadim. Men: «Yo Rasululloh, nega siz oʻsha kishini (bermay) qoldirdingiz? Allohga qasamki, men uni moʻmin deb hisoblayman», — dedim. Paygʻambar ﷺ: «Yoki shunchaki musulmon?» — dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Men bir kishiga beraman — holbuki boshqasi menga sevimliroq — chunki u (birinchisi) yuziga doʻzax oʻtiga (Islomdan qaytib) tashlanishidan qoʻrqaman», — dedilar.Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бир гуруҳ одамларга (закот маблағидан) бирор нарса тақсимлади — мен улар орасида ўтирган эдим — лекин у зот мен энг яхшиси деб ҳисоблаган бир кишини (бермай) қолдирдилар. Бас, мен Расулуллоҳ ﷺ нинг олдига бориб, ундан махфий (яъни яқинлашиб): «Нега сиз ўша кишини (бермай) қолдирдингиз? Аллоҳга қасамки, мен уни мўмин деб ҳисоблайман», — дедим. Пайғамбар ﷺ: «Ёки шунчаки мусулмон (яъни Аллоҳга бўйсунган)?» — дедилар. Мен бир оз жим қолдим, лекин у ҳақида билган нарсам туфайли саволимни такрорламасдан тура олмадим. Мен: «Ё Аллоҳнинг Пайғамбари, нега сиз ўша кишини (бермай) қолдирдингиз? Аллоҳга қасамки, мен уни мўмин деб ҳисоблайман», — дедим. Пайғамбар ﷺ: «Ёки шунчаки мусулмон?» — дедилар. Мен яна бир оз жим қолдим, лекин у ҳақида билган нарсам туфайли саволимни такрорламасдан тура олмадим. Мен: «Ё Расулуллоҳ, нега сиз ўша кишини (бермай) қолдирдингиз? Аллоҳга қасамки, мен уни мўмин деб ҳисоблайман», — дедим. Пайғамбар ﷺ: «Ёки шунчаки мусулмон?» — дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Мен бир кишига бераман — ҳолбуки бошқаси менга севимлироқ — чунки у (биринчиси) юзига дўзах ўтига (Исломдан қайтиб) ташланишидан қўрқаман», — дедилар.
حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، عَنْ هِنْدٍ بِنْتِ الْحَارِثِ، أَنَّ أُمَّ سَلَمَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا سَلَّمَ قَامَ النِّسَاءُ حِينَ يَقْضِي تَسْلِيمَهُ، وَمَكَثَ يَسِيرًا قَبْلَ أَنْ يَقُومَ. قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَأُرَى ـ وَاللَّهُ أَعْلَمُ ـ أَنَّ مُكْثَهُ لِكَىْ يَنْفُذَ النِّسَاءُ قَبْلَ أَنْ يُدْرِكَهُنَّ مَنِ انْصَرَفَ مِنَ الْقَوْمِ.
Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ namozni salom bilan tugatganlarida, ayollar (darrov) turar, u zot esa turishdan oldin joyida biroz qolar edilar. Ibn Shihob: «Menimcha — Alloh yaxshiroq bilguvchi — u zotning (biroz) qolishidan maqsad — ayollar namozni tugatgan erkaklardan oldin (masjiddan) chiqib ketishi edi», — dedi.Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ намозни салом билан тугатганларида, аёллар (дарров) турар, у зот эса туришдан олдин жойида бироз қолар эдилар. Ибн Шиҳоб: «Менимча — Аллоҳ яхшироқ билгувчи — у зотнинг (бироз) қолишидан мақсад — аёллар намозни тугатган эркаклардан олдин (масжиддан) чиқиб кетиши эди», — деди.
وَحَدَّثَنِي بِهِ، إِنْ شَاءَ اللَّهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْمَاءَ الضُّبَعِيُّ حَدَّثَنَا جُوَيْرِيَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، وَأَبَا، عُبَيْدٍ أَخْبَرَاهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِ حَدِيثِ يُونُسَ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَفِي حَدِيثِ مَالِكٍ " وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي " . قَالَ ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الآيَةَ حَتَّى جَازَهَا .
حَدَّثَنَاهُ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي يَعْقُوبُ، - يَعْنِي ابْنَ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ - حَدَّثَنَا أَبُو أُوَيْسٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، كَرِوَايَةِ مَالِكٍ بِإِسْنَادِهِ وَقَالَ ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الآيَةَ حَتَّى أَنْجَزَهَا .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Molikning hadisida: «...lekin qalbim xotirjam boʻlishi uchun» (deyilgan). Soʻng (Paygʻambar) mana bu oyatni — uni oʻtgunlaricha (oxirigacha) — oʻqidilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Моликнинг ҳадисида: «...лекин қалбим хотиржам бўлиши учун» (дейилган). Сўнг (Пайғамбар) мана бу оятни — уни ўтгунларича (охиригача) — ўқидилар.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَنِ ابْتَاعَ نَخْلاً بَعْدَ أَنْ تُؤَبَّرَ فَثَمَرَتُهَا لِلَّذِي بَاعَهَا إِلاَّ أَنْ يَشْتَرِطَ الْمُبْتَاعُ وَمَنِ ابْتَاعَ عَبْدًا وَلَهُ مَالٌ فَمَالُهُ لِلَّذِي بَاعَهُ إِلاَّ أَنْ يَشْتَرِطَ الْمُبْتَاعُ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ . وَحَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . هَكَذَا رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " مَنِ ابْتَاعَ نَخْلاً بَعْدَ أَنْ تُؤَبَّرَ فَثَمَرَتُهَا لِلْبَائِعِ إِلاَّ أَنْ يَشْتَرِطَ الْمُبْتَاعُ وَمَنْ بَاعَ عَبْدًا وَلَهُ مَالٌ فَمَالُهُ لِلْبَائِعِ إِلاَّ أَنْ يَشْتَرِطَ الْمُبْتَاعُ " . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنِ ابْتَاعَ نَخْلاً قَدْ أُبِّرَتْ فَثَمَرَتُهَا لِلْبَائِعِ إِلاَّ أَنْ يَشْتَرِطَ الْمُبْتَاعُ " . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنْ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ مَنْ بَاعَ عَبْدًا وَلَهُ مَالٌ فَمَالُهُ لِلْبَائِعِ إِلاَّ أَنْ يَشْتَرِطَ الْمُبْتَاعُ . هَكَذَا رَوَى عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَغَيْرُهُ عَنْ نَافِعٍ الْحَدِيثَيْنِ . وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَيْضًا . وَرَوَى عِكْرِمَةُ بْنُ خَالِدٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ حَدِيثِ سَالِمٍ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدِيثُ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَصَحُّ مَا جَاءَ فِي هَذَا الْبَابِ .
Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺning: ‹Kim changlatilgandan keyin xurmo daraxtini sotib olsa, uning mevasi sotgan kishiniki boʻladi, magar xaridor (oʻziga deb) shart qilib qoʻygan boʻlsa (bundan mustasno). Kim moli bor qulni sotib olsa, uning moli sotgan kishiniki boʻladi, magar xaridor shart qilib qoʻygan boʻlsa (bundan mustasno)›, deganlarini eshitdim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Jobirdan ham (hadis) bor. Ibn Umarning hadisi hasan sahihdir. Bu (hadis) shu tarzda az-Zuhriydan, u Salimdan, u Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan, bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Ushbu hadisga ilm ahlining baʼzilari amal qiladilar, bu Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Muhammad ibn Ismoil aytdi: az-Zuhriyning Salimdan, u otasidan, u Nabiy ﷺdan (qilgan) rivoyati bu bobda kelgan eng sahih hadisdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Ким чанглатилгандан кейин хурмо дарахтини сотиб олса, унинг меваси сотган кишиники бўлади, магар харидор (ўзига деб) шарт қилиб қўйган бўлса (бундан мустасно). Ким моли бор қулни сотиб олса, унинг моли сотган кишиники бўлади, магар харидор шарт қилиб қўйган бўлса (бундан мустасно)›, деганларини эшитдим», деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Жобирдан ҳам (ҳадис) бор. Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Бу (ҳадис) шу тарзда аз-Зуҳрийдан, у Салимдан, у Ибн Умардан, у Набий ﷺдан, бир неча йўл билан ривоят қилинган. Ушбу ҳадисга илм аҳлининг баъзилари амал қиладилар, бу Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Муҳаммад ибн Исмоил айтди: аз-Зуҳрийнинг Салимдан, у отасидан, у Набий ﷺдан (қилган) ривояти бу бобда келган энг саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَغْتَسِلُ مِنْ إِنَاءٍ - هُوَ الْفَرَقُ - مِنَ الْجَنَابَةِ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ فِي هَذَا الْحَدِيثِ قَالَتْ كُنْتُ أَغْتَسِلُ أَنَا وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ إِنَاءٍ وَاحِدٍ فِيهِ قَدْرُ الْفَرَقِ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَى ابْنُ عُيَيْنَةَ نَحْوَ حَدِيثِ مَالِكٍ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ يَقُولُ الْفَرَقُ سِتَّةَ عَشَرَ رِطْلاً . وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ صَاعُ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ خَمْسَةُ أَرْطَالٍ وَثُلُثٌ . قَالَ فَمَنْ قَالَ ثَمَانِيَةُ أَرْطَالٍ قَالَ لَيْسَ ذَلِكَ بِمَحْفُوظٍ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَسَمِعْتُ أَحْمَدَ يَقُولُ مَنْ أَعْطَى فِي صَدَقَةِ الْفِطْرِ بِرَطْلِنَا هَذَا خَمْسَةَ أَرْطَالٍ وَثُلُثًا فَقَدْ أَوْفَى . قِيلَ الصَّيْحَانِيُّ ثَقِيلٌ قَالَ الصَّيْحَانِيُّ أَطْيَبُ . قَالَ لاَ أَدْرِي .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ janobatdan bir idishdan — u «faraq»dir — gʻusl qilar edilar. Abu Dovud aytdi: Maʼmar Zuhriydan bu hadisda (Oisha): «Men va Rasululloh ﷺ ichida bir faraqcha (suv) boʻlgan bitta idishdan gʻusl qilardik», — degan, deb rivoyat qilgan. Abu Dovud aytdi: Ibn Uyayna ham Molikning hadisiga oʻxshash rivoyat qilgan. Abu Dovud aytdi: Men Ahmad ibn Hanbalning: «Faraq — oʻn olti ratldir», deganini eshitdim. Yana uning: «Ibn Abu Ziʼbning soʼi — besh ratl-u uchdan birdir», deganini eshitdim. U: «Kim ‹sakkiz ratl› desa, bu (rivoyat) saqlangan (sahih) emas», — dedi. Abu Dovud aytdi: Men Ahmadning: «Kim fitr sadaqasida bizning shu ratlimiz bilan besh ratl-u uchdan bir bersa, (vojibni) toʻla ado qilibdi», deganini eshitdim. Unga: «Sayhoniy (xurmosi) ogʻirroqmi?» — deyildi. U: «Sayhoniy (xurmosi) shirinroqdir», — dedi va: «(Ogʻirligini) bilmayman», — dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ жанобатдан бир идишдан — у «фарақ»дир — ғусл қилар эдилар. Абу Довуд айтди: Маъмар Зуҳрийдан бу ҳадисда (Оиша): «Мен ва Расулуллоҳ ﷺ ичида бир фарақча (сув) бўлган битта идишдан ғусл қилардик», — деган, деб ривоят қилган. Абу Довуд айтди: Ибн Уяйна ҳам Моликнинг ҳадисига ўхшаш ривоят қилган. Абу Довуд айтди: Мен Аҳмад ибн Ҳанбалнинг: «Фарақ — ўн олти ратлдир», деганини эшитдим. Яна унинг: «Ибн Абу Зиъбнинг соъи — беш ратл-у учдан бирдир», деганини эшитдим. У: «Ким ‹саккиз ратл› деса, бу (ривоят) сақланган (саҳиҳ) эмас», — деди. Абу Довуд айтди: Мен Аҳмаднинг: «Ким фитр садақасида бизнинг шу ратлимиз билан беш ратл-у учдан бир берса, (вожибни) тўла адо қилибди», деганини эшитдим. Унга: «Сайҳоний (хурмоси) оғирроқми?» — дейилди. У: «Сайҳоний (хурмоси) ширинроқдир», — деди ва: «(Оғирлигини) билмайман», — деди.
أَخْبَرَنِي عِمْرَانُ بْنُ بَكَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُبَارَكِ، قَالَ أَنْبَأَنَا الْهَيْثَمُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنِ الْعَلاَءِ، وَأَبِي، أَيُّوبَ عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، قَالَ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلاَةَ الْخَوْفِ قَامَ فَكَبَّرَ فَصَلَّى خَلْفَهُ طَائِفَةٌ مِنَّا وَطَائِفَةٌ مُوَاجِهَةَ الْعَدُوِّ فَرَكَعَ بِهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَكْعَةً وَسَجَدَ سَجْدَتَيْنِ ثُمَّ انْصَرَفُوا وَلَمْ يُسَلِّمُوا وَأَقْبَلُوا عَلَى الْعَدُوِّ فَصَفُّوا مَكَانَهُمْ وَجَاءَتِ الطَّائِفَةُ الأُخْرَى فَصَفُّوا خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّى بِهِمْ رَكْعَةً وَسَجْدَتَيْنِ ثُمَّ سَلَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ أَتَمَّ رَكْعَتَيْنِ وَأَرْبَعَ سَجَدَاتٍ ثُمَّ قَامَتِ الطَّائِفَتَانِ فَصَلَّى كُلُّ إِنْسَانٍ مِنْهُمْ لِنَفْسِهِ رَكْعَةً وَسَجْدَتَيْنِ . قَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ السُّنِّيِّ الزُّهْرِيُّ سَمِعَ مِنِ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثَيْنِ وَلَمْ يَسْمَعْ هَذَا مِنْهُ .
Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ xavf namozini oʻqidilar. U zot turib, takbir aytdilar, bizdan bir toifa orqalarida namoz oʻqidi, bir toifa esa dushmanga roʻpara edi. Rasululloh ﷺ ular bilan bir rakat ruku va ikki sajda qildilar, soʻng ular ketdilar, ammo salom bermadilar. Ular dushmanga qarab, oʻz oʻrinlarida saf tortdilar. Boshqa toifa kelib, Rasululloh ﷺ orqasida saf tortdi, u zot ularga bir rakat ruku va ikki sajda qildirdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ salom berdilar, u zot ikki rakat va toʻrt sajdani tugatgan edilar. Soʻng ikki toifa turib, ulardan har bir inson oʻzi uchun bir rakat ruku va ikki sajda qildi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ хавф намозини ўқидилар. У зот туриб, такбир айтдилар, биздан бир тоифа орқаларида намоз ўқиди, бир тоифа эса душманга рўпара эди. Расулуллоҳ ﷺ улар билан бир ракат руку ва икки сажда қилдилар, сўнг улар кетдилар, аммо салом бермадилар. Улар душманга қараб, ўз ўринларида саф тортдилар. Бошқа тоифа келиб, Расулуллоҳ ﷺ орқасида саф тортди, у зот уларга бир ракат руку ва икки сажда қилдирдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ салом бердилар, у зот икки ракат ва тўрт саждани тугатган эдилар. Сўнг икки тоифа туриб, улардан ҳар бир инсон ўзи учун бир ракат руку ва икки сажда қилди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَنْبَأَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيْنَ تَنْزِلُ غَدًا وَذَلِكَ فِي حَجَّتِهِ قَالَ " وَهَلْ تَرَكَ لَنَا عَقِيلٌ مَنْزِلاً " . ثُمَّ قَالَ " نَحْنُ نَازِلُونَ غَدًا بِخَيْفِ بَنِي كِنَانَةَ - يَعْنِي الْمُحَصَّبَ - حَيْثُ قَاسَمَتْ قُرَيْشٌ عَلَى الْكُفْرِ " . وَذَلِكَ أَنَّ بَنِي كِنَانَةَ حَالَفَتْ قُرَيْشًا عَلَى بَنِي هَاشِمٍ أَنْ لاَ يُنَاكِحُوهُمْ وَلاَ يُبَايِعُوهُمْ . قَالَ مَعْمَرٌ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَالْخَيْفُ الْوَادِي .
Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men u zotning hajlarida: «Yo Rasululloh, ertaga qayerga tushasiz?» dedim. U zot: «Aqiyl bizga (Makkada) biror uy qoldirganmidi?» dedilar. Soʻng: «Biz ertaga Banu Kinona xayfiga — yaʼni Muhassabga — Qurayshning kufr ustida ahdlashgan joyiga tushamiz», dedilar. Bu — Banu Kinona Quraysh bilan Banu Hoshimga qarshi ular bilan quda-anda boʻlmaslik va oldi-sotdi qilmaslik ustida ahdlashgan joy edi. Xayf esa vodiy demakdir.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен у зотнинг ҳажларида: «Ё Расулуллоҳ, эртага қаерга тушасиз?» дедим. У зот: «Ақийл бизга (Маккада) бирор уй қолдирганмиди?» дедилар. Сўнг: «Биз эртага Бану Кинона хайфига — яъни Муҳассабга — Қурайшнинг куфр устида аҳдлашган жойига тушамиз», дедилар. Бу — Бану Кинона Қурайш билан Бану Ҳошимга қарши улар билан қуда-анда бўлмаслик ва олди-сотди қилмаслик устида аҳдлашган жой эди. Хайф эса водий демакдир.
حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَنْبَأَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، حَدَّثَنِي ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ أَبِيهِ، حُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ قَالَ عَلِيٌّ أَصَبْتُ شَارِفًا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْمَغْنَمِ يَوْمَ بَدْرٍ وَأَعْطَانِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ شَارِفًا أُخْرَى فَأَنَخْتُهُمَا يَوْمًا عِنْدَ بَابِ رَجُلٍ مِنْ الْأَنْصَارِ وَأَنَا أُرِيدُ أَنْ أَحْمِلَ عَلَيْهِمَا إِذْخِرًا لِأَبِيعَهُ وَمَعِي صَائِغٌ مِنْ بَنِي قَيْنُقَاعَ لِأَسْتَعِينَ بِهِ عَلَى وَلِيمَةِ فَاطِمَةَ وَحَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ يَشْرَبُ فِي ذَلِكَ الْبَيْتِ فَثَارَ إِلَيْهِمَا حَمْزَةُ بِالسَّيْفِ فَجَبَّ أَسْنِمَتَهُمَا وَبَقَرَ خَوَاصِرَهُمَا ثُمَّ أَخَذَ مِنْ أَكْبَادِهِمَا قُلْتُ لِابْنِ شِهَابٍ وَمِنْ السَّنَامِ قَالَ جَبَّ أَسْنِمَتَهُمَا فَذَهَبَ بِهَا قَالَ فَنَظَرْتُ إِلَى مَنْظَرٍ أَفْظَعَنِي فَأَتَيْتُ نَبِيَّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَعِنْدَهُ زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ فَأَخْبَرْتُهُ الْخَبَرَ فَخَرَجَ وَمَعَهُ زَيْدٌ فَانْطَلَقَ مَعَهُ فَدَخَلَ عَلَى حَمْزَةَ فَتَغَيَّظَ عَلَيْهِ فَرَفَعَ حَمْزَةُ بَصَرَهُ فَقَالَ هَلْ أَنْتُمْ إِلَّا عَبِيدٌ لِأَبِي فَرَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُقَهْقِرُ حَتَّى خَرَجَ عَنْهُمْ وَذَلِكَ قَبْلَ تَحْرِيمِ الْخَمْرِ.
Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Badr kuni oʻljadan menga Rasululloh ﷺ bilan birga bir keksa tuya tegdi, Rasululloh ﷺ menga yana bir tuya berdilar. Bir kuni men bu ikki tuyani ansorlardan bir kishining eshigi oldiga choʻktirdim, ularga izxir (bir xil oʻt) ortib, uni sotmoqchi edim, men bilan birga Banu Qaynuqodan bir zargar bor edi, buning bilan Fotimaning toʻyiga ozgina yordam olmoqchi edim. Hamza ibn Abdulmuttalib esa oʻsha uyda ichib oʻtirgan edi. Hamza qilich bilan ularga tashlanib, oʻrkachlarini kesib tashladi va biqinlarini yorib, jigarlarini oldi. Men Ibn Shihobga: «Oʻrkachdan ham oldimi?» dedim. U: «Oʻrkachlarini kesib olib ketdi», dedi. Ali: «Men meni dahshatga solgan bir manzarani koʻrdim va Allohning Paygʻambari ﷺning oldilariga bordim, u zotning huzurlarida Zayd ibn Horisa bor edi, men bu xabarni aytdim. U zot chiqdilar, Zayd ham u zot bilan chiqdi, men ham u zot bilan bordim. U zot Hamzaning oldiga kirib, unga gʻazablarini bildirdilar. Hamza koʻzini koʻtarib: ‹Sizlar otamning qullaridan boshqa narsa emassizlar-ku!› dedi. Shunda Rasululloh ﷺ ortlariga chekinib, ularning oldilaridan chiqib ketdilar. Bu esa xamr harom qilinishidan oldin edi», dedilar.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бадр куни ўлжадан менга Расулуллоҳ ﷺ билан бирга бир кекса туя тегди, Расулуллоҳ ﷺ менга яна бир туя бердилар. Бир куни мен бу икки туяни ансорлардан бир кишининг эшиги олдига чўктирдим, уларга изхир (бир хил ўт) ортиб, уни сотмоқчи эдим, мен билан бирга Бану Қайнуқодан бир заргар бор эди, бунинг билан Фотиманинг тўйига озгина ёрдам олмоқчи эдим. Ҳамза ибн Абдулмутталиб эса ўша уйда ичиб ўтирган эди. Ҳамза қилич билан уларга ташланиб, ўркачларини кесиб ташлади ва биқинларини ёриб, жигарларини олди. Мен Ибн Шиҳобга: «Ўркачдан ҳам олдими?» дедим. У: «Ўркачларини кесиб олиб кетди», деди. Али: «Мен мени даҳшатга солган бир манзарани кўрдим ва Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺнинг олдиларига бордим, у зотнинг ҳузурларида Зайд ибн Ҳориса бор эди, мен бу хабарни айтдим. У зот чиқдилар, Зайд ҳам у зот билан чиқди, мен ҳам у зот билан бордим. У зот Ҳамзанинг олдига кириб, унга ғазабларини билдирдилар. Ҳамза кўзини кўтариб: ‹Сизлар отамнинг қулларидан бошқа нарса эмассизлар-ку!› деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ ортларига чекиниб, уларнинг олдиларидан чиқиб кетдилар. Бу эса хамр ҳаром қилинишидан олдин эди», дедилар.
وَعَنْ عَلِيٍّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّهُ كَانَ يَقُول: الشطرنج هُوَ ميسر الْأَعَاجِم
وَعَنِ ابْنِ شِهَابٍ أَنَّ أَبَا مُوسَى الْأَشْعَرِيَّ قَالَ: لَا يلْعَب بالشطرنج إِلَّا خاطئ
وَعنهُ أَن سُئِلَ عَنْ لَعِبِ الشَّطْرَنْجِ فَقَالَ: هِيَ مِنَ الْبَاطِلِ وَلَا يُحِبُّ اللَّهُ الْبَاطِلَ. رَوَى الْبَيْهَقِيُّ الْأَحَادِيثَ الْأَرْبَعَةَ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ
Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U zot: «Shatranj — ajamlarning qimoridir», der edilar. Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu): «Shatranj bilan faqat gunohkor odam oʻynaydi», degan. Yana undan shatranj oʻynash haqida soʻralganda: «U botil narsalardandir, Alloh esa botilni yaxshi koʻrmaydi», degan. Bayhaqiy bu toʻrt hadisni ‹Shuʼab ul-iymon›da rivoyat qilgan.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У зот: «Шатранж — ажамларнинг қиморидир», дер эдилар. Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу): «Шатранж билан фақат гуноҳкор одам ўйнайди», деган. Яна ундан шатранж ўйнаш ҳақида сўралганда: «У ботил нарсалардандир, Аллоҳ эса ботилни яхши кўрмайди», деган. Байҳақий бу тўрт ҳадисни ‹Шуъаб ул-иймон›да ривоят қилган.
حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، عَنْ هِنْدٍ بِنْتِ الْحَارِثِ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا سَلَّمَ يَمْكُثُ فِي مَكَانِهِ يَسِيرًا. قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَنُرَى ـ وَاللَّهُ أَعْلَمُ ـ لِكَىْ يَنْفُذَ مَنْ يَنْصَرِفُ مِنَ النِّسَاءِ. وَقَالَ ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ أَخْبَرَنَا نَافِعُ بْنُ يَزِيدَ، قَالَ أَخْبَرَنِي جَعْفَرُ بْنُ رَبِيعَةَ، أَنَّ ابْنَ شِهَابٍ، كَتَبَ إِلَيْهِ قَالَ حَدَّثَتْنِي هِنْدُ بِنْتُ الْحَارِثِ الْفِرَاسِيَّةُ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَكَانَتْ مِنْ صَوَاحِبَاتِهَا قَالَتْ كَانَ يُسَلِّمُ فَيَنْصَرِفُ النِّسَاءُ، فَيَدْخُلْنَ بُيُوتَهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَنْصَرِفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. وَقَالَ ابْنُ وَهْبٍ عَنْ يُونُسَ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ أَخْبَرَتْنِي هِنْدُ الْفِرَاسِيَّةُ. وَقَالَ عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ أَخْبَرَنَا يُونُسُ عَنِ الزُّهْرِيِّ حَدَّثَتْنِي هِنْدُ الْفِرَاسِيَّةُ. وَقَالَ الزُّبَيْدِيُّ أَخْبَرَنِي الزُّهْرِيُّ أَنَّ هِنْدَ بِنْتَ الْحَارِثِ الْقُرَشِيَّةَ أَخْبَرَتْهُ، وَكَانَتْ تَحْتَ مَعْبَدِ بْنِ الْمِقْدَادِ ـ وَهْوَ حَلِيفُ بَنِي زُهْرَةَ ـ وَكَانَتْ تَدْخُلُ عَلَى أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم. وَقَالَ شُعَيْبٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ حَدَّثَتْنِي هِنْدُ الْقُرَشِيَّةُ. وَقَالَ ابْنُ أَبِي عَتِيقٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ هِنْدٍ الْفِرَاسِيَّةِ. وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ حَدَّثَهُ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنِ امْرَأَةٍ مِنْ قُرَيْشٍ حَدَّثَتْهُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم.
Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Paygʻambar ﷺ namozni salom bilan tugatganlarida, joyida biroz qolar edilar». Ibn Shihob: «Menimcha — Alloh yaxshiroq bilguvchi — u zot namoz oʻqigan ayollarning (masjiddan) chiqib ketishini kutar edilar», — dedi. Ibn Shihob yozdiki, u buni Hind bint al-Horis al-Firosiyadan — u Paygʻambar ﷺ ning zavjasi Ummu Salamadan (eshitgan); Hind Ummu Salamaning sahobalaridan edi — eshitdi; (Hind) dedi: «Paygʻambar ﷺ namozni salom bilan tugatganlarida, ayollar (darrov) ketar va Rasululloh ﷺ (joydan) ketishdan oldin oʻz uylariga kirib olar edi».Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Пайғамбар ﷺ намозни салом билан тугатганларида, жойида бироз қолар эдилар». Ибн Шиҳоб: «Менимча — Аллоҳ яхшироқ билгувчи — у зот намоз ўқиган аёлларнинг (масжиддан) чиқиб кетишини кутар эдилар», — деди. Ибн Шиҳоб ёздики, у буни Ҳинд бинт ал-Ҳорис ал-Фиросиядан — у Пайғамбар ﷺ нинг завжаси Умму Саламадан (эшитган); Ҳинд Умму Саламанинг саҳобаларидан эди — эшитди; (Ҳинд) деди: «Пайғамбар ﷺ намозни салом билан тугатганларида, аёллар (дарров) кетар ва Расулуллоҳ ﷺ (жойдан) кетишдан олдин ўз уйларига кириб олар эди».
وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَ حَدِيثِ يُونُسَ وَقَالَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى { يَا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ} إِلَى قَوْلِهِ { وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ} قَبْلَ أَنْ تُفْرَضَ الصَّلاَةُ - وَهِيَ الأَوْثَانُ - وَقَالَ " فَجُثِثْتُ مِنْهُ " . كَمَا قَالَ عُقَيْلٌ
Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan shu isnod bilan Yunusning hadisiga yaqin rivoyat qilinadi va (roviy): «Shunda Alloh tabaroka va taolo {Ey (koʻrpaga) oʻralib olgan (Paygʻambar)!} dan {(gunoh) palidlik(lar)dan yiroq boʻl} (gacha) — namoz farz qilinishidan oldin — (oyatlarni) nozil qildi» dedi — u (rujz) butlardir —; va u: «Men undan qoʻrqdim (dahshatga tushdim)» dedi — Uqayl aytgani kabi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан шу иснод билан Юнуснинг ҳадисига яқин ривоят қилинади ва (ровий): «Шунда Аллоҳ табарока ва таоло {Эй (кўрпага) ўралиб олган (Пайғамбар)!} дан {(гуноҳ) палидлик(лар)дан йироқ бўл} (гача) — намоз фарз қилинишидан олдин — (оятларни) нозил қилди» деди — у (ружз) бутлардир —; ва у: «Мен ундан қўрқдим (даҳшатга тушдим)» деди — Уқайл айтгани каби.
حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنِ ابْنِ أُكَيْمَةَ اللَّيْثِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم انْصَرَفَ مِنْ صَلاَةٍ جَهَرَ فِيهَا بِالْقِرَاءَةِ فَقَالَ " هَلْ قَرَأَ مَعِي أَحَدٌ مِنْكُمْ آنِفًا " . فَقَالَ رَجُلٌ نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ " إِنِّي أَقُولُ مَا لِي أُنَازَعُ الْقُرْآنَ " . قَالَ فَانْتَهَى النَّاسُ عَنِ الْقِرَاءَةِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيمَا جَهَرَ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ الصَّلَوَاتِ بِالْقِرَاءَةِ حِينَ سَمِعُوا ذَلِكَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَابْنُ أُكَيْمَةَ اللَّيْثِيُّ اسْمُهُ عُمَارَةُ . وَيُقَالُ عَمْرُو بْنُ أُكَيْمَةَ . وَرَوَى بَعْضُ أَصْحَابِ الزُّهْرِيِّ هَذَا الْحَدِيثَ وَذَكَرُوا هَذَا الْحَرْفَ قَالَ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَانْتَهَى النَّاسُ عَنِ الْقِرَاءَةِ حِينَ سَمِعُوا ذَلِكَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . وَلَيْسَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ مَا يَدْخُلُ عَلَى مَنْ رَأَى الْقِرَاءَةَ خَلْفَ الإِمَامِ لأَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ هُوَ الَّذِي رَوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثَ وَرَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " مَنْ صَلَّى صَلاَةً لَمْ يَقْرَأْ فِيهَا بِأُمِّ الْقُرْآنِ فَهِيَ خِدَاجٌ فَهِيَ خِدَاجٌ غَيْرُ تَمَامٍ " . فَقَالَ لَهُ حَامِلُ الْحَدِيثِ إِنِّي أَكُونُ أَحْيَانًا وَرَاءَ الإِمَامِ قَالَ اقْرَأْ بِهَا فِي نَفْسِكَ . وَرَوَى أَبُو عُثْمَانَ النَّهْدِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ أَمَرَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ أُنَادِيَ أَنْ لاَ صَلاَةَ إِلاَّ بِقِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ . وَاخْتَارَ أَكْثَرُ أَصْحَابِ الْحَدِيثِ أَنْ لاَ يَقْرَأَ الرَّجُلُ إِذَا جَهَرَ الإِمَامُ بِالْقِرَاءَةِ وَقَالُوا يَتَتَبَّعُ سَكَتَاتِ الإِمَامِ . وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْقِرَاءَةِ خَلْفَ الإِمَامِ فَرَأَى أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمُ الْقِرَاءَةَ خَلْفَ الإِمَامِ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ . وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ أَنَا أَقْرَأُ خَلْفَ الإِمَامِ وَالنَّاسُ يَقْرَءُونَ إِلاَّ قَوْمًا مِنَ الْكُوفِيِّينَ وَأَرَى أَنَّ مَنْ لَمْ يَقْرَأْ صَلاَتُهُ جَائِزَةٌ . وَشَدَّدَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي تَرْكِ قِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ وَإِنْ كَانَ خَلْفَ الإِمَامِ فَقَالُوا لاَ تُجْزِئُ صَلاَةٌ إِلاَّ بِقِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ وَحْدَهُ كَانَ أَوْ خَلْفَ الإِمَامِ . وَذَهَبُوا إِلَى مَا رَوَى عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَقَرَأَ عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم خَلْفَ الإِمَامِ وَتَأَوَّلَ قَوْلَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " لاَ صَلاَةَ إِلاَّ بِقِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ " . وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَإِسْحَاقُ وَغَيْرُهُمَا . وَأَمَّا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ فَقَالَ مَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " لاَ صَلاَةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ " . إِذَا كَانَ وَحْدَهُ . وَاحْتَجَّ بِحَدِيثِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ حَيْثُ قَالَ مَنْ صَلَّى رَكْعَةً لَمْ يَقْرَأْ فِيهَا بِأُمِّ الْقُرْآنِ فَلَمْ يُصَلِّ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ وَرَاءَ الإِمَامِ . قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ فَهَذَا رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَأَوَّلَ قَوْلَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " لاَ صَلاَةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ " . أَنَّ هَذَا إِذَا كَانَ وَحْدَهُ . وَاخْتَارَ أَحْمَدُ مَعَ هَذَا الْقِرَاءَةَ خَلْفَ الإِمَامِ وَأَنْ لاَ يَتْرُكَ الرَّجُلُ فَاتِحَةَ الْكِتَابِ وَإِنْ كَانَ خَلْفَ الإِمَامِ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ qiroatni ovoz chiqarib oʻqigan bir namozdan qaytdilar-da: «Sizlardan birortangiz hozir men bilan (birga) oʻqidimi?», dedilar. Bir kishi: «Ha, ey Rasululloh», dedi. U zot: «Aniqki, men: ‹Nega Qurʼon (qiroati)da men bilan tortishilmoqda?› deb (oʻylayotgan edim)», dedilar. (Roviy) aytdi: Shunda odamlar Rasululloh ﷺdan buni eshitganlaridan keyin Rasululloh ﷺ ovoz chiqarib qiroat qiladigan namozlarda u zot bilan (birga) qiroat qilishdan toʻxtadilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ibn Masʼud, Imron ibn Husayn va Jobir ibn Abdullohdan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan hadisdir. Ibn Ukayma al-Laysiyning ismi Umoradir. Amr ibn Ukayma ham deyiladi. Az-Zuhriyning baʼzi shogirdlari bu hadisni rivoyat qilib, bu jumlani zikr qilganlar: «Az-Zuhriy aytdi: ‹Odamlar Rasululloh ﷺdan buni eshitganlaridan keyin qiroatdan toʻxtadilar›». Bu hadisda imom ortida qiroat qilishni (joiz deb) koʻrgan kishiga (eʼtiroz) keltiradigan narsa yoʻq, chunki bu hadisni Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan Abu Hurayraning oʻzidir. Va Abu Hurayra Nabiy ﷺdan u zotning: «Kim bir namoz oʻqib, unda Ummul Qurʼon (Fotiha)ni oʻqimasa, u (namoz) noqis, u noqisdir, toʻliq emasdir», deganlarini rivoyat qilgan. Shunda hadis sohibi (Abu Hurayra)ga: «Men baʼzan imom ortida boʻlaman (qanday qilay)?», deyildi. U: «Uni ichingda (sekin) oʻqi», dedi. Abu Usmon an-Nahdiy Abu Hurayradan rivoyat qilib: «Nabiy ﷺ menga ‹Kitobning Fotihasini oʻqimasa namoz yoʻq› deb jar solishni buyurdilar», deb aytdi. Koʻpchilik hadis ahli imom qiroatni ovoz chiqarib oʻqiganda kishi (qiroat) oʻqimasligini ixtiyor qilganlar va: «Imomning sukut (toʻxtab turish) paytlarini izlasin (oʻshanda oʻqisin)», deyishgan. Ilm ahli imom ortida qiroat qilish borasida ixtilof qilganlar: Nabiy ﷺ sahobalari va tobeinlardan hamda ulardan keyingilardan boʻlgan koʻpchilik ilm ahli imom ortida qiroat qilishni (joiz deb) koʻrganlar, buni Molik ibn Anas, Abdulloh ibn Muborak, Shofiiy, Ahmad va Ishoq aytadilar. Abdulloh ibn Muborakdan esa u: «Men imom ortida qiroat qilaman, kufaliklardan boʻlgan bir guruhdan boshqa odamlar (ham) oʻqiydilar, men oʻqimagan kishining namozi joiz deb koʻraman», degani rivoyat qilingan. Ilm ahlidan bir guruh, imom ortida boʻlsa ham, Kitobning Fotihasini tark qilish (oʻqimaslik)da qattiq turib: «Faqat Kitobning Fotihasini oʻqish bilangina namoz joiz boʻladi, xoh yolgʻiz boʻlsin, xoh imom ortida», deyishgan. Ular Uboda ibn Somitning Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan (hadisi)ga (asoslanib) borganlar. Uboda ibn Somit Nabiy ﷺdan keyin imom ortida (Fotiha) oʻqigan va Nabiy ﷺning: «Kitobning Fotihasini oʻqishsiz namoz yoʻq», degan soʻzlarini shunday taʼvil qilgan. Buni Shofiiy, Ishoq va boshqalar aytadilar. Ahmad ibn Hanbal esa: «Nabiy ﷺning ‹Kitobning Fotihasini oʻqimagan kishiga namoz yoʻqdir› degan soʻzlarining maʼnosi — yolgʻiz boʻlganidadir», degan va Jobir ibn Abdullohning: «Kim bir rakat oʻqib, unda Ummul Qurʼon (Fotiha)ni oʻqimasa, u namoz oʻqimagan boʻladi, faqat imom ortida boʻlsa (bundan mustasno)», degan hadisi bilan dalil keltirgan. Ahmad ibn Hanbal aytdi: «Mana bu kishi Nabiy ﷺ sahobalaridan biri boʻlib, Nabiy ﷺning ‹Kitobning Fotihasini oʻqimagan kishiga namoz yoʻqdir› degan soʻzlarini ‹bu yolgʻiz boʻlganidadir› deb taʼvil qilgan». Ahmad shu bilan birga imom ortida qiroat qilishni va kishi imom ortida boʻlsa ham Kitobning Fotihasini tark qilmasligini ixtiyor qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ қироатни овоз чиқариб ўқиган бир намоздан қайтдилар-да: «Сизлардан бирортангиз ҳозир мен билан (бирга) ўқидими?», дедилар. Бир киши: «Ҳа, эй Расулуллоҳ», деди. У зот: «Аниқки, мен: ‹Нега Қуръон (қироати)да мен билан тортишилмоқда?› деб (ўйлаётган эдим)», дедилар. (Ровий) айтди: Шунда одамлар Расулуллоҳ ﷺдан буни эшитганларидан кейин Расулуллоҳ ﷺ овоз чиқариб қироат қиладиган намозларда у зот билан (бирга) қироат қилишдан тўхтадилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Ибн Масъуд, Имрон ибн Ҳусайн ва Жобир ибн Абдуллоҳдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ҳадисдир. Ибн Укайма ал-Лайсийнинг исми Уморадир. Амр ибн Укайма ҳам дейилади. Аз-Зуҳрийнинг баъзи шогирдлари бу ҳадисни ривоят қилиб, бу жумлани зикр қилганлар: «Аз-Зуҳрий айтди: ‹Одамлар Расулуллоҳ ﷺдан буни эшитганларидан кейин қироатдан тўхтадилар›». Бу ҳадисда имом ортида қироат қилишни (жоиз деб) кўрган кишига (эътироз) келтирадиган нарса йўқ, чунки бу ҳадисни Набий ﷺдан ривоят қилган Абу Ҳурайранинг ўзидир. Ва Абу Ҳурайра Набий ﷺдан у зотнинг: «Ким бир намоз ўқиб, унда Уммул Қуръон (Фотиҳа)ни ўқимаса, у (намоз) ноқис, у ноқисдир, тўлиқ эмасдир», деганларини ривоят қилган. Шунда ҳадис соҳиби (Абу Ҳурайра)га: «Мен баъзан имом ортида бўламан (қандай қилай)?», дейилди. У: «Уни ичингда (секин) ўқи», деди. Абу Усмон ан-Наҳдий Абу Ҳурайрадан ривоят қилиб: «Набий ﷺ менга ‹Китобнинг Фотиҳасини ўқимаса намоз йўқ› деб жар солишни буюрдилар», деб айтди. Кўпчилик ҳадис аҳли имом қироатни овоз чиқариб ўқиганда киши (қироат) ўқимаслигини ихтиёр қилганлар ва: «Имомнинг сукут (тўхтаб туриш) пайтларини изласин (ўшанда ўқисин)», дейишган. Илм аҳли имом ортида қироат қилиш борасида ихтилоф қилганлар: Набий ﷺ саҳобалари ва тобеинлардан ҳамда улардан кейингилардан бўлган кўпчилик илм аҳли имом ортида қироат қилишни (жоиз деб) кўрганлар, буни Молик ибн Анас, Абдуллоҳ ибн Муборак, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ айтадилар. Абдуллоҳ ибн Муборакдан эса у: «Мен имом ортида қироат қиламан, куфаликлардан бўлган бир гуруҳдан бошқа одамлар (ҳам) ўқийдилар, мен ўқимаган кишининг намози жоиз деб кўраман», дегани ривоят қилинган. Илм аҳлидан бир гуруҳ, имом ортида бўлса ҳам, Китобнинг Фотиҳасини тарк қилиш (ўқимаслик)да қаттиқ туриб: «Фақат Китобнинг Фотиҳасини ўқиш билангина намоз жоиз бўлади, хоҳ ёлғиз бўлсин, хоҳ имом ортида», дейишган. Улар Убода ибн Сомитнинг Набий ﷺдан ривоят қилган (ҳадиси)га (асосланиб) борганлар. Убода ибн Сомит Набий ﷺдан кейин имом ортида (Фотиҳа) ўқиган ва Набий ﷺнинг: «Китобнинг Фотиҳасини ўқишсиз намоз йўқ», деган сўзларини шундай таъвил қилган. Буни Шофиий, Ишоқ ва бошқалар айтадилар. Аҳмад ибн Ҳанбал эса: «Набий ﷺнинг ‹Китобнинг Фотиҳасини ўқимаган кишига намоз йўқдир› деган сўзларининг маъноси — ёлғиз бўлганидадир», деган ва Жобир ибн Абдуллоҳнинг: «Ким бир ракат ўқиб, унда Уммул Қуръон (Фотиҳа)ни ўқимаса, у намоз ўқимаган бўлади, фақат имом ортида бўлса (бундан мустасно)», деган ҳадиси билан далил келтирган. Аҳмад ибн Ҳанбал айтди: «Мана бу киши Набий ﷺ саҳобаларидан бири бўлиб, Набий ﷺнинг ‹Китобнинг Фотиҳасини ўқимаган кишига намоз йўқдир› деган сўзларини ‹бу ёлғиз бўлганидадир› деб таъвил қилган». Аҳмад шу билан бирга имом ортида қироат қилишни ва киши имом ортида бўлса ҳам Китобнинг Фотиҳасини тарк қилмаслигини ихтиёр қилган.
حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ سُهَيْلٍ، - يَعْنِي ابْنَ أَبِي صَالِحٍ - عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، حَدَّثَتْنِي فَاطِمَةُ بِنْتُ أَبِي حُبَيْشٍ، أَنَّهَا أَمَرَتْ أَسْمَاءَ - أَوْ أَسْمَاءُ حَدَّثَتْنِي أَنَّهَا، أَمَرَتْهَا فَاطِمَةُ بِنْتُ أَبِي حُبَيْشٍ - أَنْ تَسْأَلَ، رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَهَا أَنْ تَقْعُدَ الأَيَّامَ الَّتِي كَانَتْ تَقْعُدُ ثُمَّ تَغْتَسِلُ .1
قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَاهُ قَتَادَةُ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أُمِّ سَلَمَةَ أَنَّ أُمَّ حَبِيبَةَ بِنْتَ جَحْشٍ اسْتُحِيضَتْ فَأَمَرَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ تَدَعَ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا ثُمَّ تَغْتَسِلَ وَتُصَلِّيَ .
قَالَ أَبُو دَاوُدَ لَمْ يَسْمَعْ قَتَادَةُ مِنْ عُرْوَةَ شَيْئًا .2
وَزَادَ ابْنُ عُيَيْنَةَ فِي حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ أُمَّ حَبِيبَةَ كَانَتْ تُسْتَحَاضُ فَسَأَلَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَهَا أَنْ تَدَعَ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا .
قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهَذَا وَهَمٌ مِنَ ابْنِ عُيَيْنَةَ لَيْسَ هَذَا فِي حَدِيثِ الْحُفَّاظِ عَنِ الزُّهْرِيِّ إِلاَّ مَا ذَكَرَ سُهَيْلُ بْنُ أَبِي صَالِحٍ وَقَدْ رَوَى الْحُمَيْدِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ لَمْ يَذْكُرْ فِيهِ " تَدَعُ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا " .1
وَرَوَتْ قَمِيرُ بِنْتُ عَمْرٍو زَوْجُ مَسْرُوقٍ عَنْ عَائِشَةَ الْمُسْتَحَاضَةُ تَتْرُكُ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا ثُمَّ تَغْتَسِلُ .3
وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِيهِ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَهَا أَنْ تَتْرُكَ الصَّلاَةَ قَدْرَ أَقْرَائِهَا .2
وَرَوَى أَبُو بِشْرٍ جَعْفَرُ بْنُ أَبِي وَحْشِيَّةَ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ أُمَّ حَبِيبَةَ بِنْتَ جَحْشٍ اسْتُحِيضَتْ فَذَكَرَ مِثْلَهُ وَرَوَى شَرِيكٌ عَنْ أَبِي الْيَقْظَانِ عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " الْمُسْتَحَاضَةُ تَدَعُ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا ثُمَّ تَغْتَسِلُ وَتُصَلِّي " .1
وَرَوَى الْعَلاَءُ بْنُ الْمُسَيَّبِ عَنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ أَنَّ سَوْدَةَ اسْتُحِيضَتْ فَأَمَرَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا مَضَتْ أَيَّامُهَا اغْتَسَلَتْ وَصَلَّتْ .1
وَرَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ " الْمُسْتَحَاضَةُ تَجْلِسُ أَيَّامَ قُرْئِهَا " .1
وَكَذَلِكَ رَوَاهُ عَمَّارٌ مَوْلَى بَنِي هَاشِمٍ وَطَلْقُ بْنُ حَبِيبٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ 1
وَكَذَلِكَ رَوَاهُ مَعْقِلٌ الْخَثْعَمِيُّ عَنْ عَلِيٍّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ 4
وَكَذَلِكَ رَوَى الشَّعْبِيُّ عَنْ قَمِيرَ امْرَأَةِ مَسْرُوقٍ عَنْ عَائِشَةَ رضى الله عنها .
قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَعَطَاءٍ وَمَكْحُولٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَسَالِمٍ وَالْقَاسِمِ إِنَّ الْمُسْتَحَاضَةَ تَدَعُ الصَّلاَةَ أَيَّامَ أَقْرَائِهَا . قَالَ أَبُو دَاوُدَ لَمْ يَسْمَعْ قَتَادَةُ مِنْ عُرْوَةَ شَيْئًا . 1
Urva ibn Zubayr aytadi: Menga Fotima binti Abu Hubaysh rivoyat qildiki, u Asmoʼ (binti Abu Bakr)ga (topshirgan) — yoki Asmoʼ menga rivoyat qildiki, Fotima binti Abu Hubaysh unga topshirgan — Rasululloh ﷺ dan soʻrashni; shunda u zot unga (avval) oʻtirgan (namozni tark etgan) kunlaricha oʻtirishni, soʻng gʻusl qilishni buyurdilar. Abu Dovud aytdi: Buni Qatoda Urva ibn Zubayrdan, u Zaynab binti Umm Salamadan (rivoyat qilib): «Umm Habiba binti Jahsh istihoza boʻldi; Paygʻambar ﷺ unga hayz kunlarida namozni tark etishni, soʻng gʻusl qilib namoz oʻqishni buyurdilar», — degan. Abu Dovud aytdi: Qatoda Urvadan hech narsa eshitmagan. Ibn Uyayna esa Zuhriyning hadisida — u Amradan, u Oishadan: «Umm Habiba istihoza boʻlar edi, u Paygʻambar ﷺ dan soʻradi; u zot unga hayz kunlarida namozni tark etishni buyurdilar», — deb (qoʻshimcha) keltirgan. Abu Dovud aytdi: Bu — Ibn Uyaynaning vahmidir; bu (soʻz) Zuhriydan (rivoyat qilgan) huffozlarning hadisida — Suhayl ibn Abu Solih zikr qilganidan boshqa (oʻrinda) — yoʻq. Humaydiy bu hadisni Ibn Uyaynadan rivoyat qilib, unda «hayz kunlarida namozni tark etadi» (degan soʻzni) keltirmagan. Masruqning xotini Qamiyr binti Amr Oishadan: «Mustahoza ayol hayz kunlarida namozni tark etadi, soʻng gʻusl qiladi», — deb rivoyat qilgan. Abdurahmon ibn al-Qosim otasidan: «Paygʻambar ﷺ unga hayzi miqdoricha namozni tark etishni buyurdilar», — degan. Abu Bishr Jaʼfar ibn Abu Vahshiyya Ikrimadan, u Paygʻambar ﷺ dan: «Umm Habiba binti Jahsh istihoza boʻldi», — deb shunga oʻxshash zikr qilgan. Sharik Abul-Yaqzondan, u Adiy ibn Sobitdan, u otasidan, u bobosidan, u Paygʻambar ﷺ dan: «Mustahoza ayol hayz kunlarida namozni tark etadi, soʻng gʻusl qilib namoz oʻqiydi», — deb rivoyat qilgan. Aloʼ ibn al-Musayyab Hakamdan, u Abu Jaʼfardan: «Savda istihoza boʻldi; Paygʻambar ﷺ unga, kunlari oʻtganda, gʻusl qilib namoz oʻqishni buyurdilar», — deb rivoyat qilgan. Said ibn Jubayr Ali va Ibn Abbosdan: «Mustahoza ayol hayzi kunlarida oʻtiradi (namoz oʻqimaydi)», — deb rivoyat qilgan. Buni Banu Hoshimning mavlosi Ammor va Talq ibn Habib ham Ibn Abbosdan shunday rivoyat qilishgan. Buni Maʼqil al-Xasʼamiy ham Alidan shunday rivoyat qilgan. Shaʼbiy ham Masruqning xotini Qamiyrdan, u Oishadan shunday rivoyat qilgan. Abu Dovud aytdi: Bu — Hasan (al-Basriy), Said ibn al-Musayyab, Ato, Makhul, Ibrohim, Solim va Qosimning soʻzidir: mustahoza ayol hayzi kunlarida namozni tark etadi. Abu Dovud aytdi: Qatoda Urvadan hech narsa eshitmagan.Урва ибн Зубайр айтади: Менга Фотима бинти Абу Ҳубайш ривоят қилдики, у Асмоъ (бинти Абу Бакр)га (топширган) — ёки Асмоъ менга ривоят қилдики, Фотима бинти Абу Ҳубайш унга топширган — Расулуллоҳ ﷺ дан сўрашни; шунда у зот унга (аввал) ўтирган (намозни тарк этган) кунларича ўтиришни, сўнг ғусл қилишни буюрдилар. Абу Довуд айтди: Буни Қатода Урва ибн Зубайрдан, у Зайнаб бинти Умм Саламадан (ривоят қилиб): «Умм Ҳабиба бинти Жаҳш истиҳоза бўлди; Пайғамбар ﷺ унга ҳайз кунларида намозни тарк этишни, сўнг ғусл қилиб намоз ўқишни буюрдилар», — деган. Абу Довуд айтди: Қатода Урвадан ҳеч нарса эшитмаган. Ибн Уяйна эса Зуҳрийнинг ҳадисида — у Амрадан, у Оишадан: «Умм Ҳабиба истиҳоза бўлар эди, у Пайғамбар ﷺ дан сўради; у зот унга ҳайз кунларида намозни тарк этишни буюрдилар», — деб (қўшимча) келтирган. Абу Довуд айтди: Бу — Ибн Уяйнанинг ваҳмидир; бу (сўз) Зуҳрийдан (ривоят қилган) ҳуффозларнинг ҳадисида — Суҳайл ибн Абу Солиҳ зикр қилганидан бошқа (ўринда) — йўқ. Ҳумайдий бу ҳадисни Ибн Уяйнадан ривоят қилиб, унда «ҳайз кунларида намозни тарк этади» (деган сўзни) келтирмаган. Масруқнинг хотини Қамийр бинти Амр Оишадан: «Мустаҳоза аёл ҳайз кунларида намозни тарк этади, сўнг ғусл қилади», — деб ривоят қилган. Абдураҳмон ибн ал-Қосим отасидан: «Пайғамбар ﷺ унга ҳайзи миқдорича намозни тарк этишни буюрдилар», — деган. Абу Бишр Жаъфар ибн Абу Ваҳшийя Икримадан, у Пайғамбар ﷺ дан: «Умм Ҳабиба бинти Жаҳш истиҳоза бўлди», — деб шунга ўхшаш зикр қилган. Шарик Абул-Яқзондан, у Адий ибн Собитдан, у отасидан, у бобосидан, у Пайғамбар ﷺ дан: «Мустаҳоза аёл ҳайз кунларида намозни тарк этади, сўнг ғусл қилиб намоз ўқийди», — деб ривоят қилган. Алоъ ибн ал-Мусайяб Ҳакамдан, у Абу Жаъфардан: «Савда истиҳоза бўлди; Пайғамбар ﷺ унга, кунлари ўтганда, ғусл қилиб намоз ўқишни буюрдилар», — деб ривоят қилган. Саид ибн Жубайр Али ва Ибн Аббосдан: «Мустаҳоза аёл ҳайзи кунларида ўтиради (намоз ўқимайди)», — деб ривоят қилган. Буни Бану Ҳошимнинг мавлоси Аммор ва Талқ ибн Ҳабиб ҳам Ибн Аббосдан шундай ривоят қилишган. Буни Маъқил ал-Хасъамий ҳам Алидан шундай ривоят қилган. Шаъбий ҳам Масруқнинг хотини Қамийрдан, у Оишадан шундай ривоят қилган. Абу Довуд айтди: Бу — Ҳасан (ал-Басрий), Саид ибн ал-Мусайяб, Ато, Макҳул, Иброҳим, Солим ва Қосимнинг сўзидир: мустаҳоза аёл ҳайзи кунларида намозни тарк этади. Абу Довуд айтди: Қатода Урвадан ҳеч нарса эшитмаган.
أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا بَقِيَّةُ، قَالَ حَدَّثَنِي ضُبَارَةُ بْنُ أَبِي السَّلِيلِ، قَالَ حَدَّثَنِي دُوَيْدُ بْنُ نَافِعٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ شِهَابٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَطَاءُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الْوِتْرُ حَقٌّ فَمَنْ شَاءَ أَوْتَرَ بِسَبْعٍ وَمَنْ شَاءَ أَوْتَرَ بِخَمْسٍ وَمَنْ شَاءَ أَوْتَرَ بِثَلاَثٍ وَمَنْ شَاءَ أَوْتَرَ بِوَاحِدَةٍ " .
Abu Ayyub (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Vitr haqdir. Kim yetti rakat vitr oʻqishni istasa, oʻqisin; kim besh rakat vitr oʻqishni istasa, oʻqisin; kim uch rakat vitr oʻqishni istasa, oʻqisin; kim bir rakat vitr oʻqishni istasa, oʻqisin», dedilar.Абу Айюб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Витр ҳақдир. Ким етти ракат витр ўқишни истаса, ўқисин; ким беш ракат витр ўқишни истаса, ўқисин; ким уч ракат витр ўқишни истаса, ўқисин; ким бир ракат витр ўқишни истаса, ўқисин», дедилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْوَاسِطِيُّ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ اسْتَشَارَ النَّاسَ لِمَا يُهِمُّهُمْ إِلَى الصَّلاَةِ فَذَكَرُوا الْبُوقَ فَكَرِهَهُ مِنْ أَجْلِ الْيَهُودِ ثُمَّ ذَكَرُوا النَّاقُوسَ فَكَرِهَهُ مِنْ أَجْلِ النَّصَارَى فَأُرِيَ النِّدَاءَ تِلْكَ اللَّيْلَةَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ يُقَالُ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ وَعُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَطَرَقَ الأَنْصَارِيُّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ لَيْلاً فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ بِلاَلاً بِهِ فَأَذَّنَ . قَالَ الزُّهْرِيُّ وَزَادَ بِلاَلٌ فِي نِدَاءِ صَلاَةِ الْغَدَاةِ الصَّلاَةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ فَأَقَرَّهَا رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ . قَالَ عُمَرُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَدْ رَأَيْتُ مِثْلَ الَّذِي رَأَى وَلَكِنَّهُ سَبَقَنِي .
Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ odamlarni namozga qanday chorlash haqida ular bilan maslahatlashdilar. Ular shox chalishni aytishdi, ammo u zot yahudiylar (shox chalgani) sababli buni yoqtirmadilar. Soʻng ular noqus (jaros)ni aytishdi, u zot nasroniylar (noqus chalgani) sababli buni yoqtirmadilar. Shu kecha ansorlardan Abdulloh ibn Zayd degan bir kishiga va Umar ibn al-Xattobga (namozga) chorlash tushda koʻrsatildi. Ansor kishi kechasi Rasululloh ﷺning oldilariga keldi, Rasululloh ﷺ Bilolga uni (aytishni) buyurdilar, u azon aytdi. Bilol bomdod namozining chorlovida «As-solaatu xayrun minan-navm» (soʻzini) qoʻshdi, Rasululloh ﷺ uni oʻz holicha qoldirdilar. Umar: «Ey Allohning Rasuli, men ham u koʻrgan narsaga oʻxshash narsani koʻrgandim, lekin u mendan oʻzib ketdi», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ одамларни намозга қандай чорлаш ҳақида улар билан маслаҳатлашдилар. Улар шох чалишни айтишди, аммо у зот яҳудийлар (шох чалгани) сабабли буни ёқтирмадилар. Сўнг улар ноқус (жарос)ни айтишди, у зот насронийлар (ноқус чалгани) сабабли буни ёқтирмадилар. Шу кеча ансорлардан Абдуллоҳ ибн Зайд деган бир кишига ва Умар ибн ал-Хаттобга (намозга) чорлаш тушда кўрсатилди. Ансор киши кечаси Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келди, Расулуллоҳ ﷺ Билолга уни (айтишни) буюрдилар, у азон айтди. Билол бомдод намозининг чорловида «Ас-солаату хайрун минан-навм» (сўзини) қўшди, Расулуллоҳ ﷺ уни ўз ҳолича қолдирдилар. Умар: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен ҳам у кўрган нарсага ўхшаш нарсани кўргандим, лекин у мендан ўзиб кетди», деди.
وَعَن أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: «فِي الْحَبَّةِ السَّوْدَاءِ شِفَاءٌ مِنْ كُلِّ دَاءٍ إِلَّا السَّامَ» . قَالَ ابْنُ شِهَابٍ: السَّامُ: الْمَوْتُ وَالْحَبَّةُ السَّوْدَاءُ: الشُّونِيزُ
(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺni (shunday) deganlarini eshitdi:) «Sevda donida (qora urugʻ da) — som (oʻ lim)dan boshqa — har bir dardga shifo bordir.» (Ibn Shihob: «Som — oʻ lim; sevda doni — shuniz(dir)» dedi.)(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺни (шундай) деганларини эшитди:) «Севда донида (қора уруғ да) — сом (ў лим)дан бошқа — ҳар бир дардга шифо бордир.» (Ибн Шиҳоб: «Сом — ў лим; севда дони — шуниз(дир)» деди.)