حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَزِيدَ يَعْنِي أَبَا مَسْلَمَةَ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَسِيدٍ قَالَسَمِعْتُ رَجُلًا قَالَ لِابْنِ الزُّبَيْرِ أَفْتِنَا فِي نَبِيذِ الْجَرِّ فَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَنْهَى عَنْهُ

Abdulaziz ibn Asid aytdi: Men bir kishining Ibn az-Zubayrga: «Bizga sopol koʻzadagi nabiz haqida fatvo bering», deganini eshitdim. U: «Men Rasululloh ﷺni undan qaytarayotganlarini eshitganman», dedi.Абдулазиз ибн Асид айтди: Мен бир кишининг Ибн аз-Зубайрга: «Бизга сопол кўзадаги набиз ҳақида фатво беринг», деганини эшитдим. У: «Мен Расулуллоҳ ﷺни ундан қайтараётганларини эшитганман», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْقُدُّوسِ بْنُ بَكْرِ بْنِ خُنَيْسٍ قَالَ أَخْبَرَنَا حَجَّاجٌ عَنْ عَامِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ أَبِيهِ قَالَرَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ افْتَتَحَ الصَّلَاةَ فَرَفَعَ يَدَيْهِ حَتَّى جَاوَزَ بِهِمَا أُذُنَيْهِقَالَ قُرِئَ عَلَى سُفْيَانَ وَأَنَا شَاهِدٌ سَمِعْتُ ابْنَ عَجْلَانَ وَزِيَادَ بْنَ سَعْدٍ عَنْ عَامِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ أَبِيهِ قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَدْعُو هَكَذَا وَعَقَدَ ابْنُ الزُّبَيْرِ

Omir ibn Abdulloh ibn az-Zubayr otasidan rivoyat qiladi, u dedi: Men Rasululloh ﷺni namozni boshlaganlarida qoʻllarini quloqlaridan oshirib koʻtarganlarini koʻrdim. Yana Omir ibn Abdulloh ibn az-Zubayr otasidan rivoyat qiladi, u dedi: Men Nabiy ﷺni mana shunday duo qilayotganlarini koʻrdim — Ibn az-Zubayr (barmogʻini) bukdi.Омир ибн Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр отасидан ривоят қилади, у деди: Мен Расулуллоҳ ﷺни намозни бошлаганларида қўлларини қулоқларидан ошириб кўтарганларини кўрдим. Яна Омир ибн Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр отасидан ривоят қилади, у деди: Мен Набий ﷺни мана шундай дуо қилаётганларини кўрдим — Ибн аз-Зубайр (бармоғини) букди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ عَنِ ابْنِ عَجْلَانَ قَالَ حَدَّثَنِي عَامِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ أَبِيهِ قَالَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا جَلَسَ فِي التَّشَهُّدِ وَضَعَ يَدَهُ الْيُمْنَى عَلَى فَخِذِهِ الْيُمْنَى وَيَدَهُ الْيُسْرَى عَلَى فَخِذِهِ الْيُسْرَى وَأَشَارَ بِالسَّبَّابَةِ وَلَمْ يُجَاوِزْ بَصَرُهُ إِشَارَتَهُ

Abdulloh ibn az-Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ tashahhudda oʻtirganlarida, oʻng qoʻllarini oʻng sonlari ustiga, chap qoʻllarini chap sonlari ustiga qoʻyar, koʻrsatkich barmoqlari bilan ishora qilar va nigohlari ishoralaridan oshib ketmas edi.Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ташаҳҳудда ўтирганларида, ўнг қўлларини ўнг сонлари устига, чап қўлларини чап сонлари устига қўяр, кўрсаткич бармоқлари билан ишора қилар ва нигоҳлари ишораларидан ошиб кетмас эди.

قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ عَنْ عَبِيدَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّ رَجُلًا حَلَفَ بِاللَّهِ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ كَاذِبًا فَغَفَرَ اللَّهُ لَهُقَالَ شُعْبَةُ مِنْ قَبْلِ التَّوْحِيدِ

Abdulloh ibn az-Zubayr (roziyallohu anhumo) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladiki, bir kishi «Undan oʻzga iloh yoʻq Alloh» bilan yolgʻon qasam ichdi, Alloh esa uni magʻfirat qildi. Shuʼba: «Tavhid sababidan», dedi.Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр (розияллоҳу анҳумо) Набий ﷺдан ривоят қиладики, бир киши «Ундан ўзга илоҳ йўқ Аллоҳ» билан ёлғон қасам ичди, Аллоҳ эса уни мағфират қилди. Шуъба: «Тавҳид сабабидан», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنْ يُوسُفَ عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِأَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لِرَجُلٍ أَنْتَ أَكْبَرُ وَلَدِ أَبِيكَ فَاحْجُجْ عَنْهُ

Ibn az-Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ bir kishiga: «Sen otangning eng katta farzandisan, bas, uning oʻrniga haj qil», dedilar.Ибн аз-Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ бир кишига: «Сен отангнинг энг катта фарзандисан, бас, унинг ўрнига ҳаж қил», дедилар.

قَالَ حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي إِسْحَاقُ بْنُ يَسَارٍ قَالَإِنَّا لَبِمَكَّةَ إِذْ خَرَجَ عَلَيْنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ فَنَهَى عَنْ التَّمَتُّعِ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ وَأَنْكَرَ أَنْ يَكُونَ النَّاسُ صَنَعُوا ذَلِكَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَبَلَغَ ذَلِكَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ فَقَالَ وَمَا عِلْمُ ابْنِ الزُّبَيْرِ بِهَذَا فَلْيَرْجِعْ إِلَى أُمِّهِ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ فَلْيَسْأَلْهَا فَإِنْ لَمْ يَكُنْ الزُّبَيْرُ قَدْ رَجَعَ إِلَيْهَا حَلَالًا وَحَلَّتْ فَبَلَغَ ذَلِكَ أَسْمَاءَ فَقَالَتْ يَغْفِرُ اللَّهُ لِابْنِ عَبَّاسٍ وَاللَّهِ لَقَدْ أَفْحَشَ قَدْ وَاللَّهِ صَدَقَ ابْنُ عَبَّاسٍ لَقَدْ حَلُّوا وَأَحْلَلْنَا وَأَصَابُوا النِّسَاءَ

Ishoq ibn Yasor aytdi: Biz Makkada edik, birdan Abdulloh ibn az-Zubayr oldimizga chiqib, umradan hajga tamattuʼ qilishdan qaytardi va odamlar buni Rasululloh ﷺ bilan birga qilganlarini inkor etdi. Bu Abdulloh ibn Abbosga yetganida, u: «Ibn az-Zubayrning bu haqda qanday bilimi bor? U onasi Asmo bint Abu Bakrning oldiga qaytib, undan soʻrasin! Zubayr uning oldiga ihromdan chiqqan holda qaytmaganmidi va u ham (ihromdan) chiqmaganmidi?» dedi. Bu Asmoga yetganida, u: «Alloh Ibn Abbosni magʻfirat qilsin! Vallohi, u qoʻpollik qildi. Vallohi, Ibn Abbos rost aytdi: ular ihromdan chiqdilar, biz ham chiqdik va ular ayollariga yaqinlik qildilar», dedi.Ишоқ ибн Ясор айтди: Биз Маккада эдик, бирдан Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр олдимизга чиқиб, умрадан ҳажга таматтуъ қилишдан қайтарди ва одамлар буни Расулуллоҳ ﷺ билан бирга қилганларини инкор этди. Бу Абдуллоҳ ибн Аббосга етганида, у: «Ибн аз-Зубайрнинг бу ҳақда қандай билими бор? У онаси Асмо бинт Абу Бакрнинг олдига қайтиб, ундан сўрасин! Зубайр унинг олдига иҳромдан чиққан ҳолда қайтмаганмиди ва у ҳам (иҳромдан) чиқмаганмиди?» деди. Бу Асмога етганида, у: «Аллоҳ Ибн Аббосни мағфират қилсин! Валлоҳи, у қўполлик қилди. Валлоҳи, Ибн Аббос рост айтди: улар иҳромдан чиқдилар, биз ҳам чиқдик ва улар аёлларига яқинлик қилдилар», деди.

قَالَ حَدَّثَنَا خَلَفُ بْنُ الْوَلِيدِ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ قَالَ حَدَّثَنِي مُصْعَبُ بْنُ ثَابِتٍأَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ كَانَتْ بَيْنَهُ وَبَيْنَ أَخِيهِ عَمْرِو بْنِ الزُّبَيْرِ خُصُومَةٌ فَدَخَلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ عَلَى سَعِيدِ بْنِ الْعَاصِ وَعَمْرُو بْنُ الزُّبَيْرِ مَعَهُ عَلَى السَّرِيرِ فَقَالَ سَعِيدٌ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ هَاهُنَا فَقَالَ لَا قَضَاءُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَوْ سُنَّةُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّ الْخَصْمَيْنِ يَقْعُدَانِ بَيْنَ يَدَيْ الْحَكَمِ

Musʼab ibn Sobit rivoyat qiladiki, Abdulloh ibn az-Zubayr bilan uning akasi Amr ibn az-Zubayr oʻrtasida bir daʼvo bor edi. Abdulloh ibn az-Zubayr Saʼid ibn al-Osning huzuriga kirdi, Amr ibn az-Zubayr esa u bilan birga soʻrida edi. Saʼid Abdulloh ibn az-Zubayrga: «Mana bu yerga (chiq)», dedi. U: «Yoʻq. Rasululloh ﷺning hukmlari — yoki Rasululloh ﷺning sunnatlari — shuki, ikki daʼvolashuvchi hakamning oldida (birga) oʻtiradilar», dedi.Мусъаб ибн Собит ривоят қиладики, Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр билан унинг акаси Амр ибн аз-Зубайр ўртасида бир даъво бор эди. Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр Саъид ибн ал-Оснинг ҳузурига кирди, Амр ибн аз-Зубайр эса у билан бирга сўрида эди. Саъид Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрга: «Мана бу ерга (чиқ)», деди. У: «Йўқ. Расулуллоҳ ﷺнинг ҳукмлари — ёки Расулуллоҳ ﷺнинг суннатлари — шуки, икки даъволашувчи ҳакамнинг олдида (бирга) ўтирадилар», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ قَالَ حَدَّثَنَا هِشَامٌ يَعْنِي ابْنَ عُرْوَةَ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ قَالَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ يَقُولُ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ حِينَ يُسَلِّمُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَلَا نَعْبُدُ إِلَّا إِيَّاهُ وَلَهُ النِّعْمَةُ وَلَهُ الْفَضْلُ وَلَهُ الثَّنَاءُ الْحَسَنُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ قَالَ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُهَلِّلُ بِهِنَّ دُبُرَ كُلِّ صَلَاةٍ

Abdulloh ibn az-Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U har namozning oxirida, salom berganida: «Lo ilaha illalloh, vahdahu lo sharika lah, lahul-mulku va lahul-hamdu va huva alaa kulli shayʼin qadir. Lo havla va lo quvvata illaa billah. Lo ilaha illalloh va lo naʼbudu illaa iyyoh, lahun-niʼmatu va lahul-fazlu va lahus-sanaaʼul-hasan. Lo ilaha illalloh muxlisiyna lahud-dina va lav karihal-kofirun (Allohdan oʻzga iloh yoʻq, U yagonadir, Uning sherigi yoʻq, mulk Unikidir, hamd Unikidir va U har narsaga qodirdir. Allohdan oʻzga hech qanday quvvat va qudrat yoʻq. Allohdan oʻzga iloh yoʻq va biz faqat Ungagina ibodat qilamiz, neʼmat Unikidir, fazl Unikidir va goʻzal maqtov Unikidir. Allohdan oʻzga iloh yoʻq, kofirlar yoqtirmasalar-da, dinni Unga xolis qilgan holimizda)», derdi va: «Rasululloh ﷺ har namozning oxirida shularni aytib tahlil keltirar edilar», derdi.Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У ҳар намознинг охирида, салом берганида: «Ло илаҳа иллаллоҳ, ваҳдаҳу ло шарика лаҳ, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамду ва ҳува алаа кулли шайъин қадир. Ло ҳавла ва ло қуввата иллаа биллаҳ. Ло илаҳа иллаллоҳ ва ло наъбуду иллаа ийёҳ, лаҳун-ниъмату ва лаҳул-фазлу ва лаҳус-санааъул-ҳасан. Ло илаҳа иллаллоҳ мухлисийна лаҳуд-дина ва лав кариҳал-кофирун (Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ, У ягонадир, Унинг шериги йўқ, мулк Уникидир, ҳамд Уникидир ва У ҳар нарсага қодирдир. Аллоҳдан ўзга ҳеч қандай қувват ва қудрат йўқ. Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ ва биз фақат Унгагина ибодат қиламиз, неъмат Уникидир, фазл Уникидир ва гўзал мақтов Уникидир. Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ, кофирлар ёқтирмасалар-да, динни Унга холис қилган ҳолимизда)», дерди ва: «Расулуллоҳ ﷺ ҳар намознинг охирида шуларни айтиб таҳлил келтирар эдилар», дерди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ دَاوُدَ حَدَّثَنَا نَافِعٌ يَعْنِي ابْنَ عُمَرَ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ فَقَالَ ابْنُ الزُّبَيْرِفَمَا كَانَ عُمَرُ يَسْمَعُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ حَتَّى يَسْتَفْهِمَهُ يَعْنِي قَوْلَهُ تَعَالَى {لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ}

Ibn az-Zubayr (roziyallohu anhumo) dedi: Bu oyatdan keyin Umar Nabiy ﷺga oʻz soʻzini u zot undan qayta soʻramaguncha eshittirmas edi — yaʼni Alloh taoloning: {Ovozlaringizni Nabiyning ovozidan ustun koʻtarmanglar} degan soʻzi (nozil boʻlgandan keyin).Ибн аз-Зубайр (розияллоҳу анҳумо) деди: Бу оятдан кейин Умар Набий ﷺга ўз сўзини у зот ундан қайта сўрамагунча эшиттирмас эди — яъни Аллоҳ таолонинг: {Овозларингизни Набийнинг овозидан устун кўтарманглар} деган сўзи (нозил бўлгандан кейин).

حَدَّثَنَا مَعْمَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ الرَّقِّيُّ قَالَ حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ عَنْ فُرَاتِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَهُوَ فُرَاتٌ الْقَزَّازُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَكُنْتُ جَالِسًا عِنْدَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ وَكَانَ ابْنُ الزُّبَيْرِ جَعَلَهُ عَلَى الْقَضَاءِ إِذْ جَاءَهُ كِتَابُ ابْنِ الزُّبَيْرِ سَلَامٌ عَلَيْكَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّكَ كَتَبْتَ تَسْأَلُنِي عَنْ الْجَدِّ وَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لَوْ كُنْتُ مُتَّخِذًا مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ خَلِيلًا دُونَ رَبِّي عَزَّ وَجَلَّ لَاتَّخَذْتُ ابْنَ أَبِي قُحَافَةَ وَلَكِنَّهُ أَخِي فِي الدِّينِ وَصَاحِبِي فِي الْغَارِ جَعَلَ الْجَدَّ أَبًا وَأَحَقُّ مَا أَخَذْنَاهُ قَوْلُ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ

Saʼid ibn Jubayr aytdi: Men Abdulloh ibn Utba ibn Masʼudning huzurida oʻtirgan edim — Ibn az-Zubayr uni qozilikka tayinlagan edi — birdan unga Ibn az-Zubayrning xati keldi: «Assalomu alayka. Ammo baʼd. Sen menga bobo (merosi) haqida soʻrab yozibsan. Albatta, Rasululloh ﷺ: ‹Agar men bu ummatdan Robbim azza va jalladan boshqa bir doʻst tutadigan boʻlsam, Abu Quhofaning oʻgʻlini doʻst tutgan boʻlardim. Lekin u dinda birodarim va gʻorda hamrohimdir›, dedilar». U boboni ota (oʻrnida) hisobladi; biz olgan narsaning eng haqlisi — Abu Bakr as-Siddiq (roziyallohu anhu)ning soʻzidir.Саъид ибн Жубайр айтди: Мен Абдуллоҳ ибн Утба ибн Масъуднинг ҳузурида ўтирган эдим — Ибн аз-Зубайр уни қозиликка тайинлаган эди — бирдан унга Ибн аз-Зубайрнинг хати келди: «Ассалому алайка. Аммо баъд. Сен менга бобо (мероси) ҳақида сўраб ёзибсан. Албатта, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Агар мен бу умматдан Роббим азза ва жалладан бошқа бир дўст тутадиган бўлсам, Абу Қуҳофанинг ўғлини дўст тутган бўлардим. Лекин у динда биродарим ва ғорда ҳамроҳимдир›, дедилар». У бобони ота (ўрнида) ҳисоблади; биз олган нарсанинг энг ҳақлиси — Абу Бакр ас-Сиддиқ (розияллоҳу анҳу)нинг сўзидир.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ قَالَ فَحَدَّثَنِي وَهْبُ بْنُ كَيْسَانَ مَوْلَى ابْنِ الزُّبَيْرِ قَالَسَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ فِي يَوْمِ الْعِيدِ يَقُولُ حِينَ صَلَّى قَبْلَ الْخُطْبَةِ ثُمَّ قَامَ يَخْطُبُ النَّاسَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ كَذَا سُنَّةُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Vahb ibn Kayson aytdi: Men Abdulloh ibn az-Zubayrni hayit kuni — xutbadan avval namoz oʻqib, soʻng odamlarga xutba qilish uchun turganida — : «Ey odamlar, Rasululloh ﷺning sunnatlari mana shunday», deganini eshitdim.Ваҳб ибн Кайсон айтди: Мен Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрни ҳайит куни — хутбадан аввал намоз ўқиб, сўнг одамларга хутба қилиш учун турганида — : «Эй одамлар, Расулуллоҳ ﷺнинг суннатлари мана шундай», деганини эшитдим.

قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ الْخُزَاعِيُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الْمَوَالِي قَالَ أَخْبَرَنِي نَافِعُ بْنُ ثَابِتٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا صَلَّى الْعِشَاءَ رَكَعَ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ وَأَوْتَرَ بِسَجْدَةٍ ثُمَّ نَامَ حَتَّى يُصَلِّيَ بَعْدَ صَلَاتِهِ بِاللَّيْلِ

Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ xufton namozini oʻqiganlarida toʻrt rakaat oʻqir, bir (rakaat) bilan vitr qilar, soʻng tunda oʻz namozlarini oʻqiguniga qadar uxlar edilar.Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ хуфтон намозини ўқиганларида тўрт ракаат ўқир, бир (ракаат) билан витр қилар, сўнг тунда ўз намозларини ўқигунига қадар ухлар эдилар.

قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ عَنْ هِشَامٍ قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِأَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لَا تُحَرِّمُ مِنْ الرَّضَاعِ الْمَصَّةُ وَالْمَصَّتَانِ

Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Bir marta emish ham, ikki marta emish ham (nikohni) harom qilmaydi», dedilar.Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Бир марта эмиш ҳам, икки марта эмиш ҳам (никоҳни) ҳаром қилмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا عَارِمٌ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ قَالَ حَدَّثَنَا مُصْعَبُ بْنُ ثَابِتٍ قَالَ حَدَّثَنَا عَامِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ أَبِيهِ قَالَقَدِمَتْ قُتَيْلَةُ ابْنَةُ عَبْدِ الْعُزَّى بْنِ عَبْدِ أَسْعَدَ مِنْ بَنِي مَالِكِ بْنِ حَسَلٍ عَلَى ابْنَتِهَا أَسْمَاءَ ابْنَةِ أَبِي بَكْرٍ بِهَدَايَا ضِبَابٍ وَأَقِطٍ وَسَمْنٍ وَهِيَ مُشْرِكَةٌ فَأَبَتْ أَسْمَاءُ أَنْ تَقْبَلَ هَدِيَّتَهَا وَتُدْخِلَهَا بَيْتَهَا فَسَأَلَتْ عَائِشَةُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ {لَا يَنْهَاكُمْ اللَّهُ عَنْ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ} إِلَى آخِرِ الْآيَةِ فَأَمَرَهَا أَنْ تَقْبَلَ هَدِيَّتَهَا وَأَنْ تُدْخِلَهَا بَيْتَهَا

Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Banu Molik ibn Hasldan boʻlgan Qutayla bint Abdul Uzzo ibn Abdu Asʼad oʻz qizi Asmo bint Abu Bakrning huzuriga kaltakesak, quritilgan qatiq va sargʻyogʻ hadyalari bilan keldi. U mushrika edi. Asmo uning hadyasini qabul qilishdan ham, uni uyiga kiritishdan ham bosh tortdi. Shunda Oisha Nabiy ﷺdan soʻradi va Alloh azza va jalla {Alloh sizlarni din borasida sizlar bilan urushmaganlardan qaytarmaydi} oyatini oxirigacha nozil qildi. Bas, u zot unga hadyasini qabul qilishni va uni uyiga kiritishni buyurdilar.Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бану Молик ибн Ҳаслдан бўлган Қутайла бинт Абдул Уззо ибн Абду Асъад ўз қизи Асмо бинт Абу Бакрнинг ҳузурига калтакесак, қуритилган қатиқ ва сарғёғ ҳадялари билан келди. У мушрика эди. Асмо унинг ҳадясини қабул қилишдан ҳам, уни уйига киритишдан ҳам бош тортди. Шунда Оиша Набий ﷺдан сўради ва Аллоҳ азза ва жалла {Аллоҳ сизларни дин борасида сизлар билан урушмаганлардан қайтармайди} оятини охиригача нозил қилди. Бас, у зот унга ҳадясини қабул қилишни ва уни уйига киритишни буюрдилар.

قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ قَالَإِنَّ الَّذِي قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَوْ كُنْتُ مُتَّخِذًا خَلِيلًا سِوَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ حَتَّى أَلْقَاهُ لَاتَّخَذْتُ أَبَا بَكْرٍ جَعَلَ الْجَدَّ أَبًا

Ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ unga: «Agar men Alloh azza va jalladan boshqa xalil (doʻst) tutadigan boʻlsam, Unga yoʻliqqunimga qadar Abu Bakrni xalil tutgan boʻlardim», degan zot bobo (jadd)ni ota (deb) hisobladi.Ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ унга: «Агар мен Аллоҳ азза ва жалладан бошқа халил (дўст) тутадиган бўлсам, Унга йўлиққунимга қадар Абу Бакрни халил тутган бўлардим», деган зот бобо (жадд)ни ота (деб) ҳисоблади.

قَالَ حَدَّثَنَا يُونُسُ قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ يَعْنِي ابْنَ زَيْدٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِأَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لِكُلِّ نَبِيٍّ حَوَارِيٌّ وَحَوَارِيَّ الزُّبَيْرُ وَابْنُ عَمَّتِيقَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى وَوَكِيعٌ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ مُرْسَلٌ قَالَ حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ مُرْسَلٌ لَيْسَ فِيهِ ابْنُ الزُّبَيْرِ

Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Har bir paygʻambarning havoriysi bordir, mening havoriyim esa Zubayr — ammamning oʻgʻlidir», dedilar. Yahyo va Vakiʼ buni Hishom ibn Urvadan mursal qilib rivoyat qildilar. Sulaymon ibn Harb ham Hammod ibn Zayddan mursal qilib rivoyat qildi, unda Ibn Zubayr yoʻq.Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ҳар бир пайғамбарнинг ҳаворийси бордир, менинг ҳаворийим эса Зубайр — аммамнинг ўғлидир», дедилар. Яҳё ва Вакиъ буни Ҳишом ибн Урвадан мурсал қилиб ривоят қилдилар. Сулаймон ибн Ҳарб ҳам Ҳаммод ибн Зайддан мурсал қилиб ривоят қилди, унда Ибн Зубайр йўқ.

قَالَ حَدَّثَنَا هَاشِمُ بْنُ الْقَاسِمِ قَالَ حَدَّثَنَا لَيْثُ بْنُ سَعْدٍ قَالَ وَحَدَّثَنِي ابْنُ شِهَابٍ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَخَاصَمَ رَجُلٌ مِنْ الْأَنْصَارِ الزُّبَيْرَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي شِرَاجِ الْحَرَّةِ الَّتِي يَسْقُونَ بِهَا النَّخْلَ فَقَالَ الْأَنْصَارِيُّ لِلزُّبَيْرِ سَرِّحْ الْمَاءَ فَأَبَى فَكَلَّمَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ اسْقِ يَا زُبَيْرُ ثُمَّ أَرْسِلْ إِلَى جَارِكَ فَغَضِبَ الْأَنْصَارِيُّ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْ كَانَ ابْنَ عَمَّتِكَ فَتَلَوَّنَ وَجْهُهُ ثُمَّ قَالَ احْبِسْ الْمَاءَ حَتَّى يَبْلُغَ إِلَى الْجُدُرِقَالَ الزُّبَيْرُ وَاللَّهِ إِنِّي لَأَحْسِبُ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي ذَلِكَ {فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ إِلَى قَوْلِهِ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا}

Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Ansorlardan bir kishi Harra soyliklari suvi haqida Rasululloh ﷺ huzurlarida Zubayr bilan janjallashdi. Ular xurmo daraxtlarini oʻsha suv bilan sugʻorishardi. Ansoriy Zubayrga: «Suvni qoʻyib yubor», dedi. U esa unamadi. Shunda ular Rasululloh ﷺga (bu haqda) soʻzladilar. Rasululloh ﷺ: «Ey Zubayr, sugʻor, soʻng suvni qoʻshningga oqizib yubor», dedilar. Ansoriy gʻazablanib: «Ey Allohning Rasuli, u ammangizning oʻgʻli boʻlgani uchunmi?» dedi. Shunda u zotning yuzlari oʻzgardi, soʻng: «Suvni devorlarga yetguncha ushlab tur», dedilar. Zubayr aytdi: «Allohga qasamki, men bu oyat shu haqda nozil boʻlgan deb oʻylayman: {Yoʻq, Robbingga qasamki, ular oʻz oralarida chiqqan nizoda seni hakam qilmagunlaricha}, {toʻliq taslim boʻlmagunlaricha} degan soʻzigacha».Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ансорлардан бир киши Ҳарра сойликлари суви ҳақида Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларида Зубайр билан жанжаллашди. Улар хурмо дарахтларини ўша сув билан суғоришарди. Ансорий Зубайрга: «Сувни қўйиб юбор», деди. У эса унамади. Шунда улар Расулуллоҳ ﷺга (бу ҳақда) сўзладилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Зубайр, суғор, сўнг сувни қўшнингга оқизиб юбор», дедилар. Ансорий ғазабланиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, у аммангизнинг ўғли бўлгани учунми?» деди. Шунда у зотнинг юзлари ўзгарди, сўнг: «Сувни деворларга етгунча ушлаб тур», дедилар. Зубайр айтди: «Аллоҳга қасамки, мен бу оят шу ҳақда нозил бўлган деб ўйлайман: {Йўқ, Роббингга қасамки, улар ўз ораларида чиққан низода сени ҳакам қилмагунларича}, {тўлиқ таслим бўлмагунларича} деган сўзигача».

قَالَ حَدَّثَنَا يُونُسُ قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ يَعْنِي ابْنَ زَيْدٍ قَالَ حَدَّثَنَا حَبِيبٌ الْمُعَلِّمُ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَلَاةٌ فِي مَسْجِدِي هَذَا أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ صَلَاةٍ فِيمَا سِوَاهُ مِنْ الْمَسَاجِدِ إِلَّا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ وَصَلَاةٌ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَفْضَلُ مِنْ مِائَةِ صَلَاةٍ فِي هَذَا

Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Mening ushbu masjidimda oʻqilgan bir namoz Masjidul-Haromdan boshqa masjidlarda oʻqilgan ming namozdan afzaldir. Masjidul-Haromda oʻqilgan bir namoz esa bu (masjid)da oʻqilgan yuz namozdan afzaldir», dedilar.Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Менинг ушбу масжидимда ўқилган бир намоз Масжидул-Ҳаромдан бошқа масжидларда ўқилган минг намоздан афзалдир. Масжидул-Ҳаромда ўқилган бир намоз эса бу (масжид)да ўқилган юз намоздан афзалдир», дедилар.

قَالَ حَدَّثَنَا يُونُسُ وَعَفَّانُ قَالَا حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ قَالَ عَفَّانُ فِي حَدِيثِهِ حَدَّثَنَا ثَابِتٌ الْبُنَانِيُّ وَقَالَ يُونُسُ عَنْ ثَابِتٍ قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ الزُّبَيْرِ قَالَ عَفَّانُ يَخْطُبُنَا وَقَالَ يُونُسُ وَهُوَ يَخْطُبُ يَقُولُقَالَ مُحَمَّدٌ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَنْ لَبِسَ الْحَرِيرَ فِي الدُّنْيَا لَمْ يَلْبَسْهُ فِي الْآخِرَةِ

Sobit aytdi: Men Ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)ning xutba qilib turib: «Muhammad ﷺ: ‹Kim bu dunyoda ipak kiysa, oxiratda uni kiymaydi›, dedilar», deganlarini eshitdim.Собит айтди: Мен Ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)нинг хутба қилиб туриб: «Муҳаммад ﷺ: ‹Ким бу дунёда ипак кийса, охиратда уни киймайди›, дедилар», деганларини эшитдим.

قَالَ حَدَّثَنَا الْأَسْوَدُ بْنُ عَامِرٍ قَالَ حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ قَالَ حَدَّثَنَا ثُوَيْرٌ قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ الزُّبَيْرِ يَقُولُهَذَا يَوْمُ عَاشُورَاءَ فَصُومُوا فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ صُومُوهُ

Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Bu Ashuro kunidir, bas, roʻza tutinglar. Chunki Rasululloh ﷺ: ‹Uni roʻza tutinglar›, dedilar», der edi.Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Бу Ашуро кунидир, бас, рўза тутинглар. Чунки Расулуллоҳ ﷺ: ‹Уни рўза тутинглар›, дедилар», дер эди.

قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنْ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ قَالَإِنَّ الَّذِي قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَوْ كُنْتُ مُتَّخِذًا خَلِيلًا سِوَى اللَّهِ حَتَّى أَلْقَاهُ لَاتَّخَذْتُ أَبَا بَكْرٍ جَعَلَ الْجَدَّ أَبًا

Ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ unga: «Agar men Allohdan boshqa xalil (doʻst) tutadigan boʻlsam, Unga yoʻliqqunimga qadar Abu Bakrni xalil tutgan boʻlardim», degan zot bobo (jadd)ni ota (deb) hisobladi.Ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ унга: «Агар мен Аллоҳдан бошқа халил (дўст) тутадиган бўлсам, Унга йўлиққунимга қадар Абу Бакрни халил тутган бўлардим», деган зот бобо (жадд)ни ота (деб) ҳисоблади.

قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ حَدَّثَنَا هِشَامٌ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ قَالَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَا تُحَرِّمُ الْمَصَّةُ وَالْمَصَّتَانِ

Ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bir marta emish ham, ikki marta emish ham (nikohni) harom qilmaydi», dedilar.Ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бир марта эмиш ҳам, икки марта эмиш ҳам (никоҳни) ҳаром қилмайди», дедилар.

قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ أَبِي عُثْمَانَ حَدَّثَنَا أَبُو الزُّبَيْرِ قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ يَخْطُبُ عَلَى هَذَا الْمِنْبَرِ وَهُوَ يَقُولُكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا سَلَّمَ فِي دُبُرِ الصَّلَاةِ أَوْ الصَّلَوَاتِ يَقُولُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ وَلَا نَعْبُدُ إِلَّا إِيَّاهُ أَهْلُ النِّعْمَةِ وَالْفَضْلِ وَالثَّنَاءِ الْحَسَنِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ

Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ namoz — yoki namozlar — oxirida salom berganlarida: «Lo ilaha illalloh vahdahu la sharika lah, lahul-mulku va lahul-hamdu va huva ala kulli shayin qodir, la havla va la quvvata illa billah, va la nabudu illa iyyah, ahlan-neʼmati val-fazli vas-sanail-hasan, lo ilaha illalloh muxlisina lahud-dina va lav karihal-kofirun (Yolgʻiz Allohdan boshqa haq maʼbud yoʻq, Uning sherigi yoʻq, mulk Unikidir, hamd Unikidir, U har narsaga qodirdir, kuch-quvvat faqat Alloh bilandir, biz faqat Ungagina ibodat qilamiz, neʼmat, fazl va goʻzal maqtov Egasidir, kofirlar yoqtirmasalar-da, dinni Unga xolis qilib, Allohdan boshqa haq maʼbud yoʻq)», derdilar.Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ намоз — ёки намозлар — охирида салом берганларида: «Ло илаҳа иллаллоҳ ваҳдаҳу ла шарика лаҳ, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамду ва ҳува ала кулли шайин қодир, ла ҳавла ва ла қуввата илла биллаҳ, ва ла набуду илла ийяҳ, аҳлан-неъмати вал-фазли вас-санаил-ҳасан, ло илаҳа иллаллоҳ мухлисина лаҳуд-дина ва лав кариҳал-кофирун (Ёлғиз Аллоҳдан бошқа ҳақ маъбуд йўқ, Унинг шериги йўқ, мулк Уникидир, ҳамд Уникидир, У ҳар нарсага қодирдир, куч-қувват фақат Аллоҳ биландир, биз фақат Унгагина ибодат қиламиз, неъмат, фазл ва гўзал мақтов Эгасидир, кофирлар ёқтирмасалар-да, динни Унга холис қилиб, Аллоҳдан бошқа ҳақ маъбуд йўқ)», дердилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ أَخْبَرَنَا أَيُّوبُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِأَنَّ عَلِيًّا ذَكَرَ ابْنَةَ أَبِي جَهْلٍ فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ إِنَّمَا فَاطِمَةُ بِضْعَةٌ مِنِّي يُؤْذِينِي مَا آذَاهَا وَيُنْصِبُنِي مَا أَنْصَبَهَاحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَكَمِ قَالَ سَأَلْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ عَنْ الْجَرِّ وَالدُّبَّاءِ

Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Ali Abu Jahlning qizini (xotinlikka olishni) tilga oldi. Bu xabar Nabiy ﷺga yetdi va u zot: «Albatta, Fotima mening bir boʻlagimdir. Unga ozor bergan narsa menga ham ozor beradi, uni qiynagan narsa meni ham qiynaydi», dedilar. Abul Hakam aytdi: Men Abdulloh ibn Zubayrdan sopol koʻza va qovoq idish (dagi nabiz) haqida soʻradim.Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Али Абу Жаҳлнинг қизини (хотинликка олишни) тилга олди. Бу хабар Набий ﷺга етди ва у зот: «Албатта, Фотима менинг бир бўлагимдир. Унга озор берган нарса менга ҳам озор беради, уни қийнаган нарса мени ҳам қийнайди», дедилар. Абул Ҳакам айтди: Мен Абдуллоҳ ибн Зубайрдан сопол кўза ва қовоқ идиш (даги набиз) ҳақида сўрадим.

حَدَّثَنَا جَرِيرٌ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنْ يُوسُفَ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَجَاءَ رَجُلٌ مِنْ خَثْعَمٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ إِنَّ أَبِي أَدْرَكَهُ الْإِسْلَامُ وَهُوَ شَيْخٌ كَبِيرٌ لَا يَسْتَطِيعُ رُكُوبَ الرَّحْلِ وَالْحَجُّ مَكْتُوبٌ عَلَيْهِ أَفَأَحُجُّ عَنْهُ قَالَ أَنْتَ أَكْبَرُ وَلَدِهِ قَالَ نَعَمْ قَالَ أَرَأَيْتَ لَوْ كَانَ عَلَى أَبِيكَ دَيْنٌ فَقَضَيْتَهُ عَنْهُ أَكَانَ ذَلِكَ يُجْزِئُ عَنْهُ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَاحْجُجْ عَنْهُ

Abdulloh ibn az-Zubayr (roziyallohu anhumo) aytdi: Xasʼamdan bir kishi Rasululloh ﷺning huzurlariga kelib: «Otamga Islom yetganda u ulovga mina olmaydigan keksa chol edi, haj esa uning zimmasiga yozilgan. Men uning oʻrniga haj qilaymi?» dedi. U zot: «Sen uning eng katta farzandimisan?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Aytchi, agar otangning zimmasida qarz boʻlib, sen uning oʻrniga uni toʻlasang, bu undan (ado boʻlib) kifoya qilarmidi?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Bas, uning oʻrniga haj qil», dedilar.Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр (розияллоҳу анҳумо) айтди: Хасъамдан бир киши Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келиб: «Отамга Ислом етганда у уловга мина олмайдиган кекса чол эди, ҳаж эса унинг зиммасига ёзилган. Мен унинг ўрнига ҳаж қилайми?» деди. У зот: «Сен унинг энг катта фарзандимисан?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Айтчи, агар отангнинг зиммасида қарз бўлиб, сен унинг ўрнига уни тўласанг, бу ундан (адо бўлиб) кифоя қилармиди?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Бас, унинг ўрнига ҳаж қил», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو كَامِلٍ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ يَعْنِي ابْنَ سَلَمَةَ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِأَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَقَّتَ لِأَهْلِ نَجْدٍ قَرْنًا

Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Najd ahli uchun Qarnni (miyqot qilib) belgilab berdilar.Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Нажд аҳли учун Қарнни (мийқот қилиб) белгилаб бердилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ قَالَ أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِأَنَّ زَمْعَةَ كَانَتْ لَهُ جَارِيَةٌ فَكَانَ يَطَؤُهَا وَكَانُوا يَتَّهِمُونَهَا فَوَلَدَتْ فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِسَوْدَةَ أَمَّا الْمِيرَاثُ فَلَهُ وَأَمَّا أَنْتِ فَاحْتَجِبِي مِنْهُ يَا سَوْدَةُ فَإِنَّهُ لَيْسَ لَكِ بِأَخٍ

Ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Zamʼaning bir choʻrisi bor edi, u unga yaqinlik qilar, (odamlar) esa u (choʻri)ni ayblashar edi. Bas, u tugʻdi. Shunda Nabiy ﷺ Savdaga: «Meros boʻlsa — unikidir, sen esa, ey Savda, undan pardalan, chunki u senga aka emas», dedilar.Ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Замъанинг бир чўриси бор эди, у унга яқинлик қилар, (одамлар) эса у (чўри)ни айблашар эди. Бас, у туғди. Шунда Набий ﷺ Савдага: «Мерос бўлса — уникидир, сен эса, эй Савда, ундан пардалан, чунки у сенга ака эмас», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ قَالَسَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ وَهُوَ مُسْتَنِدٌ إِلَى الْكَعْبَةِ وَهُوَ يَقُولُ وَرَبِّ هَذِهِ الْكَعْبَةِ لَقَدْ لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فُلَانًا وَمَا وُلِدَ مِنْ صُلْبِهِ

Shaʼbiy aytdi: Men Abdulloh ibn Zubayrning Kaʼbaga suyanib turib: «Ushbu Kaʼbaning Robbiga qasamki, Rasululloh ﷺ falonchini va uning pushtidan tugʻilganlarni laʼnatladilar», deganini eshitdim.Шаъбий айтди: Мен Абдуллоҳ ибн Зубайрнинг Каъбага суяниб туриб: «Ушбу Каъбанинг Роббига қасамки, Расулуллоҳ ﷺ фалончини ва унинг пуштидан туғилганларни лаънатладилар», деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ قَالَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ أَتَذْكُرُ يَوْمَ اسْتَقْبَلْنَا النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَحَمَلَنِي وَتَرَكَكَ وَكَانَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُسْتَقْبَلُ بِالصِّبْيَانِ إِذَا جَاءَ مِنْ سَفَرٍ

Urva aytdi: Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo) Abdulloh ibn Jaʼfarga: «Nabiy ﷺni qarshi olgan kunimizni eslaysanmi? Oʻshanda u zot meni (ulovga) mindirdilar, seni esa qoldirdilar», dedi. U zot ﷺ safardan kelganlarida bolalar bilan qarshi olinar edilar.Урва айтди: Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо) Абдуллоҳ ибн Жаъфарга: «Набий ﷺни қарши олган кунимизни эслайсанми? Ўшанда у зот мени (уловга) миндирдилар, сени эса қолдирдилар», деди. У зот ﷺ сафардан келганларида болалар билан қарши олинар эдилар.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ مَعْرُوفٍ قَالَ عَبْد اللَّهِ وَسَمِعْتُهُ أَنَا مِنْ هَارُونَ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْأَسْوَدِ الْقُرَشِيُّ عَنْ عَامِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ أَبِيهِأَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ أَعْلِنُوا النِّكَاحَ

Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Nikohni oshkor qilinglar», dedilar.Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Никоҳни ошкор қилинглар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنِ أَبِي مَسْلَمَةَ أَنَّهُ سَمِعَ عَبْدَ الْعَزِيزِ بْنَ أَسِيدٍ قَالَسَمِعْتُ ابْنَ الزُّبَيْرِ وَسَأَلَهُ رَجُلٌ عَنْ نَبِيذِ الْجَرِّ فَقَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ نَبِيذِ الْجَرِّ

Abdul Aziz ibn Asid aytdi: Men Ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan eshitdim, undan bir kishi sopol koʻzadagi nabiz haqida soʻradi. U: «Rasululloh ﷺ sopol koʻzadagi nabizdan qaytardilar», dedi.Абдул Азиз ибн Асид айтди: Мен Ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан эшитдим, ундан бир киши сопол кўзадаги набиз ҳақида сўради. У: «Расулуллоҳ ﷺ сопол кўзадаги набиздан қайтардилар», деди.

حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ عَنْ ثُوَيْرٍ قَالَسَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ وَهُوَ عَلَى الْمِنْبَرِ يَقُولُ هَذَا يَوْمُ عَاشُورَاءَ فَصُومُوا فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَمَرَ بِصَوْمِهِ

Suvayr aytdi: Men Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)ning minbar ustida turib: «Bu Ashuro kunidir, bas, roʻza tutinglar. Chunki Rasululloh ﷺ uni roʻza tutishga buyurgan edilar», deganini eshitdim.Сувайр айтди: Мен Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)нинг минбар устида туриб: «Бу Ашуро кунидир, бас, рўза тутинглар. Чунки Расулуллоҳ ﷺ уни рўза тутишга буюрган эдилар», деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا وَكِيعٌ حَدَّثَنَا نَافِعُ بْنُ عُمَرَ الْجُمَحِيُّ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ قَالَكَادَ الْخَيِّرَانِ أَنْ يَهْلِكَا أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ لَمَّا قَدِمَ عَلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَفْدُ بَنِي تَمِيمٍ أَشَارَ أَحَدُهُمَا بِالْأَقْرَعِ بْنِ حَابِسٍ الْحَنْظَلِيِّ أَخِي بَنِي مُجَاشِعٍ وَأَشَارَ الْآخَرُ بِغَيْرِهِ قَالَ أَبُو بَكْرٍ لِعُمَرَ إِنَّمَا أَرَدْتَ خِلَافِي فَقَالَ عُمَرُ مَا أَرَدْتُ خِلَافَكَ فَارْتَفَعَتْ أَصْوَاتُهُمَا عِنْدَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَنَزَلَتْ {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ إِلَى قَوْلِهِ عَظِيمٌ} قَالَ ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ قَالَ ابْنُ الزُّبَيْرِ فَكَانَ عُمَرُ بَعْدَ ذَلِكَ وَلَمْ يَذْكُرْ ذَلِكَ عَنْ أَبِيهِ يَعْنِي أَبَا بَكْرٍ إِذَا حَدَّثَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَدَّثَهُ كَأَخِي السِّرَارِ لَمْ يَسْمَعْهُ حَتَّى يَسْتَفْهِمَهُ

Ibn Abu Mulayka (rahimahulloh) aytadi: Ikki yaxshi kishi — Abu Bakr va Umar halok boʻlishlariga sal qoldi. Nabiy ﷺ ning huzurlariga Banu Tamim elchilari kelganda, ulardan biri Banu Mujoshiʼning ogʻasi Aqraʼ ibn Hobis al-Hanzaliyni (boshliq qilishni) maslahat berdi, ikkinchisi esa undan boshqasini maslahat berdi. Shunda Abu Bakr Umarga: «Sen faqat menga qarshi chiqishni istading», dedi. Umar: «Men senga qarshi chiqishni istaganim yoʻq», dedi. Nabiy ﷺ ning huzurlarida ularning ovozlari koʻtarilib ketdi. Shunda {Ey iymon keltirganlar! Ovozlaringizni Nabiyning ovozidan ustun koʻtarmanglar} oyati {ulkan} degan soʻzigacha nozil boʻldi. Ibn Abu Mulayka aytadi: Ibn Zubayr aytdi: Shundan keyin Umar — buni otasi Abu Bakrdan zikr qilmadi — Nabiy ﷺ ga biror gap soʻzlaganda, xuddi pichirlagandek soʻzlardi, hatto u zot soʻrab oydinlashtirmaguncha eshittirmasdi.Ибн Абу Мулайка (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Икки яхши киши — Абу Бакр ва Умар ҳалок бўлишларига сал қолди. Набий ﷺ нинг ҳузурларига Бану Тамим элчилари келганда, улардан бири Бану Мужошиънинг оғаси Ақраъ ибн Ҳобис ал-Ҳанзалийни (бошлиқ қилишни) маслаҳат берди, иккинчиси эса ундан бошқасини маслаҳат берди. Шунда Абу Бакр Умарга: «Сен фақат менга қарши чиқишни истадинг», деди. Умар: «Мен сенга қарши чиқишни истаганим йўқ», деди. Набий ﷺ нинг ҳузурларида уларнинг овозлари кўтарилиб кетди. Шунда {Эй иймон келтирганлар! Овозларингизни Набийнинг овозидан устун кўтарманглар} ояти {улкан} деган сўзигача нозил бўлди. Ибн Абу Мулайка айтади: Ибн Зубайр айтди: Шундан кейин Умар — буни отаси Абу Бакрдан зикр қилмади — Набий ﷺ га бирор гап сўзлаганда, худди пичирлагандек сўзларди, ҳатто у зот сўраб ойдинлаштирмагунча эшиттирмасди.