حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ وَهْبِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهُ قَالَ بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْثًا قِبَلَ السَّاحِلِ، فَأَمَّرَ عَلَيْهِمْ أَبَا عُبَيْدَةَ بْنَ الْجَرَّاحِ وَهُمْ ثَلاَثُمِائَةٍ وَأَنَا فِيهِمْ، فَخَرَجْنَا حَتَّى إِذَا كُنَّا بِبَعْضِ الطَّرِيقِ فَنِيَ الزَّادُ، فَأَمَرَ أَبُو عُبَيْدَةَ بِأَزْوَادِ ذَلِكَ الْجَيْشِ فَجُمِعَ ذَلِكَ كُلُّهُ فَكَانَ مِزْوَدَىْ تَمْرٍ، فَكَانَ يُقَوِّتُنَا كُلَّ يَوْمٍ قَلِيلاً قَلِيلاً، حَتَّى فَنِيَ فَلَمْ يَكُنْ يُصِيبُنَا إِلاَّ تَمْرَةٌ تَمْرَةٌ‏.‏ فَقُلْتُ وَمَا تُغْنِي تَمْرَةٌ فَقَالَ لَقَدْ وَجَدْنَا فَقْدَهَا حِينَ فَنِيَتْ‏.‏ قَالَ ثُمَّ انْتَهَيْنَا إِلَى الْبَحْرِ فَإِذَا حُوتٌ مِثْلُ الظَّرِبِ، فَأَكَلَ مِنْهُ ذَلِكَ الْجَيْشُ ثَمَانِيَ عَشْرَةَ لَيْلَةً، ثُمَّ أَمَرَ أَبُو عُبَيْدَةَ بِضِلَعَيْنِ مِنْ أَضْلاَعِهِ فَنُصِبَا، ثُمَّ أَمَرَ بِرَاحِلَةٍ فَرُحِلَتْ ثُمَّ مَرَّتْ تَحْتَهُمَا فَلَمْ تُصِبْهُمَا‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ sharqiy sohil tomonga bir qoʻshin joʻnatdi va Abu Ubayda ibn Jarrohni ularning boshligʻi qilib tayinladi; qoʻshin — men ham ichida boʻlgan — uch yuz kishidan iborat edi. Biz — taomimiz tugay degan bir joyga yetgunimizcha — yurib bordik. Abu Ubayda bizga — barcha yoʻl taomimizni yigʻishni — buyurdi va u yigʻildi. Mening (bizning) yoʻl taomimiz xurmo edi. Abu Ubayda undan bizga — to u tugaguncha — har kuni ozgina-ozgina (taom) berib turdi. Har birimizning ulushimiz faqat bittadan xurmo edi». Men (rivoyatchi): «Bitta xurmo qanday foyda bera olar edi?» — dedim. Jobir: «Oʻsha (bitta xurmo) ham tugaganda, biz uning qadrini bildik», — dedi. Jobir qoʻshdi: «Biz dengiz sohiliga yetganda, biz — kichik bir togʻdek (ulkan) bir baliqni koʻrdik. Qoʻshin undan oʻn sakkiz kun (davomida) yedi. Soʻng Abu Ubayda — uning ikkita qovurgʻasini oʻrnatishni — buyurdi va ular yerga oʻrnatildi. Soʻng u — bir urgʻochi tuyaga minishni (buyurdi) va u (tuya) — oʻsha ikki qovurgʻa (orasidan), ularga tegmay — oʻtib ketdi».Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ шарқий соҳил томонга бир қўшин жўнатди ва Абу Убайда ибн Жарроҳни уларнинг бошлиғи қилиб тайинлади; қўшин — мен ҳам ичида бўлган — уч юз кишидан иборат эди. Биз — таомимиз тугай деган бир жойга етгунимизча — юриб бордик. Абу Убайда бизга — барча йўл таомимизни йиғишни — буюрди ва у йиғилди. Менинг (бизнинг) йўл таомимиз хурмо эди. Абу Убайда ундан бизга — то у тугагунча — ҳар куни озгина-озгина (таом) бериб турди. Ҳар биримизнинг улушимиз фақат биттадан хурмо эди». Мен (ривоятчи): «Битта хурмо қандай фойда бера олар эди?» — дедим. Жобир: «Ўша (битта хурмо) ҳам тугаганда, биз унинг қадрини билдик», — деди. Жобир қўшди: «Биз денгиз соҳилига етганда, биз — кичик бир тоғдек (улкан) бир балиқни кўрдик. Қўшин ундан ўн саккиз кун (давомида) еди. Сўнг Абу Убайда — унинг иккита қовурғасини ўрнатишни — буюрди ва улар ерга ўрнатилди. Сўнг у — бир урғочи туяга минишни (буюрди) ва у (туя) — ўша икки қовурға (орасидан), уларга тегмай — ўтиб кетди».

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مَرْحُومٍ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي عُبَيْدٍ، عَنْ سَلَمَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ خَفَّتْ أَزْوَادُ الْقَوْمِ وَأَمْلَقُوا، فَأَتَوُا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فِي نَحْرِ إِبِلِهِمْ فَأَذِنَ لَهُمْ، فَلَقِيَهُمْ عُمَرُ فَأَخْبَرُوهُ فَقَالَ مَا بَقَاؤُكُمْ بَعْدَ إِبِلِكُمْ، فَدَخَلَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا بَقَاؤُهُمْ بَعْدَ إِبِلِهِمْ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَادِ فِي النَّاسِ فَيَأْتُونَ بِفَضْلِ أَزْوَادِهِمْ ‏"‏‏.‏ فَبُسِطَ لِذَلِكَ نِطَعٌ، وَجَعَلُوهُ عَلَى النِّطَعِ‏.‏ فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَدَعَا وَبَرَّكَ عَلَيْهِ ثُمَّ دَعَاهُمْ بِأَوْعِيَتِهِمْ فَاحْتَثَى النَّاسُ حَتَّى فَرَغُوا، ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنِّي رَسُولُ اللَّهِ ‏"‏‏.‏

Salama (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir marta (safarda) bizning oziq-ovqatimiz kamaydi va odamlar kambagʻallikka tushdi. Ular Paygʻambar ﷺ ning oldiga borib, oʻz tuyalarini soʻyishga ruxsat soʻradi va u zot rozi boʻldi. Umar ularni uchratdi va ular unga bu haqda aytdi; u: «Tuyalaringizni soʻygandan keyin qanday (tirik) qolasiz?» — dedi. Soʻng u Paygʻambar ﷺ ning oldiga borib: «Yo Rasululloh, ular tuyalarini soʻygandan keyin qanday (tirik) qoladi?» — dedi. Allohning Rasuli ﷺ Umarga: «Odamlarni — oʻz taomlaridan qolganini olib kelishga — chaqir», — dedi. Bir teri (dasturxon) yozildi va barcha taom yigʻib, uning ustiga uyib qoʻyildi. Allohning Rasuli ﷺ (oʻrnidan) turib, Allohga — unga barakat soʻrab — duo qildi, soʻng barcha odamlarni — oʻz idishlari bilan kelishga — yoʻnaltirdi; va ular undan — barcha (odam) oʻziga yetarlisini olgunicha — ola boshladi. Soʻng Allohning Rasuli ﷺ: «Men — Allohdan boshqa (haqli) iloh yoʻq, deb va men Uning Rasuli ekanimga — guvohlik beraman», — dedilar.Салама (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир марта (сафарда) бизнинг озиқ-овқатимиз камайди ва одамлар камбағалликка тушди. Улар Пайғамбар ﷺ нинг олдига бориб, ўз туяларини сўйишга рухсат сўради ва у зот рози бўлди. Умар уларни учратди ва улар унга бу ҳақда айтди; у: «Туяларингизни сўйгандан кейин қандай (тирик) қоласиз?» — деди. Сўнг у Пайғамбар ﷺ нинг олдига бориб: «Ё Расулуллоҳ, улар туяларини сўйгандан кейин қандай (тирик) қолади?» — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ Умарга: «Одамларни — ўз таомларидан қолганини олиб келишга — чақир», — деди. Бир тери (дастурхон) ёзилди ва барча таом йиғиб, унинг устига уйиб қўйилди. Аллоҳнинг Расули ﷺ (ўрнидан) туриб, Аллоҳга — унга баракат сўраб — дуо қилди, сўнг барча одамларни — ўз идишлари билан келишга — йўналтирди; ва улар ундан — барча (одам) ўзига етарлисини олгунича — ола бошлади. Сўнг Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Мен — Аллоҳдан бошқа (ҳақли) илоҳ йўқ, деб ва мен Унинг Расули эканимга — гувоҳлик бераман», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو النَّجَاشِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كُنَّا نُصَلِّي مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الْعَصْرَ فَنَنْحَرُ جَزُورًا، فَتُقْسَمُ عَشْرَ قِسَمٍ، فَنَأْكُلُ لَحْمًا نَضِيجًا قَبْلَ أَنْ تَغْرُبَ الشَّمْسُ‏.‏

Rofeʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Paygʻambar ﷺ bilan asr namozini oʻqir va bir tuyani soʻyar edik; uning goʻshti oʻn boʻlakka boʻlinar edi. Biz pishgan goʻshtni — quyosh botishdan oldin — yer edik.Рофеъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Пайғамбар ﷺ билан аср намозини ўқир ва бир туяни сўяр эдик; унинг гўшти ўн бўлакка бўлинар эди. Биз пишган гўштни — қуёш ботишдан олдин — ер эдик.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ أُسَامَةَ، عَنْ بُرَيْدٍ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الأَشْعَرِيِّينَ إِذَا أَرْمَلُوا فِي الْغَزْوِ، أَوْ قَلَّ طَعَامُ عِيَالِهِمْ بِالْمَدِينَةِ جَمَعُوا مَا كَانَ عِنْدَهُمْ فِي ثَوْبٍ وَاحِدٍ، ثُمَّ اقْتَسَمُوهُ بَيْنَهُمْ فِي إِنَاءٍ وَاحِدٍ بِالسَّوِيَّةِ، فَهُمْ مِنِّي وَأَنَا مِنْهُمْ ‏"‏‏.‏

Abu Muso (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Ashʼariy qabilasi — gʻazotlarda oziq-ovqati kamayganda, yoki Madinadagi oilalarining taomi kamayganda — oʻz qolgan taomlarining hammasini bir choyshabga yigʻar va soʻng uni — bir idish (kosa) bilan oʻlchab — oʻz orasida teng taqsimlar edi. Bas, bu kishilar mendan(dir) va men ulardan(man)», — dedilar.Абу Мусо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ашъарий қабиласи — ғазотларда озиқ-овқати камайганда, ёки Мадинадаги оилаларининг таоми камайганда — ўз қолган таомларининг ҳаммасини бир чойшабга йиғар ва сўнг уни — бир идиш (коса) билан ўлчаб — ўз орасида тенг тақсимлар эди. Бас, бу кишилар мендан(дир) ва мен улардан(ман)», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ، حَدَّثَنِي ثُمَامَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَنَسٍ، أَنَّ أَنَسًا، حَدَّثَهُ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ كَتَبَ لَهُ فَرِيضَةَ الصَّدَقَةِ الَّتِي فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ وَمَا كَانَ مِنْ خَلِيطَيْنِ فَإِنَّهُمَا يَتَرَاجَعَانِ بَيْنَهُمَا بِالسَّوِيَّةِ ‏"‏‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Bakr Siddiq unga — Allohning Rasuli ﷺ farz qilgan zakot (qonun)ini — yozdi. U (shunday) yozdi: ‹Sherikli (qoʻshma) molga (qoʻyga) ega boʻlgan sheriklar uning zakotini teng (barobar) toʻlashadi›.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Бакр Сиддиқ унга — Аллоҳнинг Расули ﷺ фарз қилган закот (қонун)ини — ёзди. У (шундай) ёзди: ‹Шерикли (қўшма) молга (қўйга) эга бўлган шериклар унинг закотини тенг (баробар) тўлашади›.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحَكَمِ الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبَايَةَ بْنِ رِفَاعَةَ بْنِ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِذِي الْحُلَيْفَةِ فَأَصَابَ النَّاسَ جُوعٌ فَأَصَابُوا إِبِلاً وَغَنَمًا‏.‏ قَالَ وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي أُخْرَيَاتِ الْقَوْمِ فَعَجِلُوا وَذَبَحُوا وَنَصَبُوا الْقُدُورَ، فَأَمَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِالْقُدُورِ فَأُكْفِئَتْ، ثُمَّ قَسَمَ فَعَدَلَ عَشْرَةً مِنَ الْغَنَمِ بِبَعِيرٍ فَنَدَّ مِنْهَا بَعِيرٌ، فَطَلَبُوهُ فَأَعْيَاهُمْ، وَكَانَ فِي الْقَوْمِ خَيْلٌ يَسِيرَةٌ فَأَهْوَى رَجُلٌ مِنْهُمْ بِسَهْمٍ فَحَبَسَهُ اللَّهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّ لِهَذِهِ الْبَهَائِمِ أَوَابِدَ كَأَوَابِدِ الْوَحْشِ فَمَا غَلَبَكُمْ مِنْهَا فَاصْنَعُوا بِهِ هَكَذَا ‏"‏‏.‏ فَقَالَ جَدِّي إِنَّا نَرْجُو ـ أَوْ نَخَافُ ـ الْعَدُوَّ غَدًا، وَلَيْسَتْ مَعَنَا مُدًى أَفَنَذْبَحُ بِالْقَصَبِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَا أَنْهَرَ الدَّمَ وَذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ، فَكُلُوهُ، لَيْسَ السِّنَّ وَالظُّفُرَ، وَسَأُحَدِّثُكُمْ عَنْ ذَلِكَ، أَمَّا السِّنُّ فَعَظْمٌ وَأَمَّا الظُّفُرُ فَمُدَى الْحَبَشَةِ ‏"‏‏.‏

Aboya ibn Rifoa ibn Rofeʼ ibn Xadij (bobosidan) rivoyat qiladi: Bobom (Rofeʼ): «Biz Zulhulayfada Paygʻambar ﷺ bilan birga edik. Odamlar ochiqdi va baʼzi tuyalar hamda qoʻylarni (oʻlja sifatida) qoʻlga kiritdi. Paygʻambar ﷺ odamlarning orqasida edilar. Ular shoshilib, hayvonlarni soʻydi, ularning goʻshtini qozonlarga soldi va uni pishira boshladi. (Paygʻambar ﷺ kelganda) u zot qozonlarni agʻdarishni buyurdi, soʻng — oʻn qoʻy bir tuyaga teng (deb hisoblab) — hayvonlarni (oʻljani) taqsimladi. Tuyalardan biri qochdi va odamlar — to charchaguncha — uning orqasidan yugurdi. Oʻsha paytda otlar kam edi. Bir kishi tuyaga bir oʻq otdi va Alloh uni (tuyani) oʻsha (oʻq) bilan toʻxtatdi. Paygʻambar ﷺ: ‹Bu hayvonlardan baʼzilari — yovvoyi hayvonlardek(dir); bas, agar bulardan birini (nazoratdan) chiqarib yuborsangiz, uni shu tarzda (yaʼni oʻq otib) toʻxtatinglar›, — dedilar». (Hayvonlarni askarlar orasida taqsimlashdan oldin) bobom: «Biz kelajakda dushmanlarga duch kelishimiz va (bizda) pichoq boʻlmasligi mumkin; biz hayvonlarni qamish (qarsildoq) bilan soʻysak boʻladimi?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: ‹Qonni oqizadigan har qanday (narsa)ni ishlat va — ularni soʻyganda Allohning nomi aytilgan boʻlsa — hayvonlarni yenglar. (Lekin) tish yoki tirnoq bilan soʻymanglar; va men sizlarga sababini aytaman: chunki tish — suyak(dir) (yaxshi kesmaydi) va tirnoq — habashiylarning (kofirlarning, biz taqlid qilmasligimiz lozim boʻlgan xalqning) asbobi(dir)›, — dedilar», — dedi.Абоя ибн Рифоа ибн Рофеъ ибн Хадиж (бобосидан) ривоят қилади: Бобом (Рофеъ): «Биз Зулҳулайфада Пайғамбар ﷺ билан бирга эдик. Одамлар очиқди ва баъзи туялар ҳамда қўйларни (ўлжа сифатида) қўлга киритди. Пайғамбар ﷺ одамларнинг орқасида эдилар. Улар шошилиб, ҳайвонларни сўйди, уларнинг гўштини қозонларга солди ва уни пишира бошлади. (Пайғамбар ﷺ келганда) у зот қозонларни ағдаришни буюрди, сўнг — ўн қўй бир туяга тенг (деб ҳисоблаб) — ҳайвонларни (ўлжани) тақсимлади. Туялардан бири қочди ва одамлар — то чарчагунча — унинг орқасидан югурди. Ўша пайтда отлар кам эди. Бир киши туяга бир ўқ отди ва Аллоҳ уни (туяни) ўша (ўқ) билан тўхтатди. Пайғамбар ﷺ: ‹Бу ҳайвонлардан баъзилари — ёввойи ҳайвонлардек(дир); бас, агар булардан бирини (назоратдан) чиқариб юборсангиз, уни шу тарзда (яъни ўқ отиб) тўхтатинглар›, — дедилар». (Ҳайвонларни аскарлар орасида тақсимлашдан олдин) бобом: «Биз келажакда душманларга дуч келишимиз ва (бизда) пичоқ бўлмаслиги мумкин; биз ҳайвонларни қамиш (қарсилдоқ) билан сўйсак бўладими?» — деди. Пайғамбар ﷺ: ‹Қонни оқизадиган ҳар қандай (нарса)ни ишлат ва — уларни сўйганда Аллоҳнинг номи айтилган бўлса — ҳайвонларни енглар. (Лекин) тиш ёки тирноқ билан сўйманглар; ва мен сизларга сабабини айтаман: чунки тиш — суяк(дир) (яхши кесмайди) ва тирноқ — ҳабашийларнинг (кофирларнинг, биз тақлид қилмаслигимиз лозим бўлган халқнинг) асбоби(дир)›, — дедилар», — деди.

حَدَّثَنَا خَلاَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا جَبَلَةُ بْنُ سُحَيْمٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ نَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَقْرُنَ الرَّجُلُ بَيْنَ التَّمْرَتَيْنِ جَمِيعًا، حَتَّى يَسْتَأْذِنَ أَصْحَابَهُ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ — kishi bir vaqtda ikkita xurmoni (qoʻshib) yemasligini, magar (taomni u bilan boʻlishayotgan) sheriklaridan ruxsat olsa — deb hukm qildi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ — киши бир вақтда иккита хурмони (қўшиб) емаслигини, магар (таомни у билан бўлишаётган) шерикларидан рухсат олса — деб ҳукм қилди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ جَبَلَةَ، قَالَ كُنَّا بِالْمَدِينَةِ فَأَصَابَتْنَا سَنَةٌ، فَكَانَ ابْنُ الزُّبَيْرِ يَرْزُقُنَا التَّمْرَ، وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ يَمُرُّ بِنَا فَيَقُولُ لاَ تَقْرُنُوا فَإِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الإِقْرَانِ، إِلاَّ أَنْ يَسْتَأْذِنَ الرَّجُلُ مِنْكُمْ أَخَاهُ‏.‏

Jabala (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Madinada qahatchilik bilan azoblandik. Ibn Zubayr bizga taom (sifatida) xurmo berar edi. Ibn Umar yonimizdan oʻtib: «Bir vaqtda ikkita xurmoni (qoʻshib) yemanglar — chunki Paygʻambar ﷺ — bir kishi sherik birodaridan ruxsat olmasa — (yigʻinda) bir vaqtda ikkita xurmoni (qoʻshib) yeyishdan qaytargan», — der edi.Жабала (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Мадинада қаҳатчилик билан азобландик. Ибн Зубайр бизга таом (сифатида) хурмо берар эди. Ибн Умар ёнимиздан ўтиб: «Бир вақтда иккита хурмони (қўшиб) еманглар — чунки Пайғамбар ﷺ — бир киши шерик биродаридан рухсат олмаса — (йиғинда) бир вақтда иккита хурмони (қўшиб) ейишдан қайтарган», — дер эди.

حَدَّثَنَا عِمْرَانُ بْنُ مَيْسَرَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَعْتَقَ شِقْصًا لَهُ مِنْ عَبْدٍ ـ أَوْ شِرْكًا أَوْ قَالَ نَصِيبًا ـ وَكَانَ لَهُ مَا يَبْلُغُ ثَمَنَهُ بِقِيمَةِ الْعَدْلِ، فَهْوَ عَتِيقٌ، وَإِلاَّ فَقَدْ عَتَقَ مِنْهُ مَا عَتَقَ ‏"‏‏.‏ قَالَ لاَ أَدْرِي قَوْلُهُ عَتَقَ مِنْهُ مَا عَتَقَ‏.‏ قَوْلٌ مِنْ نَافِعٍ أَوْ فِي الْحَدِيثِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Nofiʼ (Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Ibn Umar: «Allohning Rasuli ﷺ: ‹Agar kishi sherikli quldagi oʻz ulushini ozod qilsa va — qulning adolatli narxiga koʻra — boshqa ulushlarning narxini (toʻlashga) qodir boʻlsa, qul toʻliq ozod qilinadi; aks holda, u qisman ozod qilinadi›, — dedilar», — dedi. (Ayyub (rivoyatchi) — ‹...aks holda, u qisman ozod qilinadi› (degani) Paygʻambar ﷺ ning soʻzimi yoki Nofiʼdan (oʻzga rivoyatmi) — ishonchli emas.)Нофиъ (Ибн Умардан) ривоят қилади: Ибн Умар: «Аллоҳнинг Расули ﷺ: ‹Агар киши шерикли қулдаги ўз улушини озод қилса ва — қулнинг адолатли нархига кўра — бошқа улушларнинг нархини (тўлашга) қодир бўлса, қул тўлиқ озод қилинади; акс ҳолда, у қисман озод қилинади›, — дедилар», — деди. (Айюб (ривоятчи) — ‹...акс ҳолда, у қисман озод қилинади› (дегани) Пайғамбар ﷺ нинг сўзими ёки Нофиъдан (ўзга ривоятми) — ишончли эмас.)

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَعْتَقَ شَقِيصًا مِنْ مَمْلُوكِهِ فَعَلَيْهِ خَلاَصُهُ فِي مَالِهِ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ قُوِّمَ الْمَمْلُوكُ، قِيمَةَ عَدْلٍ ثُمَّ اسْتُسْعِيَ غَيْرَ مَشْقُوقٍ عَلَيْهِ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kim sherikli quldagi oʻz ulushini ozod qilsa, unga — qolgan narxni toʻlab, oʻsha qulni toʻliq ozod qilish — vojib(dir); va agar uni ozod qilishga yetarli puli boʻlmasa, qulning narxi adolatli (ravishda) baholanadi va u (qul) — (oʻzini ozod qiladigan miqdorni) ishlab topish uchun — (ishlashga) qoʻyib yuboriladi (haddan ortiq yuklanmagan holda)», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ким шерикли қулдаги ўз улушини озод қилса, унга — қолган нархни тўлаб, ўша қулни тўлиқ озод қилиш — вожиб(дир); ва агар уни озод қилишга етарли пули бўлмаса, қулнинг нархи адолатли (равишда) баҳоланади ва у (қул) — (ўзини озод қиладиган миқдорни) ишлаб топиш учун — (ишлашга) қўйиб юборилади (ҳаддан ортиқ юкланмаган ҳолда)», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّاءُ، قَالَ سَمِعْتُ عَامِرًا، يَقُولُ سَمِعْتُ النُّعْمَانَ بْنَ بَشِيرٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَثَلُ الْقَائِمِ عَلَى حُدُودِ اللَّهِ وَالْوَاقِعِ فِيهَا كَمَثَلِ قَوْمٍ اسْتَهَمُوا عَلَى سَفِينَةٍ، فَأَصَابَ بَعْضُهُمْ أَعْلاَهَا وَبَعْضُهُمْ أَسْفَلَهَا، فَكَانَ الَّذِينَ فِي أَسْفَلِهَا إِذَا اسْتَقَوْا مِنَ الْمَاءِ مَرُّوا عَلَى مَنْ فَوْقَهُمْ فَقَالُوا لَوْ أَنَّا خَرَقْنَا فِي نَصِيبِنَا خَرْقًا، وَلَمْ نُؤْذِ مَنْ فَوْقَنَا‏.‏ فَإِنْ يَتْرُكُوهُمْ وَمَا أَرَادُوا هَلَكُوا جَمِيعًا، وَإِنْ أَخَذُوا عَلَى أَيْدِيهِمْ نَجَوْا وَنَجَوْا جَمِيعًا ‏"‏‏.‏

Nuʼmon ibn Bashir (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Allohning buyruq va cheklovlariga rioya qiladigan (kishi)ning — ularni buzadiganlarga nisbatan — misoli — bir kemada oʻz oʻrinlari uchun qurʼa (chek) tashlagan kishilarning misoli(dek): ulardan baʼzilari (kemaning) yuqori qismidan, boshqalari esa past (quyi) qismidan joy oldi. Quyidagilar suvga muhtoj boʻlganda, ular suv keltirish uchun yuqoriga chiqishga (majbur boʻlar) edi (va bu yuqoridagilarga tashvish berar edi). Bas, ular: ‹Kelinglar, oʻz ulushimizda (kemada) bir teshik teshib (suv olaylik) — toki yuqorimizdagilarni tashvishga qoʻymaylik›, — dedi. Bas, agar yuqoridagilar quyidagilarni oʻzlarining taklif qilgan (ish)larini qilishga qoʻysa, butun kema ahli halok boʻladi; lekin agar ularni (bundan) toʻssa, ikkala (guruh) ham najot topadi», — dedilar.Нуъмон ибн Башир (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳнинг буйруқ ва чекловларига риоя қиладиган (киши)нинг — уларни бузадиганларга нисбатан — мисоли — бир кемада ўз ўринлари учун қуръа (чек) ташлаган кишиларнинг мисоли(дек): улардан баъзилари (кеманинг) юқори қисмидан, бошқалари эса паст (қуйи) қисмидан жой олди. Қуйидагилар сувга муҳтож бўлганда, улар сув келтириш учун юқорига чиқишга (мажбур бўлар) эди (ва бу юқоридагиларга ташвиш берар эди). Бас, улар: ‹Келинглар, ўз улушимизда (кемада) бир тешик тешиб (сув олайлик) — токи юқоримиздагиларни ташвишга қўймайлик›, — деди. Бас, агар юқоридагилар қуйидагиларни ўзларининг таклиф қилган (иш)ларини қилишга қўйса, бутун кема аҳли ҳалок бўлади; лекин агар уларни (бундан) тўсса, иккала (гуруҳ) ҳам нажот топади», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْعَامِرِيُّ الأُوَيْسِيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ، أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي يُونُسُ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى ‏[quran sura="4" aya_start="3" aya_end="3"]{‏وَإِنْ خِفْتُمْ‏}‏ إِلَى ‏{‏وَرُبَاعَ‏}‏‏.‏ فَقَالَتْ يَا ابْنَ أُخْتِي هِيَ الْيَتِيمَةُ تَكُونُ فِي حَجْرِ وَلِيِّهَا تُشَارِكُهُ فِي مَالِهِ، فَيُعْجِبُهُ مَالُهَا وَجَمَالُهَا، فَيُرِيدُ وَلِيُّهَا أَنْ يَتَزَوَّجَهَا بِغَيْرِ أَنْ يُقْسِطَ فِي صَدَاقِهَا، فَيُعْطِيهَا مِثْلَ مَا يُعْطِيهَا غَيْرُهُ، فَنُهُوا أَنْ يَنْكِحُوهُنَّ إِلاَّ أَنْ يُقْسِطُوا لَهُنَّ وَيَبْلُغُوا بِهِنَّ أَعْلَى سُنَّتِهِنَّ مِنَ الصَّدَاقِ، وَأُمِرُوا أَنْ يَنْكِحُوا مَا طَابَ لَهُمْ مِنَ النِّسَاءِ سِوَاهُنَّ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ قَالَتْ عَائِشَةُ ثُمَّ إِنَّ النَّاسَ اسْتَفْتَوْا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ هَذِهِ الآيَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏[quran sura="4" aya_start="127" aya_end="127"]{‏وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏[quran sura="4" aya_start="127" aya_end="127"]{‏وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ‏}‏ وَالَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ أَنَّهُ يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ الآيَةُ الأُولَى الَّتِي قَالَ فِيهَا [quran sura="4" aya_start="3" aya_end="3"]‏{‏وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ‏}‏ قَالَتْ عَائِشَةُ وَقَوْلُ اللَّهِ فِي الآيَةِ الأُخْرَى ‏[quran sura="4" aya_start="127" aya_end="127"]{‏وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ‏}‏ يَعْنِي هِيَ رَغْبَةُ أَحَدِكُمْ لِيَتِيمَتِهِ الَّتِي تَكُونُ فِي حَجْرِهِ، حِينَ تَكُونُ قَلِيلَةَ الْمَالِ وَالْجَمَالِ، فَنُهُوا أَنْ يَنْكِحُوا مَا رَغِبُوا فِي مَالِهَا وَجَمَالِهَا مِنْ يَتَامَى النِّسَاءِ إِلاَّ بِالْقِسْطِ مِنْ، أَجْلِ رَغْبَتِهِمْ عَنْهُنَّ‏.‏

Urva ibn Zubayr (Oishadan) rivoyat qiladi: U Oishadan Allohning: ‹Agar yetim qizlarga adolat qila olmaslikdan qoʻrqsangiz, oʻzingizga yoqqan (boshqa) ayollarga — ikki, uch yoki toʻrt(tagacha) — uylaninglar› (Niso, 3) — degan soʻzining maʼnosi haqida soʻradi. U (Oisha): «Ey jiyanim! Bu — vasiysi (homiysi) bilan birga yashaydigan va uning molida sherik boʻlgan yetim qiz haqida(dir). Uning boyligi va goʻzalligi — vasiysi uni — boshqa sovchi berishi mumkin boʻlgan (loyiq) mahrni bermay — nikohga olishga vasvasaga solishi mumkin. Bas, bunday vasiylarga — ular bu (yetim) qizlarga adolat qilmasa va ularga eng munosib mahrni bermasa — bunday yetim qizlarga uylanishi taqiqlandi; aks holda, ularga — boshqa biror ayolga uylanishga — buyurildi», — dedi. Oisha yana: «Oʻsha oyatdan keyin odamlar Paygʻambar ﷺ dan (yetim qizlarga uylanish haqida) yana soʻradi; bas, Alloh (mana bu) oyatlarni nozil qildi: ‹Ular sendan ayollar haqida fatvo soʻraydi. Aytki: «Alloh ular haqida hamda — sizlar (oʻz) nasibasini bermaydigan, lekin nikohga olishni istaydigan yetim qizlar haqida — Kitobda sizlarga oʻqiladigan (oyatlar) sizlarga fatvo beradi...»› (Niso, 127)», — dedi.Урва ибн Зубайр (Оишадан) ривоят қилади: У Оишадан Аллоҳнинг: ‹Агар етим қизларга адолат қила олмасликдан қўрқсангиз, ўзингизга ёққан (бошқа) аёлларга — икки, уч ёки тўрт(тагача) — уйланинглар› (Нисо, 3) — деган сўзининг маъноси ҳақида сўради. У (Оиша): «Эй жияним! Бу — васийси (ҳомийси) билан бирга яшайдиган ва унинг молида шерик бўлган етим қиз ҳақида(дир). Унинг бойлиги ва гўзаллиги — васийси уни — бошқа совчи бериши мумкин бўлган (лойиқ) маҳрни бермай — никоҳга олишга васвасага солиши мумкин. Бас, бундай васийларга — улар бу (етим) қизларга адолат қилмаса ва уларга энг муносиб маҳрни бермаса — бундай етим қизларга уйланиши тақиқланди; акс ҳолда, уларга — бошқа бирор аёлга уйланишга — буюрилди», — деди. Оиша яна: «Ўша оятдан кейин одамлар Пайғамбар ﷺ дан (етим қизларга уйланиш ҳақида) яна сўради; бас, Аллоҳ (мана бу) оятларни нозил қилди: ‹Улар сендан аёллар ҳақида фатво сўрайди. Айтки: «Аллоҳ улар ҳақида ҳамда — сизлар (ўз) насибасини бермайдиган, лекин никоҳга олишни истайдиган етим қизлар ҳақида — Китобда сизларга ўқиладиган (оятлар) сизларга фатво беради...»› (Нисо, 127)», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ إِنَّمَا جَعَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الشُّفْعَةَ فِي كُلِّ مَا لَمْ يُقْسَمْ، فَإِذَا وَقَعَتِ الْحُدُودُ وَصُرِّفَتِ الطُّرُقُ فَلاَ شُفْعَةَ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ sherikli mol-mulklarda shufʼa (oldindan sotib olish huquqi)ni belgiladi; lekin yer boʻlinganda va yoʻllar ajratilganda, shufʼa yoʻq.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ шерикли мол-мулкларда шуфъа (олдиндан сотиб олиш ҳуқуқи)ни белгилади; лекин ер бўлинганда ва йўллар ажратилганда, шуфъа йўқ.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَضَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِالشُّفْعَةِ فِي كُلِّ مَا لَمْ يُقْسَمْ، فَإِذَا وَقَعَتِ الْحُدُودُ وَصُرِّفَتِ الطُّرُقُ فَلاَ شُفْعَةَ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Shufʼa huquqi har qanday sherikli mol-mulkda amal qiladi, lekin yer boʻlinganda va yoʻl ajratilganda, shufʼa huquqi yoʻq», — dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Шуфъа ҳуқуқи ҳар қандай шерикли мол-мулкда амал қилади, лекин ер бўлинганда ва йўл ажратилганда, шуфъа ҳуқуқи йўқ», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنْ عُثْمَانَ يَعْنِي ابْنَ الأَسْوَدِ، قَالَ أَخْبَرَنِي سُلَيْمَانُ بْنُ أَبِي مُسْلِمٍ، قَالَ سَأَلْتُ أَبَا الْمِنْهَالِ عَنِ الصَّرْفِ، يَدًا بِيَدٍ فَقَالَ اشْتَرَيْتُ أَنَا وَشَرِيكٌ، لِي شَيْئًا يَدًا بِيَدٍ وَنَسِيئَةً، فَجَاءَنَا الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ فَسَأَلْنَاهُ، فَقَالَ فَعَلْتُ أَنَا وَشَرِيكِي زَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ، وَسَأَلْنَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ ‏"‏ مَا كَانَ يَدًا بِيَدٍ فَخُذُوهُ، وَمَا كَانَ نَسِيئَةً فَذَرُوهُ ‏"‏‏.‏

Sulaymon ibn Abu Muslim (Abu Minholdan, Baro ibn Ozibdan) rivoyat qiladi: Men Abu Minholdan — qoʻldan-qoʻlga (naqd) pul ayirboshlash haqida — soʻradim. U: «Men va mening bir sherigim — biror narsani qisman naqd, qisman nasiyaga sotib oldik», — dedi. Baro ibn Ozib yonimizdan oʻtdi va biz undan bu haqda soʻradik. U: «Men va mening sherigim Zayd ibn Arqam (ham) shunday qilgan edik, soʻng Paygʻambar ﷺ ning oldiga borib, undan bu haqda soʻradik. U zot: ‹Qoʻldan-qoʻlga (naqd) boʻlganini ol va nasiyaga boʻlganini qoldir (tark et)›, — dedi», — deb javob berdi.Сулаймон ибн Абу Муслим (Абу Минҳолдан, Баро ибн Озибдан) ривоят қилади: Мен Абу Минҳолдан — қўлдан-қўлга (нақд) пул айирбошлаш ҳақида — сўрадим. У: «Мен ва менинг бир шеригим — бирор нарсани қисман нақд, қисман насияга сотиб олдик», — деди. Баро ибн Озиб ёнимиздан ўтди ва биз ундан бу ҳақда сўрадик. У: «Мен ва менинг шеригим Зайд ибн Арқам (ҳам) шундай қилган эдик, сўнг Пайғамбар ﷺ нинг олдига бориб, ундан бу ҳақда сўрадик. У зот: ‹Қўлдан-қўлга (нақд) бўлганини ол ва насияга бўлганини қолдир (тарк эт)›, — деди», — деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا جُوَيْرِيَةُ بْنُ أَسْمَاءَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ أَعْطَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَيْبَرَ الْيَهُودَ أَنْ يَعْمَلُوهَا وَيَزْرَعُوهَا وَلَهُمْ شَطْرُ مَا يَخْرُجُ مِنْهَا‏.‏

Abdulloh (ibn Umar) (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ Xaybar yerini yahudiylarga — ular unda ishlab, dehqonchilik qilishi va hosilning yarmini olishi sharti bilan — ijaraga berdi.Абдуллоҳ (ибн Умар) (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ Хайбар ерини яҳудийларга — улар унда ишлаб, деҳқончилик қилиши ва ҳосилнинг ярмини олиши шарти билан — ижарага берди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ أَبِي الْخَيْرِ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَعْطَاهُ غَنَمًا يَقْسِمُهَا عَلَى صَحَابَتِهِ ضَحَايَا، فَبَقِيَ عَتُودٌ فَذَكَرَهُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ ضَحِّ بِهِ أَنْتَ ‏"‏‏.‏

Uqba ibn Omir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ unga — sahobalari orasida qurbonlik qilish uchun taqsimlashni (xohlab) — baʼzi qoʻylar berdi va bir uloq (echki bolasi) qoldi. U buni Paygʻambar ﷺ ga aytdi va Paygʻambar ﷺ unga: «Uni oʻz nomingdan qurbonlik qil», — dedilar.Уқба ибн Омир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ унга — саҳобалари орасида қурбонлик қилиш учун тақсимлашни (хоҳлаб) — баъзи қўйлар берди ва бир улоқ (эчки боласи) қолди. У буни Пайғамбар ﷺ га айтди ва Пайғамбар ﷺ унга: «Уни ўз номингдан қурбонлик қил», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَصْبَغُ بْنُ الْفَرَجِ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدٌ، عَنْ زُهْرَةَ بْنِ مَعْبَدٍ، عَنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ هِشَامٍ ـ وَكَانَ قَدْ أَدْرَكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ـ وَذَهَبَتْ بِهِ أُمُّهُ زَيْنَبُ بِنْتُ حُمَيْدٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ بَايِعْهُ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ هُوَ صَغِيرٌ ‏"‏‏.‏ فَمَسَحَ رَأْسَهُ وَدَعَا لَهُ‏.‏ وَعَنْ زُهْرَةَ بْنِ مَعْبَدٍ، أَنَّهُ كَانَ يَخْرُجُ بِهِ جَدُّهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ هِشَامٍ إِلَى السُّوقِ فَيَشْتَرِي الطَّعَامَ فَيَلْقَاهُ ابْنُ عُمَرَ وَابْنُ الزُّبَيْرِ ـ رضى الله عنهم ـ فَيَقُولاَنِ لَهُ أَشْرِكْنَا، فَإِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَدْ دَعَا لَكَ بِالْبَرَكَةِ فَيَشْرَكُهُمْ، فَرُبَّمَا أَصَابَ الرَّاحِلَةَ كَمَا هِيَ، فَيَبْعَثُ بِهَا إِلَى الْمَنْزِلِ‏.‏

Abdulloh ibn Hishom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Uning onasi Zaynab bint Humayd uni Paygʻambar ﷺ ning oldiga olib borib: «Yo Rasululloh, undan bayʼat oling», — dedi. Lekin u zot: «U bayʼat (berish) uchun hali juda yosh», — dedilar va oʻz qoʻlini uning (Abdullohning) boshiga surdi hamda unga Allohdan barakat soʻrab duo qildi. Zuhra ibn Maʼbad (rivoyat qildi): U (Zuhra) — oʻz bobosi Abdulloh ibn Hishom bilan — taom sotib olish uchun bozorga borar edi. Ibn Umar va Ibn Zubayr uni uchratib, unga: «Bizga sherik boʻl — chunki Paygʻambar ﷺ senga barakat soʻrab duo qilgan», — der edi. Bas, u ularga sherik boʻlar va koʻpincha bir tuya yuki (foyda) yutib, uni uyiga joʻnatar edi.Абдуллоҳ ибн Ҳишом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Унинг онаси Зайнаб бинт Ҳумайд уни Пайғамбар ﷺ нинг олдига олиб бориб: «Ё Расулуллоҳ, ундан байъат олинг», — деди. Лекин у зот: «У байъат (бериш) учун ҳали жуда ёш», — дедилар ва ўз қўлини унинг (Абдуллоҳнинг) бошига сурди ҳамда унга Аллоҳдан баракат сўраб дуо қилди. Зуҳра ибн Маъбад (ривоят қилди): У (Зуҳра) — ўз бобоси Абдуллоҳ ибн Ҳишом билан — таом сотиб олиш учун бозорга борар эди. Ибн Умар ва Ибн Зубайр уни учратиб, унга: «Бизга шерик бўл — чунки Пайғамбар ﷺ сенга баракат сўраб дуо қилган», — дер эди. Бас, у уларга шерик бўлар ва кўпинча бир туя юки (фойда) ютиб, уни уйига жўнатар эди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا جُوَيْرِيَةُ بْنُ أَسْمَاءَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَعْتَقَ شِرْكًا لَهُ فِي مَمْلُوكٍ وَجَبَ عَلَيْهِ أَنْ يُعْتِقَ كُلَّهُ، إِنْ كَانَ لَهُ مَالٌ قَدْرَ ثَمَنِهِ يُقَامُ قِيمَةَ عَدْلٍ وَيُعْطَى شُرَكَاؤُهُ حِصَّتَهُمْ وَيُخَلَّى سَبِيلُ الْمُعْتَقِ ‏"‏‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kim sherikli quldagi oʻz ulushini ozod qilsa, unga — agar qolgan narxni (adolatli baholangan) toʻlashga yetarli puli boʻlsa — qulni toʻliq ozod qilish vojib(dir): u sheriklariga ularning ulushlarini toʻlasin va uni (ozod qilinganni) qoʻyib yuborsin», — dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ким шерикли қулдаги ўз улушини озод қилса, унга — агар қолган нархни (адолатли баҳоланган) тўлашга етарли пули бўлса — қулни тўлиқ озод қилиш вожиб(дир): у шерикларига уларнинг улушларини тўласин ва уни (озод қилинганни) қўйиб юборсин», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَعْتَقَ شِقْصًا لَهُ فِي عَبْدٍ، أُعْتِقَ كُلُّهُ إِنْ كَانَ لَهُ مَالٌ، وَإِلاَّ يُسْتَسْعَ غَيْرَ مَشْقُوقٍ عَلَيْهِ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kim sherikli quldagi oʻz ulushini ozod qilsa, unga — agar yetarli puli boʻlsa — qulni toʻliq ozod qilish lozim(dir); aks holda, u (qul) uchun biror ish topsin (toki u oʻzini ozod qiladigan (mablagʻ)ni topsa) — uni haddan ortiq yuklamay», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ким шерикли қулдаги ўз улушини озод қилса, унга — агар етарли пули бўлса — қулни тўлиқ озод қилиш лозим(дир); акс ҳолда, у (қул) учун бирор иш топсин (токи у ўзини озод қиладиган (маблағ)ни топса) — уни ҳаддан ортиқ юкламай», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرٍ‏.‏وَعَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهم ـ قَالَ قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم صُبْحَ رَابِعَةٍ مِنْ ذِي الْحَجَّةِ مُهِلِّينَ بِالْحَجِّ، لاَ يَخْلِطُهُمْ شَىْءٌ، فَلَمَّا قَدِمْنَا أَمَرَنَا فَجَعَلْنَاهَا عُمْرَةً، وَأَنْ نَحِلَّ إِلَى نِسَائِنَا، فَفَشَتْ فِي ذَلِكَ الْقَالَةُ‏.‏ قَالَ عَطَاءٌ فَقَالَ جَابِرٌ فَيَرُوحُ أَحَدُنَا إِلَى مِنًى وَذَكَرُهُ يَقْطُرُ مَنِيًّا‏.‏ فَقَالَ جَابِرٌ بِكَفِّهِ، فَبَلَغَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَامَ خَطِيبًا فَقَالَ ‏"‏ بَلَغَنِي أَنَّ أَقْوَامًا يَقُولُونَ كَذَا وَكَذَا، وَاللَّهِ لأَنَا أَبَرُّ وَأَتْقَى لِلَّهِ مِنْهُمْ، وَلَوْ أَنِّي اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ مَا أَهْدَيْتُ، وَلَوْلاَ أَنَّ مَعِي الْهَدْىَ لأَحْلَلْتُ ‏"‏‏.‏ فَقَامَ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هِيَ لَنَا أَوْ لِلأَبَدِ فَقَالَ ‏"‏ لاَ بَلْ لِلأَبَدِ ‏"‏‏.‏ قَالَ وَجَاءَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ـ فَقَالَ أَحَدُهُمَا يَقُولُ لَبَّيْكَ بِمَا أَهَلَّ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ وَقَالَ وَقَالَ الآخَرُ لَبَّيْكَ بِحَجَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ـ فَأَمَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُقِيمَ عَلَى إِحْرَامِهِ، وَأَشْرَكَهُ فِي الْهَدْىِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ (sahobalari bilan) — faqat haj uchun ihrom bogʻlagan holda — Zulhijjaning toʻrtinchi (kuni) ertalab Makkaga yetib keldi. Biz Makkaga yetib kelganda, Paygʻambar ﷺ bizga — ihrom niyatimizni umraga oʻzgartirishni va umrani bajargandan soʻng ihromdan chiqishimiz hamda — (jinsiy aloqa uchun) xotinlarimizning oldiga borishimiz mumkinligini — buyurdi. Odamlar bu haqda (norozilik bilan) gapira boshladi. Jobir hayrat bilan: «Bizning tanosil aʼzolarimizdan maniy tomib turgan holda Minoga boramizmi?» — dedi. Jobir buni aytganda qoʻlini (silkitdi). Bu xabar Paygʻambar ﷺ ga yetib borganda, u zot xutba qilib: «Menga — baʼzi kishilar shunday-shunday deyapti, deb — xabar berildi. Allohga qasamki, men Allohdan sizlardan koʻra koʻproq qoʻrqaman va Unga sizlardan koʻra koʻproq itoat qilaman. Agar men hozir bilgan narsamni (avval) bilganimda, men Hadiy (qurbonlik)ni oʻzim bilan olib kelmas edim va agar Hadiy men bilan boʻlmaganida, men ihromdan chiqar edim», — dedi. Shunda Suroqa ibn Molik (oʻrnidan) turib: «Yo Rasululloh, bu (ruxsat) faqat biz uchunmi yoki abadiymi?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «U — abadiy(dir)», — dedi. Shu asnoda Ali ibn Abu Tolib Yamandan keldi va Paygʻambar ﷺ niyat qilgan (narsa) uchun ‹labbay› der edi. (Boshqa bir kishiga koʻra, Ali — Allohning Rasuli ﷺ ning hajiga oʻxshash (haj) uchun ‹labbay› der edi.) Paygʻambar ﷺ unga — ihromda davom etishni va u bilan Hadiyni boʻlishishni — aytdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ (саҳобалари билан) — фақат ҳаж учун иҳром боғлаган ҳолда — Зулҳижжанинг тўртинчи (куни) эрталаб Маккага етиб келди. Биз Маккага етиб келганда, Пайғамбар ﷺ бизга — иҳром ниятимизни умрага ўзгартиришни ва умрани бажаргандан сўнг иҳромдан чиқишимиз ҳамда — (жинсий алоқа учун) хотинларимизнинг олдига боришимиз мумкинлигини — буюрди. Одамлар бу ҳақда (норозилик билан) гапира бошлади. Жобир ҳайрат билан: «Бизнинг таносил аъзоларимиздан маний томиб турган ҳолда Минога борамизми?» — деди. Жобир буни айтганда қўлини (силкитди). Бу хабар Пайғамбар ﷺ га етиб борганда, у зот хутба қилиб: «Менга — баъзи кишилар шундай-шундай деяпти, деб — хабар берилди. Аллоҳга қасамки, мен Аллоҳдан сизлардан кўра кўпроқ қўрқаман ва Унга сизлардан кўра кўпроқ итоат қиламан. Агар мен ҳозир билган нарсамни (аввал) билганимда, мен Ҳадий (қурбонлик)ни ўзим билан олиб келмас эдим ва агар Ҳадий мен билан бўлмаганида, мен иҳромдан чиқар эдим», — деди. Шунда Суроқа ибн Молик (ўрнидан) туриб: «Ё Расулуллоҳ, бу (рухсат) фақат биз учунми ёки абадийми?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «У — абадий(дир)», — деди. Шу аснода Али ибн Абу Толиб Ямандан келди ва Пайғамбар ﷺ ният қилган (нарса) учун ‹лаббай› дер эди. (Бошқа бир кишига кўра, Али — Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг ҳажига ўхшаш (ҳаж) учун ‹лаббай› дер эди.) Пайғамбар ﷺ унга — иҳромда давом этишни ва у билан Ҳадийни бўлишишни — айтди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبَايَةَ بْنِ رِفَاعَةَ، عَنْ جَدِّهِ، رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِذِي الْحُلَيْفَةِ مِنْ تِهَامَةَ، فَأَصَبْنَا غَنَمًا وَإِبِلاً، فَعَجِلَ الْقَوْمُ، فَأَغْلَوْا بِهَا الْقُدُورَ، فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَ بِهَا فَأُكْفِئَتْ، ثُمَّ عَدَلَ عَشْرًا مِنَ الْغَنَمِ بِجَزُورٍ، ثُمَّ إِنَّ بَعِيرًا نَدَّ وَلَيْسَ فِي الْقَوْمِ إِلاَّ خَيْلٌ يَسِيرَةٌ فَرَمَاهُ رَجُلٌ فَحَبَسَهُ بِسَهْمٍ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ لِهَذِهِ الْبَهَائِمِ أَوَابِدَ كَأَوَابِدِ الْوَحْشِ، فَمَا غَلَبَكُمْ مِنْهَا فَاصْنَعُوا بِهِ هَكَذَا ‏"‏‏.‏ قَالَ قَالَ جَدِّي يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا نَرْجُو ـ أَوْ نَخَافُ ـ أَنْ نَلْقَى الْعَدُوَّ غَدًا وَلَيْسَ مَعَنَا مُدًى، فَنَذْبَحُ بِالْقَصَبِ فَقَالَ ‏"‏ اعْجَلْ أَوْ أَرْنِي، مَا أَنْهَرَ الدَّمَ وَذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ فَكُلُوا، لَيْسَ السِّنَّ وَالظُّفُرَ، وَسَأُحَدِّثُكُمْ عَنْ ذَلِكَ، أَمَّا السِّنُّ فَعَظْمٌ، وَأَمَّا الظُّفُرُ فَمُدَى الْحَبَشَةِ ‏"‏‏.‏

Aboya ibn Rifoa (bobosi Rofeʼ ibn Xadijdan) rivoyat qiladi: Bobom Rofeʼ ibn Xadij dedi: «Biz Tuhomaning Zulhulayfa vodiysida Paygʻambar ﷺ bilan birga edik va bizda (oʻlja sifatida) baʼzi tuyalar hamda qoʻylar bor edi. Odamlar (hayvonlarni soʻyishda) shoshildi va ularning goʻshtini qozonlarga soldi hamda pishira boshladi. Allohning Rasuli ﷺ kelib, ularga qozonlarni agʻdarishni buyurdi va — bir tuyani oʻn qoʻyga teng deb (hisoblab) — oʻljani taqsimladi. Tuyalardan biri qochdi va odamlarda faqat bir necha ot bor edi, shuning uchun ular tashvishga tushdi. (Tuya quvildi va) bir kishi unga bir oʻq otib, tuyani toʻxtatdi. Allohning Rasuli ﷺ: ‹Bu hayvonlardan baʼzilari — yovvoyi hayvonlardek qoʻlga oʻrganmagan(dir); bas, agar ulardan biri nazorat(ingiz)dan chiqib ketsa, uni — siz hozir qilganingizdek — (oʻq otib) toʻxtatinglar›, — dedi». Bobom: «Yo Rasululloh, biz ertaga dushmanimizga duch kelishimiz va (bizda) pichoq boʻlmasligidan qoʻrqamiz; biz hayvonlarni qamish (qarsildoq) bilan soʻysak boʻladimi?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Ha, yoki qonni oqizadigan narsani ishlatsangiz (boʻladi) (yaʼni soʻyish) va — soʻyish paytida Allohning nomi aytilgan boʻlsa — soʻyilgan (hayvon)ni yeyveringlar. Lekin (soʻyishda) tish yoki tirnoq ishlatmanglar. Men sizlarga sababini aytaman: tish — suyak(dir), tirnoq esa — habashiylar (soʻyishda) ishlatadigan (narsa)dir», — dedi.Абоя ибн Рифоа (бобоси Рофеъ ибн Хадиждан) ривоят қилади: Бобом Рофеъ ибн Хадиж деди: «Биз Туҳоманинг Зулҳулайфа водийсида Пайғамбар ﷺ билан бирга эдик ва бизда (ўлжа сифатида) баъзи туялар ҳамда қўйлар бор эди. Одамлар (ҳайвонларни сўйишда) шошилди ва уларнинг гўштини қозонларга солди ҳамда пишира бошлади. Аллоҳнинг Расули ﷺ келиб, уларга қозонларни ағдаришни буюрди ва — бир туяни ўн қўйга тенг деб (ҳисоблаб) — ўлжани тақсимлади. Туялардан бири қочди ва одамларда фақат бир неча от бор эди, шунинг учун улар ташвишга тушди. (Туя қувилди ва) бир киши унга бир ўқ отиб, туяни тўхтатди. Аллоҳнинг Расули ﷺ: ‹Бу ҳайвонлардан баъзилари — ёввойи ҳайвонлардек қўлга ўрганмаган(дир); бас, агар улардан бири назорат(ингиз)дан чиқиб кеца, уни — сиз ҳозир қилганингиздек — (ўқ отиб) тўхтатинглар›, — деди». Бобом: «Ё Расулуллоҳ, биз эртага душманимизга дуч келишимиз ва (бизда) пичоқ бўлмаслигидан қўрқамиз; биз ҳайвонларни қамиш (қарсилдоқ) билан сўйсак бўладими?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Ҳа, ёки қонни оқизадиган нарсани ишлацангиз (бўлади) (яъни сўйиш) ва — сўйиш пайтида Аллоҳнинг номи айтилган бўлса — сўйилган (ҳайвон)ни ейверинглар. Лекин (сўйишда) тиш ёки тирноқ ишлатманглар. Мен сизларга сабабини айтаман: тиш — суяк(дир), тирноқ эса — ҳабашийлар (сўйишда) ишлатадиган (нарса)дир», — деди.