حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَسَمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قِسْمَةً، فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ وَاللَّهِ مَا أَرَادَ مُحَمَّدٌ بِهَذَا وَجْهَ اللَّهِ. فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرْتُهُ، فَتَمَعَّرَ وَجْهُهُ وَقَالَ " رَحِمَ اللَّهُ مُوسَى، لَقَدْ أُوذِيَ بِأَكْثَرَ مِنْ هَذَا فَصَبَرَ ".
(Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ bir taqsimot qildilar; shunda ansorlardan bir kishi: «Vallohi, Muhammad bu (taqsimot) bilan Allohning Yuzini (rozisini) istamadi» dedi. Men Rasululloh ﷺning oldilariga borib, (buni) aytdim; u zotning yuzlari (rangi) oʻzgardi va: «Alloh Musoga rahm qilsin; u bundan koʻra koʻproq (narsa) bilan ozor berildi, ammo (u) sabr qildi» dedilar.(Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ бир тақсимот қилдилар; шунда ансорлардан бир киши: «Валлоҳи, Муҳаммад бу (тақсимот) билан Аллоҳнинг Юзини (розисини) истамади» деди. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига бориб, (буни) айтдим; у зотнинг юзлари (ранги) ўзгарди ва: «Аллоҳ Мусога раҳм қилсин; у бундан кўра кўпроқ (нарса) билан озор берилди, аммо (у) сабр қилди» дедилар.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ ـ رضى الله عنه جَاءَ رَجُلٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ تَقُولُ فِي رَجُلٍ أَحَبَّ قَوْمًا وَلَمْ يَلْحَقْ بِهِمْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْمَرْءُ مَعَ مَنْ أَحَبَّ ". تَابَعَهُ جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ وَسُلَيْمَانُ بْنُ قَرْمٍ وَأَبُو عَوَانَةَ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي وَائِلٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم.
(Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi:) Bir kishi Rasululloh ﷺning oldilariga kelib: «Yo Rasululloh, bir qavmni sevadigan, ammo (amalda) ularga yetib bormagan kishi haqida nima deysiz?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Kishi oʻzi sevgan (kishi) bilan birgadir» dedilar.(Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Бир киши Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, бир қавмни севадиган, аммо (амалда) уларга етиб бормаган киши ҳақида нима дейсиз?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Киши ўзи севган (киши) билан биргадир» дедилар.
حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سَيْفٌ، قَالَ سَمِعْتُ مُجَاهِدًا، يَقُولُ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَخْبَرَةَ أَبُو مَعْمَرٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ مَسْعُودٍ، يَقُولُ عَلَّمَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَفِّي بَيْنَ كَفَّيْهِ التَّشَهُّدَ، كَمَا يُعَلِّمُنِي السُّورَةَ مِنَ الْقُرْآنِ التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّيِّبَاتُ، السَّلاَمُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، السَّلاَمُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ، أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ. وَهْوَ بَيْنَ ظَهْرَانَيْنَا، فَلَمَّا قُبِضَ قُلْنَا السَّلاَمُ. يَعْنِي عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم.
(Ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ menga — mening kaftim u zotning ikki kaftlari orasida (boʻlgan) holda — tashahhudni oʻrgatdilar, xuddi menga Qurʼondan bir surani oʻrgatganlaridek: «At-tahiyyatu lillahi vas-salavotu vat-toyyibat; assalomu alayka ayyuhan-nabiyyu va rahmatullohi va barakotuh; assalomu alayna va ala ibodillahis-solihin; ashhadu al-la ilaha illalloh, va ashhadu anna Muhammadan abduhu va rasuluh» (yaʼni: barcha taʼzim-ehtiromlar, namozlar va pokiza soʻz-amallar Allohgadir; ey Paygʻambar, sizga Allohning salomi, rahmati va barakotlari boʻlsin; bizga va Allohning solih bandalariga salom boʻlsin; guvohlik beramanki, Allohdan boshqa iloh yoʻq va guvohlik beramanki, Muhammad — Uning bandasi va rasulidir). Bu (taʼlim) u zot bizning oramizda (hayot) boʻlganlarida (edi); u zot vafot etganlarida esa, biz «assalomu ala-n-nabiy» (yaʼni: Paygʻambarga salom boʻlsin) — der edik (‹alayka› oʻrniga).(Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ менга — менинг кафтим у зотнинг икки кафтлари орасида (бўлган) ҳолда — ташаҳҳудни ўргатдилар, худди менга Қуръондан бир сурани ўргатганларидек: «Ат-таҳийяту лиллаҳи вас-салавоту ват-тоййибат; ассалому алайка айюҳан-набийю ва раҳматуллоҳи ва баракотуҳ; ассалому алайна ва ала ибодиллаҳис-солиҳин; ашҳаду ал-ла илаҳа иллаллоҳ, ва ашҳаду анна Муҳаммадан абдуҳу ва расулуҳ» (яъни: барча таъзим-эҳтиромлар, намозлар ва покиза сўз-амаллар Аллоҳгадир; эй Пайғамбар, сизга Аллоҳнинг саломи, раҳмати ва баракотлари бўлсин; бизга ва Аллоҳнинг солиҳ бандаларига салом бўлсин; гувоҳлик бераманки, Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ ва гувоҳлик бераманки, Муҳаммад — Унинг бандаси ва расулидир). Бу (таълим) у зот бизнинг орамизда (ҳаёт) бўлганларида (эди); у зот вафот этганларида эса, биз «ассалому ала-н-набий» (яъни: Пайғамбарга салом бўлсин) — дер эдик (‹алайка› ўрнига).
حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا شُرَيْحُ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، سَمِعْتُ عَمْرَو بْنَ مَيْمُونٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ بَيْنَمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُضِيفٌ ظَهْرَهُ إِلَى قُبَّةٍ مِنْ أَدَمٍ يَمَانٍ إِذْ قَالَ لأَصْحَابِهِ " أَتَرْضَوْنَ أَنْ تَكُونُوا رُبُعَ أَهْلِ الْجَنَّةِ ". قَالُوا بَلَى. قَالَ " أَفَلَمْ تَرْضَوْا أَنْ تَكُونُوا ثُلُثَ أَهْلِ الْجَنَّةِ ". قَالُوا بَلَى. قَالَ " فَوَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ، إِنِّي لأَرْجُو أَنْ تَكُونُوا نِصْفَ أَهْلِ الْجَنَّةِ ".
(Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ Yaman terisidan (yasalgan) bir chodirga orqalarini suyab (oʻtirgan) edilar; shunda sahobalariga: «Jannat ahlining toʻrtdan biri boʻlishingizga rozimisiz?» dedilar. Ular: «Ha», dedilar. U zot: «Jannat ahlining uchdan biri boʻlishingizga rozi emasmisiz?» dedilar. Ular: «Ha», dedilar. U zot: «Muhammadning joni qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, men sizlar jannat ahlining yarmi boʻlishingizdan umidvorman», dedilar.(Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ Яман терисидан (ясалган) бир чодирга орқаларини суяб (ўтирган) эдилар; шунда саҳобаларига: «Жаннат аҳлининг тўртдан бири бўлишингизга розимисиз?» дедилар. Улар: «Ҳа», дедилар. У зот: «Жаннат аҳлининг учдан бири бўлишингизга рози эмасмисиз?» дедилар. Улар: «Ҳа», дедилар. У зот: «Муҳаммаднинг жони қўлида бўлган Зот билан қасамки, мен сизлар жаннат аҳлининг ярми бўлишингиздан умидворман», дедилар.
حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، سَمِعَ عَبْدَ الْعَزِيزِ بْنَ عَبْدِ الصَّمَدِ، حَدَّثَنَا مَنْصُورٌ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ـ رضى الله عنه أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلَّى بِهِمْ صَلاَةَ الظُّهْرِ، فَزَادَ أَوْ نَقَصَ مِنْهَا ـ قَالَ مَنْصُورٌ لاَ أَدْرِي إِبْرَاهِيمُ وَهِمَ أَمْ عَلْقَمَةُ ـ قَالَ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَقَصُرَتِ الصَّلاَةُ أَمْ نَسِيتَ قَالَ " وَمَا ذَاكَ ". قَالُوا صَلَّيْتَ كَذَا وَكَذَا. قَالَ فَسَجَدَ بِهِمْ سَجْدَتَيْنِ ثُمَّ قَالَ " هَاتَانِ السَّجْدَتَانِ لِمَنْ لاَ يَدْرِي، زَادَ فِي صَلاَتِهِ أَمْ نَقَصَ، فَيَتَحَرَّى الصَّوَابَ، فَيُتِمُّ مَا بَقِيَ، ثُمَّ يَسْجُدُ سَجْدَتَيْنِ ".
(Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan (rivoyat qilinadiki,)) Allohning Paygʻambari ﷺ ularga peshin namozini oʻqib berdilar va unda (rakaatni) ziyoda — yoki kam — qildilar (Mansur: Ibrohim adashdimi yoki Alqamami, bilmayman, dedi). (Sahobalar): «Yo Rasululloh, namoz qisqartirildimi yoki unutdingizmi?» deyildi. U zot: «Bu nima (degan gap)?» dedilar. Ular: «Siz shuncha-shuncha (rakaat) oʻqidingiz», dedilar. Bas, u zot ular bilan ikkita (sahv) sajda qildilar, soʻng: «Bu ikki sajda — namozida ziyoda qildimi yoki kam qildimi, bilmagan kishi uchundir: u toʻgʻrini (taxminan) izlab topsin, qolganini toʻ(liq)lasin, soʻng ikkita sajda qilsin», dedilar.(Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан (ривоят қилинадики,)) Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺ уларга пешин намозини ўқиб бердилар ва унда (ракаатни) зиёда — ёки кам — қилдилар (Мансур: Иброҳим адашдими ёки Алқамами, билмайман, деди). (Саҳобалар): «Ё Расулуллоҳ, намоз қисқартирилдими ёки унутдингизми?» дейилди. У зот: «Бу нима (деган гап)?» дедилар. Улар: «Сиз шунча-шунча (ракаат) ўқидингиз», дедилар. Бас, у зот улар билан иккита (саҳв) сажда қилдилар, сўнг: «Бу икки сажда — намозида зиёда қилдими ёки кам қилдими, билмаган киши учундир: у тўғрини (тахминан) излаб топсин, қолганини тў(лиқ)ласин, сўнг иккита сажда қилсин», дедилар.
حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَنْصُورٌ، وَسُلَيْمَانُ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ أَبِي مَيْسَرَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَىُّ الذَّنْبِ أَعْظَمُ قَالَ " أَنْ تَجْعَلَ لِلَّهِ نِدًّا وَهْوَ خَلَقَكَ ". قُلْتُ ثُمَّ أَىٌّ قَالَ " أَنْ تَقْتُلَ وَلَدَكَ مِنْ أَجْلِ أَنْ يَطْعَمَ مَعَكَ ". قُلْتُ ثُمَّ أَىٌّ قَالَ " أَنْ تُزَانِيَ حَلِيلَةَ جَارِكَ ".
قَالَ يَحْيَى وَحَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنِي وَاصِلٌ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، مِثْلَهُ، قَالَ عَمْرٌو فَذَكَرْتُهُ لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ وَكَانَ حَدَّثَنَا عَنْ سُفْيَانَ عَنِ الأَعْمَشِ وَمَنْصُورٍ وَوَاصِلٍ عَنْ أَبِي وَائِلٍ عَنْ أَبِي مَيْسَرَةَ قَالَ دَعْهُ دَعْهُ.
(Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki, u aytdi:) Men: «Yo Rasululloh, qaysi gunoh eng katta?» dedim. U zot: «Seni yaratgan boʻla turib, Allohga sherik (teng) qilishing», dedilar. Men: «Soʻng qaysi?» dedim. U zot: «Sen bilan birga ovqatlanadi degan (qoʻrquv) sababli farzandingni oʻldirishing», dedilar. Men: «Soʻng qaysi?» dedim. U zot: «Qoʻshningning ayoli bilan zino qilishing», dedilar. (Bu hadis boshqa sanad bilan ham Abdullohdan shunga oʻxshash rivoyat qilingan.)(Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики, у айтди:) Мен: «Ё Расулуллоҳ, қайси гуноҳ энг катта?» дедим. У зот: «Сени яратган бўла туриб, Аллоҳга шерик (тенг) қилишинг», дедилар. Мен: «Сўнг қайси?» дедим. У зот: «Сен билан бирга овқатланади деган (қўрқув) сабабли фарзандингни ўлдиришинг», дедилар. Мен: «Сўнг қайси?» дедим. У зот: «Қўшнингнинг аёли билан зино қилишинг», дедилар. (Бу ҳадис бошқа санад билан ҳам Абдуллоҳдан шунга ўхшаш ривоят қилинган.)
حَدَّثَنَا خَلاَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، وَالأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنُؤَاخَذُ بِمَا عَمِلْنَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ قَالَ " مَنْ أَحْسَنَ فِي الإِسْلاَمِ لَمْ يُؤَاخَذْ بِمَا عَمِلَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَمَنْ أَسَاءَ فِي الإِسْلاَمِ أُخِذَ بِالأَوَّلِ وَالآخِرِ ".
(Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Bir kishi: «Yo Rasululloh, biz johiliyatda qilgan (ish)larimiz uchun (javobga) tutilamizmi?» dedi. U zot: «Kim islomda yaxshi (amal) qilsa, johiliyatda qilgan (ish)i uchun tutilmaydi; kim islomda yomon (amal) qilsa, avvalgisi va keyingisi (hammasi) uchun tutiladi», dedilar.(Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Бир киши: «Ё Расулуллоҳ, биз жоҳилиятда қилган (иш)ларимиз учун (жавобга) тутиламизми?» деди. У зот: «Ким исломда яхши (амал) қилса, жоҳилиятда қилган (иш)и учун тутилмайди; ким исломда ёмон (амал) қилса, аввалгиси ва кейингиси (ҳаммаси) учун тутилади», дедилар.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ النَّهْدِيِّ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّ رَجُلاً، أَصَابَ مِنَ امْرَأَةٍ قُبْلَةً، فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ [quran sura="11" aya_start="114" aya_end="114"]{أَقِمِ الصَّلاَةَ طَرَفَىِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ}. فَقَالَ الرَّجُلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلِي هَذَا قَالَ " لِجَمِيعِ أُمَّتِي كُلِّهِمْ ".
Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi (nomashruʼ ravishda) bir ayolni oʻpdi, soʻng Paygʻambar ﷺ ning oldiga borib, buni xabar berdi. Alloh: ‹Kunduzning ikki tarafida va kechaning baʼzi soatlarida namozni toʻkis oʻqi (yaʼni besh vaqt farz namoz). Albatta, yaxshi amallar yomon (kichik gunoh)larni ketkazadi (oʻchiradi)› (Hud, 114) — (oyatini) nozil qildi. U kishi Rasululloh ﷺ dan: «Bu menga (xosmi)?» — dedi. U zot: «Bu — barcha ummatimga», — dedilar.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши (номашруъ равишда) бир аёлни ўпди, сўнг Пайғамбар ﷺ нинг олдига бориб, буни хабар берди. Аллоҳ: ‹Кундузнинг икки тарафида ва кечанинг баъзи соатларида намозни тўкис ўқи (яъни беш вақт фарз намоз). Албатта, яхши амаллар ёмон (кичик гуноҳ)ларни кетказади (ўчиради)› (Ҳуд, 114) — (оятини) нозил қилди. У киши Расулуллоҳ ﷺ дан: «Бу менга (хосми)?» — деди. У зот: «Бу — барча умматимга», — дедилар.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، عَنْ يَحْيَى، عَنِ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ يَمْنَعَنَّ أَحَدَكُمْ أَذَانُ بِلاَلٍ مِنْ سَحُورِهِ، فَإِنَّهُ يُؤَذِّنُ ـ أَوْ قَالَ يُنَادِي ـ لِيَرْجِعَ قَائِمَكُمْ، وَيُنَبِّهَ نَائِمَكُمْ، وَلَيْسَ الْفَجْرُ أَنْ يَقُولَ هَكَذَا ـ وَجَمَعَ يَحْيَى كَفَّيْهِ ـ حَتَّى يَقُولَ هَكَذَا ". وَمَدَّ يَحْيَى إِصْبَعَيْهِ السَّبَّابَتَيْنِ.
(Ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Biringizni Bilolning azoni saharlik (taom)idan aslo toʻsmasin; chunki u — qoʻyimingiz (tunda namozda turuvchingiz)ni qaytarish va uxlab yotganingizni uygʻotish uchun azon aytadi (yoki: chaqiradi). (Subhdagi) fajr — (muazzin qoʻlini koʻtarib) mana shunday deyishi emas — Yahyo ikki kaftini birlashtirdi — balki u (fajr) — mana shunday deyishidir», dedilar — Yahyo ikki koʻrsatkich barmogʻini (yoyib) choʻzdi.(Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингизни Билолнинг азони саҳарлик (таом)идан асло тўсмасин; чунки у — қўйимингиз (тунда намозда турувчингиз)ни қайтариш ва ухлаб ётганингизни уйғотиш учун азон айтади (ёки: чақиради). (Субҳдаги) фажр — (муаззин қўлини кўтариб) мана шундай дейиши эмас — Яҳё икки кафтини бирлаштирди — балки у (фажр) — мана шундай дейишидир», дедилар — Яҳё икки кўрсаткич бармоғини (ёйиб) чўзди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدِ بْنِ مَيْمُونٍ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كُنْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي حَرْثٍ بِالْمَدِينَةِ، وَهْوَ يَتَوَكَّأُ عَلَى عَسِيبٍ، فَمَرَّ بِنَفَرٍ مِنَ الْيَهُودِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ سَلُوهُ عَنِ الرُّوحِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ تَسْأَلُوهُ لاَ يُسْمِعْكُمْ مَا تَكْرَهُونَ. فَقَامُوا إِلَيْهِ فَقَالُوا يَا أَبَا الْقَاسِمِ حَدِّثْنَا عَنِ الرُّوحِ. فَقَامَ سَاعَةً يَنْظُرُ فَعَرَفْتُ أَنَّهُ يُوحَى إِلَيْهِ، فَتَأَخَّرْتُ عَنْهُ حَتَّى صَعِدَ الْوَحْىُ، ثُمَّ قَالَ {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي}.
Ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytadi: Men Nabiy ﷺ bilan Madinadagi bir ekinzorda edim. U zot xurmo shoxiga tayanib turardilar. Yahudiylardan bir guruh oldidan oʻtdilar. Ulardan baʼzilari: «Undan ruh haqida soʻranglar», dedi. Baʼzilari esa: «Soʻramanglar, sizga yoqmaydigan narsani eshittirib qoʻymasin», dedi. Soʻng ular u zotning oldiga kelib: «Ey Abulqosim, bizga ruh haqida gapirib bering», dedilar. U zot bir muddat qarab turdilar. Men u zotga vahiy nozil qilinayotganini bildim va vahiy koʻtarilguncha undan uzoqlashib turdim. Soʻng u zot: {Sendan ruh haqida soʻraydilar. Ayt: ‹Ruh Robbimning ishlaridandir›} (Isro 85) oyatini oʻqidilar.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтади: Мен Набий ﷺ билан Мадинадаги бир экинзорда эдим. У зот хурмо шохига таяниб турардилар. Яҳудийлардан бир гуруҳ олдидан ўтдилар. Улардан баъзилари: «Ундан руҳ ҳақида сўранглар», деди. Баъзилари эса: «Сўраманглар, сизга ёқмайдиган нарсани эшиттириб қўймасин», деди. Сўнг улар у зотнинг олдига келиб: «Эй Абулқосим, бизга руҳ ҳақида гапириб беринг», дедилар. У зот бир муддат қараб турдилар. Мен у зотга ваҳий нозил қилинаётганини билдим ва ваҳий кўтарилгунча ундан узоқлашиб турдим. Сўнг у зот: {Сендан руҳ ҳақида сўрайдилар. Айт: ‹Руҳ Роббимнинг ишларидандир›} (Исро 85) оятини ўқидилар.
حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، سَمِعْتُ زَيْدَ بْنَ وَهْبٍ، سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ ـ رضى الله عنه ـ حَدَّثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ الصَّادِقُ الْمَصْدُوقُ " إِنَّ خَلْقَ أَحَدِكُمْ يُجْمَعُ فِي بَطْنِ أُمِّهِ أَرْبَعِينَ يَوْمًا وَأَرْبَعِينَ لَيْلَةً، ثُمَّ يَكُونُ عَلَقَةً مِثْلَهُ، ثُمَّ يَكُونُ مُضْغَةً مِثْلَهُ، ثُمَّ يُبْعَثُ إِلَيْهِ الْمَلَكُ فَيُؤْذَنُ بِأَرْبَعِ كَلِمَاتٍ، فَيَكْتُبُ رِزْقَهُ وَأَجَلَهُ وَعَمَلَهُ وَشَقِيٌّ أَمْ سَعِيدٌ ثُمَّ يَنْفُخُ فِيهِ الرُّوحَ، فَإِنَّ أَحَدَكُمْ لَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ، حَتَّى لاَ يَكُونُ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ إِلاَّ ذِرَاعٌ، فَيَسْبِقُ عَلَيْهِ الْكِتَابُ، فَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ فَيَدْخُلُ النَّارَ، وَإِنَّ أَحَدَكُمْ لَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ، حَتَّى مَا يَكُونُ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ إِلاَّ ذِرَاعٌ فَيَسْبِقُ عَلَيْهِ الْكِتَابُ، فَيَعْمَلُ عَمَلَ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَيَدْخُلُهَا ".
(Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi: Bizga Rasululloh ﷺ — U zot sodiq va (soʻzi) tasdiqlangan (Zot) (ekan) — (shunday) hadis aytdilar:) «Albatta, biringizning yaratilishi onangizning qornida qirq kun va qirq kecha (nutfa holida) jamlanadi; soʻng u — xuddi shuncha (muddatda) — alaqa (laxta qon) boʻladi; soʻng u — xuddi shuncha (muddatda) — muzgʻa (chaynalgan goʻsht parchasi) boʻladi; soʻng unga farishta yuboriladi, unga toʻrtta soʻz (yozishga) izn beriladi: u (farishta) uning rizqini, ajalini, amalini va (uning) badbaxt yoki saodatli (boʻlishini) yozadi; soʻng unga ruh puflanadi. Bas, albatta biringiz jannat ahlining amalini qiladi — hatto u bilan jannat orasida faqat bir ziro (tirsak) (masofa) qoladi; soʻng (taqdir) kitobi unga oʻzib ketadi-da, u doʻzax ahlining amalini qiladi va doʻzaxga kiradi. Va albatta biringiz doʻzax ahlining amalini qiladi — hatto u bilan doʻzax orasida faqat bir ziro qoladi; soʻng (taqdir) kitobi unga oʻzib ketadi-da, u jannat ahlining amalini qiladi va unga (jannatga) kiradi», dedilar.(Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди: Бизга Расулуллоҳ ﷺ — У зот содиқ ва (сўзи) тасдиқланган (Зот) (экан) — (шундай) ҳадис айтдилар:) «Албатта, бирингизнинг яратилиши онангизнинг қорнида қирқ кун ва қирқ кеча (нутфа ҳолида) жамланади; сўнг у — худди шунча (муддатда) — алақа (лахта қон) бўлади; сўнг у — худди шунча (муддатда) — музға (чайналган гўшт парчаси) бўлади; сўнг унга фаришта юборилади, унга тўртта сўз (ёзишга) изн берилади: у (фаришта) унинг ризқини, ажалини, амалини ва (унинг) бадбахт ёки саодатли (бўлишини) ёзади; сўнг унга руҳ пуфланади. Бас, албатта бирингиз жаннат аҳлининг амалини қилади — ҳатто у билан жаннат орасида фақат бир зиро (тирсак) (масофа) қолади; сўнг (тақдир) китоби унга ўзиб кетади-да, у дўзах аҳлининг амалини қилади ва дўзахга киради. Ва албатта бирингиз дўзах аҳлининг амалини қилади — ҳатто у билан дўзах орасида фақат бир зиро қолади; сўнг (тақдир) китоби унга ўзиб кетади-да, у жаннат аҳлининг амалини қилади ва унга (жаннатга) киради», дедилар.
حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ بَيْنَا أَنَا أَمْشِي، مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي بَعْضِ حَرْثِ الْمَدِينَةِ وَهْوَ يَتَوَكَّأُ عَلَى عَسِيبٍ مَعَهُ، فَمَرَرْنَا عَلَى نَفَرٍ مِنَ الْيَهُودِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ سَلُوهُ عَنِ الرُّوحِ. فَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ تَسْأَلُوهُ أَنْ يَجِيءَ فِيهِ بِشَىْءٍ تَكْرَهُونَهُ. فَقَالَ بَعْضُهُمْ لَنَسْأَلَنَّهُ. فَقَامَ إِلَيْهِ رَجُلٌ مِنْهُمْ فَقَالَ يَا أَبَا الْقَاسِمِ مَا الرُّوحُ فَسَكَتَ عَنْهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَعَلِمْتُ أَنَّهُ يُوحَى إِلَيْهِ فَقَالَ [quran sura="17" aya_start="85" aya_end="85"]{وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَا أُوتُوا مِنَ الْعِلْمِ إِلاَّ قَلِيلاً}. قَالَ الأَعْمَشُ هَكَذَا فِي قِرِاءَتِنَا.
(Ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Paygʻambar ﷺ bilan — U zot oʻzi bilan (birga) xurmo novdasiga suyangan holda — Madinaning bir ekinzorida yurib borardim. Bas, biz yahudiylardan bir nafar (guruh)ning yonidan oʻtdik. Ulardan baʼzilari baʼzilariga: «Undan ruh haqida soʻranglar», dedi. Baʼzilari: «Undan — sizlar yoqtirmaydigan bir narsa (javob) keltirmasligi uchun — soʻramanglar», dedi. Baʼzilari: «Biz albatta Undan soʻraymiz», dedi. Bas, ulardan bir kishi U zotga (qarab) turib: «Ey Abul-Qosim, ruh nima?» dedi. Shunda Paygʻambar ﷺ undan (javob bermay) jim turdilar; men esa U zotga vahiy kelyapti deb bildim. Soʻng U zot: ‹Sendan ruh haqida soʻraydilar. Ayt: Ruh — Robbimning amridandir; sizlarga ilmdan faqat ozgina berilgan› (Isro surasi, 85-oyat) (deb oʻqidilar). (Aʼmash aytdi: Bizning qiroatimizda mana shunday (kelgan).)(Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Пайғамбар ﷺ билан — У зот ўзи билан (бирга) хурмо новдасига суянган ҳолда — Мадинанинг бир экинзорида юриб борардим. Бас, биз яҳудийлардан бир нафар (гуруҳ)нинг ёнидан ўтдик. Улардан баъзилари баъзиларига: «Ундан руҳ ҳақида сўранглар», деди. Баъзилари: «Ундан — сизлар ёқтирмайдиган бир нарса (жавоб) келтирмаслиги учун — сўраманглар», деди. Баъзилари: «Биз албатта Ундан сўраймиз», деди. Бас, улардан бир киши У зотга (қараб) туриб: «Эй Абул-Қосим, руҳ нима?» деди. Шунда Пайғамбар ﷺ ундан (жавоб бермай) жим турдилар; мен эса У зотга ваҳий келяпти деб билдим. Сўнг У зот: ‹Сендан руҳ ҳақида сўрайдилар. Айт: Руҳ — Роббимнинг амридандир; сизларга илмдан фақат озгина берилган› (Исро сураси, 85-оят) (деб ўқидилар). (Аъмаш айтди: Бизнинг қироатимизда мана шундай (келган).)
حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْوَلِيدِ،. وَحَدَّثَنِي عَبَّادُ بْنُ يَعْقُوبَ الأَسَدِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبَّادُ بْنُ الْعَوَّامِ، عَنِ الشَّيْبَانِيِّ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ الْعَيْزَارِ، عَنْ أَبِي عَمْرٍو الشَّيْبَانِيِّ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَجُلاً، سَأَلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَىُّ الأَعْمَالِ أَفْضَلُ قَالَ " الصَّلاَةُ لِوَقْتِهَا، وَبِرُّ الْوَالِدَيْنِ، ثُمَّ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ".
(Ibn Masʼud (roziyallohu anhu) (rivoyat qildiki,) Bir kishi Paygʻambar ﷺdan: «Qaysi amallar afzal?» deb soʻradi. U zot: «Namozni oʻz vaqtida (oʻqish), ota-onaga yaxshilik (qilish), soʻng Alloh yoʻlida jihod (qilish)», dedilar.)(Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) (ривоят қилдики,) Бир киши Пайғамбар ﷺдан: «Қайси амаллар афзал?» деб сўради. У зот: «Намозни ўз вақтида (ўқиш), ота-онага яхшилик (қилиш), сўнг Аллоҳ йўлида жиҳод (қилиш)», дедилар.)