Abdulloh ibn Mas'ud al-Hudaliy

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَسْتَنْجُوا بِالرَّوْثِ وَلاَ بِالْعِظَامِ فَإِنَّهُ زَادُ إِخْوَانِكُمْ مِنَ الْجِنِّ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَسَلْمَانَ وَجَابِرٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ وَغَيْرُهُ عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ عَلْقَمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّهُ كَانَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ الْجِنِّ - الْحَدِيثَ بِطُولِهِ - فَقَالَ الشَّعْبِيُّ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَسْتَنْجُوا بِالرَّوْثِ وَلاَ بِالْعِظَامِ فَإِنَّهُ زَادُ إِخْوَانِكُمْ مِنَ الْجِنِّ ‏"‏ ‏.‏ وَكَأَنَّ رِوَايَةَ إِسْمَاعِيلَ أَصَحُّ مِنْ رِوَايَةِ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَابْنِ عُمَرَ رضى الله عنهما ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ: «Tezak va suyaklar bilan istinjo qilmanglar; chunki ular jinlardan boʻlgan birodarlaringizning ozuqasidir», dedilar. Bu bobda Abu Hurayra, Salmon, Jobir va Ibn Umardan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Bu hadisni Ismoil ibn Ibrohim va boshqalar Dovud ibn Abu Hinddan, (u) ash-Shaʼbiydan, (u) Alqamadan, (u) Abdullohdan — u Paygʻambar ﷺ bilan «laylatul-jinn» (jinlar kechasi)da birga boʻlgani haqidagi hadisni toʻliq holda — rivoyat qilishgan; soʻng ash-Shaʼbiy: «Paygʻambar ﷺ: ‹Tezak va suyaklar bilan istinjo qilmanglar, chunki ular jinlardan boʻlgan birodarlaringizning ozuqasidir›, dedilar», degan. Goʻyo Ismoilning rivoyati Hafs ibn Gʻiyosning rivoyatidan sahihroqqa oʻxshaydi. Ilm ahli nazdida shu hadis bilan amal qilinadi. Bu bobda Jobir va Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan ham (rivoyatlar bor).Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ: «Тезак ва суяклар билан истинжо қилманглар; чунки улар жинлардан бўлган биродарларингизнинг озуқасидир», дедилар. Бу бобда Абу Ҳурайра, Салмон, Жобир ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Исмоил ибн Иброҳим ва бошқалар Довуд ибн Абу Ҳинддан, (у) аш-Шаъбийдан, (у) Алқамадан, (у) Абдуллоҳдан — у Пайғамбар ﷺ билан «лайлатул-жинн» (жинлар кечаси)да бирга бўлгани ҳақидаги ҳадисни тўлиқ ҳолда — ривоят қилишган; сўнг аш-Шаъбий: «Пайғамбар ﷺ: ‹Тезак ва суяклар билан истинжо қилманглар, чунки улар жинлардан бўлган биродарларингизнинг озуқасидир›, дедилар», деган. Гўё Исмоилнинг ривояти Ҳафс ибн Ғиёснинг ривоятидан саҳиҳроққа ўхшайди. Илм аҳли наздида шу ҳадис билан амал қилинади. Бу бобда Жобир ва Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ҳам (ривоятлар бор).

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ أَبِي فَزَارَةَ، عَنْ أَبِي زَيْدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ سَأَلَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا فِي إِدَاوَتِكَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ نَبِيذٌ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ تَمْرَةٌ طَيِّبَةٌ وَمَاءٌ طَهُورٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَتَوَضَّأَ مِنْهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَإِنَّمَا رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَبِي زَيْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَأَبُو زَيْدٍ رَجُلٌ مَجْهُولٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ لاَ يُعْرَفُ لَهُ رِوَايَةٌ غَيْرُ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَقَدْ رَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْوُضُوءَ بِالنَّبِيذِ مِنْهُمْ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُهُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يُتَوَضَّأُ بِالنَّبِيذِ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ إِنِ ابْتُلِيَ رَجُلٌ بِهَذَا فَتَوَضَّأَ بِالنَّبِيذِ وَتَيَمَّمَ أَحَبُّ إِلَىَّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَوْلُ مَنْ يَقُولُ لاَ يُتَوَضَّأُ بِالنَّبِيذِ أَقْرَبُ إِلَى الْكِتَابِ وَأَشْبَهُ لأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ‏:‏ ‏"‏فإِن لَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u aytdi: Nabiy ﷺ mendan: «Idishingda nima bor?» deb soʻradilar. Men: «Nabiz», dedim. Shunda u zot: «Pokiza xurmo va tahoratli suv (ekan)», dedilar. (Roviy) aytdi: Soʻng u zot undan tahorat oldilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis faqat Abu Zayddan, u Abdullohdan, u Nabiy ﷺdan (qilinib) rivoyat qilingan. Abu Zayd esa hadis ahli nazdida majhul (notanish) kishi boʻlib, bu hadisdan boshqa rivoyati maʼlum emas. Baʼzi ilm ahli nabiz bilan tahorat olish (joiz) qarashida boʻlganlar, ular orasida Sufyon Savriy va boshqalar bor. Baʼzi ilm ahli esa: Nabiz bilan tahorat olinmaydi, dedilar. Bu Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ishoq aytdi: Agar bir kishi bunga (suvsiz qolishga) duch kelsa, nabiz bilan ham tahorat olib, tayammum ham qilgani men uchun yoqimliroqdir. Abu Iso aytdi: «Nabiz bilan tahorat olinmaydi», deguvchining soʻzi Kitobga (Qurʼonga) yaqinroq va mosroqdir. Chunki Alloh taolo: {Agar suv topmasangiz, pokiza tuproq bilan tayammum qiling}, dedi. (Maida 6)Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у айтди: Набий ﷺ мендан: «Идишингда нима бор?» деб сўрадилар. Мен: «Набиз», дедим. Шунда у зот: «Покиза хурмо ва таҳоратли сув (экан)», дедилар. (Ровий) айтди: Сўнг у зот ундан таҳорат олдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис фақат Абу Зайддан, у Абдуллоҳдан, у Набий ﷺдан (қилиниб) ривоят қилинган. Абу Зайд эса ҳадис аҳли наздида мажҳул (нотаниш) киши бўлиб, бу ҳадисдан бошқа ривояти маълум эмас. Баъзи илм аҳли набиз билан таҳорат олиш (жоиз) қарашида бўлганлар, улар орасида Суфён Саврий ва бошқалар бор. Баъзи илм аҳли эса: Набиз билан таҳорат олинмайди, дедилар. Бу Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Ишоқ айтди: Агар бир киши бунга (сувсиз қолишга) дуч келса, набиз билан ҳам таҳорат олиб, таяммум ҳам қилгани мен учун ёқимлироқдир. Абу Исо айтди: «Набиз билан таҳорат олинмайди», дегувчининг сўзи Китобга (Қуръонга) яқинроқ ва мосроқдир. Чунки Аллоҳ таоло: {Агар сув топмасангиз, покиза тупроқ билан таяммум қилинг}, деди. (Маида 6)

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا الْعَوَّامُ بْنُ حَوْشَبٍ، عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ، مَوْلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ قَدَّمَ ثَلاَثَةً لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ كَانُوا لَهُ حِصْنًا حَصِينًا مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو ذَرٍّ قَدَّمْتُ اثْنَيْنِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَاثْنَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ سَيِّدُ الْقُرَّاءِ قَدَّمْتُ وَاحِدًا قَالَ ‏"‏ وَوَاحِدًا وَلَكِنْ إِنَّمَا ذَاكَ عِنْدَ الصَّدْمَةِ الأُولَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو عُبَيْدَةَ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِيهِ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim balogʻatga yetmagan uchta (farzandi)ni oʻzidan oldinga yuborsa (ular vafot etsa), ular u uchun oʻt (doʻzax)dan mustahkam qalʼa boʻladilar», dedilar. Abu Zarr: «Men ikkitasini oldinga yubordim (ikkitasi vafot etdi)», dedi. U zot: «Ikkita ham», dedilar. Shunda qorilarning sayyidi Ubay ibn Kaʼb: «Men bittasini oldinga yubordim», dedi. U zot: «Bittasi ham, lekin u faqat birinchi musibat (zarba) chogʻida (sabr qilingan)da (shunday)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Abu Ubayda otasidan eshitmagan.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким балоғатга етмаган учта (фарзанди)ни ўзидан олдинга юборса (улар вафот этса), улар у учун ўт (дўзах)дан мустаҳкам қалъа бўладилар», дедилар. Абу Зарр: «Мен иккитасини олдинга юбордим (иккитаси вафот этди)», деди. У зот: «Иккита ҳам», дедилар. Шунда қориларнинг саййиди Убай ибн Каъб: «Мен биттасини олдинга юбордим», деди. У зот: «Биттаси ҳам, лекин у фақат биринчи мусибат (зарба) чоғида (сабр қилинган)да (шундай)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Абу Убайда отасидан эшитмаган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ خَرَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ شَبَابٌ لاَ نَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ فَقَالَ ‏"‏ يَا مَعْشَرَ الشَّبَابِ عَلَيْكُمْ بِالْبَاءَةِ فَإِنَّهُ أَغَضُّ لِلْبَصَرِ وَأَحْصَنُ لِلْفَرْجِ فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمُ الْبَاءَةَ فَعَلَيْهِ بِالصَّوْمِ فَإِنَّ الصَّوْمَ لَهُ وِجَاءٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ عُمَارَةَ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى غَيْرُ، وَاحِدٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَ هَذَا ‏.‏ وَرَوَى أَبُو مُعَاوِيَةَ، وَالْمُحَارِبِيُّ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى كِلاَهُمَا صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Nabiy ﷺ bilan yosh yigitlar boʻlib, hech narsaga qodir boʻlmagan holda chiqdik. Shunda u zot: «Ey yigitlar jamoasi! Sizlar uylanishni lozim tutinglar, chunki bu koʻzni (harom narsalardan) eng yaxshi tiyguvchi va avrat (uyat joyini)ni eng yaxshi saqlovchidir. Sizlardan kim uylanishga qodir boʻlmasa, u roʻza tutsin, chunki roʻza unga (shahvatni boʻguvchi) toʻsiqdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Набий ﷺ билан ёш йигитлар бўлиб, ҳеч нарсага қодир бўлмаган ҳолда чиқдик. Шунда у зот: «Эй йигитлар жамоаси! Сизлар уйланишни лозим тутинглар, чунки бу кўзни (ҳаром нарсалардан) энг яхши тийгувчи ва аврат (уят жойини)ни энг яхши сақловчидир. Сизлардан ким уйланишга қодир бўлмаса, у рўза тутсин, чунки рўза унга (шаҳватни бўгувчи) тўсиқдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا عَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ طَعَامُ أَوَّلِ يَوْمٍ حَقٌّ وَطَعَامُ يَوْمِ الثَّانِي سُنَّةٌ وَطَعَامُ يَوْمِ الثَّالِثِ سُمْعَةٌ وَمَنْ سَمَّعَ سَمَّعَ اللَّهُ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ زِيَادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَزِيَادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ كَثِيرُ الْغَرَائِبِ وَالْمَنَاكِيرِ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَذْكُرُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُقْبَةَ قَالَ قَالَ وَكِيعٌ زِيَادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ مَعَ شَرَفِهِ لاَ يَكْذِبُ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Birinchi kunning taomi haqdir, ikkinchi kunning taomi sunnatdir, uchinchi kunning taomi (shuhrat uchun) eshittirishdir. Kim (amalini) eshittirsa, Alloh ham uni (sharmandalik bilan) eshittiradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Ibn Masʼudning hadisini Ziyod ibn Abdullohning hadisidan boshqa yoʻl bilan marfuʼ holida bilmaymiz. Ziyod ibn Abdulloh esa gʻarib va munkar (rivoyatlari) koʻp (rovi)dir. (Abu Iso) aytdi: Men Muhammad ibn Ismoilning Muhammad ibn Uqbadan zikr qilib aytishini eshitdim: Vakiʼ aytdi: Ziyod ibn Abdulloh oʻz sharafi bilan birga hadisda yolgʻon gapirmaydi.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Биринчи куннинг таоми ҳақдир, иккинчи куннинг таоми суннатдир, учинчи куннинг таоми (шуҳрат учун) эшиттиришдир. Ким (амалини) эшиттирса, Аллоҳ ҳам уни (шармандалик билан) эшиттиради», дедилар. Абу Исо айтди: Ибн Масъуднинг ҳадисини Зиёд ибн Абдуллоҳнинг ҳадисидан бошқа йўл билан марфуъ ҳолида билмаймиз. Зиёд ибн Абдуллоҳ эса ғариб ва мункар (ривоятлари) кўп (рови)дир. (Абу Исо) айтди: Мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг Муҳаммад ибн Уқбадан зикр қилиб айтишини эшитдим: Вакиъ айтди: Зиёд ибн Абдуллоҳ ўз шарафи билан бирга ҳадисда ёлғон гапирмайди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْثَرُ بْنُ الْقَاسِمِ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ عَلَّمَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم التَّشَهُّدَ فِي الصَّلاَةِ وَالتَّشَهُّدَ فِي الْحَاجَةِ قَالَ ‏"‏ التَّشَهُّدُ فِي الصَّلاَةِ التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّيِّبَاتُ السَّلاَمُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ السَّلاَمُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ ‏"‏ ‏.‏ وَالتَّشَهُّدُ فِي الْحَاجَةِ ‏"‏ إِنَّ الْحَمْدَ لِلَّهِ نَسْتَعِينُهُ وَنَسْتَغْفِرُهُ وَنَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ شُرُورِ أَنْفُسِنَا وَسَيِّئَاتِ أَعْمَالِنَا فَمَنْ يَهْدِهِ اللَّهُ فَلاَ مُضِلَّ لَهُ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلاَ هَادِيَ لَهُ وَأَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ ‏"‏ ‏.‏ وَيَقْرَأُ ثَلاَثَ آيَاتٍ ‏.‏ قَالَ عَبْثَرٌ فَفَسَّرَهُ لَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ ‏:‏ ‏(‏اتَّقوا الله حقَّ تقاتهِ ولا تموتنَّ إلاَّ وأنتمْ مسلمونَ‏)‏‏.‏ ‏(‏اتّقوا الله الَّذي تساءلونَ بهِ والأرحامَ إنَّ اللهَ كانَ عليكُم رقيباً‏)‏‏.‏ ‏(‏اتَّقوا الله وقولوا قولاً سديداً‏)‏‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ حَدِيثٌ حَسَنٌ رَوَاهُ الأَعْمَشُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَاهُ شُعْبَةُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَكِلاَ الْحَدِيثَيْنِ صَحِيحٌ لأَنَّ إِسْرَائِيلَ جَمَعَهُمَا فَقَالَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ وَأَبِي عُبَيْدَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِنَّ النِّكَاحَ جَائِزٌ بِغَيْرِ خُطْبَةٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَغَيْرِهِ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bizga namozdagi tashahhudni va hojat (oldidagi) tashahhudni oʻrgatdilar. U zot: «Namozdagi tashahhud: ‹At-tahiyyotu lillahi vas-salavotu vat-tayyibot. As-salomu alayka ayyuhan-Nabiyyu va rahmatullohi va barakotuh. As-salomu alayno va alo ibodillahis-solihiyn. Ashhadu an la ilaha illalloh, va ashhadu anna Muhammadan abduhu va rasuluh› (boʻladi). Hojat (oldidagi) tashahhud esa: ‹Innal-hamda lillahi nastaiynuhu va nastagʻfiruhu va naʼuzu billahi min shururi anfusina va sayyiati aʼmalina. Faman yahdihillahu fala mudilla lah, va man yudlil fala hadiya lah. Va ashhadu an la ilaha illalloh, va ashhadu anna Muhammadan abduhu va rasuluh› (boʻladi)», dedilar va uch oyat oʻqir edilar. Absar aytdi: Sufyon as-Savriy buni bizga (shu oyatlar bilan) tafsir qildi: {Allohdan haqiqiy taqvo bilan qoʻrqinglar va faqat musulmon holingizda oʻlinglar} (Oli Imron 102), {Bir-birlaringizdan (haqlaringizni) soʻraydiganingiz Allohdan va qarindoshlik (rishtalarini uzish)dan qoʻrqinglar. Albatta, Alloh sizlarni kuzatib turuvchidir} (Niso 1), {Allohdan qoʻrqinglar va toʻgʻri soʻz soʻzlanglar} (Ahzob 70). Abu Iso aytdi: Abdullohning hadisi hasan hadisdir. Uni Aʼmash Abu Ishoqdan, u Abul-Ahvasdan, u Abdullohdan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan. Uni Shuʼba ham Abu Ishoqdan, u Abu Ubaydadan, u Abdullohdan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan. Ikkala hadis ham sahihdir, chunki Isroil ularni jamlab: «Abu Ishoqdan, u Abul-Ahvas va Abu Ubaydadan, ular Abdulloh ibn Masʼuddan, u Nabiy ﷺdan» degan. Baʼzi ilm ahllari: «Nikoh xutbasiz ham joizdir», deganlar. Bu Sufyon as-Savriy va boshqa ilm ahllarining soʻzidir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бизга намоздаги ташаҳҳудни ва ҳожат (олдидаги) ташаҳҳудни ўргатдилар. У зот: «Намоздаги ташаҳҳуд: ‹Ат-таҳийёту лиллаҳи вас-салавоту ват-таййибот. Ас-салому алайка айюҳан-Набийю ва раҳматуллоҳи ва баракотуҳ. Ас-салому алайно ва ало ибодиллаҳис-солиҳийн. Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ, ва ашҳаду анна Муҳаммадан абдуҳу ва расулуҳ› (бўлади). Ҳожат (олдидаги) ташаҳҳуд эса: ‹Иннал-ҳамда лиллаҳи настаийнуҳу ва настағфируҳу ва наъузу биллаҳи мин шурури анфусина ва саййиати аъмалина. Фаман яҳдиҳиллаҳу фала мудилла лаҳ, ва ман юдлил фала ҳадия лаҳ. Ва ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ, ва ашҳаду анна Муҳаммадан абдуҳу ва расулуҳ› (бўлади)», дедилар ва уч оят ўқир эдилар. Абсар айтди: Суфён ас-Саврий буни бизга (шу оятлар билан) тафсир қилди: {Аллоҳдан ҳақиқий тақво билан қўрқинглар ва фақат мусулмон ҳолингизда ўлинглар} (Оли Имрон 102), {Бир-бирларингиздан (ҳақларингизни) сўрайдиганингиз Аллоҳдан ва қариндошлик (ришталарини узиш)дан қўрқинглар. Албатта, Аллоҳ сизларни кузатиб турувчидир} (Нисо 1), {Аллоҳдан қўрқинглар ва тўғри сўз сўзланглар} (Аҳзоб 70). Абу Исо айтди: Абдуллоҳнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Уни Аъмаш Абу Ишоқдан, у Абул-Аҳвасдан, у Абдуллоҳдан, у Набий ﷺдан ривоят қилган. Уни Шуъба ҳам Абу Ишоқдан, у Абу Убайдадан, у Абдуллоҳдан, у Набий ﷺдан ривоят қилган. Иккала ҳадис ҳам саҳиҳдир, чунки Исроил уларни жамлаб: «Абу Ишоқдан, у Абул-Аҳвас ва Абу Убайдадан, улар Абдуллоҳ ибн Масъуддан, у Набий ﷺдан» деган. Баъзи илм аҳллари: «Никоҳ хутбасиз ҳам жоиздир», деганлар. Бу Суфён ас-Саврий ва бошқа илм аҳлларининг сўзидир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي قَيْسٍ، عَنْ هُزَيْلِ بْنِ شُرَحْبِيلَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمُحِلَّ وَالْمُحَلَّلَ لَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو قَيْسٍ الأَوْدِيُّ اسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ ثَرْوَانَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَغَيْرُهُمْ وَهُوَ قَوْلُ الْفُقَهَاءِ مِنَ التَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ الْجَارُودَ بْنَ مُعَاذٍ يَذْكُرُ عَنْ وَكِيعٍ أَنَّهُ قَالَ بِهَذَا وَقَالَ يَنْبَغِي أَنْ يُرْمَى بِهَذَا الْبَابِ مِنْ قَوْلِ أَصْحَابِ الرَّأْىِ ‏.‏ قَالَ جَارُودٌ قَالَ وَكِيعٌ وَقَالَ سُفْيَانُ إِذَا تَزَوَّجَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ لِيُحَلِّلَهَا ثُمَّ بَدَا لَهُ أَنْ يُمْسِكَهَا فَلاَ يَحِلُّ لَهُ أَنْ يُمْسِكَهَا حَتَّى يَتَزَوَّجَهَا بِنِكَاحٍ جَدِيدٍ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ muhallil (halollovchi)ni va u uchun halollanadigan kishini laʼnatladilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Qays al-Avdiyning ismi Abdurrahmon ibn Sarvondir. Bu hadis Nabiy ﷺdan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Nabiy ﷺning sahobalaridan boʻlgan ilm ahli nazdida amal shu hadisga koʻradir; ular orasida Umar ibn al-Xattob, Usmon ibn Affon, Abdulloh ibn Umar va boshqalar bor. Bu tobeʼinlardan boʻlgan fuqaholarning soʻzidir; shuningdek, Sufyon as-Savriy, Ibn Muborak, Shofeʼiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. (Abu Iso) aytdi: Men Jorud ibn Muozning Vakiʼdan zikr qilganini eshitdimki, u shuni aytgan va: «Bu bobni raʼy (qiyos) ahlining soʻzidan uloqtirib tashlash kerak», degan. Jorud aytdi: Vakiʼ aytdi: Sufyon aytdiki: Kishi ayolni (boshqasiga) halollash uchun uylansa, soʻng uni (oʻzida) ushlab qolmoqchi boʻlsa, yangi nikoh bilan unga uylanmaguncha, uni ushlab qolish unga halol boʻlmaydi.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ муҳаллил (ҳалолловчи)ни ва у учун ҳалолланадиган кишини лаънатладилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Қайс ал-Авдийнинг исми Абдурраҳмон ибн Сарвондир. Бу ҳадис Набий ﷺдан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Набий ﷺнинг саҳобаларидан бўлган илм аҳли наздида амал шу ҳадисга кўрадир; улар орасида Умар ибн ал-Хаттоб, Усмон ибн Аффон, Абдуллоҳ ибн Умар ва бошқалар бор. Бу тобеъинлардан бўлган фуқаҳоларнинг сўзидир; шунингдек, Суфён ас-Саврий, Ибн Муборак, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. (Абу Исо) айтди: Мен Жоруд ибн Муознинг Вакиъдан зикр қилганини эшитдимки, у шуни айтган ва: «Бу бобни раъй (қиёс) аҳлининг сўзидан улоқтириб ташлаш керак», деган. Жоруд айтди: Вакиъ айтди: Суфён айтдики: Киши аёлни (бошқасига) ҳалоллаш учун уйланса, сўнг уни (ўзида) ушлаб қолмоқчи бўлса, янги никоҳ билан унга уйланмагунча, уни ушлаб қолиш унга ҳалол бўлмайди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم آكِلَ الرِّبَا وَمُوكِلَهُ وَشَاهِدَيْهِ وَكَاتِبَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَجَابِرٍ وَأَبِي جُحَيْفَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ribo (sudxoʻrlik) yeguvchini, uni (boshqaga) yedirguvchini, uning ikki guvohini va uni yozib beruvchini laʼnatladilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Umar, Ali, Jobir va Abu Juhayfadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abdullohning (ibn Masʼudning) hadisi hasan sahihdir.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ рибо (судхўрлик) егувчини, уни (бошқага) едиргувчини, унинг икки гувоҳини ва уни ёзиб берувчини лаънатладилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Умар, Али, Жобир ва Абу Жуҳайфадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абдуллоҳнинг (ибн Масъуднинг) ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ نَهَى عَنْ تَلَقِّي الْبُيُوعِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ عُمَرَ وَرَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: U zot savdolarni (bozorga yetib kelmasdan oldin yoʻlda) qarshi olishdan qaytardilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ali, Ibn Abbos, Abu Hurayra, Abu Said, Ibn Umar va Nabiy ﷺning sahobalaridan bir kishidan (ham hadislar bor).Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: У зот савдоларни (бозорга етиб келмасдан олдин йўлда) қарши олишдан қайтардилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Али, Ибн Аббос, Абу Ҳурайра, Абу Саид, Ибн Умар ва Набий ﷺнинг саҳобаларидан бир кишидан (ҳам ҳадислар бор).

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ وَهُوَ فِيهَا فَاجِرٌ لِيَقْتَطِعَ بِهَا مَالَ امْرِئٍ مُسْلِمٍ لَقِيَ اللَّهَ وَهُوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ الأَشْعَثُ بْنُ قَيْسٍ فِيَّ وَاللَّهِ لَقَدْ كَانَ ذَلِكَ كَانَ بَيْنِي وَبَيْنَ رَجُلٍ مِنَ الْيَهُودِ أَرْضٌ فَجَحَدَنِي فَقَدَّمْتُهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلَكَ بَيِّنَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ لاَ ‏.‏ فَقَالَ لِلْيَهُودِيِّ ‏"‏ احْلِفْ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِذًا يَحْلِفَ فَيَذْهَبَ بِمَالِي ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى‏:‏ ‏(‏إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلاً ‏)‏ ‏.‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ وَأَبِي مُوسَى وَأَبِي أُمَامَةَ بْنِ ثَعْلَبَةَ الأَنْصَارِيِّ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ‏.‏ وَحَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimki bir musulmonning molini nohaqdan olib qoʻyish uchun yolgʻon qasam ichsa, Allohga gunohkor holida yoʻliqadi va Alloh unga gʻazablangan boʻladi», dedilar. Shunda Ashʼas ibn Qays: «Vallohi, bu men haqimda boʻlgan. Men bilan yahudiylardan boʻlgan bir kishi oʻrtasida bir yer (mojaroli) edi, u meni inkor qildi. Men uni Paygʻambar ﷺ huzuriga olib bordim. Rasululloh ﷺ menga: ‹Sening daliling bormi?› dedilar. Men: ‹Yoʻq›, dedim. Shunda u zot yahudiyga: ‹Qasam ich›, dedilar. Men: ‹Yo Rasululloh, unday boʻlsa u qasam ichib, molimni olib ketadi-ku!› dedim. Shunda Alloh taolo: {Albatta, Allohga bergan ahdlari va qasamlarini arzon bahoga sotadiganlar…} (Oli Imron 77) oyatini oxirigacha nozil qildi», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Voil ibn Hujr, Abu Muso, Abu Umoma ibn Saʼlaba al-Ansoriy va Imron ibn Husayndan ham (rivoyatlar) bor. Ibn Masʼudning hadisi hasan sahih hadisdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимки бир мусулмоннинг молини ноҳақдан олиб қўйиш учун ёлғон қасам ичса, Аллоҳга гуноҳкор ҳолида йўлиқади ва Аллоҳ унга ғазабланган бўлади», дедилар. Шунда Ашъас ибн Қайс: «Валлоҳи, бу мен ҳақимда бўлган. Мен билан яҳудийлардан бўлган бир киши ўртасида бир ер (можароли) эди, у мени инкор қилди. Мен уни Пайғамбар ﷺ ҳузурига олиб бордим. Расулуллоҳ ﷺ менга: ‹Сенинг далилинг борми?› дедилар. Мен: ‹Йўқ›, дедим. Шунда у зот яҳудийга: ‹Қасам ич›, дедилар. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ, ундай бўлса у қасам ичиб, молимни олиб кетади-ку!› дедим. Шунда Аллоҳ таоло: {Албатта, Аллоҳга берган аҳдлари ва қасамларини арзон баҳога сотадиганлар…} (Оли Имрон 77) оятини охиригача нозил қилди», деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Воил ибн Ҳужр, Абу Мусо, Абу Умома ибн Саълаба ал-Ансорий ва Имрон ибн Ҳусайндан ҳам (ривоятлар) бор. Ибн Масъуднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ عَوْنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا اخْتَلَفَ الْبَيِّعَانِ فَالْقَوْلُ قَوْلُ الْبَائِعِ وَالْمُبْتَاعُ بِالْخِيَارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ مُرْسَلٌ عَوْنُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ لَمْ يُدْرِكِ ابْنَ مَسْعُودٍ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثُ أَيْضًا وَهُوَ مُرْسَلٌ أَيْضًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ قُلْتُ لأَحْمَدَ إِذَا اخْتَلَفَ الْبَيِّعَانِ وَلَمْ تَكُنْ بَيِّنَةٌ قَالَ الْقَوْلُ مَا قَالَ رَبُّ السِّلْعَةِ أَوْ يَتَرَادَّانِ ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ كَمَا قَالَ وَكُلُّ مَنْ كَانَ الْقَوْلُ قَوْلَهُ فَعَلَيْهِ الْيَمِينُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ مِنْهُمْ شُرَيْحٌ وَغَيْرُهُ نَحْوُ هَذَا ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sotuvchi bilan xaridor (savdoda) ixtilof qilsalar, soʻz sotuvchining soʻzidir va xaridor (qaytarish) ixtiyoriga ega boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu mursal hadisdir, Avn ibn Abdulloh Ibn Masʼudga yetishmagan. Bu hadis Qosim ibn Abdurrahmondan, u Ibn Masʼuddan, u Paygʻambar ﷺdan ham rivoyat qilingan boʻlib, u ham mursaldir. Abu Iso aytdi: Ishoq ibn Mansur aytdi: Ahmadga: «Sotuvchi bilan xaridor ixtilof qilsalar-u, (hech qanday) dalil boʻlmasa (qanday boʻladi)?» dedim. U: «Soʻz mol egasining aytgani boʻladi yoki ikkalasi (savdoni) qaytaradilar», dedi. Ishoq: «(Ahmad) aytgandek. Soʻz kimning soʻzi boʻlsa, oʻshanga qasam (yuklatiladi)», dedi. Abu Iso aytdi: Tobeʼinlardan ilm ahlining baʼzilaridan — jumladan Shurayh va boshqalardan — shunga oʻxshash (hukm) rivoyat qilingan.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сотувчи билан харидор (савдода) ихтилоф қилсалар, сўз сотувчининг сўзидир ва харидор (қайтариш) ихтиёрига эга бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу мурсал ҳадисдир, Авн ибн Абдуллоҳ Ибн Масъудга етишмаган. Бу ҳадис Қосим ибн Абдурраҳмондан, у Ибн Масъуддан, у Пайғамбар ﷺдан ҳам ривоят қилинган бўлиб, у ҳам мурсалдир. Абу Исо айтди: Ишоқ ибн Мансур айтди: Аҳмадга: «Сотувчи билан харидор ихтилоф қилсалар-у, (ҳеч қандай) далил бўлмаса (қандай бўлади)?» дедим. У: «Сўз мол эгасининг айтгани бўлади ёки иккаласи (савдони) қайтарадилар», деди. Ишоқ: «(Аҳмад) айтгандек. Сўз кимнинг сўзи бўлса, ўшанга қасам (юклатилади)», деди. Абу Исо айтди: Тобеъинлардан илм аҳлининг баъзиларидан — жумладан Шурайҳ ва бошқалардан — шунга ўхшаш (ҳукм) ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ سَعِيدٍ الْكِنْدِيُّ الْكُوفِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ خِشْفِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ مَسْعُودٍ، قَالَ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي دِيَةِ الْخَطَإِ عِشْرِينَ بِنْتَ مَخَاضٍ وَعِشْرِينَ بَنِي مَخَاضٍ ذُكُورًا وَعِشْرِينَ بِنْتَ لَبُونٍ وَعِشْرِينَ جَذَعَةً وَعِشْرِينَ حِقَّةً ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو هِشَامٍ الرِّفَاعِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، وَأَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ مَوْقُوفًا ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ أَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ الدِّيَةَ تُؤْخَذُ فِي ثَلاَثِ سِنِينَ فِي كُلِّ سَنَةٍ ثُلُثُ الدِّيَةِ وَرَأَوْا أَنَّ دِيَةَ الْخَطَإِ عَلَى الْعَاقِلَةِ ‏.‏ وَرَأَى بَعْضُهُمْ أَنَّ الْعَاقِلَةَ قَرَابَةُ الرَّجُلِ مِنْ قِبَلِ أَبِيهِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّمَا الدِّيَةُ عَلَى الرِّجَالِ دُونَ النِّسَاءِ وَالصِّبْيَانِ مِنَ الْعَصَبَةِ يُحَمَّلُ كُلُّ رَجُلٍ مِنْهُمْ رُبُعَ دِينَارٍ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ بَعْضُهُمْ إِلَى نِصْفِ دِينَارٍ فَإِنْ تَمَّتِ الدِّيَةُ وَإِلاَّ نُظِرَ إِلَى أَقْرَبِ الْقَبَائِلِ مِنْهُمْ فَأُلْزِمُوا ذَلِكَ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ xato (qotillik) diyatida yigirmata bintu maxoz (bir yoshli urgʻochi tuya), yigirmata ibnu maxoz (bir yoshli erkak tuya), yigirmata bintu labun (ikki yoshli urgʻochi tuya), yigirmata jazaʼa (toʻrt yoshli tuya) va yigirmata hiqqa (uch yoshli tuya) bilan hukm qildilar. Abu Iso aytdi: Ibn Masʼudning bu hadisini biz faqat shu yoʻl bilangina marfuʼ (Paygʻambarga nisbatlangan) holda bilamiz, Abdulloh(ibn Masʼud)dan mavquf (sahobiy soʻzi) sifatida ham rivoyat qilingan. Baʼzi ilm ahli shunga amal qilgan, bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ilm ahli diyat uch yil ichida olinishi, har yili diyatning uchdan biri olinishi haqida ittifoq qilishgan va xato diyatini oqila (qotilning otasi tomonidan qarindoshlari) zimmasiga yuklashgan. Baʼzilari oqila erkak otasi tomonidan boʻlgan qarindoshlardir, deyishgan; bu Molik va Shofiʼiyning soʻzidir.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ хато (қотиллик) диятида йигирмата бинту махоз (бир ёшли урғочи туя), йигирмата ибну махоз (бир ёшли эркак туя), йигирмата бинту лабун (икки ёшли урғочи туя), йигирмата жазаъа (тўрт ёшли туя) ва йигирмата ҳиққа (уч ёшли туя) билан ҳукм қилдилар. Абу Исо айтди: Ибн Масъуднинг бу ҳадисини биз фақат шу йўл билангина марфуъ (Пайғамбарга нисбатланган) ҳолда биламиз, Абдуллоҳ(ибн Масъуд)дан мавқуф (саҳобий сўзи) сифатида ҳам ривоят қилинган. Баъзи илм аҳли шунга амал қилган, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Илм аҳли дият уч йил ичида олиниши, ҳар йили диятнинг учдан бири олиниши ҳақида иттифоқ қилишган ва хато диятини оқила (қотилнинг отаси томонидан қариндошлари) зиммасига юклашган. Баъзилари оқила эркак отаси томонидан бўлган қариндошлардир, дейишган; бу Молик ва Шофиъийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُرَّةَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَحِلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ يَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلاَّ بِإِحْدَى ثَلاَثٍ الثَّيِّبُ الزَّانِي وَالنَّفْسُ بِالنَّفْسِ وَالتَّارِكُ لِدِينِهِ الْمُفَارِقُ لِلْجَمَاعَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُثْمَانَ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Allohdan boshqa iloh yoʻq va men Allohning Rasuli ekaniga guvohlik beradigan musulmon kishining qoni faqat uchta (sabab)ning biri bilangina halol boʻladi: zino qilgan muhsan (avval uylangan)dir, jon evaziga jon (oluvchi qotil)dir va dinini tark etib, jamoatdan ajralib chiqqan kishidir», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Usmon, Oisha va Ibn Abbosdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Masʼudning hadisi hasan sahih hadisdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ ва мен Аллоҳнинг Расули эканига гувоҳлик берадиган мусулмон кишининг қони фақат учта (сабаб)нинг бири билангина ҳалол бўлади: зино қилган муҳсан (аввал уйланган)дир, жон эвазига жон (олувчи қотил)дир ва динини тарк этиб, жамоатдан ажралиб чиққан кишидир», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Усмон, Оиша ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Масъуднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، وَأَبُو النَّضْرِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ طَلْحَةَ بْنِ مُصَرِّفٍ، عَنْ زُبَيْدٍ، عَنْ مُرَّةَ الْهَمْدَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ صَلاَةُ الْوُسْطَى صَلاَةُ الْعَصْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Mahmud ibn Gʻaylon bizga hadis aytdi: Abu Dovud at-Toyolisiy va Abun-Nazr bizga hadis aytdilar, ular Muhammad ibn Talha ibn Musarrifdan, u Zubayddan, u Murra al-Hamdoniydan, u Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildilar. U aytdi: Rasululloh ﷺ: «Solatul-vusto (oʻrtancha namoz) — asr namozidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir.Маҳмуд ибн Ғайлон бизга ҳадис айтди: Абу Довуд ат-Тоёлисий ва Абун-Назр бизга ҳадис айтдилар, улар Муҳаммад ибн Талҳа ибн Мусаррифдан, у Зубайддан, у Мурра ал-Ҳамдонийдан, у Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилдилар. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Солатул-вусто (ўртанча намоз) — аср намозидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَلْقَمَةَ، وَالأَسْوَدِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُكَبِّرُ فِي كُلِّ خَفْضٍ وَرَفْعٍ وَقِيَامٍ وَقُعُودٍ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي مَالِكٍ الأَشْعَرِيِّ وَأَبِي مُوسَى وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَوَائِلِ بْنِ حُجْرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ وَغَيْرُهُمْ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ وَعَلَيْهِ عَامَّةُ الْفُقَهَاءِ وَالْعُلَمَاءِ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ har bir egilish va koʻtarilishda, turish va oʻtirishda takbir aytar edilar. Abu Bakr va Umar (roziyallohu anhumo) ham (shunday qilardilar). (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abu Hurayra, Anas, Ibn Umar, Abu Molik al-Ashʼariy, Abu Muso, Imron ibn Husayn, Voil ibn Hujr va Ibn Abbosdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn Masʼudning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning ashoblari, jumladan Abu Bakr, Umar, Usmon, Ali va boshqalar, hamda ulardan keyingi tobeinlar shu (hadis) boʻyicha amal qilganlar. Faqih va olimlarning umumi shu (fikr)dadir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ ҳар бир эгилиш ва кўтарилишда, туриш ва ўтиришда такбир айтар эдилар. Абу Бакр ва Умар (розияллоҳу анҳумо) ҳам (шундай қилардилар). (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра, Анас, Ибн Умар, Абу Молик ал-Ашъарий, Абу Мусо, Имрон ибн Ҳусайн, Воил ибн Ҳужр ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн Масъуднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг ашоблари, жумладан Абу Бакр, Умар, Усмон, Али ва бошқалар, ҳамда улардан кейинги тобеинлар шу (ҳадис) бўйича амал қилганлар. Фақиҳ ва олимларнинг умуми шу (фикр)дадир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ يَزِيدَ الْهُذَلِيِّ، عَنْ عَوْنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا رَكَعَ أَحَدُكُمْ فَقَالَ فِي رُكُوعِهِ سُبْحَانَ رَبِّيَ الْعَظِيمِ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ فَقَدْ تَمَّ رُكُوعُهُ وَذَلِكَ أَدْنَاهُ ‏.‏ وَإِذَا سَجَدَ فَقَالَ فِي سُجُودِهِ سُبْحَانَ رَبِّيَ الأَعْلَى ثَلاَثَ مَرَّاتٍ فَقَدْ تَمَّ سُجُودُهُ وَذَلِكَ أَدْنَاهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ حُذَيْفَةَ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِمُتَّصِلٍ ‏.‏ عَوْنُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ لَمْ يَلْقَ ابْنَ مَسْعُودٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَسْتَحِبُّونَ أَنْ لاَ يَنْقُصَ الرَّجُلُ فِي الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ مِنْ ثَلاَثِ تَسْبِيحَاتٍ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ أَسْتَحِبُّ لِلإِمَامِ أَنْ يُسَبِّحَ خَمْسَ تَسْبِيحَاتٍ لِكَىْ يُدْرِكَ مَنْ خَلْفَهُ ثَلاَثَ تَسْبِيحَاتٍ ‏.‏ وَهَكَذَا قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ‏.‏

Ali ibn Hujr bizga hadis aytib berdi (u): Iso ibn Yunus bizga xabar berdi, (u) Ibn Abu Ziʼbdan, (u) Ishoq ibn Yazid al-Huzaliydan, (u) Avn ibn Abdulloh ibn Utbadan, (u) Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi: Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Biringiz rukuʼ qilib, rukuʼida uch marta ‹Subhona Robbiyal aziym (Buyuk Robbim pokdir)› desa, rukuʼi toʻliq boʻladi va bu uning eng kam (miqdori)dir. Sajda qilib, sajdasida uch marta ‹Subhona Robbiyal aʼlo (Eng yuksak Robbim pokdir)› desa, sajdasi toʻliq boʻladi va bu uning eng kam (miqdori)dir». (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Huzayfa va Uqba ibn Omirdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Masʼudning hadisi isnodi ulanmagan (muttasil emas)dir. Avn ibn Abdulloh ibn Utba Ibn Masʼudga uchrashmagan. Bunga koʻra ilm ahli oldida amal (qilingan) boʻlib, ular kishi rukuʼ va sajdada uch tasbehdan kam aytmasligini mustahab koʻradilar. Abdulloh ibn Muborakdan rivoyat qilinishicha, u: «Men imom uchun besh tasbeh aytishni mustahab koʻraman, toki orqasidagilar uch tasbehga ulgursin», degan. Ishoq ibn Ibrohim ham shunday degan.Али ибн Ҳужр бизга ҳадис айтиб берди (у): Исо ибн Юнус бизга хабар берди, (у) Ибн Абу Зиъбдан, (у) Ишоқ ибн Язид ал-Ҳузалийдан, (у) Авн ибн Абдуллоҳ ибн Утбадан, (у) Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди: Набий ﷺ шундай дедилар: «Бирингиз рукуъ қилиб, рукуъида уч марта ‹Субҳона Роббиял азийм (Буюк Роббим покдир)› деса, рукуъи тўлиқ бўлади ва бу унинг энг кам (миқдори)дир. Сажда қилиб, саждасида уч марта ‹Субҳона Роббиял аъло (Энг юксак Роббим покдир)› деса, саждаси тўлиқ бўлади ва бу унинг энг кам (миқдори)дир». (Абу Исо) айтди: Бу бобда Ҳузайфа ва Уқба ибн Омирдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Масъуднинг ҳадиси исноди уланмаган (муттасил эмас)дир. Авн ибн Абдуллоҳ ибн Утба Ибн Масъудга учрашмаган. Бунга кўра илм аҳли олдида амал (қилинган) бўлиб, улар киши рукуъ ва саждада уч тасбеҳдан кам айтмаслигини мустаҳаб кўрадилар. Абдуллоҳ ибн Муборакдан ривоят қилинишича, у: «Мен имом учун беш тасбеҳ айтишни мустаҳаб кўраман, токи орқасидагилар уч тасбеҳга улгурсин», деган. Ишоқ ибн Иброҳим ҳам шундай деган.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ الأَشْجَعِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ عَلَّمَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا قَعَدْنَا فِي الرَّكْعَتَيْنِ أَنْ نَقُولَ التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّيِّبَاتُ السَّلاَمُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ السَّلاَمُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ وَأَبِي مُوسَى وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ قَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏ وَهُوَ أَصَحُّ حَدِيثٍ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي التَّشَهُّدِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ خُصَيْفٍ قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَنَامِ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ النَّاسَ قَدِ اخْتَلَفُوا فِي التَّشَهُّدِ فَقَالَ ‏"‏ عَلَيْكَ بِتَشَهُّدِ ابْنِ مَسْعُودٍ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi, u dedi: «Rasululloh ﷺ bizga, ikki rakaatdan keyin oʻtirganimizda aytishimiz uchun (tashahhudni) oʻrgatib, shunday dedilar: ‹At-tahiyyaatu lillaahi vas-salavaatu vat-toyyibaat. As-salaamu alayka ayyuhan-nabiyyu va rahmatullohi va barakaatuh. As-salaamu alaynaa va alaa ibaadillaahis-soolihiyn. Ash-hadu an laa ilaaha illalloh va ash-hadu anna Muhammadan abduhu va rasuluh› (Barcha taʼzimlar, namozlar va pokliklar Allohga xosdir. Ey Nabiy, senga Allohning salomi, rahmati va barakotlari boʻlsin. Bizga va Allohning solih bandalariga salom boʻlsin. Men Allohdan oʻzga iloh yoʻqligiga guvohlik beraman va Muhammad Uning bandasi va rasuli ekanligiga guvohlik beraman)». (Roviy) dedi: Bu bobda Ibn Umar, Jobir, Abu Muso va Oishadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Masʼudning hadisi undan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. U tashahhud haqida Nabiy ﷺdan rivoyat qilingan eng sahih hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va ulardan keyingi tobeinlardan boʻlgan koʻpchilik ahli ilm shunga amal qiladi. Bu Sufyon as-Savriy, Ibnul-Muborak, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Bizga Ahmad ibn Muhammad ibn Muso hadis aytib berdi, (u) Abdulloh ibnul-Muborakdan xabar berdi, u Maʼmardan, u Xusaydan (rivoyat qilib) dedi: Men Nabiy ﷺni tushimda koʻrdim va: «Yo Rasululloh, odamlar tashahhud haqida ixtilof qilishdi», dedim. Shunda u zot: «Ibn Masʼudning tashahhudini mahkam tut», dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади, у деди: «Расулуллоҳ ﷺ бизга, икки ракаатдан кейин ўтирганимизда айтишимиз учун (ташаҳҳудни) ўргатиб, шундай дедилар: ‹Ат-таҳийяату лиллааҳи вас-салаваату ват-тоййибаат. Ас-салааму алайка айюҳан-набийю ва раҳматуллоҳи ва баракаатуҳ. Ас-салааму алайнаа ва алаа ибаадиллааҳис-соолиҳийн. Аш-ҳаду ан лаа илааҳа иллаллоҳ ва аш-ҳаду анна Муҳаммадан абдуҳу ва расулуҳ› (Барча таъзимлар, намозлар ва покликлар Аллоҳга хосдир. Эй Набий, сенга Аллоҳнинг саломи, раҳмати ва баракотлари бўлсин. Бизга ва Аллоҳнинг солиҳ бандаларига салом бўлсин. Мен Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқлигига гувоҳлик бераман ва Муҳаммад Унинг бандаси ва расули эканлигига гувоҳлик бераман)». (Ровий) деди: Бу бобда Ибн Умар, Жобир, Абу Мусо ва Оишадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Масъуднинг ҳадиси ундан бир неча йўл билан ривоят қилинган. У ташаҳҳуд ҳақида Набий ﷺдан ривоят қилинган энг саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва улардан кейинги тобеинлардан бўлган кўпчилик аҳли илм шунга амал қилади. Бу Суфён ас-Саврий, Ибнул-Муборак, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Бизга Аҳмад ибн Муҳаммад ибн Мусо ҳадис айтиб берди, (у) Абдуллоҳ ибнул-Муборакдан хабар берди, у Маъмардан, у Хусайдан (ривоят қилиб) деди: Мен Набий ﷺни тушимда кўрдим ва: «Ё Расулуллоҳ, одамлар ташаҳҳуд ҳақида ихтилоф қилишди», дедим. Шунда у зот: «Ибн Масъуднинг ташаҳҳудини маҳкам тут», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى الظُّهْرَ خَمْسًا فَقِيلَ لَهُ أَزِيدَ فِي الصَّلاَةِ فَسَجَدَ سَجْدَتَيْنِ بَعْدَ مَا سَلَّمَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ peshinni besh (rakaat) oʻqidilar. Shunda u zotga: «Namoz(ga rakaat) qoʻshildimi?» — deyildi. Bas, u zot salom berganlaridan keyin ikki sajda qildilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ пешинни беш (ракаат) ўқидилар. Шунда у зотга: «Намоз(га ракаат) қўшилдими?» — дейилди. Бас, у зот салом берганларидан кейин икки сажда қилдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا بَدَلُ بْنُ الْمُحَبَّرِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ مَعْدَانَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ بَهْدَلَةَ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّهُ قَالَ مَا أُحْصِي مَا سَمِعْتُ مِنْ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ وَفِي الرَّكْعَتَيْنِ قَبْلَ صَلاَةِ الْفَجْرِ بِـ ‏:‏‏(‏قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ ‏)‏ وَ ‏(‏قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مَعْدَانَ عَنْ عَاصِمٍ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺning shom namozidan keyingi ikki rakaatda va bomdod namozidan oldingi ikki rakaatda {Qul yo ayyuhal-kofirun} va {Qul huvallohu ahad}ni oʻqiganlarini necha marta eshitganimni sanab boʻlmaydi. (Rovi) aytdi: Bu bobda Ibn Umardan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Masʼudning hadisi Ibn Masʼudning hadisidan (kelgan) gʻarib hadisdir, uni faqat Abdumalik ibn Maʼdonning Osimdan (qilgan) hadisi orqaligina bilamiz.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺнинг шом намозидан кейинги икки ракаатда ва бомдод намозидан олдинги икки ракаатда {Қул ё айюҳал-кофирун} ва {Қул ҳуваллоҳу аҳад}ни ўқиганларини неча марта эшитганимни санаб бўлмайди. (Рови) айтди: Бу бобда Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ибн Масъуднинг ҳадиси Ибн Масъуднинг ҳадисидан (келган) ғариб ҳадисдир, уни фақат Абдумалик ибн Маъдоннинг Осимдан (қилган) ҳадиси орқалигина биламиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنْ عِيسَى بْنِ عَاصِمٍ، عَنْ زِرٍّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الطِّيَرَةُ مِنَ الشِّرْكِ ‏"‏ ‏.‏ وَمَا مِنَّا إِلاَّ وَلَكِنَّ اللَّهَ يُذْهِبُهُ بِالتَّوَكُّلِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَحَابِسٍ التَّمِيمِيِّ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَسَعْدٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ وَرَوَى شُعْبَةُ أَيْضًا عَنْ سَلَمَةَ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَقُولُ كَانَ سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ يَقُولُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ ‏"‏ وَمَا مِنَّا إِلاَّ وَلَكِنَّ اللَّهَ يُذْهِبُهُ بِالتَّوَكُّلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سُلَيْمَانُ هَذَا عِنْدِي قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَمَا مِنَّا‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qush uchirib fol ochish (tiyara) — shirkdandir», dedilar. (Abdulloh dedi:) Bizdan har birimizda (bunday narsa) boʻladi, lekin Alloh uni tavakkul bilan ketkazadi. Abu Iso aytdi: Men Muhammad ibn Ismoilning shunday deganini eshitdim: Sulaymon ibn Harb bu hadis haqida: «Bizdan har birimizda boʻladi, lekin Alloh uni tavakkul bilan ketkazadi», der edi. Sulaymon dedi: Bu — mening nazdimda Abdulloh ibn Masʼudning soʻzidir. Bu bobda Saʼd, Abu Hurayra, Hobis at-Tamimiy, Oisha va Ibn Umardan ham (rivoyatlar) bor. Bu hadis hasan sahihdir; uni faqat Salama ibn Kuhaylning hadisidan bilamiz. Shuʼba ham Salamadan bu hadisni rivoyat qilgan.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қуш учириб фол очиш (тияра) — ширкдандир», дедилар. (Абдуллоҳ деди:) Биздан ҳар биримизда (бундай нарса) бўлади, лекин Аллоҳ уни таваккул билан кетказади. Абу Исо айтди: Мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг шундай деганини эшитдим: Сулаймон ибн Ҳарб бу ҳадис ҳақида: «Биздан ҳар биримизда бўлади, лекин Аллоҳ уни таваккул билан кетказади», дер эди. Сулаймон деди: Бу — менинг наздимда Абдуллоҳ ибн Масъуднинг сўзидир. Бу бобда Саъд, Абу Ҳурайра, Ҳобис ат-Тамимий, Оиша ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир; уни фақат Салама ибн Куҳайлнинг ҳадисидан биламиз. Шуъба ҳам Саламадан бу ҳадисни ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا خَلَفُ بْنُ خَلِيفَةَ، عَنْ حُمَيْدٍ الأَعْرَجِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ كَانَ عَلَى مُوسَى يَوْمَ كَلَّمَهُ رَبُّهُ كِسَاءُ صُوفٍ وَجُبَّةُ صُوفٍ وَكُمَّةُ صُوفٍ وَسَرَاوِيلُ صُوفٍ وَكَانَتْ نَعْلاَهُ مِنْ جِلْدِ حِمَارٍ مَيِّتٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ حُمَيْدٍ الأَعْرَجِ ‏.‏ وَحُمَيْدٌ هُوَ ابْنُ عَلِيٍّ الْكُوفِيُّ ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ حُمَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ الأَعْرَجُ مُنْكَرُ الْحَدِيثِ وَحُمَيْدُ بْنُ قَيْسٍ الأَعْرَجُ الْمَكِّيُّ صَاحِبُ مُجَاهِدٍ ثِقَةٌ ‏.‏ وَالْكُمَّةُ الْقَلَنْسُوَةُ الصَّغِيرَةُ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Muso (alayhissalom)ning ustida — Robbisi unga gapirgan kuni — jundan toʻn, jundan jubba, jundan qalpoq va jundan ishton bor edi, oyogʻidagi kavushlari esa oʻlgan eshakning terisidan edi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat Humayd al-Aʼrajning rivoyatidangina bilamiz. Humayd — bu Ibn Ali al-Kufiydir. (Roviy) aytdi: Men Muhammad (yaʼni Buxoriy)dan eshitdimki, u: «Humayd ibn Ali al-Aʼraj munkar ul-hadisdir, Humayd ibn Qays al-Aʼraj al-Makkiy esa — Mujohidning shogirdi — siqadir», der edi. Kumma — kichik qalpoqdir.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Мусо (алайҳиссалом)нинг устида — Роббиси унга гапирган куни — жундан тўн, жундан жубба, жундан қалпоқ ва жундан иштон бор эди, оёғидаги кавушлари эса ўлган эшакнинг терисидан эди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Ҳумайд ал-Аъражнинг ривоятидангина биламиз. Ҳумайд — бу Ибн Али ал-Куфийдир. (Ровий) айтди: Мен Муҳаммад (яъни Бухорий)дан эшитдимки, у: «Ҳумайд ибн Али ал-Аъраж мункар ул-ҳадисдир, Ҳумайд ибн Қайс ал-Аъраж ал-Маккий эса — Мужоҳиднинг шогирди — сиқадир», дер эди. Кумма — кичик қалпоқдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنِ الْمَسْعُودِيِّ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ الْعَيْزَارِ، عَنْ أَبِي عَمْرٍو الشَّيْبَانِيِّ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَىُّ الأَعْمَالِ أَفْضَلُ قَالَ ‏"‏ الصَّلاَةُ لِمِيقَاتِهَا ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ ثُمَّ مَاذَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ بِرُّ الْوَالِدَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ ثُمَّ مَاذَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ سَكَتَ عَنِّي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَوِ اسْتَزَدْتُهُ لَزَادَنِي ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ رَوَاهُ الشَّيْبَانِيُّ وَشُعْبَةُ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ الْعَيْزَارِ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي عَمْرٍو الشَّيْبَانِيِّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏ وَأَبُو عَمْرٍو الشَّيْبَانِيُّ اسْمُهُ سَعْدُ بْنُ إِيَاسٍ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺdan soʻrab: «Yo Rasululloh, qaysi amal eng afzal?» dedim. U zot: «Namozni oʻz vaqtida (oʻqimoq)», dedilar. «Soʻng qaysi, yo Rasululloh?» dedim. «Ota-onaga yaxshilik qilmoq», dedilar. «Soʻng qaysi, yo Rasululloh?» dedim. «Alloh yoʻlida jihod qilmoq», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ mendan sukut qildilar; agar yana soʻraganimda, yana (javob) berardilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Uni Shayboniy, Shuʼba va boshqa birovlar Valid ibn al-Ayzordan rivoyat qilishgan; bu hadis bir necha yoʻl bilan Abu Amr ash-Shayboniydan, u Ibn Masʼuddan rivoyat qilingan. Abu Amr ash-Shayboniyning ismi Saʼd ibn Iyosdir.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺдан сўраб: «Ё Расулуллоҳ, қайси амал энг афзал?» дедим. У зот: «Намозни ўз вақтида (ўқимоқ)», дедилар. «Сўнг қайси, ё Расулуллоҳ?» дедим. «Ота-онага яхшилик қилмоқ», дедилар. «Сўнг қайси, ё Расулуллоҳ?» дедим. «Аллоҳ йўлида жиҳод қилмоқ», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ мендан сукут қилдилар; агар яна сўраганимда, яна (жавоб) берардилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни Шайбоний, Шуъба ва бошқа бировлар Валид ибн ал-Айзордан ривоят қилишган; бу ҳадис бир неча йўл билан Абу Амр аш-Шайбонийдан, у Ибн Масъуддан ривоят қилинган. Абу Амр аш-Шайбонийнинг исми Саъд ибн Иёсдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ عَلَيْكُمْ بِالصِّدْقِ فَإِنَّ الصِّدْقَ يَهْدِي إِلَى الْبِرِّ وَإِنَّ الْبِرَّ يَهْدِي إِلَى الْجَنَّةِ وَمَا يَزَالُ الرَّجُلُ يَصْدُقُ وَيَتَحَرَّى الصِّدْقَ حَتَّى يُكْتَبَ عِنْدَ اللَّهِ صِدِّيقًا وَإِيَّاكُمْ وَالْكَذِبَ فَإِنَّ الْكَذِبَ يَهْدِي إِلَى الْفُجُورِ وَإِنَّ الْفُجُورَ يَهْدِي إِلَى النَّارِ وَمَا يَزَالُ الْعَبْدُ يَكْذِبُ وَيَتَحَرَّى الْكَذِبَ حَتَّى يُكْتَبَ عِنْدَ اللَّهِ كَذَّابًا ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَعُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الشِّخِّيرِ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Rostgoʻylikni lozim tutinglar! Chunki rostgoʻylik yaxshilikka boshlaydi, yaxshilik esa jannatga boshlaydi. Kishi rost gapiraverib va rostni izlayverib, oxiri Alloh huzurida siddiq (eng rostgoʻy) deb yoziladi. Yolgʻondan saqlaninglar! Chunki yolgʻon fisqu fujurga boshlaydi, fisqu fujur esa doʻzaxga boshlaydi. Banda yolgʻon gapiraverib va yolgʻonni izlayverib, oxiri Alloh huzurida kazzob (yolgʻonchi) deb yoziladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ростгўйликни лозим тутинглар! Чунки ростгўйлик яхшиликка бошлайди, яхшилик эса жаннатга бошлайди. Киши рост гапиравериб ва ростни излайвериб, охири Аллоҳ ҳузурида сиддиқ (энг ростгўй) деб ёзилади. Ёлғондан сақланинглар! Чунки ёлғон фисқу фужурга бошлайди, фисқу фужур эса дўзахга бошлайди. Банда ёлғон гапиравериб ва ёлғонни излайвериб, охири Аллоҳ ҳузурида каззоб (ёлғончи) деб ёзилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ زُبَيْدِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ سِبَابُ الْمُسْلِمِ فُسُوقٌ وَقِتَالُهُ كُفْرٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ زُبَيْدٌ قُلْتُ لأَبِي وَائِلٍ أَأَنْتَ سَمِعْتَهُ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Musulmonni soʻkish — fosiqlik, u bilan urushish — kufrdir», dedilar. Zubayd aytdi: Abu Voilga: ‹Sen buni Abdulloh (ibn Masʼud)dan eshitdingmi?› dedim. U: ‹Ha›, dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмонни сўкиш — фосиқлик, у билан урушиш — куфрдир», дедилар. Зубайд айтди: Абу Воилга: ‹Сен буни Абдуллоҳ (ибн Масъуд)дан эшитдингми?› дедим. У: ‹Ҳа›, деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ بُدَيْلِ بْنِ قُرَيْشٍ الْيَامِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، هُوَ ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ لَيْلَةَ، أُسْرِيَ بِهِ أَنَّهُ لَمْ يَمُرَّ عَلَى مَلإٍ مِنَ الْمَلاَئِكَةِ إِلاَّ أَمَرُوهُ أَنْ مُرْ أُمَّتَكَ بِالْحِجَامَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ Isro (meʼroj) kechasi haqida soʻzlab berib, oʻzlari farishtalardan biron jamoaning oldidan oʻtmadilar, illo ular: «Ummatingni qon oldirishga (hijomaga) buyur», deb buyurdilar, dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis Ibn Masʼudning hadisidan hasan gʻaribdir.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ Исро (меърож) кечаси ҳақида сўзлаб бериб, ўзлари фаришталардан бирон жамоанинг олдидан ўтмадилар, илло улар: «Умматингни қон олдиришга (ҳижомага) буюр», деб буюрдилар, дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Ибн Масъуднинг ҳадисидан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَرَفَةَ، قال حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ فِي الْجَدَّةِ مَعَ ابْنِهَا إِنَّهَا أَوَّلُ جَدَّةٍ أَطْعَمَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سُدُسًا مَعَ ابْنِهَا وَابْنُهَا حَىٌّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ - وَقَدْ وَرَّثَ بَعْضُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الْجَدَّةَ مَعَ ابْنِهَا وَلَمْ يُوَرِّثْهَا بَعْضُهُمْ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U buvi haqida oʻz oʻgʻli bilan birga (boʻlgan holatda): «Rasululloh ﷺ oʻgʻli tirik turgan holda, oʻgʻli bilan birga oltidan birni (rizq sifatida) yedirgan birinchi buvi shu (buvi)dir», dedi. Abu Iso aytdi: Biz bu hadisni faqat shu yoʻl bilan marfuʼ (Paygʻambarga bogʻlangan holda) bilamiz. Nabiy ﷺning baʼzi sahobalari buviga oʻgʻli bilan birga meros bergan, baʼzilari esa unga meros bermagan.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У буви ҳақида ўз ўғли билан бирга (бўлган ҳолатда): «Расулуллоҳ ﷺ ўғли тирик турган ҳолда, ўғли билан бирга олтидан бирни (ризқ сифатида) едирган биринчи буви шу (буви)дир», деди. Абу Исо айтди: Биз бу ҳадисни фақат шу йўл билан марфуъ (Пайғамбарга боғланган ҳолда) биламиз. Набий ﷺнинг баъзи саҳобалари бувига ўғли билан бирга мерос берган, баъзилари эса унга мерос бермаган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، بُنْدَارٌ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدِ ابْنُ عَثْمَةَ، حَدَّثَنِي مُوسَى بْنُ يَعْقُوبَ الزَّمْعِيُّ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ كَيْسَانَ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ شَدَّادٍ، أَخْبَرَهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَوْلَى النَّاسِ بِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَكْثَرُهُمْ عَلَىَّ صَلاَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ مَنْ صَلَّى عَلَىَّ صَلاَةً صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ بِهَا عَشْرًا وَكَتَبَ لَهُ بِهَا عَشْرَ حَسَنَاتٍ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Qiyomat kuni menga eng yaqin odam — menga eng koʻp salavot aytgan kishidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan gʻarib hadisdir. Nabiy ﷺdan: «Kimki menga bir marta salavot aytsa, Alloh unga shu sababli oʻn marta rahmat yogʻdiradi va unga shu sababli oʻn savob yozadi», deganlari ham rivoyat qilingan.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Қиёмат куни менга энг яқин одам — менга энг кўп салавот айтган кишидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ғариб ҳадисдир. Набий ﷺдан: «Кимки менга бир марта салавот айтса, Аллоҳ унга шу сабабли ўн марта раҳмат ёғдиради ва унга шу сабабли ўн савоб ёзади», деганлари ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، قَالَ عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ الصَّادِقُ الْمَصْدُوقُ ‏"‏ إِنَّ أَحَدَكُمْ يُجْمَعُ خَلْقُهُ فِي بَطْنِ أُمِّهِ فِي أَرْبَعِينَ يَوْمًا ثُمَّ يَكُونُ عَلَقَةً مِثْلَ ذَلِكَ ثُمَّ يَكُونُ مُضْغَةً مِثْلَ ذَلِكَ ثُمَّ يُرْسِلُ اللَّهُ إِلَيْهِ الْمَلَكَ فَيَنْفُخُ فِيهِ وَيُؤْمَرُ بِأَرْبَعٍ يَكْتُبُ رِزْقَهُ وَأَجَلَهُ وَعَمَلَهُ وَشَقِيٌّ أَوْ سَعِيدٌ فَوَالَّذِي لاَ إِلَهَ غَيْرُهُ إِنَّ أَحَدَكُمْ لَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ حَتَّى مَا يَكُونُ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا إِلاَّ ذِرَاعٌ ثُمَّ يَسْبِقُ عَلَيْهِ الْكِتَابُ فَيُخْتَمُ لَهُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ فَيَدْخُلُهَا وَإِنَّ أَحَدَكُمْ لَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ حَتَّى مَا يَكُونُ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا إِلاَّ ذِرَاعٌ ثُمَّ يَسْبِقُ عَلَيْهِ الْكِتَابُ فَيُخْتَمُ لَهُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَيَدْخُلُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ مِثْلَهُ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ عَنِ الأَعْمَشِ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسٍ ‏.‏ وَسَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ الْحَسَنِ قَالَ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ يَقُولُ مَا رَأَيْتُ بِعَيْنِي مِثْلَ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الْقَطَّانِ و هذا حديث حسن صحيح. وقد روى شعبة والثوري عن عن الأعمش نحوه. حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ زَيْدٍ، نَحْوَهُ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Bizga Rasululloh ﷺ — u zot oʻzlari rost soʻzlovchi va (Alloh tomonidan) tasdiqlangan zotdirlar — soʻzlab berdilar: «Albatta, sizlardan biringizning xilqati ona qornida qirq kunda jam qilinadi. Soʻng shuncha (muddat ichida) laxta qon boʻladi. Soʻng shuncha (muddat ichida) bir parcha goʻsht boʻladi. Soʻng Alloh unga farishtani yuboradi, u (jonni) puflaydi va unga toʻrt narsa — rizqini, ajalini, amalini va shaqiy yoki saidligini yozish — buyuriladi. Undan boshqa iloh boʻlmagan Zotga qasamki, sizlardan biringiz jannat ahlining amalini qiladi, hatto u bilan jannat orasida bir tirsakcha (masofa) qolganda, unga (yozilgan) kitob ustun keladi-da, u doʻzax ahlining amali bilan xotima topib, doʻzaxga kiradi. Yana sizlardan biringiz doʻzax ahlining amalini qiladi, hatto u bilan doʻzax orasida bir tirsakcha (masofa) qolganda, unga (yozilgan) kitob ustun keladi-da, u jannat ahlining amali bilan xotima topib, jannatga kiradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu hadis boshqa yoʻl bilan ham, Aʼmashdan, u Zayd ibn Vahbdan, u Abdulloh ibn Masʼuddan (rivoyat qilingan): U dedi: Bizga Rasululloh ﷺ soʻzlab berdilar, deb shunga oʻxshashini zikr qildi. Bu hadis hasan sahihdir. Shuʼba va Savriy ham uni Aʼmashdan shunga oʻxshash rivoyat qilganlar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Hurayra va Anasdan ham (rivoyatlar) bor. Men Ahmad ibn al-Hasanning shunday deganini eshitdim: Ahmad ibn Hanbalning: «Men oʻz koʻzim bilan Yahyo ibn Said al-Qattonga oʻxshash kishini koʻrmaganman», deganini eshitdim.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Бизга Расулуллоҳ ﷺ — у зот ўзлари рост сўзловчи ва (Аллоҳ томонидан) тасдиқланган зотдирлар — сўзлаб бердилар: «Албатта, сизлардан бирингизнинг хилқати она қорнида қирқ кунда жам қилинади. Сўнг шунча (муддат ичида) лахта қон бўлади. Сўнг шунча (муддат ичида) бир парча гўшт бўлади. Сўнг Аллоҳ унга фариштани юборади, у (жонни) пуфлайди ва унга тўрт нарса — ризқини, ажалини, амалини ва шақий ёки саидлигини ёзиш — буюрилади. Ундан бошқа илоҳ бўлмаган Зотга қасамки, сизлардан бирингиз жаннат аҳлининг амалини қилади, ҳатто у билан жаннат орасида бир тирсакча (масофа) қолганда, унга (ёзилган) китоб устун келади-да, у дўзах аҳлининг амали билан хотима топиб, дўзахга киради. Яна сизлардан бирингиз дўзах аҳлининг амалини қилади, ҳатто у билан дўзах орасида бир тирсакча (масофа) қолганда, унга (ёзилган) китоб устун келади-да, у жаннат аҳлининг амали билан хотима топиб, жаннатга киради», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадис бошқа йўл билан ҳам, Аъмашдан, у Зайд ибн Ваҳбдан, у Абдуллоҳ ибн Масъуддан (ривоят қилинган): У деди: Бизга Расулуллоҳ ﷺ сўзлаб бердилар, деб шунга ўхшашини зикр қилди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Шуъба ва Саврий ҳам уни Аъмашдан шунга ўхшаш ривоят қилганлар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Мен Аҳмад ибн ал-Ҳасаннинг шундай деганини эшитдим: Аҳмад ибн Ҳанбалнинг: «Мен ўз кўзим билан Яҳё ибн Саид ал-Қаттонга ўхшаш кишини кўрмаганман», деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، قال: حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ الْقَعْقَاعِ، حَدَّثَنَا أَبُو زُرْعَةَ بْنُ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا صَاحِبٌ، لَنَا عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَامَ فِينَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ لاَ يُعْدِي شَيْءٌ شَيْئًا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ أَعْرَابِيٌّ يَا رَسُولَ اللَّهِ الْبَعِيرُ الْجَرِبُ الْحَشَفَةُ نُدْبِنُهُ فَيُجْرِبُ الإِبِلَ كُلَّهَا ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَمَنْ أَجْرَبَ الأَوَّلَ لاَ عَدْوَى وَلاَ صَفَرَ خَلَقَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ وَكَتَبَ حَيَاتَهَا وَرِزْقَهَا وَمَصَائِبَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ عَمْرِو بْنِ صَفْوَانَ الثَّقَفِيَّ الْبَصْرِيَّ قَالَ سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ الْمَدِينِيِّ يَقُولُ لَوْ حَلَفْتُ بَيْنَ الرُّكْنِ وَالْمَقَامِ لَحَلفْتُ أَنِّي لَمْ أَرَ أَحَدًا أَعْلَمَ مِنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَهْدِيٍّ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ oramizda turib: «Hech bir narsa boshqa narsaga (oʻz-oʻzidan) yuqmaydi», dedilar. Shunda bir aʼrobiy: «Ey Rasululloh, qoʻtirlagan tuyani podaga qoʻshib qoʻysak, butun tuyalar qoʻtir boʻladi-ku?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Birinchisini kim qoʻtir qildi? Adva (yuqumlilik) ham, safar (oyiga shumlik) ham yoʻq. Alloh har bir jonni yaratdi va uning hayotini, rizqini hamda boshiga tushadigan musibatlarini yozib qoʻydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Hurayra, Ibn Abbos va Anasdan ham (rivoyatlar) bor. (Abu Iso) aytdi: Men Muhammad ibn Amr ibn Safvon as-Saqafiy al-Basriyning shunday deganini eshitdim: Ali ibn al-Madiniyning: «Agar Rukn bilan Maqom orasida qasam ichsam, men Abdurrahmon ibn Mahdiydan koʻra bilimliroq biror kishini koʻrmaganimga qasam ichgan boʻlardim», deganini eshitdim.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ орамизда туриб: «Ҳеч бир нарса бошқа нарсага (ўз-ўзидан) юқмайди», дедилар. Шунда бир аъробий: «Эй Расулуллоҳ, қўтирлаган туяни подага қўшиб қўйсак, бутун туялар қўтир бўлади-ку?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Биринчисини ким қўтир қилди? Адва (юқумлилик) ҳам, сафар (ойига шумлик) ҳам йўқ. Аллоҳ ҳар бир жонни яратди ва унинг ҳаётини, ризқини ҳамда бошига тушадиган мусибатларини ёзиб қўйди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра, Ибн Аббос ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. (Абу Исо) айтди: Мен Муҳаммад ибн Амр ибн Сафвон ас-Сақафий ал-Басрийнинг шундай деганини эшитдим: Али ибн ал-Мадинийнинг: «Агар Рукн билан Мақом орасида қасам ичсам, мен Абдурраҳмон ибн Маҳдийдан кўра билимлироқ бирор кишини кўрмаганимга қасам ичган бўлардим», деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ بَشِيرٍ أَبِي إِسْمَاعِيلَ، عَنْ سَيَّارٍ، عَنْ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ نَزَلَتْ بِهِ فَاقَةٌ فَأَنْزَلَهَا بِالنَّاسِ لَمْ تُسَدَّ فَاقَتُهُ وَمَنْ نَزَلَتْ بِهِ فَاقَةٌ فَأَنْزَلَهَا بِاللَّهِ فَيُوشِكُ اللَّهُ لَهُ بِرِزْقٍ عَاجِلٍ أَوْ آجِلٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimga muhtojlik (yoʻqsillik) tushsa-yu, uni odamlarga arz qilsa (odamlardan soʻrasa), uning muhtojligi bartaraf boʻlmaydi. Kimga muhtojlik tushsa-yu, uni Allohga arz qilsa, Alloh unga tezda yo kechikibroq rizq yetkazib beradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимга муҳтожлик (йўқсиллик) тушса-ю, уни одамларга арз қилса (одамлардан сўраса), унинг муҳтожлиги бартараф бўлмайди. Кимга муҳтожлик тушса-ю, уни Аллоҳга арз қилса, Аллоҳ унга тезда ё кечикиброқ ризқ етказиб беради», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا حُصَيْنُ بْنُ نُمَيْرٍ أَبُو مِحْصَنٍ، حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ قَيْسٍ الرَّحَبِيُّ، حَدَّثَنَا عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَزُولُ قَدَمَا ابْنِ آدَمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ عِنْدِ رَبِّهِ حَتَّى يُسْأَلَ عَنْ خَمْسٍ عَنْ عُمْرِهِ فِيمَا أَفْنَاهُ وَعَنْ شَبَابِهِ فِيمَا أَبْلاَهُ وَمَالِهِ مِنْ أَيْنَ اكْتَسَبَهُ وَفِيمَ أَنْفَقَهُ وَمَاذَا عَمِلَ فِيمَا عَلِمَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الْحُسَيْنِ بْنِ قَيْسٍ ‏.‏ وَحُسَيْنُ بْنُ قَيْسٍ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَرْزَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: U zot: «Qiyomat kuni Odam bolasining ikki oyogʻi Robbisining huzuridan besh narsadan soʻralmaguncha jilmaydi: umrini nimaga sarflagani haqida, yoshligini nimaga ketkazgani haqida, molini qayerdan topganligi va nimaga sarflaganligi haqida hamda bilganiga koʻra nima amal qilgani haqida», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni Ibn Masʼudning Nabiy ﷺdan (qilgan) rivoyati sifatida faqat Husayn ibn Qaysning rivoyati orqaligina bilamiz. Husayn ibn Qays esa hofizasi sababli hadisda zaif sanaladi. Bu bobda Abu Barza va Abu Saiddan ham (rivoyat) bor.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: У зот: «Қиёмат куни Одам боласининг икки оёғи Роббисининг ҳузуридан беш нарсадан сўралмагунча жилмайди: умрини нимага сарфлагани ҳақида, ёшлигини нимага кетказгани ҳақида, молини қаердан топганлиги ва нимага сарфлаганлиги ҳақида ҳамда билганига кўра нима амал қилгани ҳақида», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни Ибн Масъуднинг Набий ﷺдан (қилган) ривояти сифатида фақат Ҳусайн ибн Қайснинг ривояти орқалигина биламиз. Ҳусайн ибн Қайс эса ҳофизаси сабабли ҳадисда заиф саналади. Бу бобда Абу Барза ва Абу Саиддан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي يَعْلَى، عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ خُثَيْمٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ خَطَّ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَطًّا مُرَبَّعًا وَخَطَّ فِي وَسَطِ الْخَطِّ خَطًّا وَخَطَّ خَارِجًا مِنَ الْخَطِّ خَطًّا وَحَوْلَ الَّذِي فِي الْوَسَطِ خُطُوطًا فَقَالَ ‏"‏ هَذَا ابْنُ آدَمَ وَهَذَا أَجَلُهُ مُحِيطٌ بِهِ وَهَذَا الَّذِي فِي الْوَسَطِ الإِنْسَانُ وَهَذِهِ الْخُطُوطُ عُرُوضُهُ إِنْ نَجَا مِنْ هَذَا يَنْهَشُهُ هَذَا وَالْخَطُّ الْخَارِجُ الأَمَلُ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ biz uchun toʻrtburchak shaklida bir chiziq chizdilar, chiziqning oʻrtasiga (yana) bir chiziq chizdilar, chiziqdan tashqariga chiqib turgan bir chiziq chizdilar va oʻrtadagisining atrofiga (bir nechta) chiziqlar chizdilar. Soʻng: ‹Bu — odam farzandi, bu esa uni oʻrab turgan ajalidir. Oʻrtadagisi — insonning oʻzi, bu chiziqlar esa uning (yoʻlidagi) toʻsiqlaridir. Agar bundan qutulsa, anavisi uni chaqadi. Tashqariga chiqib turgan chiziq esa orzu-umaldir›, dedilar», dedi. Bu hadis sahihdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ биз учун тўртбурчак шаклида бир чизиқ чиздилар, чизиқнинг ўртасига (яна) бир чизиқ чиздилар, чизиқдан ташқарига чиқиб турган бир чизиқ чиздилар ва ўртадагисининг атрофига (бир нечта) чизиқлар чиздилар. Сўнг: ‹Бу — одам фарзанди, бу эса уни ўраб турган ажалидир. Ўртадагиси — инсоннинг ўзи, бу чизиқлар эса унинг (йўлидаги) тўсиқларидир. Агар бундан қутулса, анависи уни чақади. Ташқарига чиқиб турган чизиқ эса орзу-умалдир›, дедилар», деди. Бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، عَنْ أَبَانَ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنِ الصَّبَّاحِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُرَّةَ الْهَمْدَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اسْتَحْيُوا مِنَ اللَّهِ حَقَّ الْحَيَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا لَنَسْتَحْيِي وَالْحَمْدُ لِلَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لَيْسَ ذَاكَ وَلَكِنَّ الاِسْتِحْيَاءَ مِنَ اللَّهِ حَقَّ الْحَيَاءِ أَنْ تَحْفَظَ الرَّأْسَ وَمَا وَعَى وَتَحْفَظَ الْبَطْنَ وَمَا حَوَى وَتَتَذَكَّرَ الْمَوْتَ وَالْبِلَى وَمَنْ أَرَادَ الآخِرَةَ تَرَكَ زِينَةَ الدُّنْيَا فَمَنْ فَعَلَ ذَلِكَ فَقَدِ اسْتَحْيَا مِنَ اللَّهِ حَقَّ الْحَيَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ أَبَانَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنِ الصَّبَّاحِ بْنِ مُحَمَّدٍ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Allohdan haqiqiy hayo qilish bilan hayo qilinglar», dedilar. Biz: «Ey Allohning Rasuli, alhamdulillah, biz hayo qilamiz», dedik. U zot: «Bu unday emas, balki Allohdan haqiqiy hayo qilish — boshni va u oʻz ichiga olgan narsalarni saqlashing, qornni va u oʻz ichiga olgan narsalarni saqlashing, oʻlim va chirishni eslashingdir. Kim oxiratni iroda qilsa, dunyo ziynatini tark etadi. Kim shuni qilsa, Allohdan haqiqiy hayo qilish bilan hayo qilibdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻldan, Abon ibn Ishoqning Sabboh ibn Muhammaddan rivoyatidan bilamiz.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳдан ҳақиқий ҳаё қилиш билан ҳаё қилинглар», дедилар. Биз: «Эй Аллоҳнинг Расули, алҳамдулиллаҳ, биз ҳаё қиламиз», дедик. У зот: «Бу ундай эмас, балки Аллоҳдан ҳақиқий ҳаё қилиш — бошни ва у ўз ичига олган нарсаларни сақлашинг, қорнни ва у ўз ичига олган нарсаларни сақлашинг, ўлим ва чиришни эслашингдир. Ким охиратни ирода қилса, дунё зийнатини тарк этади. Ким шуни қилса, Аллоҳдан ҳақиқий ҳаё қилиш билан ҳаё қилибди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан, Абон ибн Ишоқнинг Саббоҳ ибн Муҳаммаддан ривоятидан биламиз.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو الأَوْدِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِمَنْ يَحْرُمُ عَلَى النَّارِ أَوْ بِمَنْ تَحْرُمُ عَلَيْهِ النَّارُ عَلَى كُلِّ قَرِيبٍ هَيِّنٍ لَيِّنٍ سَهْلٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kimga doʻzax harom boʻlishini yoki kimga doʻzax harom qilinishini sizlarga aytib bermaymi? — har bir (odamlarga) yaqin, muloyim, yumshoq, oson (muomalali) kishiga (doʻzax haromdir)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Кимга дўзах ҳаром бўлишини ёки кимга дўзах ҳаром қилинишини сизларга айтиб бермайми? — ҳар бир (одамларга) яқин, мулойим, юмшоқ, осон (муомалали) кишига (дўзах ҳаромдир)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا فَرْوَةُ بْنُ أَبِي الْمَغْرَاءِ، أَخْبَرَنَا عَبِيدَةُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ الْمَرْأَةَ مِنْ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ لَيُرَى بَيَاضُ سَاقِهَا مِنْ وَرَاءِ سَبْعِينَ حُلَّةً حَتَّى يُرَى مُخُّهَا وَذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ‏:‏ ‏(‏كَأََنَّهُنَّ الْيَاقُوتُ وَالْمَرْجَانُ ‏)‏ فَأَمَّا الْيَاقُوتُ فَإِنَّهُ حَجَرٌ لَوْ أَدْخَلْتَ فِيهِ سِلْكًا ثُمَّ اسْتَصْفَيْتَهُ لأُرِيتَهُ مِنْ وَرَائِهِ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبِيدَةُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladiki, u zot: «Jannat ahli ayollaridan boʻlgan ayolning boldirining oqligi yetmishta sarpo (libos) ortidan koʻrinib turadi, hatto uning iligi (suyagining magʻzi) ham koʻrinadi. Bu shuning uchunki, Alloh: {Goʻyo ular yoqut va marjondirlar} (ar-Rahmon 58) deydi. Yoqutga kelsak, u shunday toshki, agar uning ichidan ip oʻtkazib, soʻng uni tiniqlashtirsang, ipni uning ortidan koʻra olar eding», dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қиладики, у зот: «Жаннат аҳли аёлларидан бўлган аёлнинг болдирининг оқлиги етмишта сарпо (либос) ортидан кўриниб туради, ҳатто унинг илиги (суягининг мағзи) ҳам кўринади. Бу шунинг учунки, Аллоҳ: {Гўё улар ёқут ва маржондирлар} (ар-Раҳмон 58) дейди. Ёқутга келсак, у шундай тошки, агар унинг ичидан ип ўтказиб, сўнг уни тиниқлаштирсанг, ипни унинг ортидан кўра олар эдинг», дедилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ عَمْرَو بْنَ مَيْمُونٍ، يُحَدِّثُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي قُبَّةٍ نَحْوًا مِنْ أَرْبَعِينَ فَقَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَتَرْضَوْنَ أَنْ تَكُونُوا رُبُعَ أَهْلِ الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَتَرْضَوْنَ أَنْ تَكُونُوا ثُلُثَ أَهْلِ الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَتَرْضَوْنَ أَنْ تَكُونُوا شَطْرَ أَهْلِ الْجَنَّةِ إِنَّ الْجَنَّةَ لاَ يَدْخُلُهَا إِلاَّ نَفْسٌ مُسْلِمَةٌ مَا أَنْتُمْ فِي الشِّرْكِ إِلاَّ كَالشَّعْرَةِ الْبَيْضَاءِ فِي جِلْدِ الثَّوْرِ الأَسْوَدِ أَوْ كَالشَّعْرَةِ السَّوْدَاءِ فِي جِلْدِ الثَّوْرِ الأَحْمَرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Nabiy ﷺ bilan birga bir chodirda taxminan qirq kishi edik. Rasululloh ﷺ bizga: «Jannat ahlining toʻrtdan bir qismi boʻlishingizga rozimisizlar?» dedilar. Ular: «Ha», deyishdi. U zot: «Jannat ahlining uchdan bir qismi boʻlishingizga rozimisizlar?» dedilar. Ular: «Ha», deyishdi. U zot: «Jannat ahlining yarmi boʻlishingizga rozimisizlar? Albatta jannatga musulmon jondan boshqa hech kim kirmaydi. Sizlar mushriklar ichida qora hoʻkiz terisidagi oq tukdek yoki qizil hoʻkiz terisidagi qora tukdek (oz)sizlar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu bobda Imron ibn Husayn va Abu Said al-Xudriydan ham (rivoyatlar) bor.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Набий ﷺ билан бирга бир чодирда тахминан қирқ киши эдик. Расулуллоҳ ﷺ бизга: «Жаннат аҳлининг тўртдан бир қисми бўлишингизга розимисизлар?» дедилар. Улар: «Ҳа», дейишди. У зот: «Жаннат аҳлининг учдан бир қисми бўлишингизга розимисизлар?» дедилар. Улар: «Ҳа», дейишди. У зот: «Жаннат аҳлининг ярми бўлишингизга розимисизлар? Албатта жаннатга мусулмон жондан бошқа ҳеч ким кирмайди. Сизлар мушриклар ичида қора ҳўкиз терисидаги оқ тукдек ёки қизил ҳўкиз терисидаги қора тукдек (оз)сизлар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Имрон ибн Ҳусайн ва Абу Саид ал-Худрийдан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، يَرْفَعُهُ قَالَ ‏"‏ ثَلاَثَةٌ يُحِبُّهُمُ اللَّهُ رَجُلٌ قَامَ مِنَ اللَّيْلِ يَتْلُو كِتَابَ اللَّهِ وَرَجُلٌ تَصَدَّقَ صَدَقَةً بِيَمِينِهِ يُخْفِيهَا أُرَاهُ قَالَ مِنْ شِمَالِهِ وَرَجُلٌ كَانَ فِي سَرِيَّةٍ فَانْهَزَمَ أَصْحَابُهُ فَاسْتَقْبَلَ الْعَدُوَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَهُوَ غَيْرُ مَحْفُوظٍ ‏.‏ وَالصَّحِيحُ مَا رَوَى شُعْبَةُ وَغَيْرُهُ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ ظَبْيَانَ عَنْ أَبِي ذَرٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَأَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ كَثِيرُ الْغَلَطِ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan marfuʼ tarzda rivoyat qilinadi: «Allohning suygan uch (toifa kishisi bor): kechasi turib Allohning Kitobini tilovat qiluvchi kishi; oʻng qoʻli bilan sadaqa berib, uni — chap qoʻlidan (yashirgan kabi) — pinhon tutuvchi kishi; hamda biror sariyya (kichik harbiy guruh)da boʻlib, hamrohlari magʻlub boʻlganida (qochmay) dushmanga peshvoz chiqqan kishi». Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan gʻaribdir va u mahfuz emas. Sahih (rivoyat) esa Shuʼba va boshqalar Mansurdan, u Ribʼiy ibn Hiroshdan, u Zayd ibn Zabyondan, u Abu Zardan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan (rivoyat)dir. Abu Bakr ibn Ayyosh esa koʻp xato qiladigan (rovi)dir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан марфуъ тарзда ривоят қилинади: «Аллоҳнинг суйган уч (тоифа кишиси бор): кечаси туриб Аллоҳнинг Китобини тиловат қилувчи киши; ўнг қўли билан садақа бериб, уни — чап қўлидан (яширган каби) — пинҳон тутувчи киши; ҳамда бирор сарийя (кичик ҳарбий гуруҳ)да бўлиб, ҳамроҳлари мағлуб бўлганида (қочмай) душманга пешвоз чиққан киши». Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ғарибдир ва у маҳфуз эмас. Саҳиҳ (ривоят) эса Шуъба ва бошқалар Мансурдан, у Рибъий ибн Ҳирошдан, у Зайд ибн Забёндан, у Абу Зардан, у Набий ﷺдан ривоят қилган (ривоят)дир. Абу Бакр ибн Айёш эса кўп хато қиладиган (рови)дир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ خَالِدٍ الْكَاهِلِيِّ، عَنْ شَقِيقِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يُؤْتَى بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لَهَا سَبْعُونَ أَلْفَ زِمَامٍ مَعَ كُلِّ زِمَامٍ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ يَجُرُّونَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَالثَّوْرِيُّ لاَ يَرْفَعُهُ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عَمْرٍو أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ خَالِدٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Oʻsha kuni jahannam keltiriladi. Uning yetmish ming jilovi boʻlib, har bir jilovni yetmish ming farishta tortib (keladi)», dedilar. Abdulloh ibn Abdurahmon aytdi: Savriy buni marfuʼ qilmaydi (yaʼni Paygʻambar ﷺga nisbat bermaydi).Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ўша куни жаҳаннам келтирилади. Унинг етмиш минг жилови бўлиб, ҳар бир жиловни етмиш минг фаришта тортиб (келади)», дедилар. Абдуллоҳ ибн Абдураҳмон айтди: Саврий буни марфуъ қилмайди (яъни Пайғамбар ﷺга нисбат бермайди).

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبِيدَةَ السَّلْمَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنِّي لأَعْرِفُ آخِرَ أَهْلِ النَّارِ خُرُوجًا رَجُلٌ يَخْرُجُ مِنْهَا زَحْفًا فَيَقُولُ يَا رَبِّ قَدْ أَخَذَ النَّاسُ الْمَنَازِلَ ‏.‏ قَالَ فَيُقَالُ لَهُ انْطَلِقْ فَادْخُلِ الْجَنَّةَ ‏.‏ قَالَ فَيَذْهَبُ لِيَدْخُلَ فَيَجِدُ النَّاسَ قَدْ أَخَذُوا الْمَنَازِلَ فَيَرْجِعُ فَيَقُولُ يَا رَبِّ قَدْ أَخَذَ النَّاسُ الْمَنَازِلَ ‏.‏ قَالَ فَيُقَالُ لَهُ أَتَذْكُرُ الزَّمَانَ الَّذِي كُنْتَ فِيهِ فَيَقُولُ نَعَمْ ‏.‏ فَيُقَالُ لَهُ تَمَنَّ ‏.‏ قَالَ فَيَتَمَنَّى فَيُقَالُ لَهُ فَإِنَّ لَكَ مَا تَمَنَّيْتَ وَعَشَرَةَ أَضْعَافِ الدُّنْيَا ‏.‏ قَالَ فَيَقُولُ أَتَسْخَرُ بِي وَأَنْتَ الْمَلِكُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَلَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ضَحِكَ حَتَّى بَدَتْ نَوَاجِذُهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, men doʻzax ahlining (oxirgisi boʻlib) undan chiqadigan eng oxirgi kishisini bilaman. Bir kishi undan emaklab chiqadi va: ‹Ey Robbim, odamlar manzillarni egallab boʻlishibdi›, deydi. Shunda unga: ‹Bor, jannatga kir›, deyiladi. U kirgani boradi, ammo odamlar manzillarni egallab boʻlganini koʻradi-da, qaytib kelib: ‹Ey Robbim, odamlar manzillarni egallab boʻlishibdi›, deydi. Shunda unga: ‹Sen (dunyoda) yashagan zamoningni eslaysanmi?› deyiladi. U: ‹Ha›, deydi. Unga: ‹Orzu qil›, deyiladi. U orzu qiladi. Soʻng unga: ‹Albatta, senga sen orzu qilganing va dunyoning oʻn baravari (beriladi)›, deyiladi. Shunda u: ‹Sen Podshoh boʻla turib, meni masxara qilyapsanmi?› deydi», dedilar. (Ibn Masʼud) aytdi: Men Rasululloh ﷺ tishlari koʻrinib ketguncha kulganlarini koʻrdim. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, мен дўзах аҳлининг (охиргиси бўлиб) ундан чиқадиган энг охирги кишисини биламан. Бир киши ундан эмаклаб чиқади ва: ‹Эй Роббим, одамлар манзилларни эгаллаб бўлишибди›, дейди. Шунда унга: ‹Бор, жаннатга кир›, дейилади. У киргани боради, аммо одамлар манзилларни эгаллаб бўлганини кўради-да, қайтиб келиб: ‹Эй Роббим, одамлар манзилларни эгаллаб бўлишибди›, дейди. Шунда унга: ‹Сен (дунёда) яшаган замонингни эслайсанми?› дейилади. У: ‹Ҳа›, дейди. Унга: ‹Орзу қил›, дейилади. У орзу қилади. Сўнг унга: ‹Албатта, сенга сен орзу қилганинг ва дунёнинг ўн баравари (берилади)›, дейилади. Шунда у: ‹Сен Подшоҳ бўла туриб, мени масхара қиляпсанми?› дейди», дедилар. (Ибн Масъуд) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ тишлари кўриниб кетгунча кулганларини кўрдим. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ يَعْقُوبَ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ بْنِ عَطِيَّةَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا اسْتَوَى عَلَى الْمِنْبَرِ اسْتَقْبَلْنَاهُ بِوُجُوهِنَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَحَدِيثُ مَنْصُورٍ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَضْلِ بْنِ عَطِيَّةَ ‏.‏ وَمُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ بْنِ عَطِيَّةَ ضَعِيفٌ ذَاهِبُ الْحَدِيثِ عِنْدَ أَصْحَابِنَا ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ يَسْتَحِبُّونَ اسْتِقْبَالَ الإِمَامِ إِذَا خَطَبَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَلاَ يَصِحُّ فِي هَذَا الْبَابِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم شَيْءٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ minbarga koʻtarilganlarida, biz yuzlarimiz bilan u zotga roʻbaru boʻlar edik», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Umardan ham (rivoyat) bor. Mansurning hadisini biz faqat Muhammad ibn al-Fazl ibn Atiyyaning hadisi orqaligina bilamiz. Muhammad ibn al-Fazl ibn Atiyya esa bizning ashoblarimiz nazdida zaif, hadisi tashlangan (rovi)dir. Nabiy ﷺning ashoblaridan va boshqalardan boʻlgan ilm ahli nazdida amal shunga muvofiqdir: ular imom xutba qilganda unga roʻbaru boʻlishni mustahab koʻradilar. Bu Sufyon as-Savriy, Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Abu Iso aytdi: Bu bobda Nabiy ﷺdan biror sahih (rivoyat) yoʻq.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ минбарга кўтарилганларида, биз юзларимиз билан у зотга рўбару бўлар эдик», деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Мансурнинг ҳадисини биз фақат Муҳаммад ибн ал-Фазл ибн Атийянинг ҳадиси орқалигина биламиз. Муҳаммад ибн ал-Фазл ибн Атийя эса бизнинг ашобларимиз наздида заиф, ҳадиси ташланган (рови)дир. Набий ﷺнинг ашобларидан ва бошқалардан бўлган илм аҳли наздида амал шунга мувофиқдир: улар имом хутба қилганда унга рўбару бўлишни мустаҳаб кўрадилар. Бу Суфён ас-Саврий, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Абу Исо айтди: Бу бобда Набий ﷺдан бирор саҳиҳ (ривоят) йўқ.