Abdurrahmon ibn Avf az-Zuhriy

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمَكِّيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أُتِيَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ ـ رضى الله عنه ـ يَوْمًا بِطَعَامِهِ فَقَالَ قُتِلَ مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ ـ وَكَانَ خَيْرًا مِنِّي ـ فَلَمْ يُوجَدْ لَهُ مَا يُكَفَّنُ فِيهِ إِلاَّ بُرْدَةٌ، وَقُتِلَ حَمْزَةُ أَوْ رَجُلٌ آخَرُ خَيْرٌ مِنِّي فَلَمْ يُوجَدْ لَهُ مَا يُكَفَّنُ فِيهِ إِلاَّ بُرْدَةٌ، لَقَدْ خَشِيتُ أَنْ يَكُونَ قَدْ عُجِّلَتْ لَنَا طَيِّبَاتُنَا فِي حَيَاتِنَا الدُّنْيَا، ثُمَّ جَعَلَ يَبْكِي‏.‏

Saʼd (otasidan) rivoyat qiladi: Bir marta Abdurrahmon ibn Avfning oldiga taom keltirildi va u: «Musʼab ibn Umayr shahid boʻldi — u mendan yaxshiroq edi — va uni kafanlash uchun oʻz burdi (qora toʻrt burchak tor kiyim)dan boshqa narsasi yoʻq edi. Hamza — yoki boshqa bir kishi — shahid boʻldi va u ham mendan yaxshiroq edi va uni kafanlash uchun oʻz burdidan boshqa narsasi yoʻq edi. Shubhasiz, men — amallarimning savobi bu dunyodayoq menga erta berib yuborilgan boʻlishidan — qoʻrqaman», — dedi, soʻng yigʻlay boshladi.Саъд (отасидан) ривоят қилади: Бир марта Абдурраҳмон ибн Авфнинг олдига таом келтирилди ва у: «Мусъаб ибн Умайр шаҳид бўлди — у мендан яхшироқ эди — ва уни кафанлаш учун ўз бурди (қора тўрт бурчак тор кийим)дан бошқа нарсаси йўқ эди. Ҳамза — ёки бошқа бир киши — шаҳид бўлди ва у ҳам мендан яхшироқ эди ва уни кафанлаш учун ўз бурдидан бошқа нарсаси йўқ эди. Шубҳасиз, мен — амалларимнинг савоби бу дунёдаёқ менга эрта бериб юборилган бўлишидан — қўрқаман», — деди, сўнг йиғлай бошлади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، إِبْرَاهِيمَ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ ـ رضى الله عنه ـ أُتِيَ بِطَعَامٍ وَكَانَ صَائِمًا فَقَالَ قُتِلَ مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ وَهُوَ خَيْرٌ مِنِّي، كُفِّنَ فِي بُرْدَةٍ، إِنْ غُطِّيَ رَأْسُهُ بَدَتْ رِجْلاَهُ، وَإِنْ غُطِّيَ رِجْلاَهُ بَدَا رَأْسُهُ ـ وَأُرَاهُ قَالَ ـ وَقُتِلَ حَمْزَةُ وَهُوَ خَيْرٌ مِنِّي، ثُمَّ بُسِطَ لَنَا مِنَ الدُّنْيَا مَا بُسِطَ ـ أَوْ قَالَ أُعْطِينَا مِنَ الدُّنْيَا مَا أُعْطِينَا ـ وَقَدْ خَشِينَا أَنْ تَكُونَ حَسَنَاتُنَا عُجِّلَتْ لَنَا، ثُمَّ جَعَلَ يَبْكِي حَتَّى تَرَكَ الطَّعَامَ‏.‏

Ibrohim (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Bir marta Abdurrahmon ibn Avfning oldiga taom keltirildi — u roʻza tutgan edi. U: «Musʼab ibn Umayr shahid boʻldi — u mendan yaxshiroq edi — va oʻz burdiga kafanlandi; (burd) bilan boshi yopilsa, oyoqlari ochilib qolar, oyoqlari yopilsa, boshi ochilib qolar edi. Hamza shahid boʻldi — u (ham) mendan yaxshiroq edi. Endi bizga dunyo boyligi berildi (yoki shunga oʻxshash narsa aytdi). Shubhasiz, men — amallarimning savobi bu dunyodayoq menga erta berib yuborilgan boʻlishidan — qoʻrqaman», — dedi, soʻng yigʻlay boshladi va taomini (yemay) tark etdi.Иброҳим (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Бир марта Абдурраҳмон ибн Авфнинг олдига таом келтирилди — у рўза тутган эди. У: «Мусъаб ибн Умайр шаҳид бўлди — у мендан яхшироқ эди — ва ўз бурдига кафанланди; (бурд) билан боши ёпилса, оёқлари очилиб қолар, оёқлари ёпилса, боши очилиб қолар эди. Ҳамза шаҳид бўлди — у (ҳам) мендан яхшироқ эди. Энди бизга дунё бойлиги берилди (ёки шунга ўхшаш нарса айтди). Шубҳасиз, мен — амалларимнинг савоби бу дунёдаёқ менга эрта бериб юборилган бўлишидан — қўрқаман», — деди, сўнг йиғлай бошлади ва таомини (емай) тарк этди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ، حَدَّثَنَا حُصَيْنُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ الأَوْدِيِّ، قَالَ رَأَيْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ يَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، اذْهَبْ إِلَى أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ فَقُلْ يَقْرَأُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ عَلَيْكِ السَّلاَمَ، ثُمَّ سَلْهَا أَنْ أُدْفَنَ مَعَ صَاحِبَىَّ‏.‏ قَالَتْ كُنْتُ أُرِيدُهُ لِنَفْسِي، فَلأُوثِرَنَّهُ الْيَوْمَ عَلَى نَفْسِي‏.‏ فَلَمَّا أَقْبَلَ قَالَ لَهُ مَا لَدَيْكَ قَالَ أَذِنَتْ لَكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ‏.‏ قَالَ مَا كَانَ شَىْءٌ أَهَمَّ إِلَىَّ مِنْ ذَلِكَ الْمَضْجَعِ، فَإِذَا قُبِضْتُ فَاحْمِلُونِي ثُمَّ سَلِّمُوا ثُمَّ قُلْ يَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ‏.‏ فَإِنْ أَذِنَتْ لِي فَادْفِنُونِي، وَإِلاَّ فَرُدُّونِي إِلَى مَقَابِرِ الْمُسْلِمِينَ، إِنِّي لاَ أَعْلَمُ أَحَدًا أَحَقَّ بِهَذَا الأَمْرِ مِنْ هَؤُلاَءِ النَّفَرِ الَّذِينَ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ عَنْهُمْ رَاضٍ، فَمَنِ اسْتَخْلَفُوا بَعْدِي فَهُوَ الْخَلِيفَةُ، فَاسْمَعُوا لَهُ وَأَطِيعُوا‏.‏ فَسَمَّى عُثْمَانَ وَعَلِيًّا وَطَلْحَةَ وَالزُّبَيْرَ وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ وَسَعْدَ بْنَ أَبِي وَقَّاصٍ، وَوَلَجَ عَلَيْهِ شَابٌّ مِنَ الأَنْصَارِ فَقَالَ أَبْشِرْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ بِبُشْرَى اللَّهِ، كَانَ لَكَ مِنَ الْقَدَمِ فِي الإِسْلاَمِ مَا قَدْ عَلِمْتَ، ثُمَّ اسْتُخْلِفْتَ فَعَدَلْتَ، ثُمَّ الشَّهَادَةُ بَعْدَ هَذَا كُلِّهِ‏.‏ فَقَالَ لَيْتَنِي يَا ابْنَ أَخِي وَذَلِكَ كَفَافًا لاَ عَلَىَّ وَلاَ لِي أُوصِي الْخَلِيفَةَ مِنْ بَعْدِي بِالْمُهَاجِرِينَ الأَوَّلِينَ خَيْرًا، أَنْ يَعْرِفَ لَهُمْ حَقَّهُمْ، وَأَنْ يَحْفَظَ لَهُمْ حُرْمَتَهُمْ، وَأُوصِيهِ بِالأَنْصَارِ خَيْرًا الَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالإِيمَانَ أَنْ يُقْبَلَ مِنْ مُحْسِنِهِمْ، وَيُعْفَى عَنْ مُسِيئِهِمْ، وَأُوصِيهِ بِذِمَّةِ اللَّهِ وَذِمَّةِ رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُوفَى لَهُمْ بِعَهْدِهِمْ، وَأَنْ يُقَاتَلَ مِنْ وَرَائِهِمْ، وَأَنْ لاَ يُكَلَّفُوا فَوْقَ طَاقَتِهِمْ‏.‏

Amr ibn Maymun al-Avdiy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Umar ibn al-Xattobni (u xanjar bilan yaralangan paytida) koʻrdim; u: «Ey Abdulloh ibn Umar, moʻminlarning onasi Oishaning oldiga borib: ‹Umar ibn al-Xattob senga salom yoʻlladi›, — deb ayt va undan — meni oʻz sheriklarim bilan dafn etishga ruxsat berishni — soʻra», — dedi. (Bas, Ibn Umar bu xabarni Oishaga yetkazdi.) U: «Men bu joyni oʻzim uchun (saqlashni) niyat qilgan edim, lekin bugun men uni (Umarni) oʻzimdan afzal koʻraman (va uni u yerda dafn etilishga ruxsat beraman)», — dedi. Abdulloh ibn Umar qaytib kelganda, Umar undan: «Senda qanday (xabar) bor?» — dedi. U: «Ey moʻminlarning amiri, u senga (u yerda dafn etilishga) ruxsat berdi», — dedi. Shunda Umar: «Menga — oʻsha (muqaddas) joyda dafn etilishdan koʻra — muhimroq narsa yoʻq edi. Bas, men vafot etsam, meni u yerga olib boring va unga (Oishaga) salomimni yetkazib: ‹Umar ibn al-Xattob ruxsat soʻrayapti›, — deb ayt; agar u ruxsat bersa, meni (u yerga) dafn et; agar u (ruxsat) bermasa, meni musulmonlarning qabristoniga olib boring. Men — Allohning Rasuli ﷺ vafotigacha rozi boʻlib turgan oʻsha (kishilar)dan koʻra — xilofatga haqliroq biror kishi (bor) deb oʻylamayman. Mendan keyin odamlar kimni (xalifa qilib) tanlasa, oʻsha xalifa boʻladi va sizlar unga quloq solishingiz hamda itoat qilishingiz (kerak)», — dedi va Usmon, Ali, Talha, Zubayr, Abdurrahmon ibn Avf hamda Saʼd ibn Abu Vaqqosning nomini tilga oldi. Shu orada ansorlardan bir yigit kelib: «Ey moʻminlarning amiri, Allohning xushxabari bilan xursand boʻling. Sizning Islomdagi darajangiz oʻzingizga maʼlum; soʻng siz xalifa boʻldingiz va adolat bilan hukm yuritdingiz; soʻng bularning hammasidan keyin sizga shahidlik nasib etdi», — dedi. Umar: «Ey birodarim oʻgʻli, koshki, oʻsha (fazilatlar)ning hammasi (gunohlarimga) teng kelsa edi — toki men na yutqazsam, na yutsam (yaʼni hisob-kitobda baravar chiqsam). Men oʻzimdan keyingi (xalifa)ga — muhojirlarga yaxshi munosabatda boʻlishni, ularning haqlarini (eʼtirof) qilishni va ularning obroʻ-izzatini hamda muqaddas (narsalari)ni himoya qilishni — tavsiya qilaman. Yana men unga — ulardan oldin (Madinada) uy-joyli boʻlgan va iymonni qabul qilgan ansorlarga yaxshi munosabatda boʻlishni — tavsiya qilaman. U ularning yaxshilarining yaxshiligini qabul qilsin va ulardan xato qilganlarini afv etsin. Yana men unga — Alloh va Uning Rasuli zimmasidagi zimmiy(lar) borasidagi qoida-qonunlarga rioya qilishni, ularning ahdlarini toʻliq bajarishni, ular uchun (dushmanga qarshi) jang qilishni va ularni kuchlaridan ortiq (soliq bilan) ogʻirlashtirmaslikni — tavsiya qilaman», — dedi.Амр ибн Маймун ал-Авдий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Умар ибн ал-Хаттобни (у ханжар билан яраланган пайтида) кўрдим; у: «Эй Абдуллоҳ ибн Умар, мўминларнинг онаси Оишанинг олдига бориб: ‹Умар ибн ал-Хаттоб сенга салом йўллади›, — деб айт ва ундан — мени ўз шерикларим билан дафн этишга рухсат беришни — сўра», — деди. (Бас, Ибн Умар бу хабарни Оишага етказди.) У: «Мен бу жойни ўзим учун (сақлашни) ният қилган эдим, лекин бугун мен уни (Умарни) ўзимдан афзал кўраман (ва уни у ерда дафн этилишга рухсат бераман)», — деди. Абдуллоҳ ибн Умар қайтиб келганда, Умар ундан: «Сенда қандай (хабар) бор?» — деди. У: «Эй мўминларнинг амири, у сенга (у ерда дафн этилишга) рухсат берди», — деди. Шунда Умар: «Менга — ўша (муқаддас) жойда дафн этилишдан кўра — муҳимроқ нарса йўқ эди. Бас, мен вафот эцам, мени у ерга олиб боринг ва унга (Оишага) саломимни етказиб: ‹Умар ибн ал-Хаттоб рухсат сўраяпти›, — деб айт; агар у рухсат берса, мени (у ерга) дафн эт; агар у (рухсат) бермаса, мени мусулмонларнинг қабристонига олиб боринг. Мен — Аллоҳнинг Расули ﷺ вафотигача рози бўлиб турган ўша (кишилар)дан кўра — хилофатга ҳақлироқ бирор киши (бор) деб ўйламайман. Мендан кейин одамлар кимни (халифа қилиб) танласа, ўша халифа бўлади ва сизлар унга қулоқ солишингиз ҳамда итоат қилишингиз (керак)», — деди ва Усмон, Али, Талҳа, Зубайр, Абдурраҳмон ибн Авф ҳамда Саъд ибн Абу Ваққоснинг номини тилга олди. Шу орада ансорлардан бир йигит келиб: «Эй мўминларнинг амири, Аллоҳнинг хушхабари билан хурсанд бўлинг. Сизнинг Исломдаги даражангиз ўзингизга маълум; сўнг сиз халифа бўлдингиз ва адолат билан ҳукм юритдингиз; сўнг буларнинг ҳаммасидан кейин сизга шаҳидлик насиб этди», — деди. Умар: «Эй биродарим ўғли, кошки, ўша (фазилатлар)нинг ҳаммаси (гуноҳларимга) тенг келса эди — токи мен на ютқазсам, на юцам (яъни ҳисоб-китобда баравар чиқсам). Мен ўзимдан кейинги (халифа)га — муҳожирларга яхши муносабатда бўлишни, уларнинг ҳақларини (эътироф) қилишни ва уларнинг обрў-иззатини ҳамда муқаддас (нарсалари)ни ҳимоя қилишни — тавсия қиламан. Яна мен унга — улардан олдин (Мадинада) уй-жойли бўлган ва иймонни қабул қилган ансорларга яхши муносабатда бўлишни — тавсия қиламан. У уларнинг яхшиларининг яхшилигини қабул қилсин ва улардан хато қилганларини афв эцин. Яна мен унга — Аллоҳ ва Унинг Расули зиммасидаги зиммий(лар) борасидаги қоида-қонунларга риоя қилишни, уларнинг аҳдларини тўлиқ бажаришни, улар учун (душманга қарши) жанг қилишни ва уларни кучларидан ортиқ (солиқ билан) оғирлаштирмасликни — тавсия қиламан», — деди.

وَقَالَ لِي أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَذِنَ عُمَرُ ـ رضى الله عنه ـ لأَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي آخِرِ حَجَّةٍ حَجَّهَا، فَبَعَثَ مَعَهُنَّ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ‏.‏

Ibrohim (bobosidan) rivoyat qiladi: Umar oʻz soʻnggi hajida Paygʻambar ﷺ ning zavjalariga haj qilishga ruxsat berdi va ular bilan birga — (himoyachi sifatida) — Usmon ibn Affon va Abdurrahmon ibn Avfni joʻnatdi.Иброҳим (бобосидан) ривоят қилади: Умар ўз сўнгги ҳажида Пайғамбар ﷺ нинг завжаларига ҳаж қилишга рухсат берди ва улар билан бирга — (ҳимоячи сифатида) — Усмон ибн Аффон ва Абдурраҳмон ибн Авфни жўнатди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَدِمَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ الْمَدِينَةَ فَآخَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُ وَبَيْنَ سَعْدِ بْنِ الرَّبِيعِ الأَنْصَارِيِّ، وَكَانَ سَعْدٌ ذَا غِنًى، فَقَالَ لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ أُقَاسِمُكَ مَالِي نِصْفَيْنِ، وَأُزَوِّجُكَ‏.‏ قَالَ بَارَكَ اللَّهُ لَكَ فِي أَهْلِكَ وَمَالِكَ، دُلُّونِي عَلَى السُّوقِ‏.‏ فَمَا رَجَعَ حَتَّى اسْتَفْضَلَ أَقِطًا وَسَمْنًا، فَأَتَى بِهِ أَهْلَ مَنْزِلِهِ، فَمَكَثْنَا يَسِيرًا ـ أَوْ مَا شَاءَ اللَّهُ ـ فَجَاءَ وَعَلَيْهِ وَضَرٌ مِنْ صُفْرَةٍ، فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَهْيَمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ تَزَوَّجْتُ امْرَأَةً مِنَ الأَنْصَارِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَا سُقْتَ إِلَيْهَا ‏"‏‏.‏ قَالَ نَوَاةً مِنْ ذَهَبٍ، أَوْ وَزْنَ نَوَاةٍ مِنْ ذَهَبٍ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَوْلِمْ وَلَوْ بِشَاةٍ ‏"‏‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abdurrahmon ibn Avf Madinaga kelganda, Paygʻambar ﷺ u bilan Saʼd ibn Robeʼ al-Ansoriy orasida birodarlik bogʻladi. Saʼd badavlat kishi edi; bas, u Abdurrahmonga: «Men senga mol-mulkimning yarmini beraman va senga uylanishda yordam beraman», — dedi. Abdurrahmon (unga): «Alloh senga oilang va molingda barakat bersin. Menga bozorni koʻrsat», — dedi. Bas, Abdurrahmon bozordan — (savdo orqali) bir oz quruq pishloq (yogʻurt) va saryogʻ topmaguncha — qaytmadi. U bularni oʻz uyiga keltirdi. Biz bir muddat (yoki Alloh xohlagan qadar) qoldik, soʻng Abdurrahmon — sargʻish atir surtgan holda — keldi. Paygʻambar ﷺ (unga): «Bu nima?» — dedilar. U: «Men bir ansoriy ayolga uylandim», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Unga nima (mahr) berding?» — dedilar. U: «Bir xurmo donasi ogʻirligicha oltin», — dedi. Paygʻambar ﷺ (unga): «Bir qoʻy bilan boʻlsa ham, valima (toʻy ziyofati) qil», — dedilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абдурраҳмон ибн Авф Мадинага келганда, Пайғамбар ﷺ у билан Саъд ибн Робеъ ал-Ансорий орасида биродарлик боғлади. Саъд бадавлат киши эди; бас, у Абдурраҳмонга: «Мен сенга мол-мулкимнинг ярмини бераман ва сенга уйланишда ёрдам бераман», — деди. Абдурраҳмон (унга): «Аллоҳ сенга оиланг ва молингда баракат берсин. Менга бозорни кўрсат», — деди. Бас, Абдурраҳмон бозордан — (савдо орқали) бир оз қуруқ пишлоқ (ёғурт) ва сарёғ топмагунча — қайтмади. У буларни ўз уйига келтирди. Биз бир муддат (ёки Аллоҳ хоҳлаган қадар) қолдик, сўнг Абдурраҳмон — сарғиш атир суртган ҳолда — келди. Пайғамбар ﷺ (унга): «Бу нима?» — дедилар. У: «Мен бир ансорий аёлга уйландим», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Унга нима (маҳр) бердинг?» — дедилар. У: «Бир хурмо донаси оғирлигича олтин», — деди. Пайғамбар ﷺ (унга): «Бир қўй билан бўлса ҳам, валима (тўй зиёфати) қил», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ ـ رضى الله عنه ـ لِصُهَيْبٍ اتَّقِ اللَّهَ وَلاَ تَدَّعِ إِلَى غَيْرِ أَبِيكَ‏.‏ فَقَالَ صُهَيْبٌ مَا يَسُرُّنِي أَنَّ لِي كَذَا وَكَذَا، وَأَنِّي قُلْتُ ذَلِكَ، وَلَكِنِّي سُرِقْتُ وَأَنَا صَبِيٌّ‏.‏

Saʼd (otasidan) rivoyat qiladi: Abdurrahmon ibn Avf Suhaybga: «Allohdan qoʻrq va oʻzingni otangdan boshqaga nisbat berma (yaʼni boshqani otam dema)», — dedi. Suhayb: «Menga koʻp mol berilsa ham, men buni aytishni xohlamas edim, lekin men — bolaligimda oʻgʻirlangan (asir olingan) edim, — deyman», — deb javob berdi.Саъд (отасидан) ривоят қилади: Абдурраҳмон ибн Авф Суҳайбга: «Аллоҳдан қўрқ ва ўзингни отангдан бошқага нисбат берма (яъни бошқани отам дема)», — деди. Суҳайб: «Менга кўп мол берилса ҳам, мен буни айтишни хоҳламас эдим, лекин мен — болалигимда ўғирланган (асир олинган) эдим, — дейман», — деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَدِمَ عَلَيْنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ فَآخَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُ وَبَيْنَ سَعْدِ بْنِ الرَّبِيعِ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abdurrahmon ibn Avf bizning oldimizga keldi va Allohning Rasuli ﷺ u bilan Saʼd ibn Robeʼ orasida birodarlik (uxuvvat) oʻrnatdi.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абдурраҳмон ибн Авф бизнинг олдимизга келди ва Аллоҳнинг Расули ﷺ у билан Саъд ибн Робеъ орасида биродарлик (ухувват) ўрнатди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْمِقْدَامِ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، أَنَّ أَنَسًا، حَدَّثَهُمْ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَخَّصَ لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَالزُّبَيْرِ فِي قَمِيصٍ مِنْ حَرِيرٍ، مِنْ حِكَّةٍ كَانَتْ بِهِمَا‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Abdurrahmon ibn Avf va Zubayrga — ularda qichishtiradigan teri kasalligi boʻlgani uchun — ipak koʻylak kiyishga ruxsat berdi.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Абдурраҳмон ибн Авф ва Зубайрга — уларда қичиштирадиган тери касаллиги бўлгани учун — ипак кўйлак кийишга рухсат берди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ شُعْبَةَ، أَخْبَرَنِي قَتَادَةُ، أَنَّ أَنَسًا، حَدَّثَهُمْ قَالَ رَخَّصَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَالزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ فِي حَرِيرٍ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Abdurrahmon ibn Avf va Zubayr ibn Avvomga ipak kiyishga ruxsat berdi.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Абдурраҳмон ибн Авф ва Зубайр ибн Аввомга ипак кийишга рухсат берди.

حَدَّثَنَا الْمَكِّيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ أَبِي عُبَيْدٍ، عَنْ سَلَمَةَ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ قَالَ خَرَجْتُ مِنَ الْمَدِينَةِ ذَاهِبًا نَحْوَ الْغَابَةِ، حَتَّى إِذَا كُنْتُ بِثَنِيَّةِ الْغَابَةِ لَقِيَنِي غُلاَمٌ لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ قُلْتُ وَيْحَكَ، مَا بِكَ قَالَ أُخِذَتْ لِقَاحُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قُلْتُ مَنْ أَخَذَهَا قَالَ غَطَفَانُ وَفَزَارَةُ‏.‏ فَصَرَخْتُ ثَلاَثَ صَرَخَاتٍ أَسْمَعْتُ مَا بَيْنَ لاَبَتَيْهَا يَا صَبَاحَاهْ، يَا صَبَاحَاهْ‏.‏ ثُمَّ انْدَفَعْتُ حَتَّى أَلْقَاهُمْ وَقَدْ أَخَذُوهَا، فَجَعَلْتُ أَرْمِيهِمْ وَأَقُولُ أَنَا ابْنُ الأَكْوَعِ، وَالْيَوْمُ يَوْمُ الرُّضَّعِ، فَاسْتَنْقَذْتُهَا مِنْهُمْ قَبْلَ أَنْ يَشْرَبُوا، فَأَقْبَلْتُ بِهَا أَسُوقُهَا، فَلَقِيَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ الْقَوْمَ عِطَاشٌ، وَإِنِّي أَعْجَلْتُهُمْ أَنْ يَشْرَبُوا سِقْيَهُمْ، فَابْعَثْ فِي إِثْرِهِمْ، فَقَالَ ‏"‏ يَا ابْنَ الأَكْوَعِ، مَلَكْتَ فَأَسْجِحْ‏.‏ إِنَّ الْقَوْمَ يُقْرَوْنَ فِي قَوْمِهِمْ ‏"‏‏.‏

Salama (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Madinadan Gʻoba tomon (tashqariga) chiqdim. Gʻoba togʻ yoʻliga yetganimda, Abdurrahmon ibn Avfning bir quli meni uchratdi. Men unga: «Voy senga! Seni bu yerga nima keltirdi?» — dedim. U: «Paygʻambar ﷺ ning urgʻochi tuyalari olib ketildi», — dedi. Men: «Ularni kim oldi?» — dedim. U: «Gʻatafon va Fazora», — dedi. Bas, men — Madinaning ikki togʻi orasidagi odamlarga eshittirib — uch marta: «Yo Sabohah! Yo Sabohah!» — deb (shu qadar) baland baqirdim. Soʻng men shoshilib (ularning ortidan) bordim va — ular tuyalarni olib ketganidan keyin — ularni uchratdim. Men ularga oʻq ota boshladim va: «Men — Akvaʼning oʻgʻliman; bugun past (razil) odamlar halok boʻlsin!» — der edim. Bas, men — ular (oʻgʻrilar) suv ichishidan oldin — urgʻochi tuyalarni ulardan (qaytarib) qutqardim. Men tuyalarni haydab qaytganimda, Paygʻambar ﷺ meni uchratdi. Men: «Yo Rasululloh! Oʻsha odamlar chanqagan va men ularni suv ichishdan toʻxtatdim; bas, ularni quvish uchun baʼzi kishilarni yuboring», — dedim. Paygʻambar ﷺ: «Ey Akvaʼning oʻgʻli! Sen (dushmaning ustidan) qudratga ega boʻlding, bas, (ularni) afv et. (Bundan tashqari) oʻsha odamlarni endi oʻz qavmi mehmon qilmoqda (yaʼni ularga oziq-ovqat bermoqda)», — dedi.Салама (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Мадинадан Ғоба томон (ташқарига) чиқдим. Ғоба тоғ йўлига етганимда, Абдурраҳмон ибн Авфнинг бир қули мени учратди. Мен унга: «Вой сенга! Сени бу ерга нима келтирди?» — дедим. У: «Пайғамбар ﷺ нинг урғочи туялари олиб кетилди», — деди. Мен: «Уларни ким олди?» — дедим. У: «Ғатафон ва Фазора», — деди. Бас, мен — Мадинанинг икки тоғи орасидаги одамларга эшиттириб — уч марта: «Ё Сабоҳаҳ! Ё Сабоҳаҳ!» — деб (шу қадар) баланд бақирдим. Сўнг мен шошилиб (уларнинг ортидан) бордим ва — улар туяларни олиб кетганидан кейин — уларни учратдим. Мен уларга ўқ ота бошладим ва: «Мен — Акваънинг ўғлиман; бугун паст (разил) одамлар ҳалок бўлсин!» — дер эдим. Бас, мен — улар (ўғрилар) сув ичишидан олдин — урғочи туяларни улардан (қайтариб) қутқардим. Мен туяларни ҳайдаб қайтганимда, Пайғамбар ﷺ мени учратди. Мен: «Ё Расулуллоҳ! Ўша одамлар чанқаган ва мен уларни сув ичишдан тўхтатдим; бас, уларни қувиш учун баъзи кишиларни юборинг», — дедим. Пайғамбар ﷺ: «Эй Акваънинг ўғли! Сен (душманинг устидан) қудратга эга бўлдинг, бас, (уларни) афв эт. (Бундан ташқари) ўша одамларни энди ўз қавми меҳмон қилмоқда (яъни уларга озиқ-овқат бермоқда)», — деди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ اسْتَعْمَلَ مَوْلًى لَهُ يُدْعَى هُنَيًّا عَلَى الْحِمَى فَقَالَ يَا هُنَىُّ، اضْمُمْ جَنَاحَكَ عَنِ الْمُسْلِمِينَ، وَاتَّقِ دَعْوَةَ الْمَظْلُومِ، فَإِنَّ دَعْوَةَ الْمَظْلُومِ مُسْتَجَابَةٌ، وَأَدْخِلْ رَبَّ الصُّرَيْمَةِ وَرَبَّ الْغُنَيْمَةِ، وَإِيَّاىَ وَنَعَمَ ابْنِ عَوْفٍ، وَنَعَمَ ابْنِ عَفَّانَ، فَإِنَّهُمَا إِنْ تَهْلِكْ مَاشِيَتُهُمَا يَرْجِعَا إِلَى نَخْلٍ وَزَرْعٍ، وَإِنَّ رَبَّ الصُّرَيْمَةِ وَرَبَّ الْغُنَيْمَةِ إِنْ تَهْلِكْ مَاشِيَتُهُمَا يَأْتِنِي بِبَنِيهِ فَيَقُولُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ‏.‏ أَفَتَارِكُهُمْ أَنَا لاَ أَبَا لَكَ فَالْمَاءُ وَالْكَلأُ أَيْسَرُ عَلَىَّ مِنَ الذَّهَبِ وَالْوَرِقِ، وَايْمُ اللَّهِ، إِنَّهُمْ لَيَرَوْنَ أَنِّي قَدْ ظَلَمْتُهُمْ، إِنَّهَا لَبِلاَدُهُمْ فَقَاتَلُوا عَلَيْهَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَأَسْلَمُوا عَلَيْهَا فِي الإِسْلاَمِ، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْلاَ الْمَالُ الَّذِي أَحْمِلُ عَلَيْهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَا حَمَيْتُ عَلَيْهِمْ مِنْ بِلاَدِهِمْ شِبْرًا‏.‏

Aslam (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn Xattob oʻzining Hunay ismli ozod qilingan qulini — Hima (yaʼni zakot hayvonlari yoki boshqa belgilangan hayvonlar oʻtlatiladigan qoʻriqxona)ga — boshqaruvchi qilib tayinladi. U unga: «Ey Hunay! Musulmonlarga zulm qilma va ularning qargʻishidan (oʻzingni) saqla — chunki mazlumning duosi (Alloh tomonidan) ijobat qilinadi; oz (sonli) tuyasi boʻlgan va oz (sonli) qoʻyi boʻlgan (kambagʻal) choʻponga (hayvonlarini oʻtlatishga) ruxsat ber; Abdurrahmon ibn Avfning hamda Usmon ibn Affonning chorvasini (kiritmaslikka) ehtiyot boʻl — chunki ularning chorvasi nobud boʻlsa, ularning dalalari va bogʻlari (baribir) bor; oz tuyasi va oz qoʻyi boʻlgan (kishi)larning chorvasi nobud boʻlsa, ular oilasini olib, mening oldimga kelib: ‹Ey moʻminlarning amiri! Ey moʻminlarning amiri!› — deb (yordam soʻrab) iltijo qiladi. Men ularni eʼtiborsiz qoldira olamanmi? (Yoʻq, albatta). Shuning uchun ularga — oltin va kumush berishdan koʻra — suv va oʻt-oʻlan berish men uchun osonroq. Allohga qasamki, bu odamlar — men ularga nisbatan adolatsizlik qildim, deb oʻylaydi. Bu — ularning yeri; ular johiliyat davrida bu (yer) uchun jang qildi va u oʻz qoʻllarida (mulkida) boʻlgan holda Islomni (ixtiyoriy) qabul qildi. Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasam! Agar — Alloh yoʻlida jihod qilish uchun minishga beradigan — hayvonlarim (zakot tuyalari) boʻlmaganida, men ularning yeridan bir qarich (joyni ham) Hima qilmas edim», — dedi.Аслам (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Умар ибн Хаттоб ўзининг Ҳунай исмли озод қилинган қулини — Ҳима (яъни закот ҳайвонлари ёки бошқа белгиланган ҳайвонлар ўтлатиладиган қўриқхона)га — бошқарувчи қилиб тайинлади. У унга: «Эй Ҳунай! Мусулмонларга зулм қилма ва уларнинг қарғишидан (ўзингни) сақла — чунки мазлумнинг дуоси (Аллоҳ томонидан) ижобат қилинади; оз (сонли) туяси бўлган ва оз (сонли) қўйи бўлган (камбағал) чўпонга (ҳайвонларини ўтлатишга) рухсат бер; Абдурраҳмон ибн Авфнинг ҳамда Усмон ибн Аффоннинг чорвасини (киритмасликка) эҳтиёт бўл — чунки уларнинг чорваси нобуд бўлса, уларнинг далалари ва боғлари (барибир) бор; оз туяси ва оз қўйи бўлган (киши)ларнинг чорваси нобуд бўлса, улар оиласини олиб, менинг олдимга келиб: ‹Эй мўминларнинг амири! Эй мўминларнинг амири!› — деб (ёрдам сўраб) илтижо қилади. Мен уларни эътиборсиз қолдира оламанми? (Йўқ, албатта). Шунинг учун уларга — олтин ва кумуш беришдан кўра — сув ва ўт-ўлан бериш мен учун осонроқ. Аллоҳга қасамки, бу одамлар — мен уларга нисбатан адолацизлик қилдим, деб ўйлайди. Бу — уларнинг ери; улар жоҳилият даврида бу (ер) учун жанг қилди ва у ўз қўлларида (мулкида) бўлган ҳолда Исломни (ихтиёрий) қабул қилди. Жоним қўлида бўлган Зотга қасам! Агар — Аллоҳ йўлида жиҳод қилиш учун минишга берадиган — ҳайвонларим (закот туялари) бўлмаганида, мен уларнинг еридан бир қарич (жойни ҳам) Ҳима қилмас эдим», — деди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفَرْوِيُّ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ،، وَكَانَ، مُحَمَّدُ بْنُ جُبَيْرٍ ذَكَرَ لِي ذِكْرًا مِنْ حَدِيثِهِ ذَلِكَ، فَانْطَلَقْتُ حَتَّى أَدْخُلَ عَلَى مَالِكِ بْنِ أَوْسٍ، فَسَأَلْتُهُ عَنْ ذَلِكَ الْحَدِيثِ فَقَالَ مَالِكٌ بَيْنَا أَنَا جَالِسٌ فِي أَهْلِي حِينَ مَتَعَ النَّهَارُ، إِذَا رَسُولُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ يَأْتِينِي فَقَالَ أَجِبْ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ‏.‏ فَانْطَلَقْتُ مَعَهُ حَتَّى أَدْخُلَ عَلَى عُمَرَ، فَإِذَا هُوَ جَالِسٌ عَلَى رِمَالِ سَرِيرٍ، لَيْسَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ فِرَاشٌ مُتَّكِئٌ عَلَى وِسَادَةٍ مِنْ أَدَمٍ، فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ ثُمَّ جَلَسْتُ فَقَالَ يَا مَالِ، إِنَّهُ قَدِمَ عَلَيْنَا مِنْ قَوْمِكَ أَهْلُ أَبْيَاتٍ، وَقَدْ أَمَرْتُ فِيهِمْ بِرَضْخٍ فَاقْبِضْهُ فَاقْسِمْهُ بَيْنَهُمْ‏.‏ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، لَوْ أَمَرْتَ بِهِ غَيْرِي‏.‏ قَالَ اقْبِضْهُ أَيُّهَا الْمَرْءُ‏.‏ فَبَيْنَا أَنَا جَالِسٌ عِنْدَهُ أَتَاهُ حَاجِبُهُ يَرْفَا فَقَالَ هَلْ لَكَ فِي عُثْمَانَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَالزُّبَيْرِ وَسَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ يَسْتَأْذِنُونَ قَالَ نَعَمْ‏.‏ فَأَذِنَ لَهُمْ فَدَخَلُوا فَسَلَّمُوا وَجَلَسُوا، ثُمَّ جَلَسَ يَرْفَا يَسِيرًا ثُمَّ قَالَ هَلْ لَكَ فِي عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ قَالَ نَعَمْ‏.‏ فَأَذِنَ لَهُمَا، فَدَخَلاَ فَسَلَّمَا فَجَلَسَا، فَقَالَ عَبَّاسٌ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، اقْضِ بَيْنِي وَبَيْنَ هَذَا‏.‏ وَهُمَا يَخْتَصِمَانِ فِيمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ بَنِي النَّضِيرِ‏.‏ فَقَالَ الرَّهْطُ عُثْمَانُ وَأَصْحَابُهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، اقْضِ بَيْنَهُمَا وَأَرِحْ أَحَدَهُمَا مِنَ الآخَرِ‏.‏ قَالَ عُمَرُ تَيْدَكُمْ، أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ، هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ‏"‏‏.‏ يُرِيدُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَفْسَهُ‏.‏ قَالَ الرَّهْطُ قَدْ قَالَ ذَلِكَ‏.‏ فَأَقْبَلَ عُمَرُ عَلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ فَقَالَ أَنْشُدُكُمَا اللَّهَ، أَتَعْلَمَانِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ قَالَ ذَلِكَ قَالاَ قَدْ قَالَ ذَلِكَ‏.‏ قَالَ عُمَرُ فَإِنِّي أُحَدِّثُكُمْ عَنْ هَذَا الأَمْرِ، إِنَّ اللَّهَ قَدْ خَصَّ رَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْفَىْءِ بِشَىْءٍ لَمْ يُعْطِهِ أَحَدًا غَيْرَهُ ـ ثُمَّ قَرَأَ ‏[quran sura="59" aya_start="6" aya_end="6"]{‏وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏قَدِيرٌ‏}‏ ـ فَكَانَتْ هَذِهِ خَالِصَةً لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ وَاللَّهِ مَا احْتَازَهَا دُونَكُمْ، وَلاَ اسْتَأْثَرَ بِهَا عَلَيْكُمْ قَدْ أَعْطَاكُمُوهُ، وَبَثَّهَا فِيكُمْ حَتَّى بَقِيَ مِنْهَا هَذَا الْمَالُ، فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُنْفِقُ عَلَى أَهْلِهِ نَفَقَةَ سَنَتِهِمْ مِنْ هَذَا الْمَالِ، ثُمَّ يَأْخُذُ مَا بَقِيَ فَيَجْعَلُهُ مَجْعَلَ مَالِ اللَّهِ، فَعَمِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِذَلِكَ حَيَاتَهُ، أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمُونَ ذَلِكَ قَالُوا نَعَمْ‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِعَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمَانِ ذَلِكَ قَالَ عُمَرُ ثُمَّ تَوَفَّى اللَّهُ نَبِيَّهُ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ أَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَقَبَضَهَا أَبُو بَكْرٍ، فَعَمِلَ فِيهَا بِمَا عَمِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُ فِيهَا لَصَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ، ثُمَّ تَوَفَّى اللَّهُ أَبَا بَكْرٍ، فَكُنْتُ أَنَا وَلِيَّ أَبِي بَكْرٍ، فَقَبَضْتُهَا سَنَتَيْنِ مِنْ إِمَارَتِي، أَعْمَلُ فِيهَا بِمَا عَمِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَا عَمِلَ فِيهَا أَبُو بَكْرٍ، وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنِّي فِيهَا لَصَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ، ثُمَّ جِئْتُمَانِي تُكَلِّمَانِي وَكَلِمَتُكُمَا وَاحِدَةٌ، وَأَمْرُكُمَا وَاحِدٌ، جِئْتَنِي يَا عَبَّاسُ تَسْأَلُنِي نَصِيبَكَ مِنِ ابْنِ أَخِيكَ، وَجَاءَنِي هَذَا ـ يُرِيدُ عَلِيًّا ـ يُرِيدُ نَصِيبَ امْرَأَتِهِ مِنْ أَبِيهَا، فَقُلْتُ لَكُمَا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا بَدَا لِي أَنْ أَدْفَعَهُ إِلَيْكُمَا قُلْتُ إِنْ شِئْتُمَا دَفَعْتُهَا إِلَيْكُمَا عَلَى أَنَّ عَلَيْكُمَا عَهْدَ اللَّهِ وَمِيثَاقَهُ لَتَعْمَلاَنِ فِيهَا بِمَا عَمِلَ فِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَبِمَا عَمِلَ فِيهَا أَبُو بَكْرٍ، وَبِمَا عَمِلْتُ فِيهَا مُنْذُ وَلِيتُهَا، فَقُلْتُمَا ادْفَعْهَا إِلَيْنَا‏.‏ فَبِذَلِكَ دَفَعْتُهَا إِلَيْكُمَا، فَأَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ، هَلْ دَفَعْتُهَا إِلَيْهِمَا بِذَلِكَ قَالَ الرَّهْطُ نَعَمْ‏.‏ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ فَقَالَ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ هَلْ دَفَعْتُهَا إِلَيْكُمَا بِذَلِكَ قَالاَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ فَتَلْتَمِسَانِ مِنِّي قَضَاءً غَيْرَ ذَلِكَ فَوَاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ، لاَ أَقْضِي فِيهَا قَضَاءً غَيْرَ ذَلِكَ، فَإِنْ عَجَزْتُمَا عَنْهَا فَادْفَعَاهَا إِلَىَّ، فَإِنِّي أَكْفِيكُمَاهَا‏.‏

Molik ibn Avs (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men uyimda ekanimda, quyosh baland koʻtarildi va havo isib ketdi. Birdan Umar ibn Xattobning elchisi mening oldimga kelib: «Moʻminlar amiri seni (chaqirib) yubordi», — dedi. Bas, men u bilan birga bordim — to Umar — xurmo bargidan yasalgan, hech qanday toʻshak yopilmagan bir karavotda oʻtirib, charm yostiqqa suyanib turgan joyga kirguncha. Men unga salom berib, oʻtirdim. U: «Ey Molik! Qavmingdan — oilali baʼzi kishilar mening oldimga keldi va men ularga (biroz) inʼom berilishini buyurdim; bas, uni olib, ular orasida taqsimla», — dedi. Men: «Ey moʻminlar amiri! Men buni boshqa birovga buyurishingizni istardim», — dedim. U: «Ey kishi! Uni ol», — dedi. Men u bilan birga oʻtirib turganimda, uning eshik ogʻasi Yarfaʼ kelib: «Usmon, Abdurrahmon ibn Avf, Zubayr va Saʼd ibn Abu Vaqqos sizdan (kirishga) ruxsat soʻramoqda; ularni kiritaymi?» — dedi. Umar: «Ha», — dedi. Bas, ular kiritildi, kirib, salom berib, oʻtirdi. Bir oz oʻtgach, Yarfaʼ yana kelib: «Ali va Abbosni kiritaymi?» — dedi. Umar: «Ha», — dedi. Bas, ular kiritildi, kirib, salom berib, oʻtirdi. Soʻng Abbos: «Ey moʻminlar amiri! Men bilan bu (yaʼni Ali) orasida hukm chiqaring», — dedi. Ular — Alloh oʻz Rasuliga fayʼ sifatida bergan Bani Nazir mulki haqida — nizolashayotgan edi. (Usmon va uning sheriklari) guruhi: «Ey moʻminlar amiri! Ular orasida hukm qiling va ikkalasini bir-biridan (nizodan) xalos qiling», — dedi. Umar: «Sabr qilinglar! Men sizlarni — izni bilan osmon va yer (barpo boʻlib) turgan Alloh haqi — soʻrayman: sizlar bilasizmiki, Allohning Rasuli ﷺ: ‹Bizning (yaʼni paygʻambarlarning) mol-mulkimiz meros qilib olinmaydi; biz nima qoldirsak, u — sadaqa(dir)›, — degan va Allohning Rasuli ﷺ (‹biz› deyish bilan) oʻzini nazarda tutgan?» — dedi. Guruh: «U shunday degan», — dedi. Soʻng Umar Ali va Abbosga yuzlanib: «Men sizlarni Alloh haqi (bilan) soʻrayman: bilasizmiki, Allohning Rasuli ﷺ shunday degan?» — dedi. Ular: «U shunday degan», — dedi. Umar: «Endi men sizlarga bu ish haqida gapiraman. Alloh oʻz Rasuliga bu fayʼdan biror (narsa)ni — boshqa hech kimga bermagan — alohida inʼom qildi», — dedi. Soʻng Umar (quyidagi) muqaddas oyatlarni oʻqidi: ‹Alloh ulardan (Bani Nazirdan) Rasuliga (Muhammadga) fayʼ (oʻlja) sifatida bergan narsa uchun, sizlar na ot va na tuya (chopib) yurish qildingiz; lekin Alloh oʻz paygʻambarlarini xohlagan kishilari ustidan gʻolib qiladi. Alloh har narsaga Qodir(dir)› (Hashr, 6). Umar qoʻshdi: «Bas, bu mulk Allohning Rasuli ﷺ ga alohida berilgan edi; lekin, Allohga qasamki, u zot na uni egallab, sizlarni (undan) mahrum qildi, na uni sizlardan (yashirib) oʻziga (xos) qildi; balki uni hammangizga berib, sizlar orasida taqsimladi — to bu mulk undan (oʻsha taqsimotdan) ortib qolguncha. Allohning Rasuli ﷺ — oilasining yillik xarajatlarini shu mulkdan sarflar va qolgan daromadini Alloh yoʻlida sarflanishi uchun saqlar edi. Allohning Rasuli ﷺ butun umri davomida shunday qilib keldi. Men sizlarni Alloh haqi (bilan) soʻrayman: buni bilasizmi?» — dedi. Ular ‹ha› deb javob berdi. Soʻng Umar Ali va Abbosga: «Men sizlarni Alloh haqi (bilan) soʻrayman: buni bilasizmi?» — dedi. Umar qoʻshdi: «Alloh oʻz Paygʻambarini (huzuriga) olganida (yaʼni vafot etganida), Abu Bakr: ‹Men — Allohning Rasuli ﷺ ning oʻrinbosariman›, — dedi va Abu Bakr oʻsha mulkni oʻz zimmasiga olib, uni — Allohning Rasuli ﷺ qilganidek — boshqardi; Alloh biladiki, u rostgoʻy, taqvodor va hidoyat topgan edi hamda haqqa ergashuvchi edi. Soʻng Alloh Abu Bakrni (huzuriga) oldi va men Abu Bakrning oʻrinbosari boʻldim; men oʻsha mulkni xalifaligimning dastlabki ikki yili davomida oʻz tasarrufimda ushlab, uni — Allohning Rasuli ﷺ va Abu Bakr qilganidek — boshqardim; Alloh biladiki, men rostgoʻy, taqvodor, hidoyat topgan va haqqa ergashuvchi edim. Endi sizlar ikkovingiz (Ali va Abbos) — bir xil daʼvo bilan, bir xil ishni keltirib — men bilan gaplashish uchun keldingiz; sen, Abbos, jiyaning mulkidan oʻz ulushingni soʻrab keldingsan; bu kishi — Ali esa — xotinining otasidan (qolgan) mulkdan ulushini soʻrab keldi. Men sizlar ikkovingizga aytdimki, Allohning Rasuli ﷺ: ‹Bizning (paygʻambarlarning) mulklarimiz meros qilib olinmaydi; biz nima qoldirsak, u — sadaqa(dir)›, — degan. Men bu mulkni sizlarga topshirishni maʼqul koʻrganimda, sizlarga: ‹Agar xohlasangiz, men bu mulkni sizlarga topshirishga tayyorman — shu shart bilanki, sizlar Allohning ahdi va vaʼdasini olasiz: uni — Allohning Rasuli ﷺ, Abu Bakr va men (boshqarganimdek) — boshqarasiz›, — dedim. Bas, ikkovingiz (menga): ‹Uni bizga topshir›, — dedingiz va men shu shart bilan uni sizlarga topshirdim. Men sizlarni Alloh haqi (bilan) soʻrayman: men uni sizlarga shu shart bilan topshirdimmi?» — dedi. Guruh: «Ha», — dedi. Soʻng Umar Ali va Abbosga yuzlanib: «Men sizlarni Alloh haqi (bilan) soʻrayman: men uni sizlarga shu shart bilan topshirdimmi?» — dedi. Ular: «Ha», — dedi. U: «Endi sizlar boshqacha qaror (chiqarishimni) istaysizmi? Allohga qasamki — izni bilan osmon va yer (barpo boʻlib) turgan Alloh haqi — men (allaqachon chiqargan) qarorimdan boshqa hech qanday qaror chiqarmayman. Agar sizlar uni boshqara olmasangiz, uni menga qaytaringlar va men sizlarning nomingizdan bu ishni bajaraman», — dedi.Молик ибн Авс (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен уйимда эканимда, қуёш баланд кўтарилди ва ҳаво исиб кетди. Бирдан Умар ибн Хаттобнинг элчиси менинг олдимга келиб: «Мўминлар амири сени (чақириб) юборди», — деди. Бас, мен у билан бирга бордим — то Умар — хурмо баргидан ясалган, ҳеч қандай тўшак ёпилмаган бир каравотда ўтириб, чарм ёстиққа суяниб турган жойга киргунча. Мен унга салом бериб, ўтирдим. У: «Эй Молик! Қавмингдан — оилали баъзи кишилар менинг олдимга келди ва мен уларга (бироз) инъом берилишини буюрдим; бас, уни олиб, улар орасида тақсимла», — деди. Мен: «Эй мўминлар амири! Мен буни бошқа бировга буюришингизни истардим», — дедим. У: «Эй киши! Уни ол», — деди. Мен у билан бирга ўтириб турганимда, унинг эшик оғаси Ярфаъ келиб: «Усмон, Абдурраҳмон ибн Авф, Зубайр ва Саъд ибн Абу Ваққос сиздан (киришга) рухсат сўрамоқда; уларни киритайми?» — деди. Умар: «Ҳа», — деди. Бас, улар киритилди, кириб, салом бериб, ўтирди. Бир оз ўтгач, Ярфаъ яна келиб: «Али ва Аббосни киритайми?» — деди. Умар: «Ҳа», — деди. Бас, улар киритилди, кириб, салом бериб, ўтирди. Сўнг Аббос: «Эй мўминлар амири! Мен билан бу (яъни Али) орасида ҳукм чиқаринг», — деди. Улар — Аллоҳ ўз Расулига файъ сифатида берган Бани Назир мулки ҳақида — низолашаётган эди. (Усмон ва унинг шериклари) гуруҳи: «Эй мўминлар амири! Улар орасида ҳукм қилинг ва иккаласини бир-биридан (низодан) халос қилинг», — деди. Умар: «Сабр қилинглар! Мен сизларни — изни билан осмон ва ер (барпо бўлиб) турган Аллоҳ ҳақи — сўрайман: сизлар биласизмики, Аллоҳнинг Расули ﷺ: ‹Бизнинг (яъни пайғамбарларнинг) мол-мулкимиз мерос қилиб олинмайди; биз нима қолдирсак, у — садақа(дир)›, — деган ва Аллоҳнинг Расули ﷺ (‹биз› дейиш билан) ўзини назарда тутган?» — деди. Гуруҳ: «У шундай деган», — деди. Сўнг Умар Али ва Аббосга юзланиб: «Мен сизларни Аллоҳ ҳақи (билан) сўрайман: биласизмики, Аллоҳнинг Расули ﷺ шундай деган?» — деди. Улар: «У шундай деган», — деди. Умар: «Энди мен сизларга бу иш ҳақида гапираман. Аллоҳ ўз Расулига бу файъдан бирор (нарса)ни — бошқа ҳеч кимга бермаган — алоҳида инъом қилди», — деди. Сўнг Умар (қуйидаги) муқаддас оятларни ўқиди: ‹Аллоҳ улардан (Бани Назирдан) Расулига (Муҳаммадга) файъ (ўлжа) сифатида берган нарса учун, сизлар на от ва на туя (чопиб) юриш қилдингиз; лекин Аллоҳ ўз пайғамбарларини хоҳлаган кишилари устидан ғолиб қилади. Аллоҳ ҳар нарсага Қодир(дир)› (Ҳашр, 6). Умар қўшди: «Бас, бу мулк Аллоҳнинг Расули ﷺ га алоҳида берилган эди; лекин, Аллоҳга қасамки, у зот на уни эгаллаб, сизларни (ундан) маҳрум қилди, на уни сизлардан (яшириб) ўзига (хос) қилди; балки уни ҳаммангизга бериб, сизлар орасида тақсимлади — то бу мулк ундан (ўша тақсимотдан) ортиб қолгунча. Аллоҳнинг Расули ﷺ — оиласининг йиллик харажатларини шу мулкдан сарфлар ва қолган даромадини Аллоҳ йўлида сарфланиши учун сақлар эди. Аллоҳнинг Расули ﷺ бутун умри давомида шундай қилиб келди. Мен сизларни Аллоҳ ҳақи (билан) сўрайман: буни биласизми?» — деди. Улар ‹ҳа› деб жавоб берди. Сўнг Умар Али ва Аббосга: «Мен сизларни Аллоҳ ҳақи (билан) сўрайман: буни биласизми?» — деди. Умар қўшди: «Аллоҳ ўз Пайғамбарини (ҳузурига) олганида (яъни вафот этганида), Абу Бакр: ‹Мен — Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг ўринбосариман›, — деди ва Абу Бакр ўша мулкни ўз зиммасига олиб, уни — Аллоҳнинг Расули ﷺ қилганидек — бошқарди; Аллоҳ биладики, у ростгўй, тақводор ва ҳидоят топган эди ҳамда ҳаққа эргашувчи эди. Сўнг Аллоҳ Абу Бакрни (ҳузурига) олди ва мен Абу Бакрнинг ўринбосари бўлдим; мен ўша мулкни халифалигимнинг дастлабки икки йили давомида ўз тасарруфимда ушлаб, уни — Аллоҳнинг Расули ﷺ ва Абу Бакр қилганидек — бошқардим; Аллоҳ биладики, мен ростгўй, тақводор, ҳидоят топган ва ҳаққа эргашувчи эдим. Энди сизлар икковингиз (Али ва Аббос) — бир хил даъво билан, бир хил ишни келтириб — мен билан гаплашиш учун келдингиз; сен, Аббос, жиянинг мулкидан ўз улушингни сўраб келдингсан; бу киши — Али эса — хотинининг отасидан (қолган) мулкдан улушини сўраб келди. Мен сизлар икковингизга айтдимки, Аллоҳнинг Расули ﷺ: ‹Бизнинг (пайғамбарларнинг) мулкларимиз мерос қилиб олинмайди; биз нима қолдирсак, у — садақа(дир)›, — деган. Мен бу мулкни сизларга топширишни маъқул кўрганимда, сизларга: ‹Агар хоҳласангиз, мен бу мулкни сизларга топширишга тайёрман — шу шарт биланки, сизлар Аллоҳнинг аҳди ва ваъдасини оласиз: уни — Аллоҳнинг Расули ﷺ, Абу Бакр ва мен (бошқарганимдек) — бошқарасиз›, — дедим. Бас, икковингиз (менга): ‹Уни бизга топшир›, — дедингиз ва мен шу шарт билан уни сизларга топширдим. Мен сизларни Аллоҳ ҳақи (билан) сўрайман: мен уни сизларга шу шарт билан топширдимми?» — деди. Гуруҳ: «Ҳа», — деди. Сўнг Умар Али ва Аббосга юзланиб: «Мен сизларни Аллоҳ ҳақи (билан) сўрайман: мен уни сизларга шу шарт билан топширдимми?» — деди. Улар: «Ҳа», — деди. У: «Энди сизлар бошқача қарор (чиқаришимни) истайсизми? Аллоҳга қасамки — изни билан осмон ва ер (барпо бўлиб) турган Аллоҳ ҳақи — мен (аллақачон чиқарган) қароримдан бошқа ҳеч қандай қарор чиқармайман. Агар сизлар уни бошқара олмасангиз, уни менга қайтаринглар ва мен сизларнинг номингиздан бу ишни бажараман», — деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ سَمِعْتُ عَمْرًا، قَالَ كُنْتُ جَالِسًا مَعَ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ وَعَمْرِو بْنِ أَوْسٍ، فَحَدَّثَهُمَا بَجَالَةُ، سَنَةَ سَبْعِينَ ـ عَامَ حَجَّ مُصْعَبُ بْنُ الزُّبَيْرِ بِأَهْلِ الْبَصْرَةِ ـ عِنْدَ دَرَجِ زَمْزَمَ قَالَ كُنْتُ كَاتِبًا لِجَزْءِ بْنِ مُعَاوِيَةَ عَمِّ الأَحْنَفِ، فَأَتَانَا كِتَابُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَبْلَ مَوْتِهِ بِسَنَةٍ فَرِّقُوا بَيْنَ كُلِّ ذِي مَحْرَمٍ مِنَ الْمَجُوسِ‏.‏ وَلَمْ يَكُنْ عُمَرُ أَخَذَ الْجِزْيَةَ مِنَ الْمَجُوسِ‏.‏ حَتَّى شَهِدَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَخَذَهَا مِنْ مَجُوسِ هَجَرٍ‏.‏

Amr ibn Dinor (Bajala orqali) rivoyat qiladi: Men Jobir ibn Zayd va Amr ibn Avs bilan oʻtirgan edim va Bajala — hijriy 70-yilda, Musʼab ibn Zubayr Basra hojilarining boshligʻi boʻlgan yilda — ularga rivoyat qilardi. Biz Zamzam (qudugʻi) zinapoyalarida oʻtirgan edik va Bajala: «Men — Ahnafning amakisi Juz ibn Muoviyaning kotibi edim. Umar ibn Xattobdan — uning vafotidan bir yil oldin — bir maktub keldi va u oʻqildi: ‹Majusiylar orasidagi yaqin qarindoshlar oʻrtasida tuzilgan har bir nikohni bekor qilinglar (Islomda harom hisoblangan nikohlar; bunday qarindosh — zu-mahram deb ataladi)›. Umar — to Abdurrahmon ibn Avf: ‹Allohning Rasuli ﷺ Hajar majusiylaridan jizya olgan›, — deb guvohlik berguncha — majusiy kofirlardan jizya olmagan edi», — dedi.Амр ибн Динор (Бажала орқали) ривоят қилади: Мен Жобир ибн Зайд ва Амр ибн Авс билан ўтирган эдим ва Бажала — ҳижрий 70-йилда, Мусъаб ибн Зубайр Басра ҳожиларининг бошлиғи бўлган йилда — уларга ривоят қиларди. Биз Замзам (қудуғи) зинапояларида ўтирган эдик ва Бажала: «Мен — Аҳнафнинг амакиси Жуз ибн Муовиянинг котиби эдим. Умар ибн Хаттобдан — унинг вафотидан бир йил олдин — бир мактуб келди ва у ўқилди: ‹Мажусийлар орасидаги яқин қариндошлар ўртасида тузилган ҳар бир никоҳни бекор қилинглар (Исломда ҳаром ҳисобланган никоҳлар; бундай қариндош — зу-маҳрам деб аталади)›. Умар — то Абдурраҳмон ибн Авф: ‹Аллоҳнинг Расули ﷺ Ҳажар мажусийларидан жизя олган›, — деб гувоҳлик бергунча — мажусий кофирлардан жизя олмаган эди», — деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، قَالَ رَأَيْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ قَبْلَ أَنْ يُصَابَ بِأَيَّامٍ بِالْمَدِينَةِ وَقَفَ عَلَى حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ وَعُثْمَانَ بْنِ حُنَيْفٍ، قَالَ كَيْفَ فَعَلْتُمَا أَتَخَافَانِ أَنْ تَكُونَا قَدْ حَمَّلْتُمَا الأَرْضَ مَا لاَ تُطِيقُ قَالاَ حَمَّلْنَاهَا أَمْرًا هِيَ لَهُ مُطِيقَةٌ، مَا فِيهَا كَبِيرُ فَضْلٍ‏.‏ قَالَ انْظُرَا أَنْ تَكُونَا حَمَّلْتُمَا الأَرْضَ مَا لاَ تُطِيقُ، قَالَ قَالاَ لاَ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ لَئِنْ سَلَّمَنِي اللَّهُ لأَدَعَنَّ أَرَامِلَ أَهْلِ الْعِرَاقِ لاَ يَحْتَجْنَ إِلَى رَجُلٍ بَعْدِي أَبَدًا‏.‏ قَالَ فَمَا أَتَتْ عَلَيْهِ إِلاَّ رَابِعَةٌ حَتَّى أُصِيبَ‏.‏ قَالَ إِنِّي لَقَائِمٌ مَا بَيْنِي وَبَيْنَهُ إِلاَّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ غَدَاةَ أُصِيبَ، وَكَانَ إِذَا مَرَّ بَيْنَ الصَّفَّيْنِ قَالَ اسْتَوُوا‏.‏ حَتَّى إِذَا لَمْ يَرَ فِيهِنَّ خَلَلاً تَقَدَّمَ فَكَبَّرَ، وَرُبَّمَا قَرَأَ سُورَةَ يُوسُفَ، أَوِ النَّحْلَ، أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ، فِي الرَّكْعَةِ الأُولَى حَتَّى يَجْتَمِعَ النَّاسُ، فَمَا هُوَ إِلاَّ أَنْ كَبَّرَ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ قَتَلَنِي ـ أَوْ أَكَلَنِي ـ الْكَلْبُ‏.‏ حِينَ طَعَنَهُ، فَطَارَ الْعِلْجُ بِسِكِّينٍ ذَاتِ طَرَفَيْنِ لاَ يَمُرُّ عَلَى أَحَدٍ يَمِينًا وَلاَ شِمَالاً إِلاَّ طَعَنَهُ حَتَّى طَعَنَ ثَلاَثَةَ عَشَرَ رَجُلاً، مَاتَ مِنْهُمْ سَبْعَةٌ، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، طَرَحَ عَلَيْهِ بُرْنُسًا، فَلَمَّا ظَنَّ الْعِلْجُ أَنَّهُ مَأْخُوذٌ نَحَرَ نَفْسَهُ، وَتَنَاوَلَ عُمَرُ يَدَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ فَقَدَّمَهُ، فَمَنْ يَلِي عُمَرَ فَقَدْ رَأَى الَّذِي أَرَى، وَأَمَّا نَوَاحِي الْمَسْجِدِ فَإِنَّهُمْ لاَ يَدْرُونَ غَيْرَ أَنَّهُمْ قَدْ فَقَدُوا صَوْتَ عُمَرَ وَهُمْ يَقُولُونَ سُبْحَانَ اللَّهِ سُبْحَانَ اللَّهِ‏.‏ فَصَلَّى بِهِمْ عَبْدُ الرَّحْمَنِ صَلاَةً خَفِيفَةً، فَلَمَّا انْصَرَفُوا‏.‏ قَالَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ، انْظُرْ مَنْ قَتَلَنِي‏.‏ فَجَالَ سَاعَةً، ثُمَّ جَاءَ، فَقَالَ غُلاَمُ الْمُغِيرَةِ‏.‏ قَالَ الصَّنَعُ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ قَاتَلَهُ اللَّهُ لَقَدْ أَمَرْتُ بِهِ مَعْرُوفًا، الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَجْعَلْ مَنِيَّتِي بِيَدِ رَجُلٍ يَدَّعِي الإِسْلاَمَ، قَدْ كُنْتَ أَنْتَ وَأَبُوكَ تُحِبَّانِ أَنْ تَكْثُرَ الْعُلُوجُ بِالْمَدِينَةِ وَكَانَ ‏{‏الْعَبَّاسُ‏}‏ أَكْثَرَهُمْ رَقِيقًا‏.‏ فَقَالَ إِنْ شِئْتَ فَعَلْتُ‏.‏ أَىْ إِنْ شِئْتَ قَتَلْنَا‏.‏ قَالَ كَذَبْتَ، بَعْدَ مَا تَكَلَّمُوا بِلِسَانِكُمْ، وَصَلَّوْا قِبْلَتَكُمْ وَحَجُّوا حَجَّكُمْ فَاحْتُمِلَ إِلَى بَيْتِهِ فَانْطَلَقْنَا مَعَهُ، وَكَأَنَّ النَّاسَ لَمْ تُصِبْهُمْ مُصِيبَةٌ قَبْلَ يَوْمَئِذٍ، فَقَائِلٌ يَقُولُ لاَ بَأْسَ‏.‏ وَقَائِلٌ يَقُولُ أَخَافُ عَلَيْهِ، فَأُتِيَ بِنَبِيذٍ فَشَرِبَهُ فَخَرَجَ مِنْ جَوْفِهِ، ثُمَّ أُتِيَ بِلَبَنٍ فَشَرِبَهُ فَخَرَجَ مِنْ جُرْحِهِ، فَعَلِمُوا أَنَّهُ مَيِّتٌ، فَدَخَلْنَا عَلَيْهِ، وَجَاءَ النَّاسُ يُثْنُونَ عَلَيْهِ، وَجَاءَ رَجُلٌ شَابٌّ، فَقَالَ أَبْشِرْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ بِبُشْرَى اللَّهِ لَكَ مِنْ صُحْبَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدَمٍ فِي الإِسْلاَمِ مَا قَدْ عَلِمْتَ، ثُمَّ وَلِيتَ فَعَدَلْتَ، ثُمَّ شَهَادَةٌ‏.‏ قَالَ وَدِدْتُ أَنَّ ذَلِكَ كَفَافٌ لاَ عَلَىَّ وَلاَ لِي‏.‏ فَلَمَّا أَدْبَرَ، إِذَا إِزَارُهُ يَمَسُّ الأَرْضَ‏.‏ قَالَ رُدُّوا عَلَىَّ الْغُلاَمَ قَالَ ابْنَ أَخِي ارْفَعْ ثَوْبَكَ، فَإِنَّهُ أَبْقَى لِثَوْبِكَ وَأَتْقَى لِرَبِّكَ، يَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ انْظُرْ مَا عَلَىَّ مِنَ الدَّيْنِ‏.‏ فَحَسَبُوهُ فَوَجَدُوهُ سِتَّةً وَثَمَانِينَ أَلْفًا أَوْ نَحْوَهُ، قَالَ إِنْ وَفَى لَهُ مَالُ آلِ عُمَرَ، فَأَدِّهِ مِنْ أَمْوَالِهِمْ، وَإِلاَّ فَسَلْ فِي بَنِي عَدِيِّ بْنِ كَعْبٍ، فَإِنْ لَمْ تَفِ أَمْوَالُهُمْ فَسَلْ فِي قُرَيْشٍ، وَلاَ تَعْدُهُمْ إِلَى غَيْرِهِمْ، فَأَدِّ عَنِّي هَذَا الْمَالَ، انْطَلِقْ إِلَى عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ فَقُلْ يَقْرَأُ عَلَيْكِ عُمَرُ السَّلاَمَ‏.‏ وَلاَ تَقُلْ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ‏.‏ فَإِنِّي لَسْتُ الْيَوْمَ لِلْمُؤْمِنِينَ أَمِيرًا، وَقُلْ يَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَنْ يُدْفَنَ مَعَ صَاحِبَيْهِ‏.‏ فَسَلَّمَ وَاسْتَأْذَنَ، ثُمَّ دَخَلَ عَلَيْهَا، فَوَجَدَهَا قَاعِدَةً تَبْكِي فَقَالَ يَقْرَأُ عَلَيْكِ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ السَّلاَمَ وَيَسْتَأْذِنُ أَنْ يُدْفَنَ مَعَ صَاحِبَيْهِ‏.‏ فَقَالَتْ كُنْتُ أُرِيدُهُ لِنَفْسِي، وَلأُوثِرَنَّ بِهِ الْيَوْمَ عَلَى نَفْسِي‏.‏ فَلَمَّا أَقْبَلَ قِيلَ هَذَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ قَدْ جَاءَ‏.‏ قَالَ ارْفَعُونِي، فَأَسْنَدَهُ رَجُلٌ إِلَيْهِ، فَقَالَ مَا لَدَيْكَ قَالَ الَّذِي تُحِبُّ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَذِنَتْ‏.‏ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ، مَا كَانَ مِنْ شَىْءٍ أَهَمُّ إِلَىَّ مِنْ ذَلِكَ، فَإِذَا أَنَا قَضَيْتُ فَاحْمِلُونِي ثُمَّ سَلِّمْ فَقُلْ يَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، فَإِنْ أَذِنَتْ لِي فَأَدْخِلُونِي، وَإِنْ رَدَّتْنِي رُدُّونِي إِلَى مَقَابِرِ الْمُسْلِمِينَ‏.‏ وَجَاءَتْ أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ حَفْصَةُ وَالنِّسَاءُ تَسِيرُ مَعَهَا، فَلَمَّا رَأَيْنَاهَا قُمْنَا، فَوَلَجَتْ عَلَيْهِ فَبَكَتْ عِنْدَهُ سَاعَةً، وَاسْتَأْذَنَ الرِّجَالُ، فَوَلَجَتْ دَاخِلاً لَهُمْ، فَسَمِعْنَا بُكَاءَهَا مِنَ الدَّاخِلِ‏.‏ فَقَالُوا أَوْصِ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اسْتَخْلِفْ‏.‏ قَالَ مَا أَجِدُ أَحَقَّ بِهَذَا الأَمْرِ مِنْ هَؤُلاَءِ النَّفَرِ أَوِ الرَّهْطِ الَّذِينَ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ عَنْهُمْ رَاضٍ‏.‏ فَسَمَّى عَلِيًّا وَعُثْمَانَ وَالزُّبَيْرَ وَطَلْحَةَ وَسَعْدًا وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ وَقَالَ يَشْهَدُكُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَلَيْسَ لَهُ مِنَ الأَمْرِ شَىْءٌ ـ كَهَيْئَةِ التَّعْزِيَةِ لَهُ ـ فَإِنْ أَصَابَتِ الإِمْرَةُ سَعْدًا فَهْوَ ذَاكَ، وَإِلاَّ فَلْيَسْتَعِنْ بِهِ أَيُّكُمْ مَا أُمِّرَ، فَإِنِّي لَمْ أَعْزِلْهُ عَنْ عَجْزٍ وَلاَ خِيَانَةٍ وَقَالَ أُوصِي الْخَلِيفَةَ مِنْ بَعْدِي بِالْمُهَاجِرِينَ الأَوَّلِينَ أَنْ يَعْرِفَ لَهُمْ حَقَّهُمْ، وَيَحْفَظَ لَهُمْ حُرْمَتَهُمْ، وَأُوصِيهِ بِالأَنْصَارِ خَيْرًا، الَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ، أَنْ يُقْبَلَ مِنْ مُحْسِنِهِمْ، وَأَنْ يُعْفَى عَنْ مُسِيئِهِمْ، وَأُوصِيهِ بِأَهْلِ الأَمْصَارِ خَيْرًا فَإِنَّهُمْ رِدْءُ الإِسْلاَمِ، وَجُبَاةُ الْمَالِ، وَغَيْظُ الْعَدُوِّ، وَأَنْ لاَ يُؤْخَذَ مِنْهُمْ إِلاَّ فَضْلُهُمْ عَنْ رِضَاهُمْ، وَأُوصِيهِ بِالأَعْرَابِ خَيْرًا، فَإِنَّهُمْ أَصْلُ الْعَرَبِ وَمَادَّةُ الإِسْلاَمِ أَنْ يُؤْخَذَ مِنْ حَوَاشِي أَمْوَالِهِمْ وَتُرَدَّ عَلَى فُقَرَائِهِمْ، وَأُوصِيهِ بِذِمَّةِ اللَّهِ وَذِمَّةِ رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُوفَى لَهُمْ بِعَهْدِهِمْ، وَأَنْ يُقَاتَلَ مِنْ وَرَائِهِمْ، وَلاَ يُكَلَّفُوا إِلاَّ طَاقَتَهُمْ‏.‏ فَلَمَّا قُبِضَ خَرَجْنَا بِهِ فَانْطَلَقْنَا نَمْشِي فَسَلَّمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ قَالَ يَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ‏.‏ قَالَتْ أَدْخِلُوهُ‏.‏ فَأُدْخِلَ، فَوُضِعَ هُنَالِكَ مَعَ صَاحِبَيْهِ، فَلَمَّا فُرِغَ مِنْ دَفْنِهِ اجْتَمَعَ هَؤُلاَءِ الرَّهْطُ، فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ اجْعَلُوا أَمْرَكُمْ إِلَى ثَلاَثَةٍ مِنْكُمْ‏.‏ فَقَالَ الزُّبَيْرُ قَدْ جَعَلْتُ أَمْرِي إِلَى عَلِيٍّ‏.‏ فَقَالَ طَلْحَةُ قَدْ جَعَلْتُ أَمْرِي إِلَى عُثْمَانَ‏.‏ وَقَالَ سَعْدٌ قَدْ جَعَلْتُ أَمْرِي إِلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ أَيُّكُمَا تَبَرَّأَ مِنْ هَذَا الأَمْرِ فَنَجْعَلُهُ إِلَيْهِ، وَاللَّهُ عَلَيْهِ وَالإِسْلاَمُ لَيَنْظُرَنَّ أَفْضَلَهُمْ فِي نَفْسِهِ‏.‏ فَأُسْكِتَ الشَّيْخَانِ، فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ أَفَتَجْعَلُونَهُ إِلَىَّ، وَاللَّهُ عَلَىَّ أَنْ لاَ آلُوَ عَنْ أَفْضَلِكُمْ قَالاَ نَعَمْ، فَأَخَذَ بِيَدِ أَحَدِهِمَا فَقَالَ لَكَ قَرَابَةٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْقَدَمُ فِي الإِسْلاَمِ مَا قَدْ عَلِمْتَ، فَاللَّهُ عَلَيْكَ لَئِنْ أَمَّرْتُكَ لَتَعْدِلَنَّ، وَلَئِنْ أَمَّرْتُ عُثْمَانَ لَتَسْمَعَنَّ وَلَتُطِيعَنَّ‏.‏ ثُمَّ خَلاَ بِالآخَرِ فَقَالَ لَهُ مِثْلَ ذَلِكَ، فَلَمَّا أَخَذَ الْمِيثَاقَ قَالَ ارْفَعْ يَدَكَ يَا عُثْمَانُ‏.‏ فَبَايَعَهُ، فَبَايَعَ لَهُ عَلِيٌّ، وَوَلَجَ أَهْلُ الدَّارِ فَبَايَعُوهُ‏.‏

Men Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu)ni (xanjar bilan) urilishidan (yarador boʻlishidan) bir necha kun oldin Madinada koʻrdim. U Huzayfa ibnul-Yamon va Usmon ibn Hunayf oldida toʻxtab: «Ikkovingiz qanday qildingiz? Yerga (ahliga) u koʻtara olmaydigan (xiroj) yuklab qoʻyganingizdan qoʻrqmaysizlarmi?» dedi. Ular: «Biz unga koʻtara oladigan ishni yukladik, unda katta ortiqcha (zulm) yoʻq», deyishdi. (Umar:) «Yerga u koʻtara olmaydigan narsani yuklamaganingizga qaranglar», dedi. Ular: «Yoʻq», deyishdi. Shunda Umar: «Agar Alloh meni omon saqlasa, men Iroq ahlining bevalarini shunday qoldiramanki, ular mendan keyin hech qachon biror erkakka muhtoj boʻlmaydilar», dedi. (Rovi aytadi:) Shundan keyin atigi toʻrtinchi (kun) oʻtmasidan u (yarador) qilindi. (Amr) aytdi: U urilgan tongda men (namozda) turgan edim, men bilan uning orasida Abdulloh ibn Abbosdan boshqa hech kim yoʻq edi. U ikki saf orasidan oʻtsa: «Tekis turinglar», derdi, to ularda biror kamchilik koʻrmaganidan keyin oldinga oʻtib, takbir aytardi. Baʼzan birinchi rakatda odamlar (jam) boʻlguncha Yusuf yoki Nahl surasini yoki shunga oʻxshashni oʻqirdi. U takbir aytishi bilanoq, men uning: «Meni it oʻldirdi» — yoki «meni it yedi» — deganini eshitdim, oʻsha (kofir) uni urgan vaqtda. Kofir ikki uchli pichoq bilan otilib, oʻng yoki chap tomonida kimga duch kelsa, uni urar edi, to oʻn uch kishini urgunicha; ulardan yettitasi vafot etdi. Musulmonlardan bir kishi buni koʻrgach, ustiga bir burnus (boshli choʻgʻ kiyim) tashladi. Kofir oʻzini qoʻlga tushganini bilgach, oʻzini (oʻldirib) soʻydi. Umar Abdurrahmon ibn Avfning qoʻlini tutib, uni (imomlikka) oldinga surdi. Umarning yonidagilar men koʻrgan narsani koʻrdilar, masjidning chetidagilar esa bilmas edilar, faqat ular Umarning ovozini yoʻqotib: «Subhanalloh, subhanalloh!» derdilar. Abdurrahmon ularga yengil bir namoz oʻqitdi. Ular namozdan chiqishganda, (Umar:) «Ey Ibn Abbos, qarab kel, meni kim oʻldirdi?» dedi. U bir oz aylanib, soʻng kelib: «Mugʻiraning gʻulomi (Abu Luʼluʼ)», dedi. (Umar:) «Hunarmandmi?» dedi. (Ibn Abbos:) «Ha», dedi. (Umar:) «Alloh uni halok qilsin! Men u haqda yaxshilikni buyurgan edim. Allohga hamdki, oʻlimimni islomni daʼvo qiladigan bir kishining qoʻlida qilmadi. Sen ham, otang ham Madinada kofirlarning koʻp boʻlishini xush koʻrar edingiz» — Abbos ularning eng koʻp quli boʻlgan kishi edi. (Ibn Abbos:) «Agar xohlasang, qilaman», dedi — yaʼni agar xohlasang, (ularni) oʻldiramiz. (Umar:) «Yolgʻon aytding, ular sizlarning tilingizda gapirgan, qiblangizga (qarab) namoz oʻqigan va hajingizni qilganlaridan keyinmi?» dedi. Soʻng u uyiga koʻtarib olib ketildi, biz u bilan birga bordik, goʻyo odamlarga oʻsha kungacha hech qanday musibat yetmagandek (qaygʻurardilar). Kimdir: «Zarari yoʻq (tuzaladi)», derdi; kimdir: «Undan qoʻrqaman», derdi. Unga nabiz (xurmo sharbati) keltirildi, u ichdi, (ichagidan teshib) qornidan chiqib ketdi. Soʻng sut keltirildi, u ichdi, u ham jarohatidan chiqib ketdi. Shunda uning oʻladiganini bildilar. Biz uning oldiga kirdik, odamlar kelib unga sano (maqtov) aytishar edi. Bir yosh yigit kelib: «Suyunchi (xushxabar) boʻlsin, ey moʻminlar amiri, Allohning senga (boʻlgan) xushxabari — Rasululloh ﷺga hamrohliging, islomdagi (ilk) qadaming — bularni oʻzing bilasan; soʻng (xalifa boʻlib) hukmronlik qilding va adolat qilding; soʻng (endi) shahidlik», dedi. (Umar:) «Men buning (na foyda, na zarar boʻlib) barobar boʻlishini — na menga (zarar), na men uchun (foyda) boʻlishini istardim», dedi. U (yigit) orqasiga oʻgirilganda, uning izori yerga tegib turardi. (Umar:) «Yigitni qaytaringlar», dedi va: «Ey jiyanim, koʻylagingni koʻtar, chunki bu koʻylagingni (toza saqlashga) uzoqroq, Robbingga (taqvoda) yaxshiroqdir», dedi. «Ey Abdulloh ibn Umar, zimmamdagi qarzga qarab chiq», dedi. Ular hisoblab, uni saksun olti ming (dirham) yoki shunga yaqin topdilar. (Umar:) «Agar Umar oilasining moli yetsa, uni ularning mollaridan ado et; aks holda Bani Adiy ibn Kaʼbdan soʻra; ularning mollari yetmasa, Qurayshdan soʻra va ulardan boshqasiga oʻtma. Bu molni men tomonimdan ado et», dedi. «Moʻminlar onasi Oishaning oldiga bor va: ‹Umar senga salom aytmoqda›, deb ayt — ‹moʻminlar amiri› dema, chunki men bugun moʻminlarga amir emasman — va: ‹Umar ibn Xattob ikki sherigi (Paygʻambar ﷺ va Abu Bakr) bilan birga dafn etilishga izn soʻramoqda›, deb ayt», dedi. (Abdulloh) salom berib, izn soʻradi, soʻng uning oldiga kirdi va uni oʻtirgan holda yigʻlayotgan topdi. U: «Umar ibn Xattob senga salom aytmoqda va ikki sherigi bilan birga dafn etilishga izn soʻramoqda», dedi. (Oisha:) «Men u (joy)ni oʻzim uchun istar edim, ammo bugun uni oʻzimdan ustun qoʻyaman (Umarga beraman)», dedi. (Abdulloh) qaytib kelganida: «Mana Abdulloh ibn Umar keldi», deyildi. (Umar:) «Meni koʻtaringlar», dedi va bir kishi uni (oʻziga) suyab oʻtqazdi. (Umar:) «Yoningda nima (xabar) bor?» dedi. (Abdulloh:) «Sen yoqtirgan narsa, ey moʻminlar amiri — (Oisha) izn berdi», dedi. (Umar:) «Allohga hamd! Men uchun bundan muhimroq hech narsa yoʻq edi. Men vafot etganimda, meni koʻtaringlar, soʻng salom berib: ‹Umar ibn Xattob izn soʻramoqda›, deb ayt. Agar menga izn bersa, meni kiritinglar; agar meni qaytarsa, meni musulmonlar qabristoniga qaytaringlar», dedi. Moʻminlar onasi Hafsa va ayollar u bilan birga yurib kelishdi. Biz uni koʻrib, oʻrnimizdan turdik. U (Umarning) oldiga kirib, uning yonida bir oz yigʻladi. Erkaklar (kirishga) izn soʻrashdi, shunda u ular uchun ichkari (xonaga) kirdi, biz uning yigʻisini ichkaridan eshitdik. (Odamlar:) «Vasiyat qil, ey moʻminlar amiri, (oʻrningga) xalifa tayinla», deyishdi. (Umar:) «Men bu ishga (xalifalikka) Rasululloh ﷺ ulardan rozi boʻlgan holda vafot etgan mana bu kishilardan (jamoadan) koʻra haqliroq birovni topmayapman», dedi va Ali, Usmon, Zubayr, Talha, Saʼd va Abdurrahmonni nomladi. Va: «Abdulloh ibn Umar sizlarga guvoh boʻladi, ammo uning (xalifalik) ishidan biror ulushi yoʻq» — bu unga taskin berishdek edi — dedi. «Agar amirlik Saʼdga tegsa, oʻsha (yaxshi); aks holda, sizlardan qaysingiz amir qilinsa, undan (Saʼddan) yordam olsin, chunki men uni ojizlik yoki xiyonat sababli (avval voliylikdan) chetlatmaganman», dedi. Va: «Mendan keyingi xalifaga avvalgi muhojirlar haqida vasiyat qilamanki, ularning haqqini tanisin va hurmatini saqlasin. Ansorlar haqida ham unga yaxshilikni vasiyat qilaman — ular (muhojirlardan) oldin (Madinada) yurtni va iymonni tutgan kishilardir — ularning yaxshilik qiluvchisidan qabul qilsin, yomonlik qiluvchisini afv etsin. Shaharlar (amsor) ahli haqida unga yaxshilikni vasiyat qilaman, chunki ular islomning posboni, molning (xiroj) yigʻuvchisi, dushmanning gʻazabidir; ulardan faqat ortiqcha mollari, oʻzlarining roziligi bilan olinsin. Aʼrobiylar (choʻl arablari) haqida unga yaxshilikni vasiyat qilaman, chunki ular arablarning asli va islomning moddasi (manbaidir); ularning mollarining chekkasidan (zakot) olinib, kambagʻallariga qaytarilsin. Allohning zimmasi va Rasulining ﷺ zimmasidagilar (ahli zimma) haqida unga vasiyat qilaman — ularning ahdiga vafo qilinsin, ular ortida (himoyasida) jang qilinsin va ularga toqatlaridan ortiq narsa yuklatilmasin», dedi. U vafot etganida, biz uni (janoza uchun) olib chiqdik va piyoda yurib bordik. Abdulloh ibn Umar salom berib: «Umar ibn Xattob izn soʻramoqda», dedi. (Oisha:) «Uni kiritinglar», dedi. U kiritilib, oʻsha yerda ikki sherigi bilan birga qoʻyildi. Uning dafnidan farogʻat boʻlingach, oʻsha jamoa (shuro ahli) toʻplandi. Abdurrahmon: «Ishingizni oʻzingizdan uch kishiga (havola) qilinglar», dedi. Zubayr: «Men ishimni Aliga havola qildim», dedi. Talha: «Men ishimni Usmonga havola qildim», dedi. Saʼd: «Men ishimni Abdurrahmon ibn Avfga havola qildim», dedi. Abdurrahmon: «Sizlardan qaysingiz bu ishdan voz kechadi, biz uni unga (qolganiga) havola qilamiz. Alloh uning ustidan (kuzatuvchi) va islom (guvoh)dir — albatta u oʻz nazdida ularning eng afzalini (tanlab) qaraydi», dedi. Shunda ikki shayx (Ali va Usmon) jim turdi. Abdurrahmon: «Uni menga havola qilasizlarmi? Alloh ustimda (guvoh)ki, sizlarning eng afzalingizni (tanlashda) qusur qilmayman», dedi. Ular: «Ha», deyishdi. Shunda u ulardan birining (Alining) qoʻlini tutib: «Senda Rasululloh ﷺdan qarindoshlik va islomdagi (ilk) qadam bor — buni oʻzing bilasan. Alloh ustingda (guvoh)ki, agar seni amir qilsam, albatta adolat qilasanmi; agar Usmonni amir qilsam, albatta (uni) eshitib, itoat qilasanmi?» dedi. Soʻng u ikkinchisi (Usmon) bilan xilvatda boʻlib, unga ham xuddi shunday dedi. U ahd-misoqni olgach: «Qoʻlingni koʻtar, ey Usmon», dedi va unga bayʼat qildi. Ali ham unga bayʼat qildi, uy ahli (boshqalar) kirib, unga bayʼat qildilar.Мен Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу)ни (ханжар билан) урилишидан (ярадор бўлишидан) бир неча кун олдин Мадинада кўрдим. У Ҳузайфа ибнул-Ямон ва Усмон ибн Ҳунайф олдида тўхтаб: «Икковингиз қандай қилдингиз? Ерга (аҳлига) у кўтара олмайдиган (хирож) юклаб қўйганингиздан қўрқмайсизларми?» деди. Улар: «Биз унга кўтара оладиган ишни юкладик, унда катта ортиқча (зулм) йўқ», дейишди. (Умар:) «Ерга у кўтара олмайдиган нарсани юкламаганингизга қаранглар», деди. Улар: «Йўқ», дейишди. Шунда Умар: «Агар Аллоҳ мени омон сақласа, мен Ироқ аҳлининг беваларини шундай қолдираманки, улар мендан кейин ҳеч қачон бирор эркакка муҳтож бўлмайдилар», деди. (Рови айтади:) Шундан кейин атиги тўртинчи (кун) ўтмасидан у (ярадор) қилинди. (Амр) айтди: У урилган тонгда мен (намозда) турган эдим, мен билан унинг орасида Абдуллоҳ ибн Аббосдан бошқа ҳеч ким йўқ эди. У икки саф орасидан ўца: «Текис туринглар», дерди, то уларда бирор камчилик кўрмаганидан кейин олдинга ўтиб, такбир айтарди. Баъзан биринчи ракатда одамлар (жам) бўлгунча Юсуф ёки Наҳл сурасини ёки шунга ўхшашни ўқирди. У такбир айтиши биланоқ, мен унинг: «Мени ит ўлдирди» — ёки «мени ит еди» — деганини эшитдим, ўша (кофир) уни урган вақтда. Кофир икки учли пичоқ билан отилиб, ўнг ёки чап томонида кимга дуч келса, уни урар эди, то ўн уч кишини ургунича; улардан еттитаси вафот этди. Мусулмонлардан бир киши буни кўргач, устига бир бурнус (бошли чўғ кийим) ташлади. Кофир ўзини қўлга тушганини билгач, ўзини (ўлдириб) сўйди. Умар Абдурраҳмон ибн Авфнинг қўлини тутиб, уни (имомликка) олдинга сурди. Умарнинг ёнидагилар мен кўрган нарсани кўрдилар, масжиднинг четидагилар эса билмас эдилар, фақат улар Умарнинг овозини йўқотиб: «Субҳаналлоҳ, субҳаналлоҳ!» дердилар. Абдурраҳмон уларга енгил бир намоз ўқитди. Улар намоздан чиқишганда, (Умар:) «Эй Ибн Аббос, қараб кел, мени ким ўлдирди?» деди. У бир оз айланиб, сўнг келиб: «Муғиранинг ғуломи (Абу Луълуъ)», деди. (Умар:) «Ҳунармандми?» деди. (Ибн Аббос:) «Ҳа», деди. (Умар:) «Аллоҳ уни ҳалок қилсин! Мен у ҳақда яхшиликни буюрган эдим. Аллоҳга ҳамдки, ўлимимни исломни даъво қиладиган бир кишининг қўлида қилмади. Сен ҳам, отанг ҳам Мадинада кофирларнинг кўп бўлишини хуш кўрар эдингиз» — Аббос уларнинг энг кўп қули бўлган киши эди. (Ибн Аббос:) «Агар хоҳласанг, қиламан», деди — яъни агар хоҳласанг, (уларни) ўлдирамиз. (Умар:) «Ёлғон айтдинг, улар сизларнинг тилингизда гапирган, қиблангизга (қараб) намоз ўқиган ва ҳажингизни қилганларидан кейинми?» деди. Сўнг у уйига кўтариб олиб кетилди, биз у билан бирга бордик, гўё одамларга ўша кунгача ҳеч қандай мусибат етмагандек (қайғурардилар). Кимдир: «Зарари йўқ (тузалади)», дерди; кимдир: «Ундан қўрқаман», дерди. Унга набиз (хурмо шарбати) келтирилди, у ичди, (ичагидан тешиб) қорнидан чиқиб кетди. Сўнг сут келтирилди, у ичди, у ҳам жароҳатидан чиқиб кетди. Шунда унинг ўладиганини билдилар. Биз унинг олдига кирдик, одамлар келиб унга сано (мақтов) айтишар эди. Бир ёш йигит келиб: «Суюнчи (хушхабар) бўлсин, эй мўминлар амири, Аллоҳнинг сенга (бўлган) хушхабари — Расулуллоҳ ﷺга ҳамроҳлигинг, исломдаги (илк) қадаминг — буларни ўзинг биласан; сўнг (халифа бўлиб) ҳукмронлик қилдинг ва адолат қилдинг; сўнг (энди) шаҳидлик», деди. (Умар:) «Мен бунинг (на фойда, на зарар бўлиб) баробар бўлишини — на менга (зарар), на мен учун (фойда) бўлишини истардим», деди. У (йигит) орқасига ўгирилганда, унинг изори ерга тегиб турарди. (Умар:) «Йигитни қайтаринглар», деди ва: «Эй жияним, кўйлагингни кўтар, чунки бу кўйлагингни (тоза сақлашга) узоқроқ, Роббингга (тақвода) яхшироқдир», деди. «Эй Абдуллоҳ ибн Умар, зиммамдаги қарзга қараб чиқ», деди. Улар ҳисоблаб, уни саксун олти минг (дирҳам) ёки шунга яқин топдилар. (Умар:) «Агар Умар оиласининг моли еца, уни уларнинг молларидан адо эт; акс ҳолда Бани Адий ибн Каъбдан сўра; уларнинг моллари етмаса, Қурайшдан сўра ва улардан бошқасига ўтма. Бу молни мен томонимдан адо эт», деди. «Мўминлар онаси Оишанинг олдига бор ва: ‹Умар сенга салом айтмоқда›, деб айт — ‹мўминлар амири› дема, чунки мен бугун мўминларга амир эмасман — ва: ‹Умар ибн Хаттоб икки шериги (Пайғамбар ﷺ ва Абу Бакр) билан бирга дафн этилишга изн сўрамоқда›, деб айт», деди. (Абдуллоҳ) салом бериб, изн сўради, сўнг унинг олдига кирди ва уни ўтирган ҳолда йиғлаётган топди. У: «Умар ибн Хаттоб сенга салом айтмоқда ва икки шериги билан бирга дафн этилишга изн сўрамоқда», деди. (Оиша:) «Мен у (жой)ни ўзим учун истар эдим, аммо бугун уни ўзимдан устун қўяман (Умарга бераман)», деди. (Абдуллоҳ) қайтиб келганида: «Мана Абдуллоҳ ибн Умар келди», дейилди. (Умар:) «Мени кўтаринглар», деди ва бир киши уни (ўзига) суяб ўтқазди. (Умар:) «Ёнингда нима (хабар) бор?» деди. (Абдуллоҳ:) «Сен ёқтирган нарса, эй мўминлар амири — (Оиша) изн берди», деди. (Умар:) «Аллоҳга ҳамд! Мен учун бундан муҳимроқ ҳеч нарса йўқ эди. Мен вафот этганимда, мени кўтаринглар, сўнг салом бериб: ‹Умар ибн Хаттоб изн сўрамоқда›, деб айт. Агар менга изн берса, мени киритинглар; агар мени қайтарса, мени мусулмонлар қабристонига қайтаринглар», деди. Мўминлар онаси Ҳафса ва аёллар у билан бирга юриб келишди. Биз уни кўриб, ўрнимиздан турдик. У (Умарнинг) олдига кириб, унинг ёнида бир оз йиғлади. Эркаклар (киришга) изн сўрашди, шунда у улар учун ичкари (хонага) кирди, биз унинг йиғисини ичкаридан эшитдик. (Одамлар:) «Васият қил, эй мўминлар амири, (ўрнингга) халифа тайинла», дейишди. (Умар:) «Мен бу ишга (халифаликка) Расулуллоҳ ﷺ улардан рози бўлган ҳолда вафот этган мана бу кишилардан (жамоадан) кўра ҳақлироқ бировни топмаяпман», деди ва Али, Усмон, Зубайр, Талҳа, Саъд ва Абдурраҳмонни номлади. Ва: «Абдуллоҳ ибн Умар сизларга гувоҳ бўлади, аммо унинг (халифалик) ишидан бирор улуши йўқ» — бу унга таскин беришдек эди — деди. «Агар амирлик Саъдга тегса, ўша (яхши); акс ҳолда, сизлардан қайсингиз амир қилинса, ундан (Саъддан) ёрдам олсин, чунки мен уни ожизлик ёки хиёнат сабабли (аввал волийликдан) четлатмаганман», деди. Ва: «Мендан кейинги халифага аввалги муҳожирлар ҳақида васият қиламанки, уларнинг ҳаққини танисин ва ҳурматини сақласин. Ансорлар ҳақида ҳам унга яхшиликни васият қиламан — улар (муҳожирлардан) олдин (Мадинада) юртни ва иймонни тутган кишилардир — уларнинг яхшилик қилувчисидан қабул қилсин, ёмонлик қилувчисини афв эцин. Шаҳарлар (амсор) аҳли ҳақида унга яхшиликни васият қиламан, чунки улар исломнинг посбони, молнинг (хирож) йиғувчиси, душманнинг ғазабидир; улардан фақат ортиқча моллари, ўзларининг розилиги билан олинсин. Аъробийлар (чўл араблари) ҳақида унга яхшиликни васият қиламан, чунки улар арабларнинг асли ва исломнинг моддаси (манбаидир); уларнинг молларининг чеккасидан (закот) олиниб, камбағалларига қайтарилсин. Аллоҳнинг зиммаси ва Расулининг ﷺ зиммасидагилар (аҳли зимма) ҳақида унга васият қиламан — уларнинг аҳдига вафо қилинсин, улар ортида (ҳимоясида) жанг қилинсин ва уларга тоқатларидан ортиқ нарса юклатилмасин», деди. У вафот этганида, биз уни (жаноза учун) олиб чиқдик ва пиёда юриб бордик. Абдуллоҳ ибн Умар салом бериб: «Умар ибн Хаттоб изн сўрамоқда», деди. (Оиша:) «Уни киритинглар», деди. У киритилиб, ўша ерда икки шериги билан бирга қўйилди. Унинг дафнидан фароғат бўлингач, ўша жамоа (шуро аҳли) тўпланди. Абдурраҳмон: «Ишингизни ўзингиздан уч кишига (ҳавола) қилинглар», деди. Зубайр: «Мен ишимни Алига ҳавола қилдим», деди. Талҳа: «Мен ишимни Усмонга ҳавола қилдим», деди. Саъд: «Мен ишимни Абдурраҳмон ибн Авфга ҳавола қилдим», деди. Абдурраҳмон: «Сизлардан қайсингиз бу ишдан воз кечади, биз уни унга (қолганига) ҳавола қиламиз. Аллоҳ унинг устидан (кузатувчи) ва ислом (гувоҳ)дир — албатта у ўз наздида уларнинг энг афзалини (танлаб) қарайди», деди. Шунда икки шайх (Али ва Усмон) жим турди. Абдурраҳмон: «Уни менга ҳавола қиласизларми? Аллоҳ устимда (гувоҳ)ки, сизларнинг энг афзалингизни (танлашда) қусур қилмайман», деди. Улар: «Ҳа», дейишди. Шунда у улардан бирининг (Алининг) қўлини тутиб: «Сенда Расулуллоҳ ﷺдан қариндошлик ва исломдаги (илк) қадам бор — буни ўзинг биласан. Аллоҳ устингда (гувоҳ)ки, агар сени амир қилсам, албатта адолат қиласанми; агар Усмонни амир қилсам, албатта (уни) эшитиб, итоат қиласанми?» деди. Сўнг у иккинчиси (Усмон) билан хилватда бўлиб, унга ҳам худди шундай деди. У аҳд-мисоқни олгач: «Қўлингни кўтар, эй Усмон», деди ва унга байъат қилди. Али ҳам унга байъат қилди, уй аҳли (бошқалар) кириб, унга байъат қилдилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ قَالَ قَدِمَ عَلَيْنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ، وَآخَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُ وَبَيْنَ سَعْدِ بْنِ الرَّبِيعِ، وَكَانَ كَثِيرَ الْمَالِ، فَقَالَ سَعْدٌ قَدْ عَلِمَتِ الأَنْصَارُ أَنِّي مِنْ أَكْثَرِهَا مَالاً، سَأَقْسِمُ مَالِي بَيْنِي وَبَيْنَكَ شَطْرَيْنِ، وَلِي امْرَأَتَانِ، فَانْظُرْ أَعْجَبَهُمَا إِلَيْكَ فَأُطَلِّقُهَا، حَتَّى إِذَا حَلَّتْ تَزَوَّجْتَهَا‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بَارَكَ اللَّهُ لَكَ فِي أَهْلِكَ‏.‏ فَلَمْ يَرْجِعْ يَوْمَئِذٍ حَتَّى أَفْضَلَ شَيْئًا مِنْ سَمْنٍ وَأَقِطٍ، فَلَمْ يَلْبَثْ إِلاَّ يَسِيرًا، حَتَّى جَاءَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَعَلَيْهِ وَضَرٌ مِنْ صُفْرَةٍ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَهْيَمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ تَزَوَّجْتُ امْرَأَةً مِنَ الأَنْصَارِ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ مَا سُقْتَ فِيهَا ‏"‏‏.‏ قَالَ وَزْنَ نَوَاةٍ مِنْ ذَهَبٍ، أَوْ نَوَاةً مِنْ ذَهَبٍ، فَقَالَ ‏"‏ أَوْلِمْ وَلَوْ بِشَاةٍ ‏"‏‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bizning oldimizga Abdurrahmon ibn Avf keldi. Rasululloh ﷺ uni Saʼd ibn Robiʼ bilan birodar qilib qoʻydilar — u (Saʼd) koʻp mol-mulkli edi. Saʼd: «Ansorlar bilishadiki, men ularning eng koʻp mol-mulkka egasidanman. Mol-mulkimni men bilan sening orangda ikkiga boʻlaman. Mening ikki xotinim bor, ulardan qaysi biri senga koʻproq yoqsa qara, men uni taloq qilaman, u (iddadan chiqib) halol boʻlganda, sen unga uylanasan», dedi. Abdurrahmon: «Alloh senga oilangda baraka bersin», dedi. U oʻsha kuni bir oz sariyogʻ va qurt (foyda) qilmagunicha qaytmadi. Koʻp oʻtmay, Rasululloh ﷺning oldilariga keldi, unda sariq (atir) izi bor edi. Rasululloh ﷺ unga: «Bu nima?» dedilar. U: «Ansorlardan bir ayolga uylandim», dedi. U zot: «Unga (mahr) nima berding?» dedilar. U: «Bir donak ogʻirligida oltin» — yoki: «bir donak oltin», dedi. U zot: «(Toʻy) ziyofati ber, garchi bir qoʻy (bilan) boʻlsa ham», dedilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бизнинг олдимизга Абдурраҳмон ибн Авф келди. Расулуллоҳ ﷺ уни Саъд ибн Робиъ билан биродар қилиб қўйдилар — у (Саъд) кўп мол-мулкли эди. Саъд: «Ансорлар билишадики, мен уларнинг энг кўп мол-мулкка эгасиданман. Мол-мулкимни мен билан сенинг орангда иккига бўламан. Менинг икки хотиним бор, улардан қайси бири сенга кўпроқ ёқса қара, мен уни талоқ қиламан, у (иддадан чиқиб) ҳалол бўлганда, сен унга уйланасан», деди. Абдурраҳмон: «Аллоҳ сенга оилангда барака берсин», деди. У ўша куни бир оз сариёғ ва қурт (фойда) қилмагунича қайтмади. Кўп ўтмай, Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келди, унда сариқ (атир) изи бор эди. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Бу нима?» дедилар. У: «Ансорлардан бир аёлга уйландим», деди. У зот: «Унга (маҳр) нима бердинг?» дедилар. У: «Бир донак оғирлигида олтин» — ёки: «бир донак олтин», деди. У зот: «(Тўй) зиёфати бер, гарчи бир қўй (билан) бўлса ҳам», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنِي ابْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ،‏.‏ وَأَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ رَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ وَهْوَ بِمِنًى، فِي آخِرِ حَجَّةٍ حَجَّهَا عُمَرُ، فَوَجَدَنِي، فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّ الْمَوْسِمَ يَجْمَعُ رَعَاعَ النَّاسِ، وَإِنِّي أَرَى أَنْ تُمْهِلَ حَتَّى تَقْدَمَ الْمَدِينَةَ، فَإِنَّهَا دَارُ الْهِجْرَةِ وَالسُّنَّةِ، وَتَخْلُصَ لأَهْلِ الْفِقْهِ وَأَشْرَافِ النَّاسِ وَذَوِي رَأْيِهِمْ‏.‏ قَالَ عُمَرُ لأَقُومَنَّ فِي أَوَّلِ مَقَامٍ أَقُومُهُ بِالْمَدِينَةِ‏.‏

Abdurrahmon ibn Avf — Umar haj qilgan oxirgi hajda, Minoda ekanida — ahli oldiga qaytib, meni topdi. Abdurrahmon aytdi: Men: «Ey moʻminlar amiri, albatta mavsum (haj) (turli) avom-pastkash odamlarni (ham) yigʻadi. Men shu fikrdamanki, sen Madinaga yetib borguningcha kutib tursang (mulohazani keyinga qoldirsang); chunki u hijrat va sunnat yurtidir, (u yerda gaping) faqih (din olimi) kishilar, odamlarning ashroflari va aql-idrok egalariga sof (toʻgʻri) yetib boradi», dedim. Umar: «Albatta men Madinada turadigan birinchi maqomda (xutbada) shu (haqda) turaman (gapiraman)», dedi.Абдурраҳмон ибн Авф — Умар ҳаж қилган охирги ҳажда, Минода эканида — аҳли олдига қайтиб, мени топди. Абдурраҳмон айтди: Мен: «Эй мўминлар амири, албатта мавсум (ҳаж) (турли) авом-пасткаш одамларни (ҳам) йиғади. Мен шу фикрдаманки, сен Мадинага етиб боргунингча кутиб турсанг (мулоҳазани кейинга қолдирсанг); чунки у ҳижрат ва суннат юртидир, (у ерда гапинг) фақиҳ (дин олими) кишилар, одамларнинг ашрофлари ва ақл-идрок эгаларига соф (тўғри) етиб боради», дедим. Умар: «Албатта мен Мадинада турадиган биринчи мақомда (хутбада) шу (ҳақда) тураман (гапираман)», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَدِمَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ، فَآخَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُ وَبَيْنَ سَعْدِ بْنِ الرَّبِيعِ الأَنْصَارِيِّ، فَعَرَضَ عَلَيْهِ أَنْ يُنَاصِفَهُ أَهْلَهُ وَمَالَهُ، فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بَارَكَ اللَّهُ لَكَ فِي أَهْلِكَ وَمَالِكَ، دُلَّنِي عَلَى السُّوقِ‏.‏ فَرَبِحَ شَيْئًا مِنْ أَقِطٍ وَسَمْنٍ، فَرَآهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ أَيَّامٍ وَعَلَيْهِ وَضَرٌ مِنْ صُفْرَةٍ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَهْيَمْ يَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ ‏"‏‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، تَزَوَّجْتُ امْرَأَةً مِنَ الأَنْصَارِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَمَا سُقْتَ فِيهَا ‏"‏‏.‏ فَقَالَ وَزْنَ نَوَاةٍ مِنْ ذَهَبٍ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَوْلِمْ وَلَوْ بِشَاةٍ ‏"‏‏.‏

Abdurrahmon ibn Avf (Madinaga) keldi. Paygʻambar ﷺ uni ansoriy Saʼd ibn Robiʼ bilan birodar qilib qoʻydilar. U (Saʼd) unga oilasi va molini yarmiga boʻlib berishni taklif qildi. Abdurrahmon: «Alloh senga oilang va molingda baraka bersin. Menga bozorni koʻrsat», dedi. U bir oz qurt (qurigan sut) va sariyogʻ (savdosida) foyda qildi. Paygʻambar ﷺ uni bir necha kundan keyin koʻrdilar, unda sariq (atir) izi bor edi. Paygʻambar ﷺ: «Bu nima (xabar), ey Abdurrahmon?» dedilar. U: «Ey Allohning Rasuli, ansorlardan bir ayolga uylandim», dedi. U zot: «Unga (mahr qilib) nima berding?» dedilar. U: «Bir donak (miqdori) oltin», dedi. Paygʻambar ﷺ: «(Toʻy) ziyofati ber, garchi bir qoʻy (bilan) boʻlsa ham», dedilar.Абдурраҳмон ибн Авф (Мадинага) келди. Пайғамбар ﷺ уни ансорий Саъд ибн Робиъ билан биродар қилиб қўйдилар. У (Саъд) унга оиласи ва молини ярмига бўлиб беришни таклиф қилди. Абдурраҳмон: «Аллоҳ сенга оиланг ва молингда барака берсин. Менга бозорни кўрсат», деди. У бир оз қурт (қуриган сут) ва сариёғ (савдосида) фойда қилди. Пайғамбар ﷺ уни бир неча кундан кейин кўрдилар, унда сариқ (атир) изи бор эди. Пайғамбар ﷺ: «Бу нима (хабар), эй Абдурраҳмон?» дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, ансорлардан бир аёлга уйландим», деди. У зот: «Унга (маҳр қилиб) нима бердинг?» дедилар. У: «Бир донак (миқдори) олтин», деди. Пайғамбар ﷺ: «(Тўй) зиёфати бер, гарчи бир қўй (билан) бўлса ҳам», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي مَالِكُ بْنُ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ النَّصْرِيُّ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ دَعَاهُ إِذْ جَاءَهُ حَاجِبُهُ يَرْفَا فَقَالَ هَلْ لَكَ فِي عُثْمَانَ، وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَالزُّبَيْرِ وَسَعْدٍ يَسْتَأْذِنُونَ فَقَالَ نَعَمْ، فَأَدْخِلْهُمْ‏.‏ فَلَبِثَ قَلِيلاً، ثُمَّ جَاءَ فَقَالَ هَلْ لَكَ فِي عَبَّاسٍ وَعَلِيٍّ يَسْتَأْذِنَانِ قَالَ نَعَمْ‏.‏ فَلَمَّا دَخَلاَ قَالَ عَبَّاسٌ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، اقْضِ بَيْنِي وَبَيْنَ هَذَا، وَهُمَا يَخْتَصِمَانِ فِي الَّذِي أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ بَنِي النَّضِيرِ، فَاسْتَبَّ عَلِيٌّ وَعَبَّاسٌ، فَقَالَ الرَّهْطُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، اقْضِ بَيْنَهُمَا وَأَرِحْ أَحَدَهُمَا مِنَ الآخَرِ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ اتَّئِدُوا، أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ، هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ‏"‏‏.‏ يُرِيدُ بِذَلِكَ نَفْسَهُ‏.‏ قَالُوا قَدْ قَالَ ذَلِكَ‏.‏ فَأَقْبَلَ عُمَرُ عَلَى عَبَّاسٍ وَعَلِيٍّ فَقَالَ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمَانِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ قَالَ ذَلِكَ قَالاَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ فَإِنِّي أُحَدِّثُكُمْ عَنْ هَذَا الأَمْرِ، إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ كَانَ خَصَّ رَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْفَىْءِ بِشَىْءٍ لَمْ يُعْطِهِ أَحَدًا غَيْرَهُ فَقَالَ جَلَّ ذِكْرُهُ ‏[quran sura="59" aya_start="6" aya_end="6"]{‏وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلاَ رِكَابٍ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏قَدِيرٌ‏}‏ فَكَانَتْ هَذِهِ خَالِصَةً لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، ثُمَّ وَاللَّهِ مَا احْتَازَهَا دُونَكُمْ، وَلاَ اسْتَأْثَرَهَا عَلَيْكُمْ، لَقَدْ أَعْطَاكُمُوهَا وَقَسَمَهَا فِيكُمْ، حَتَّى بَقِيَ هَذَا الْمَالُ مِنْهَا، فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُنْفِقُ عَلَى أَهْلِهِ نَفَقَةَ سَنَتِهِمْ مِنْ هَذَا الْمَالِ، ثُمَّ يَأْخُذُ مَا بَقِيَ فَيَجْعَلُهُ مَجْعَلَ مَالِ اللَّهِ، فَعَمِلَ ذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَيَاتَهُ، ثُمَّ تُوُفِّيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ فَأَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَقَبَضَهُ أَبُو بَكْرٍ، فَعَمِلَ فِيهِ بِمَا عَمِلَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ‏.‏ فَأَقْبَلَ عَلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ وَقَالَ تَذْكُرَانِ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ عَمِلَ فِيهِ كَمَا تَقُولاَنِ، وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُ فِيهِ لَصَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ ثُمَّ تَوَفَّى اللَّهُ أَبَا بَكْرٍ فَقُلْتُ أَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ‏.‏ فَقَبَضْتُهُ سَنَتَيْنِ مِنْ إِمَارَتِي أَعْمَلُ فِيهِ بِمَا عَمِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ، وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَنِّي فِيهِ صَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ، ثُمَّ جِئْتُمَانِي كِلاَكُمَا وَكَلِمَتُكُمَا وَاحِدَةٌ وَأَمْرُكُمَا جَمِيعٌ، فَجِئْتَنِي ـ يَعْنِي عَبَّاسًا ـ فَقُلْتُ لَكُمَا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا بَدَا لِي أَنْ أَدْفَعَهُ إِلَيْكُمَا قُلْتُ إِنْ شِئْتُمَا دَفَعْتُهُ إِلَيْكُمَا عَلَى أَنَّ عَلَيْكُمَا عَهْدَ اللَّهِ وَمِيثَاقَهُ لَتَعْمَلاَنِ فِيهِ بِمَا عَمِلَ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ، وَمَا عَمِلْتُ فِيهِ مُذْ وَلِيتُ، وَإِلاَّ فَلاَ تُكَلِّمَانِي، فَقُلْتُمَا ادْفَعْهُ إِلَيْنَا بِذَلِكَ‏.‏ فَدَفَعْتُهُ إِلَيْكُمَا، أَفَتَلْتَمِسَانِ مِنِّي قَضَاءً غَيْرَ ذَلِكَ فَوَاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ لاَ أَقْضِي فِيهِ بِقَضَاءٍ غَيْرِ ذَلِكَ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ، فَإِنْ عَجَزْتُمَا عَنْهُ، فَادْفَعَا إِلَىَّ فَأَنَا أَكْفِيكُمَاهُ‏.‏ قَالَ فَحَدَّثْتُ هَذَا الْحَدِيثَ، عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ فَقَالَ صَدَقَ مَالِكُ بْنُ أَوْسٍ، أَنَا سَمِعْتُ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَقُولُ أَرْسَلَ أَزْوَاجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عُثْمَانَ إِلَى أَبِي بَكْرٍ يَسْأَلْنَهُ ثُمُنَهُنَّ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم، فَكُنْتُ أَنَا أَرُدُّهُنَّ، فَقُلْتُ لَهُنَّ أَلاَ تَتَّقِينَ اللَّهَ، أَلَمْ تَعْلَمْنَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ ‏"‏ لاَ نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ـ يُرِيدُ بِذَلِكَ نَفْسَهُ ـ إِنَّمَا يَأْكُلُ آلُ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْمَالِ ‏"‏‏.‏ فَانْتَهَى أَزْوَاجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى مَا أَخْبَرَتْهُنَّ‏.‏ قَالَ فَكَانَتْ هَذِهِ الصَّدَقَةُ بِيَدِ عَلِيٍّ، مَنَعَهَا عَلِيٌّ عَبَّاسًا فَغَلَبَهُ عَلَيْهَا، ثُمَّ كَانَ بِيَدِ حَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ، ثُمَّ بِيَدِ حُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ، ثُمَّ بِيَدِ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ وَحَسَنِ بْنِ حَسَنٍ، كِلاَهُمَا كَانَا يَتَدَاوَلاَنِهَا، ثُمَّ بِيَدِ زَيْدِ بْنِ حَسَنٍ، وَهْىَ صَدَقَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَقًّا‏.‏

Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu) uni (Molik ibn Avsni) chaqirdi. Shu payt uning eshik ogʻasi (hojibi) Yarfa kelib: «Usmon, Abdurrahmon, Zubayr va Saʼd (kirishga) izn soʻrayaptilar, (qabul qilasizmi)?» dedi. (Umar:) «Ha, ularni kiritgin», dedi. Bir oz oʻtgach, (Yarfa yana) kelib: «Abbos va Ali (kirishga) izn soʻrayaptilar, (qabul qilasizmi)?» dedi. (Umar:) «Ha», dedi. Ikkovi kirganda, Abbos: «Ey moʻminlar amiri, men bilan mana bu (Ali) orasida hukm chiqar», dedi — ikkovi Alloh Rasuliga ﷺ Bani Nazirdan fay (qilib) bergan (mol) haqida tortishayotgan edilar. Ali va Abbos bir-biriga ( keskin) gapirishdi. (Haligi) jamoa: «Ey moʻminlar amiri, ikkovining orasida hukm chiqar va birini boshqasidan halos qil (tinchit)», deyishdi. Umar: «Shoshmanglar! Osmon va Yer Uning izni bilan turadigan Alloh (nomi) bilan sizlardan soʻrayman: bilasizmiki, Rasululloh ﷺ: ‹Biz (paygʻambarlar)dan meros olinmaydi, biz qoldirgan (mol) sadaqadir› dedilarmi?» dedi — buni (aytib) oʻzlarini (paygʻambarlarni) nazarda tutdilar. Ular: «(Ha,) buni aytgan edilar», deyishdi. Soʻng Umar Abbos va Aliga yuzlanib: «Ikkovingizdan Alloh (nomi) bilan soʻrayman: bilasizlarmiki, Rasululloh ﷺ buni aytdilar?» dedi. Ikkovi: «Ha», deyishdi. (Umar:) «Bas, men sizlarga shu ish haqida (gapirib) beraman. Albatta Alloh subhonahu mana bu fayda Rasuliga ﷺ — boshqa hech kimga bermagan — bir narsani xos qilgan edi. Alloh — zikri ulugʻ Zot — shunday dedi: ‹Alloh Rasuliga ulardan (qaytarib) bergan fayga (kelsak), sizlar uning (uchun) ot ham, tuya ham yugurtirmadingiz...› — ‹...qodirdir› (Hashr surasi, 6) (degan) soʻzigacha. Bas, bu Rasululloh ﷺning xolis (mulki) edi. Soʻng, Allohga qasamki, u zot uni sizlardan (yashirib) oʻzlariga olib qolmadilar va sizlardan (ortiq) oʻzlariga tanlab (xususiy qilib) olmadilar — uni sizlarga (ham) berib, oranggizda taqsimladilar, to undan mana shu mol qolguncha. Rasululloh ﷺ mana shu moldan ahliga bir yillik nafaqalarini sarflar, soʻng qolganini olib, uni Allohning moli (sarf qilinadigan) joyga qoʻyardilar (umumiy xazinaga). Rasululloh ﷺ buni hayotlari (davomida) qildilar. Soʻng Paygʻambar ﷺ vafot etdilar. Abu Bakr: ‹Men Rasululloh ﷺning valiysiman (oʻrinbosariman)› dedi va uni qoʻlga olib, unda Rasululloh ﷺ qilgan (ish)dek qildi — oʻsha paytda sizlar ham (bor edingiz)», dedi. Soʻng (Umar) Ali va Abbosga yuzlanib: «Abu Bakr unda sizlar aytayotgangidek qilganini eslaysizlarmi? Alloh biladiki, u unda rost (soʻzli), yaxshi (amalli), toʻgʻri (yoʻ ldagi), haqqa ergashuvchi edi. Soʻng Alloh Abu Bakrni vafot ettirdi va men: ‹Men Rasululloh ﷺ va Abu Bakrning valiysiman› dedim. Uni amirligimning ikki yili (davomida) qoʻlga olib, unda Rasululloh ﷺ va Abu Bakr qilgan (ish)dek qildim. Alloh biladiki, men unda rost (soʻzli), yaxshi (amalli), toʻgʻri (yoʻldagi), haqqa ergashuvchiman. Soʻng ikkovingiz oldimga keldingiz — soʻzingiz bitta, ishingiz bir (jamuljam) edi. Sen — yaʼni Abbos — oldimga kelding. Men ikkovingizga: ‹Rasululloh ﷺ: ‹Biz(dan) meros olinmaydi, biz qoldirgan (mol) sadaqadir› dedilar› dedim. Uni sizlarga (boshqarishga) topshirish menga maʼqul boʻlganda, men: ‹Agar xohlasangiz, men uni sizlarga topshiraman — shu shartdaki, sizlarga Allohning ahdi va paymoni boʻlsin: unda Rasululloh ﷺ, Abu Bakr va men — voliy boʻlganimdan beri — qilgan (ish)dek qilasizlar; aks holda men bilan (bu haqda) gaplashmanglar› dedim. Sizlar: ‹Uni bizga shu (shart) bilan topshir› dedingiz. Men uni sizlarga topshirdim. Endi mendan bundan boshqa hukm istayapsizlarmi? Osmon va Yer Uning izni bilan turadigan Alloh (nomi) bilan (qasamki), men unda — qiyomat qoyim boʻlguncha — bundan boshqa hukm chiqarmayman! Agar sizlar undan (boshqarishdan) ojiz boʻlsangiz, uni menga qaytaring, men sizlarga (uning ishi)da kifoya qilaman», dedi. (Zuhriy) aytdi: Men bu hadisni Urva ibn Zubayrga (gapirib) berdim. U: «Molik ibn Avs rost aytdi. Men Paygʻambar ﷺning zavjasi Oisha (roziyallohu anho)ning shunday deganini eshitganman: Paygʻambar ﷺning zavjalari Usmonni Abu Bakrning oldiga yuborib, undan Alloh Rasuliga ﷺ fay (qilib) bergan (mol)dan oʻzlarining sakkizdan bir (ulush)larini soʻradilar. Men esa ularni qaytarardim (toʻsardim). Men ularga: ‹Allohdan qoʻrqmaysizlarmi? Bilmaysizlarmi, Paygʻambar ﷺ: ‹Biz(dan) meros olinmaydi, biz qoldirgan (mol) sadaqadir› — buni (aytib) oʻzlarini nazarda tutardilar — ‹Muhammad oilasi faqat mana shu moldan (kun kechirib) yeydi› derdilar› dedim. Shunda Paygʻambar ﷺning zavjalari men ularga xabar bergan narsada toʻxtadilar (qoʻyishdi)», dedi. (Zuhriy) aytdi: Bu sadaqa Alining qoʻlida edi — Ali uni Abbosdan (boshqarishdan) toʻsib, unga (bu masalada) gʻolib boʻlgan edi. Soʻng u Hasan ibn Alining qoʻlida, soʻng Husayn ibn Alining qoʻlida, soʻng Ali ibn Husayn va Hasan ibn Hasanning qoʻlida — ikkovi uni navbatma-navbat (boshqarib) turdilar — soʻng Zayd ibn Hasanning qoʻlida (boʻldi). U haqiqatan Rasululloh ﷺning sadaqasidir.Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу) уни (Молик ибн Авсни) чақирди. Шу пайт унинг эшик оғаси (ҳожиби) Ярфа келиб: «Усмон, Абдурраҳмон, Зубайр ва Саъд (киришга) изн сўраяптилар, (қабул қиласизми)?» деди. (Умар:) «Ҳа, уларни киритгин», деди. Бир оз ўтгач, (Ярфа яна) келиб: «Аббос ва Али (киришга) изн сўраяптилар, (қабул қиласизми)?» деди. (Умар:) «Ҳа», деди. Иккови кирганда, Аббос: «Эй мўминлар амири, мен билан мана бу (Али) орасида ҳукм чиқар», деди — иккови Аллоҳ Расулига ﷺ Бани Назирдан фай (қилиб) берган (мол) ҳақида тортишаётган эдилар. Али ва Аббос бир-бирига ( кескин) гапиришди. (Ҳалиги) жамоа: «Эй мўминлар амири, икковининг орасида ҳукм чиқар ва бирини бошқасидан ҳалос қил (тинчит)», дейишди. Умар: «Шошманглар! Осмон ва Ер Унинг изни билан турадиган Аллоҳ (номи) билан сизлардан сўрайман: биласизмики, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Биз (пайғамбарлар)дан мерос олинмайди, биз қолдирган (мол) садақадир› дедиларми?» деди — буни (айтиб) ўзларини (пайғамбарларни) назарда тутдилар. Улар: «(Ҳа,) буни айтган эдилар», дейишди. Сўнг Умар Аббос ва Алига юзланиб: «Икковингиздан Аллоҳ (номи) билан сўрайман: биласизлармики, Расулуллоҳ ﷺ буни айтдилар?» деди. Иккови: «Ҳа», дейишди. (Умар:) «Бас, мен сизларга шу иш ҳақида (гапириб) бераман. Албатта Аллоҳ субҳонаҳу мана бу файда Расулига ﷺ — бошқа ҳеч кимга бермаган — бир нарсани хос қилган эди. Аллоҳ — зикри улуғ Зот — шундай деди: ‹Аллоҳ Расулига улардан (қайтариб) берган файга (келсак), сизлар унинг (учун) от ҳам, туя ҳам югуртирмадингиз...› — ‹...қодирдир› (Ҳашр сураси, 6) (деган) сўзигача. Бас, бу Расулуллоҳ ﷺнинг холис (мулки) эди. Сўнг, Аллоҳга қасамки, у зот уни сизлардан (яшириб) ўзларига олиб қолмадилар ва сизлардан (ортиқ) ўзларига танлаб (хусусий қилиб) олмадилар — уни сизларга (ҳам) бериб, оранггизда тақсимладилар, то ундан мана шу мол қолгунча. Расулуллоҳ ﷺ мана шу молдан аҳлига бир йиллик нафақаларини сарфлар, сўнг қолганини олиб, уни Аллоҳнинг моли (сарф қилинадиган) жойга қўярдилар (умумий хазинага). Расулуллоҳ ﷺ буни ҳаётлари (давомида) қилдилар. Сўнг Пайғамбар ﷺ вафот этдилар. Абу Бакр: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺнинг валийсиман (ўринбосариман)› деди ва уни қўлга олиб, унда Расулуллоҳ ﷺ қилган (иш)дек қилди — ўша пайтда сизлар ҳам (бор эдингиз)», деди. Сўнг (Умар) Али ва Аббосга юзланиб: «Абу Бакр унда сизлар айтаётгангидек қилганини эслайсизларми? Аллоҳ биладики, у унда рост (сўзли), яхши (амалли), тўғри (йў лдаги), ҳаққа эргашувчи эди. Сўнг Аллоҳ Абу Бакрни вафот эттирди ва мен: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакрнинг валийсиман› дедим. Уни амирлигимнинг икки йили (давомида) қўлга олиб, унда Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакр қилган (иш)дек қилдим. Аллоҳ биладики, мен унда рост (сўзли), яхши (амалли), тўғри (йўлдаги), ҳаққа эргашувчиман. Сўнг икковингиз олдимга келдингиз — сўзингиз битта, ишингиз бир (жамулжам) эди. Сен — яъни Аббос — олдимга келдинг. Мен икковингизга: ‹Расулуллоҳ ﷺ: ‹Биз(дан) мерос олинмайди, биз қолдирган (мол) садақадир› дедилар› дедим. Уни сизларга (бошқаришга) топшириш менга маъқул бўлганда, мен: ‹Агар хоҳласангиз, мен уни сизларга топшираман — шу шартдаки, сизларга Аллоҳнинг аҳди ва паймони бўлсин: унда Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр ва мен — волий бўлганимдан бери — қилган (иш)дек қиласизлар; акс ҳолда мен билан (бу ҳақда) гаплашманглар› дедим. Сизлар: ‹Уни бизга шу (шарт) билан топшир› дедингиз. Мен уни сизларга топширдим. Энди мендан бундан бошқа ҳукм истаяпсизларми? Осмон ва Ер Унинг изни билан турадиган Аллоҳ (номи) билан (қасамки), мен унда — қиёмат қойим бўлгунча — бундан бошқа ҳукм чиқармайман! Агар сизлар ундан (бошқаришдан) ожиз бўлсангиз, уни менга қайтаринг, мен сизларга (унинг иши)да кифоя қиламан», деди. (Зуҳрий) айтди: Мен бу ҳадисни Урва ибн Зубайрга (гапириб) бердим. У: «Молик ибн Авс рост айтди. Мен Пайғамбар ﷺнинг завжаси Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг шундай деганини эшитганман: Пайғамбар ﷺнинг завжалари Усмонни Абу Бакрнинг олдига юбориб, ундан Аллоҳ Расулига ﷺ фай (қилиб) берган (мол)дан ўзларининг саккиздан бир (улуш)ларини сўрадилар. Мен эса уларни қайтарардим (тўсардим). Мен уларга: ‹Аллоҳдан қўрқмайсизларми? Билмайсизларми, Пайғамбар ﷺ: ‹Биз(дан) мерос олинмайди, биз қолдирган (мол) садақадир› — буни (айтиб) ўзларини назарда тутардилар — ‹Муҳаммад оиласи фақат мана шу молдан (кун кечириб) ейди› дердилар› дедим. Шунда Пайғамбар ﷺнинг завжалари мен уларга хабар берган нарсада тўхтадилар (қўйишди)», деди. (Зуҳрий) айтди: Бу садақа Алининг қўлида эди — Али уни Аббосдан (бошқаришдан) тўсиб, унга (бу масалада) ғолиб бўлган эди. Сўнг у Ҳасан ибн Алининг қўлида, сўнг Ҳусайн ибн Алининг қўлида, сўнг Али ибн Ҳусайн ва Ҳасан ибн Ҳасаннинг қўлида — иккови уни навбатма-навбат (бошқариб) турдилар — сўнг Зайд ибн Ҳасаннинг қўлида (бўлди). У ҳақиқатан Расулуллоҳ ﷺнинг садақасидир.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، إِبْرَاهِيمَ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ، أُتِيَ بِطَعَامٍ، وَكَانَ صَائِمًا فَقَالَ قُتِلَ مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ، وَهْوَ خَيْرٌ مِنِّي، كُفِّنَ فِي بُرْدَةٍ، إِنْ غُطِّيَ رَأْسُهُ بَدَتْ رِجْلاَهُ، وَإِنْ غُطِّيَ رِجْلاَهُ بَدَا رَأْسُهُ ـ وَأُرَاهُ قَالَ ـ وَقُتِلَ حَمْزَةُ وَهْوَ خَيْرٌ مِنِّي، ثُمَّ بُسِطَ لَنَا مِنَ الدُّنْيَا مَا بُسِطَ، أَوْ قَالَ أُعْطِينَا مِنَ الدُّنْيَا مَا أُعْطِينَا، وَقَدْ خَشِينَا أَنْ تَكُونَ حَسَنَاتُنَا عُجِّلَتْ لَنَا‏.‏ ثُمَّ جَعَلَ يَبْكِي حَتَّى تَرَكَ الطَّعَامَ‏.‏

Abdurrahmon ibn Avfga taom keltirildi — u roʻzador edi. U: «Musʼab ibn Umayr — u mendan yaxshiroq edi — (Uhudda) oʻldirildi, bir burda (chopon)ga kafanlandi; boshi yopilsa, oyoqlari chiqib qolar, oyoqlari yopilsa, boshi chiqib qolardi. Hamza ham — u mendan yaxshiroq edi — oʻldirildi. Soʻng bizga dunyodan (shuncha narsa) yoyildiki, yoyildi — yoki: bizga dunyodan (shuncha) berildiki, berildi. Biz yaxshiliklarimiz (savoblarimiz) bizga (shu dunyoda) tezlashtirib berilmaganmikan, deb qoʻrqdik», dedi. Soʻng u taomni (yeyishni) tark etib, yigʻlay boshladi.Абдурраҳмон ибн Авфга таом келтирилди — у рўзадор эди. У: «Мусъаб ибн Умайр — у мендан яхшироқ эди — (Уҳудда) ўлдирилди, бир бурда (чопон)га кафанланди; боши ёпилса, оёқлари чиқиб қолар, оёқлари ёпилса, боши чиқиб қоларди. Ҳамза ҳам — у мендан яхшироқ эди — ўлдирилди. Сўнг бизга дунёдан (шунча нарса) ёйилдики, ёйилди — ёки: бизга дунёдан (шунча) берилдики, берилди. Биз яхшиликларимиз (савобларимиз) бизга (шу дунёда) тезлаштириб берилмаганмикан, деб қўрқдик», деди. Сўнг у таомни (ейишни) тарк этиб, йиғлай бошлади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا حَاتِمٌ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي عُبَيْدٍ، قَالَ سَمِعْتُ سَلَمَةَ بْنَ الأَكْوَعِ، يَقُولُ خَرَجْتُ قَبْلَ أَنْ يُؤَذَّنَ، بِالأُولَى، وَكَانَتْ لِقَاحُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَرْعَى بِذِي قَرَدٍ ـ قَالَ ـ فَلَقِيَنِي غُلاَمٌ لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ فَقَالَ أُخِذَتْ لِقَاحُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قُلْتُ مَنْ أَخَذَهَا قَالَ غَطَفَانُ‏.‏ قَالَ فَصَرَخْتُ ثَلاَثَ صَرَخَاتٍ ـ يَا صَبَاحَاهْ ـ قَالَ فَأَسْمَعْتُ مَا بَيْنَ لاَبَتَىِ الْمَدِينَةِ، ثُمَّ انْدَفَعْتُ عَلَى وَجْهِي حَتَّى أَدْرَكْتُهُمْ وَقَدْ أَخَذُوا يَسْتَقُونَ مِنَ الْمَاءِ، فَجَعَلْتُ أَرْمِيهِمْ بِنَبْلِي، وَكُنْتُ رَامِيًا، وَأَقُولُ أَنَا ابْنُ الأَكْوَعْ، الْيَوْمُ يَوْمُ الرُّضَّعْ‏.‏ وَأَرْتَجِزُ حَتَّى اسْتَنْقَذْتُ اللِّقَاحَ مِنْهُمْ، وَاسْتَلَبْتُ مِنْهُمْ ثَلاَثِينَ بُرْدَةً، قَالَ وَجَاءَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَالنَّاسُ فَقُلْتُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ قَدْ حَمَيْتُ الْقَوْمَ الْمَاءَ وَهُمْ عِطَاشٌ، فَابْعَثْ إِلَيْهِمُ السَّاعَةَ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ يَا ابْنَ الأَكْوَعِ، مَلَكْتَ فَأَسْجِحْ ‏"‏‏.‏ قَالَ ثُمَّ رَجَعْنَا وَيُرْدِفُنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى نَاقَتِهِ حَتَّى دَخَلْنَا الْمَدِينَةَ‏.‏

(Salama ibnul-Akvaʼ aytdi:) Men birinchi (azon — bomdod) aytilmasdan oldin (uydan) chiqdim. Rasululloh ﷺning (sutlik) tuyalari Zu Qaradda oʻtlardi. Abdurrahmon ibn Avfning bir gʻulomi menga roʻbaroʻ kelib: «Rasululloh ﷺning tuyalari (haydab) olib ketildi!» dedi. Men: «Kim oldi?» dedim. U: «Gʻatafon», dedi. Men: «Yo sabohoh!» deb uch marta hayqirdim va Madinaning ikki qora (toshli chekkasi) orasidagi (kishilarga) eshittirdim. Soʻng yuzimga (toʻgʻri) otilib (yugurib), to ularga yetib oldim — ular suvdan suv olayotgan edilar. Men ularni oʻqim bilan ota boshladim — men (mohir) oʻqchi edim — va: ‹Men ibnul-Akvaʼman, bugun past (yaroqsiz)lar (halok boʻ ladigan) kundir!› deb rajaz (sheʼr) aytardim. (Shu zayli) men tuyalarni ulardan qutqarib oldim va ulardan oʻ ttiz (dona) burda (chopon) tortib (oʻlja) oldim. Paygʻambar ﷺ va odamlar keldilar. Men: «Ey Allohning paygʻambari, men u qavmni suvdan toʻsib qoʻ ydim, ular chanqoq (holda); ularga hoziroq (otryad) yuboring!» dedim. U zot: «Ey ibnul-Akvaʼ, sen (ularga) qodir boʻ lding (gʻolib kelding), endi yumshoqlik qil (avf et)», dedilar. Soʻng biz qaytdik, Rasululloh ﷺ meni oʻz tuyalariga orqalariga mingashtirib oldilar, to Madinaga kirdik.(Салама ибнул-Акваъ айтди:) Мен биринчи (азон — бомдод) айтилмасдан олдин (уйдан) чиқдим. Расулуллоҳ ﷺнинг (сутлик) туялари Зу Қарадда ўтларди. Абдурраҳмон ибн Авфнинг бир ғуломи менга рўбарў келиб: «Расулуллоҳ ﷺнинг туялари (ҳайдаб) олиб кетилди!» деди. Мен: «Ким олди?» дедим. У: «Ғатафон», деди. Мен: «Ё сабоҳоҳ!» деб уч марта ҳайқирдим ва Мадинанинг икки қора (тошли чеккаси) орасидаги (кишиларга) эшиттирдим. Сўнг юзимга (тўғри) отилиб (югуриб), то уларга етиб олдим — улар сувдан сув олаётган эдилар. Мен уларни ўқим билан ота бошладим — мен (моҳир) ўқчи эдим — ва: ‹Мен ибнул-Акваъман, бугун паст (яроқсиз)лар (ҳалок бў ладиган) кундир!› деб ражаз (шеър) айтардим. (Шу зайли) мен туяларни улардан қутқариб олдим ва улардан ў ттиз (дона) бурда (чопон) тортиб (ўлжа) олдим. Пайғамбар ﷺ ва одамлар келдилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг пайғамбари, мен у қавмни сувдан тўсиб қў йдим, улар чанқоқ (ҳолда); уларга ҳозироқ (отряд) юборинг!» дедим. У зот: «Эй ибнул-Акваъ, сен (уларга) қодир бў лдинг (ғолиб келдинг), энди юмшоқлик қил (авф эт)», дедилар. Сўнг биз қайтдик, Расулуллоҳ ﷺ мени ўз туяларига орқаларига мингаштириб олдилар, то Мадинага кирдик.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ أَبُو الْحَسَنِ، أَخْبَرَنَا حَجَّاجٌ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يَعْلَى، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ ‏[quran sura="4" aya_start="45" aya_end="45"]{‏إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى‏}‏ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفِ كَانَ جَرِيحًا‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) — ‹Agar yomgʻ irdan (sizlarga) ozor boʻ lsa yoki kasal boʻ lsangiz...› (Niso surasi, 102) (haqida)) (aytdi): Abdurrahmon ibn Avf yaralangan edi (yaʼni bu uzr unday holatlar uchun).(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) — ‹Агар ёмғ ирдан (сизларга) озор бў лса ёки касал бў лсангиз...› (Нисо сураси, 102) (ҳақида)) (айтди): Абдурраҳмон ибн Авф яраланган эди (яъни бу узр ундай ҳолатлар учун).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ حُمَيْدٍ الطَّوِيلِ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، قَالَ قَدِمَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ فَآخَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُ وَبَيْنَ سَعْدِ بْنِ الرَّبِيعِ الأَنْصَارِيِّ وَعِنْدَ الأَنْصَارِيِّ امْرَأَتَانِ، فَعَرَضَ عَلَيْهِ أَنْ يُنَاصِفَهُ أَهْلَهُ وَمَالَهُ فَقَالَ بَارَكَ اللَّهُ لَكَ فِي أَهْلِكَ وَمَالِكَ دُلُّونِي عَلَى السُّوقِ، فَأَتَى السُّوقَ فَرَبِحَ شَيْئًا مِنْ أَقِطٍ وَشَيْئًا مِنْ سَمْنٍ فَرَآهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ أَيَّامٍ وَعَلَيْهِ وَضَرٌ مِنْ صُفْرَةٍ فَقَالَ ‏"‏ مَهْيَمْ يَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ تَزَوَّجْتُ أَنْصَارِيَّةً‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَمَا سُقْتَ ‏"‏‏.‏ قَالَ وَزْنَ نَوَاةٍ مِنْ ذَهَبٍ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَوْلِمْ وَلَوْ بِشَاةٍ ‏"‏‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi:) Abdurrahmon ibn Avf (Madinaga) keldi; Paygʻambar ﷺ u bilan Saʼd ibnur-Robiʼ al-Ansoriy orasida birodarlik (oxuvvat) bogʻ ladilar. Ansoriyning ikki xotini bor edi; u (Saʼd) unga oʻ z ahli (xotini) va molining yarmini (berishni) taklif qildi. (Abdurrahmon:) «Alloh sening ahling va molingda senga barakat bersin; menga bozorni koʻ rsatinglar», dedi. U bozorga bordi va (savdo qilib) bir oz qurut va bir oz sariyogʻ (foyda) topdi. Paygʻambar ﷺ uni bir necha kundan keyin — ustida sariq (atir) izi (asari) bor holda — koʻ rib: «Bu nima, ey Abdurrahmon?» dedilar. U: «Men bir ansoriy (ayolga) uylandim», dedi. U zot: «Unga nima (mahr) berding?» dedilar. U: «Bir danak (yadro) ogʻ irligida oltin», dedi. U zot: «Valima (toʻ y taomi) qil — bir qoʻ y (bilan) boʻ lsa ham», dedilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди:) Абдурраҳмон ибн Авф (Мадинага) келди; Пайғамбар ﷺ у билан Саъд ибнур-Робиъ ал-Ансорий орасида биродарлик (охувват) боғ ладилар. Ансорийнинг икки хотини бор эди; у (Саъд) унга ў з аҳли (хотини) ва молининг ярмини (беришни) таклиф қилди. (Абдурраҳмон:) «Аллоҳ сенинг аҳлинг ва молингда сенга баракат берсин; менга бозорни кў рсатинглар», деди. У бозорга борди ва (савдо қилиб) бир оз қурут ва бир оз сариёғ (фойда) топди. Пайғамбар ﷺ уни бир неча кундан кейин — устида сариқ (атир) изи (асари) бор ҳолда — кў риб: «Бу нима, эй Абдурраҳмон?» дедилар. У: «Мен бир ансорий (аёлга) уйландим», деди. У зот: «Унга нима (маҳр) бердинг?» дедилар. У: «Бир данак (ядро) оғ ирлигида олтин», деди. У зот: «Валима (тў й таоми) қил — бир қў й (билан) бў лса ҳам», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ حُمَيْدٍ الطَّوِيلِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، رضى الله عنه أَنَّ عَبْدَ، الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ جَاءَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبِهِ أَثَرُ صُفْرَةٍ فَسَأَلَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَهُ أَنَّهُ تَزَوَّجَ امْرَأَةً مِنَ الأَنْصَارِ قَالَ ‏"‏ كَمْ سُقْتَ إِلَيْهَا ‏"‏‏.‏ قَالَ زِنَةَ نَوَاةٍ مِنْ ذَهَبٍ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَوْلِمْ وَلَوْ بِشَاةٍ ‏"‏‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Abdurrahmon ibn Avf Rasululloh ﷺning oldigʻa — (ustida) sariq (zaʼfaron) izi bor holda — keldi. Rasululloh ﷺ undan soʻradilar; u — ansorlardan bir ayolga uylanganini — u zotga xabar berdi. U zot: «Unga qancha (mahr) berding?» dedilar. U: «Bir danak (nawat) ogʻ irligida oltin», dedi. Rasululloh ﷺ: «Valima (toʻ y taomi) qil — bir qoʻ y (bilan) boʻ lsa ham», dedilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Абдурраҳмон ибн Авф Расулуллоҳ ﷺнинг олдиға — (устида) сариқ (заъфарон) изи бор ҳолда — келди. Расулуллоҳ ﷺ ундан сўрадилар; у — ансорлардан бир аёлга уйланганини — у зотга хабар берди. У зот: «Унга қанча (маҳр) бердинг?» дедилар. У: «Бир данак (нават) оғ ирлигида олтин», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Валима (тў й таоми) қил — бир қў й (билан) бў лса ҳам», дедилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ ـ هُوَ ابْنُ زَيْدٍ ـ عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَأَى عَلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ أَثَرَ صُفْرَةٍ قَالَ ‏"‏ مَا هَذَا ‏"‏‏.‏ قَالَ إِنِّي تَزَوَّجْتُ امْرَأَةً عَلَى وَزْنِ نَوَاةٍ مِنْ ذَهَبٍ‏.‏ قَالَ ‏"‏ بَارَكَ اللَّهُ لَكَ، أَوْلِمْ وَلَوْ بِشَاةٍ ‏"‏‏.‏

(Sobit, Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ Abdurrahmon ibn Avfning (ustida) sariq (zaʼfaron) izini koʻ rib: «Bu nima?» dedilar. U: «Men bir ayolga — bir danak (yadro) ogʻ irligida oltin (mahr) bilan — uylandim», dedi. U zot: «Alloh senga barakat bersin; valima (toʻ y taomi) qil — bir qoʻ y (bilan) boʻ lsa ham», dedilar.(Собит, Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ Абдурраҳмон ибн Авфнинг (устида) сариқ (заъфарон) изини кў риб: «Бу нима?» дедилар. У: «Мен бир аёлга — бир данак (ядро) оғ ирлигида олтин (маҳр) билан — уйландим», деди. У зот: «Аллоҳ сенга баракат берсин; валима (тў й таоми) қил — бир қў й (билан) бў лса ҳам», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيٌّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ حَدَّثَنِي حُمَيْدٌ، أَنَّهُ سَمِعَ أَنَسًا ـ رضى الله عنه ـ قَالَ سَأَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ وَتَزَوَّجَ امْرَأَةً مِنَ الأَنْصَارِ ‏"‏ كَمْ أَصْدَقْتَهَا ‏"‏‏.‏ قَالَ وَزْنَ نَوَاةٍ مِنْ ذَهَبٍ‏.‏ وَعَنْ حُمَيْدٍ سَمِعْتُ أَنَسًا قَالَ لَمَّا قَدِمُوا الْمَدِينَةَ نَزَلَ الْمُهَاجِرُونَ عَلَى الأَنْصَارِ فَنَزَلَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ عَلَى سَعْدِ بْنِ الرَّبِيعِ فَقَالَ أُقَاسِمُكَ مَالِي وَأَنْزِلُ لَكَ عَنْ إِحْدَى امْرَأَتَىَّ‏.‏ قَالَ بَارَكَ اللَّهُ لَكَ فِي أَهْلِكَ وَمَالِكَ‏.‏ فَخَرَجَ إِلَى السُّوقِ فَبَاعَ وَاشْتَرَى فَأَصَابَ شَيْئًا مِنْ أَقِطٍ وَسَمْنٍ فَتَزَوَّجَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَوْلِمْ وَلَوْ بِشَاةٍ ‏"‏‏.‏

(Humayd, Anas (roziyallohu anhu)ni (shunday) deganini eshitdi:) Paygʻambar ﷺ — ansorlardan bir ayolga uylangan — Abdurrahmon ibn Avfdan: «Unga qancha (mahr) berding?» deb soʻradilar. U: «Bir danak (nawat) ogʻ irligida oltin», dedi. (Humayddan — yana — Anas:) «Ular (muhojirlar) Madinaga kelganlarida, muhojirlar ansorlarning (uyiga mehmon boʻ lib) tushdi. Abdurrahmon ibn Avf Saʼd ibnur-Robiʼning (uyiga) tushdi. (Saʼd) unga: ‹Men molimni sen bilan boʻ laman va ikki xotinimning biridan sen uchun voz kechaman (taloq qilib, idda tugagach senga nikohlab beraman)› dedi. U: ‹Alloh sening ahling va molingda senga barakat bersin› dedi va bozorga chiqib, (savdo qilib) sotdi va sotib oldi — bir oz qurut va sariyogʻ (foyda) topdi — soʻng uylandi. Paygʻambar ﷺ: ‹Valima qil — bir qoʻ y (bilan) boʻ lsa ham› dedilar» (dedi).(Ҳумайд, Анас (розияллоҳу анҳу)ни (шундай) деганини эшитди:) Пайғамбар ﷺ — ансорлардан бир аёлга уйланган — Абдурраҳмон ибн Авфдан: «Унга қанча (маҳр) бердинг?» деб сўрадилар. У: «Бир данак (нават) оғ ирлигида олтин», деди. (Ҳумайддан — яна — Анас:) «Улар (муҳожирлар) Мадинага келганларида, муҳожирлар ансорларнинг (уйига меҳмон бў либ) тушди. Абдурраҳмон ибн Авф Саъд ибнур-Робиънинг (уйига) тушди. (Саъд) унга: ‹Мен молимни сен билан бў ламан ва икки хотинимнинг биридан сен учун воз кечаман (талоқ қилиб, идда тугагач сенга никоҳлаб бераман)› деди. У: ‹Аллоҳ сенинг аҳлинг ва молингда сенга баракат берсин› деди ва бозорга чиқиб, (савдо қилиб) сотди ва сотиб олди — бир оз қурут ва сариёғ (фойда) топди — сўнг уйланди. Пайғамбар ﷺ: ‹Валима қил — бир қў й (билан) бў лса ҳам› дедилар» (деди).

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ الْخَطَّابِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ نَوْفَلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ خَرَجَ إِلَى الشَّأْمِ حَتَّى إِذَا كَانَ بِسَرْغَ لَقِيَهُ أُمَرَاءُ الأَجْنَادِ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ وَأَصْحَابُهُ، فَأَخْبَرُوهُ أَنَّ الْوَبَاءَ قَدْ وَقَعَ بِأَرْضِ الشَّأْمِ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقَالَ عُمَرُ ادْعُ لِي الْمُهَاجِرِينَ الأَوَّلِينَ‏.‏ فَدَعَاهُمْ فَاسْتَشَارَهُمْ وَأَخْبَرَهُمْ أَنَّ الْوَبَاءَ قَدْ وَقَعَ بِالشَّأْمِ فَاخْتَلَفُوا‏.‏ فَقَالَ بَعْضُهُمْ قَدْ خَرَجْتَ لأَمْرٍ، وَلاَ نَرَى أَنْ تَرْجِعَ عَنْهُ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ مَعَكَ بَقِيَّةُ النَّاسِ وَأَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلاَ نَرَى أَنْ تُقْدِمَهُمْ عَلَى هَذَا الْوَبَاءِ‏.‏ فَقَالَ ارْتَفِعُوا عَنِّي‏.‏ ثُمَّ قَالَ ادْعُوا لِي الأَنْصَارَ‏.‏ فَدَعَوْتُهُمْ فَاسْتَشَارَهُمْ، فَسَلَكُوا سَبِيلَ الْمُهَاجِرِينَ، وَاخْتَلَفُوا كَاخْتِلاَفِهِمْ، فَقَالَ ارْتَفِعُوا عَنِّي‏.‏ ثُمَّ قَالَ ادْعُ لِي مَنْ كَانَ هَا هُنَا مِنْ مَشْيَخَةِ قُرَيْشٍ مِنْ مُهَاجِرَةِ الْفَتْحِ‏.‏ فَدَعَوْتُهُمْ، فَلَمْ يَخْتَلِفْ مِنْهُمْ عَلَيْهِ رَجُلاَنِ، فَقَالُوا نَرَى أَنْ تَرْجِعَ بِالنَّاسِ، وَلاَ تُقْدِمَهُمْ عَلَى هَذَا الْوَبَاءِ، فَنَادَى عُمَرُ فِي النَّاسِ، إِنِّي مُصَبِّحٌ عَلَى ظَهْرٍ، فَأَصْبِحُوا عَلَيْهِ‏.‏ قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ أَفِرَارًا مِنْ قَدَرِ اللَّهِ فَقَالَ عُمَرُ لَوْ غَيْرُكَ قَالَهَا يَا أَبَا عُبَيْدَةَ، نَعَمْ نَفِرُّ مِنْ قَدَرِ اللَّهِ إِلَى قَدَرِ اللَّهِ، أَرَأَيْتَ لَوْ كَانَ لَكَ إِبِلٌ هَبَطَتْ وَادِيًا لَهُ عُدْوَتَانِ، إِحْدَاهُمَا خَصِبَةٌ، وَالأُخْرَى جَدْبَةٌ، أَلَيْسَ إِنْ رَعَيْتَ الْخَصْبَةَ رَعَيْتَهَا بِقَدَرِ اللَّهِ، وَإِنْ رَعَيْتَ الْجَدْبَةَ رَعَيْتَهَا بِقَدَرِ اللَّهِ قَالَ فَجَاءَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ، وَكَانَ مُتَغَيِّبًا فِي بَعْضِ حَاجَتِهِ فَقَالَ إِنَّ عِنْدِي فِي هَذَا عِلْمًا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِذَا سَمِعْتُمْ بِهِ بِأَرْضٍ فَلاَ تَقْدَمُوا عَلَيْهِ، وَإِذَا وَقَعَ بِأَرْضٍ وَأَنْتُمْ بِهَا فَلاَ تَخْرُجُوا فِرَارًا مِنْهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَحَمِدَ اللَّهَ عُمَرُ ثُمَّ انْصَرَفَ‏.‏

(Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo) xabar berdi)ki, Umar ibnul-Xattob (roziyallohu anhu) Shomga (yoʻ lga) chiqdi — to Sargʻ (degan joy)da boʻ lganida, unga qoʻ shin sarkardalari — Abu Ubayda ibnul-Jarroh va uning sheriklari — peshvoz chiqdi va unga — Shomda vabo (toun) tushganini — xabar berdi. Ibn Abbos aytdi: Umar menga: «Menga dastlabki (avvalgi) muhojirlarni chaqir» dedi. Men ularni chaqirdim; u ular bilan maslahatlashdi va ularga — Shomda vabo tushganini — xabar berdi. Ular ixtilof qildi: baʼzilari: «Sen bir ish (savob)ga chiqding; biz uni (savobni) qaytib ketishing toʻ gʻ ri deb koʻ rmaymiz» dedi; baʼzilari: «Sening yoningda odamlarning qoldigʻ i va Rasululloh ﷺning ashobi (sahobalari) bor; biz ularni mana shu vaboga (olib borib) tashlashni toʻ gʻ ri deb koʻ rmaymiz» dedi. Umar: «Mendan keting» dedi, soʻng: «Menga ansorlarni chaqir» dedi. Men ularni chaqirdim; u ular bilan maslahatlashdi; ular muhojirlar yoʻ lining misli (yoʻ lni) tutdi va ular (muhojirlar) ixtilof qilganidek ixtilof qildi. Umar: «Mendan keting» dedi, soʻng: «Menga bu yerda — Fath (Makka fathi)dan (oldin hijrat) qilgan Quraysh shayxlaridan — boʻ lgan (keksa)larni chaqir» dedi. Men ularni chaqirdim; ulardan ikki kishi (ham) ixtilof qilmadi; ular: «Biz, odamlarni (orqaga) qaytarib, ularni bu vaboga (olib borib) tashlamasligingni toʻ gʻ ri koʻ ramiz» dedi. Shunda Umar odamlar ichida: «Men ertalab ulov ustida (qaytib ketaman); bas, sizlar (ham) ertalab (shunday) qilinglar» deb nido qildi. Abu Ubayda ibnul-Jarroh: «Allohning qadaridan (taqdiridan) qochasanmi?» dedi. Umar: «Buni sen aytdingmi, ey Abu Ubayda? Ha, biz Allohning qadaridan — (yana) Allohning qadariga qochamiz. Aytchi, agar sening tuyalaring bir vodiyga tushsa — uning ikki yoni (qirgʻ ogʻ i) boʻ lsa: biri serunum (oʻ tli), biri qaqragan (qurgʻ oq) — boʻ lsa; agar sen serunumini (boqsang), uni Allohning qadari bilan boqmaysanmi? Agar qaqragʻ anini (boqsang), uni (ham) Allohning qadari bilan boqmaysanmi?» dedi. (Shu payt) — bir hojati sababli gʻ oyib boʻ lgan — Abdurahmon ibn Avf keldi va: «Mening yonimda bu haqda bir ilm bor; men Rasululloh ﷺni: ‹Bir yerda uni (vaboni) eshitsangiz, unga kelmanglar; (vabo) bir yerda yuz bersa va sizlar oʻ shanda boʻ lsangiz, undan — (vabodan) qochib — chiqmanglar› deganlarini eshitganman» dedi. Shunda Umar Allohga hamd aytdi, soʻng (orqaga) qaytdi.(Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) хабар берди)ки, Умар ибнул-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) Шомга (йў лга) чиқди — то Сарғ (деган жой)да бў лганида, унга қў шин саркардалари — Абу Убайда ибнул-Жарроҳ ва унинг шериклари — пешвоз чиқди ва унга — Шомда вабо (тоун) тушганини — хабар берди. Ибн Аббос айтди: Умар менга: «Менга дастлабки (аввалги) муҳожирларни чақир» деди. Мен уларни чақирдим; у улар билан маслаҳатлашди ва уларга — Шомда вабо тушганини — хабар берди. Улар ихтилоф қилди: баъзилари: «Сен бир иш (савоб)га чиқдинг; биз уни (савобни) қайтиб кетишинг тў ғ ри деб кў рмаймиз» деди; баъзилари: «Сенинг ёнингда одамларнинг қолдиғ и ва Расулуллоҳ ﷺнинг ашоби (саҳобалари) бор; биз уларни мана шу вабога (олиб бориб) ташлашни тў ғ ри деб кў рмаймиз» деди. Умар: «Мендан кетинг» деди, сўнг: «Менга ансорларни чақир» деди. Мен уларни чақирдим; у улар билан маслаҳатлашди; улар муҳожирлар йў лининг мисли (йў лни) тутди ва улар (муҳожирлар) ихтилоф қилганидек ихтилоф қилди. Умар: «Мендан кетинг» деди, сўнг: «Менга бу ерда — Фатҳ (Макка фатҳи)дан (олдин ҳижрат) қилган Қурайш шайхларидан — бў лган (кекса)ларни чақир» деди. Мен уларни чақирдим; улардан икки киши (ҳам) ихтилоф қилмади; улар: «Биз, одамларни (орқага) қайтариб, уларни бу вабога (олиб бориб) ташламаслигингни тў ғ ри кў рамиз» деди. Шунда Умар одамлар ичида: «Мен эрталаб улов устида (қайтиб кетаман); бас, сизлар (ҳам) эрталаб (шундай) қилинглар» деб нидо қилди. Абу Убайда ибнул-Жарроҳ: «Аллоҳнинг қадаридан (тақдиридан) қочасанми?» деди. Умар: «Буни сен айтдингми, эй Абу Убайда? Ҳа, биз Аллоҳнинг қадаридан — (яна) Аллоҳнинг қадарига қочамиз. Айтчи, агар сенинг туяларинг бир водийга тушса — унинг икки ёни (қирғ оғ и) бў лса: бири серунум (ў тли), бири қақраган (қурғ оқ) — бў лса; агар сен серунумини (боқсанг), уни Аллоҳнинг қадари билан боқмайсанми? Агар қақрағ анини (боқсанг), уни (ҳам) Аллоҳнинг қадари билан боқмайсанми?» деди. (Шу пайт) — бир ҳожати сабабли ғ ойиб бў лган — Абдураҳмон ибн Авф келди ва: «Менинг ёнимда бу ҳақда бир илм бор; мен Расулуллоҳ ﷺни: ‹Бир ерда уни (вабони) эшицангиз, унга келманглар; (вабо) бир ерда юз берса ва сизлар ў шанда бў лсангиз, ундан — (вабодан) қочиб — чиқманглар› деганларини эшитганман» деди. Шунда Умар Аллоҳга ҳамд айтди, сўнг (орқага) қайтди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ، أَنَّ عُمَرَ، خَرَجَ إِلَى الشَّأْمِ، فَلَمَّا كَانَ بِسَرْغَ بَلَغَهُ أَنَّ الْوَبَاءَ قَدْ وَقَعَ بِالشَّأْمِ، فَأَخْبَرَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا سَمِعْتُمْ بِهِ بِأَرْضٍ فَلاَ تَقْدَمُوا عَلَيْهِ وَإِذَا وَقَعَ بِأَرْضٍ وَأَنْتُمْ بِهَا فَلاَ تَخْرُجُوا فِرَارًا مِنْهُ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Omir aytdi:) Umar Shomga (yoʻ lga) chiqdi — to Sargʻ (degan joy)da boʻ lganida, unga — Shomda vabo (toun) tushgani — xabar berildi. Abdurahmon ibn Avf unga — Rasululloh ﷺ: «Bir yerda uni (vaboni) eshitsangiz, unga kelmanglar; (vabo) bir yerda yuz bersa va sizlar oʻ shanda boʻ lsangiz, undan — (vabodan) qochib — chiqmanglar» deganlarini — xabar berdi. Shunda Umar Sargʻ dan (orqaga) qaytdi.(Абдуллоҳ ибн Омир айтди:) Умар Шомга (йў лга) чиқди — то Сарғ (деган жой)да бў лганида, унга — Шомда вабо (тоун) тушгани — хабар берилди. Абдураҳмон ибн Авф унга — Расулуллоҳ ﷺ: «Бир ерда уни (вабони) эшицангиз, унга келманглар; (вабо) бир ерда юз берса ва сизлар ў шанда бў лсангиз, ундан — (вабодан) қочиб — чиқманглар» деганларини — хабар берди. Шунда Умар Сарғ дан (орқага) қайтди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ رَأَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ أَثَرَ صُفْرَةٍ فَقَالَ ‏"‏ مَهْيَمْ ‏"‏‏.‏ أَوْ ‏"‏ مَهْ ‏"‏‏.‏ قَالَ تَزَوَّجْتُ امْرَأَةً عَلَى وَزْنِ نَوَاةٍ مِنْ ذَهَبٍ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ بَارَكَ اللَّهُ لَكَ أَوْلِمْ وَلَوْ بِشَاةٍ ‏"‏‏.‏

(Anas (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ Abdurrahmon ibn Avfning (ustida) sargʻish (atir) izini koʻrib: «Bu nima?» — yoki: «Bu nimasi?» — dedilar. U: «Men bir xurmo danagi (vazni)cha oltin (mahr) evaziga bir ayolga uylandim», dedi. U zot: «Alloh senga baraka bersin. (Hatto) bitta qoʻy (soʻyish) bilan boʻlsa ham, valima (toʻy oshi) qil», dedilar.(Анас (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ Абдурраҳмон ибн Авфнинг (устида) сарғиш (атир) изини кўриб: «Бу нима?» — ёки: «Бу нимаси?» — дедилар. У: «Мен бир хурмо данаги (вазни)ча олтин (маҳр) эвазига бир аёлга уйландим», деди. У зот: «Аллоҳ сенга барака берсин. (Ҳатто) битта қўй (сўйиш) билан бўлса ҳам, валима (тўй оши) қил», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كُنْتُ أُقْرِئُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ، فَلَمَّا كَانَ آخِرَ حَجَّةٍ حَجَّهَا عُمَرُ فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بِمِنًى، لَوْ شَهِدْتَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَتَاهُ رَجُلٌ قَالَ إِنَّ فُلاَنًا يَقُولُ لَوْ مَاتَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ لَبَايَعْنَا فُلاَنًا‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ لأَقُومَنَّ الْعَشِيَّةَ فَأُحَذِّرَ هَؤُلاَءِ الرَّهْطَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَغْصِبُوهُمْ‏.‏ قُلْتُ لاَ تَفْعَلْ فَإِنَّ الْمَوْسِمَ يَجْمَعُ رَعَاعَ النَّاسِ يَغْلِبُونَ عَلَى مَجْلِسِكَ، فَأَخَافُ أَنْ لاَ يُنْزِلُوهَا عَلَى وَجْهِهَا فَيُطِيرُ بِهَا كُلُّ مُطِيرٍ، فَأَمْهِلْ حَتَّى تَقْدَمَ الْمَدِينَةَ دَارَ الْهِجْرَةِ وَدَارَ السُّنَّةِ، فَتَخْلُصُ بِأَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ فَيَحْفَظُوا مَقَالَتَكَ، وَيُنَزِّلُوهَا عَلَى وَجْهِهَا‏.‏ فَقَالَ وَاللَّهِ لأَقُومَنَّ بِهِ فِي أَوَّلِ مَقَامٍ أَقُومُهُ بِالْمَدِينَةِ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقَدِمْنَا الْمَدِينَةَ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم بِالْحَقِّ وَأَنْزَلَ عَلَيْهِ الْكِتَابَ، فَكَانَ فِيمَا أُنْزِلَ آيَةُ الرَّجْمِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Abdurrahmon ibn Avfga (Qurʼon) oʻqitib turardim. Umar (roziyallohu anhu) haj qilgan oxirgi hajida Abdurrahmon Minoda menga: «Koshki bugun amirul-moʻminin huzurida boʻlganingda edi! Uning oldiga bir kishi kelib: ‹Falonchi: ›Agar amirul-moʻminin vafot etsa, falonchiga bayʼat qilamiz‹ deyaptiku‹ dedi. Shunda Umar: ›Bu kechqurun albatta turib, odamlarning haqlarini gʻasb qilmoqchi boʻlgan bu guruhni ogohlantiraman‹ dedi», dedi. Men: «Bunday qilmang, chunki mavsum (haj) avom-toʻdani toʻplaydi, ular sizning majlisingizda koʻpchilikni tashkil qiladilar. Soʻzingizni oʻz oʻrniga qoʻymay, uni har turli oʻzgartiruvchi oʻzgartirib yuborishidan qoʻrqaman. Hijrat diyori va sunnat diyori boʻlmish Madinaga yetib borguningizgacha sabr qiling. (U yerda) Rasululloh ﷺ ning muhojir va ansor sahobalari bilan xolis suhbat qilasiz, ular soʻzingizni yaxshi saqlab, oʻz oʻrniga qoʻyadilar», dedim. U: «Vallohi, Madinada turadigan birinchi majlisimda buni albatta aytaman», dedi. Ibn Abbos aytdi: Biz Madinaga yetib keldik. Soʻng u: «Albatta, Alloh Muhammadni ﷺ haq bilan yubordi va unga Kitobni nozil qildi. Nozil qilingan narsalar ichida rajm oyati ham bor edi...» dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Абдурраҳмон ибн Авфга (Қуръон) ўқитиб турардим. Умар (розияллоҳу анҳу) ҳаж қилган охирги ҳажида Абдурраҳмон Минода менга: «Кошки бугун амирул-мўминин ҳузурида бўлганингда эди! Унинг олдига бир киши келиб: ‹Фалончи: ›Агар амирул-мўминин вафот этса, фалончига байъат қиламиз‹ деяптику‹ деди. Шунда Умар: ›Бу кечқурун албатта туриб, одамларнинг ҳақларини ғасб қилмоқчи бўлган бу гуруҳни огоҳлантираман‹ деди», деди. Мен: «Бундай қилманг, чунки мавсум (ҳаж) авом-тўдани тўплайди, улар сизнинг мажлисингизда кўпчиликни ташкил қиладилар. Сўзингизни ўз ўрнига қўймай, уни ҳар турли ўзгартирувчи ўзгартириб юборишидан қўрқаман. Ҳижрат диёри ва суннат диёри бўлмиш Мадинага етиб боргунингизгача сабр қилинг. (У ерда) Расулуллоҳ ﷺ нинг муҳожир ва ансор саҳобалари билан холис суҳбат қиласиз, улар сўзингизни яхши сақлаб, ўз ўрнига қўядилар», дедим. У: «Валлоҳи, Мадинада турадиган биринчи мажлисимда буни албатта айтаман», деди. Ибн Аббос айтди: Биз Мадинага етиб келдик. Сўнг у: «Албатта, Аллоҳ Муҳаммадни ﷺ ҳақ билан юборди ва унга Китобни нозил қилди. Нозил қилинган нарсалар ичида ражм ояти ҳам бор эди...» деди.