حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَكْمَلُ الْمُؤْمِنِينَ إِيمَانًا أَحْسَنُهُمْ خُلُقًا وَخِيَارُكُمْ خِيَارُكُمْ لِنِسَائِهِمْ خُلُقًا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Moʻminlarning iymoni eng kamoli — axloqi eng goʻzal boʻlganidir. Sizlarning yaxshilaringiz — ayollariga axloqi jihatidan yaxshi boʻlganlaringizdir», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Oisha va Ibn Abbosdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning bu hadisi hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мўминларнинг иймони энг камоли — ахлоқи энг гўзал бўлганидир. Сизларнинг яхшиларингиз — аёлларига ахлоқи жиҳатидан яхши бўлганларингиздир», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Оиша ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг бу ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ حَبِيبٍ، عَنِ الْحَجَّاجِ الصَّوَّافِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ اللَّهَ يَغَارُ وَالْمُؤْمِنُ يَغَارُ وَغَيْرَةُ اللَّهِ أَنْ يَأْتِيَ الْمُؤْمِنُ مَا حَرَّمَ عَلَيْهِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثُ وَكِلاَ الْحَدِيثَيْنِ صَحِيحٌ . وَالْحَجَّاجُ الصَّوَّافُ هُوَ الْحَجَّاجُ بْنُ أَبِي عُثْمَانَ وَأَبُو عُثْمَانَ اسْمُهُ مَيْسَرَةُ وَالْحَجَّاجُ يُكْنَى أَبَا الصَّلْتِ وَثَّقَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ . حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ الْعَطَّارُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْمَدِينِيِّ قَالَ سَأَلْتُ يَحْيَى بْنَ سَعِيدٍ الْقَطَّانَ عَنْ حَجَّاجٍ الصَّوَّافِ فَقَالَ ثِقَةٌ فَطِنٌ كَيِّسٌ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, Alloh gʻayrat qiladi, moʻmin ham gʻayrat qiladi. Allohning gʻayrati — moʻmin Alloh unga harom qilgan narsani qilishidadir», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Oisha va Abdulloh ibn Umardan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan gʻaribdir. Bu hadis Yahyo ibn Abu Kasirdan, u Abu Salamadan, u Urvadan, u Asmo binti Abu Bakrdan, u Paygʻambar ﷺdan (qilingan tariqda) ham rivoyat qilingan va har ikkala hadis ham sahihdir. Hajjoj as-Savvof — bu Hajjoj ibn Abu Usmondir, Abu Usmonning ismi Maysaradir, Hajjojning kunyasi Abus-Saltdir, uni Yahyo ibn Said al-Qatton ishonchli (siqa) sanagan. Bizga Abu Bakr al-Attor Ali ibn al-Madiniydan rivoyat qildiki, u: Men Yahyo ibn Said al-Qattondan Hajjoj as-Savvof haqida soʻradim, u: «Ishonchli, ziyrak, aql-idrokli», dedi, dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳ ғайрат қилади, мўмин ҳам ғайрат қилади. Аллоҳнинг ғайрати — мўмин Аллоҳ унга ҳаром қилган нарсани қилишидадир», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Оиша ва Абдуллоҳ ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан ғарибдир. Бу ҳадис Яҳё ибн Абу Касирдан, у Абу Саламадан, у Урвадан, у Асмо бинти Абу Бакрдан, у Пайғамбар ﷺдан (қилинган тариқда) ҳам ривоят қилинган ва ҳар иккала ҳадис ҳам саҳиҳдир. Ҳажжож ас-Саввоф — бу Ҳажжож ибн Абу Усмондир, Абу Усмоннинг исми Майсарадир, Ҳажжожнинг куняси Абус-Салтдир, уни Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ишончли (сиқа) санаган. Бизга Абу Бакр ал-Аттор Али ибн ал-Мадинийдан ривоят қилдики, у: Мен Яҳё ибн Саид ал-Қаттондан Ҳажжож ас-Саввоф ҳақида сўрадим, у: «Ишончли, зийрак, ақл-идрокли», деди, деди.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ تُسَافِرُ امْرَأَةٌ مَسِيرَةَ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ إِلاَّ وَمَعَهَا ذُو مَحْرَمٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ayol bir kun-bir kechalik masofaga oʻzi bilan mahram boʻlmasdan safar qilmasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аёл бир кун-бир кечалик масофага ўзи билан маҳрам бўлмасдан сафар қилмасин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَرْدَكَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ مَاهَكَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " ثَلاَثٌ جِدُّهُنَّ جِدٌّ وَهَزْلُهُنَّ جِدٌّ النِّكَاحُ وَالطَّلاَقُ وَالرَّجْعَةُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ هُوَ ابْنُ حَبِيبِ بْنِ أَرْدَكَ الْمَدَنِيُّ وَابْنُ مَاهَكَ هُوَ عِنْدِي يُوسُفُ بْنُ مَاهَكَ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Uch (narsa) borki, ularning jiddiysi ham jiddiy, hazili ham jiddiydir: nikoh, taloq va (taloqdan) qaytish», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Nabiy ﷺ sahobalaridan boʻlgan va boshqa ilm ahli huzurida amal shunga muvofiqdir. Abu Iso aytdi: Abdurrahmon — u Ibn Habib ibn Ardak al-Madaniydir; Ibn Mohak esa, mening nazdimda, Yusuf ibn Mohakdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Уч (нарса) борки, уларнинг жиддийси ҳам жиддий, ҳазили ҳам жиддийдир: никоҳ, талоқ ва (талоқдан) қайтиш», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Набий ﷺ саҳобаларидан бўлган ва бошқа илм аҳли ҳузурида амал шунга мувофиқдир. Абу Исо айтди: Абдурраҳмон — у Ибн Ҳабиб ибн Ардак ал-Маданийдир; Ибн Моҳак эса, менинг наздимда, Юсуф ибн Моҳакдир.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَخِي ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَمِّهِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ الْمَرْأَةَ كَالضِّلَعِ إِنْ ذَهَبْتَ تُقِيمُهَا كَسَرْتَهَا وَإِنْ تَرَكْتَهَا اسْتَمْتَعْتَ بِهَا عَلَى عِوَجٍ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي ذَرٍّ وَسَمُرَةَ وَعَائِشَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, ayol qovurgʻaga oʻxshaydi. Agar uni toʻgʻrilamoqchi boʻlsang, sindirib qoʻyasan. Agar uni (oʻz holiga) qoldirsang, egriligi bilan undan bahramand boʻlasan», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi bu yoʻldan kelishi jihatidan hasan sahih gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, аёл қовурғага ўхшайди. Агар уни тўғриламоқчи бўлсанг, синдириб қўясан. Агар уни (ўз ҳолига) қолдирсанг, эгрилиги билан ундан баҳраманд бўласан», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси бу йўлдан келиши жиҳатидан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ تَسْأَلُ الْمَرْأَةُ طَلاَقَ أُخْتِهَا لِتَكْتَفِئَ مَا فِي إِنَائِهَا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Ayol kishi (oʻz din qardoshi boʻlmish) opa-singlisining idishidagini agʻdarib olish uchun uning taloq qilinishini soʻramasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Аёл киши (ўз дин қардоши бўлмиш) опа-синглисининг идишидагини ағдариб олиш учун унинг талоқ қилинишини сўрамасин», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ، أَنْبَأَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ الْفَزَارِيُّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ خَالِدٍ الْمَخْزُومِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " كُلُّ طَلاَقٍ جَائِزٌ إِلاَّ طَلاَقَ الْمَعْتُوهِ الْمَغْلُوبِ عَلَى عَقْلِهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَطَاءِ بْنِ عَجْلاَنَ . وَعَطَاءُ بْنُ عَجْلاَنَ ضَعِيفٌ ذَاهِبُ الْحَدِيثِ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ طَلاَقَ الْمَعْتُوهِ الْمَغْلُوبِ عَلَى عَقْلِهِ لاَ يَجُوزُ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ مَعْتُوهًا يُفِيقُ الأَحْيَانَ فَيُطَلِّقُ فِي حَالِ إِفَاقَتِهِ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Har bir taloq joizdir, magar aqli yengilgan, aqldan ozgan kishining taloqi joiz emas», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni biz faqat Ato ibn Ajlonning hadisidangina marfuʼ holda bilamiz. Ato ibn Ajlon esa zaif boʻlib, hadisi tashlab qoʻyilgan kishidir. Paygʻambar ﷺ ashoblari va boshqa ilm ahli huzurida amal shunga koʻradir: aqli yengilgan, aqldan ozgan kishining taloqi joiz emas, magar aqldan ozgan kishi baʼzan oʻziga kelib qoladigan boʻlsa, oʻziga kelgan holatda taloq qilsa, (joizdir).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳар бир талоқ жоиздир, магар ақли енгилган, ақлдан озган кишининг талоқи жоиз эмас», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни биз фақат Ато ибн Ажлоннинг ҳадисидангина марфуъ ҳолда биламиз. Ато ибн Ажлон эса заиф бўлиб, ҳадиси ташлаб қўйилган кишидир. Пайғамбар ﷺ ашоблари ва бошқа илм аҳли ҳузурида амал шунга кўрадир: ақли енгилган, ақлдан озган кишининг талоқи жоиз эмас, магар ақлдан озган киши баъзан ўзига келиб қоладиган бўлса, ўзига келган ҳолатда талоқ қилса, (жоиздир).
حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الرَّقِّيُّ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو الرَّقِّيُّ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى أَنْ يُتَلَقَّى الْجَلَبُ فَإِنْ تَلَقَّاهُ إِنْسَانٌ فَابْتَاعَهُ فَصَاحِبُ السِّلْعَةِ فِيهَا بِالْخِيَارِ إِذَا وَرَدَ السُّوقَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَيُّوبَ وَحَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ تَلَقِّيَ الْبُيُوعِ وَهُوَ ضَرْبٌ مِنَ الْخَدِيعَةِ . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَغَيْرِهِ مِنْ أَصْحَابِنَا .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ (bozorga) keltirilayotgan molni (yoʻlda) qarshi olishdan qaytardilar. Agar bir kishi uni qarshi olib sotib olsa, mol egasi bozorga yetib kelganida (savdoni qoldirish yoki davom ettirishda) ixtiyorga egadir. Abu Iso aytdi: Bu hadis Ayyub hadisidan hasan gʻaribdir, Ibn Masʼud hadisi esa hasan sahih hadisdir. Ilm ahlidan bir qavm savdolarni (yoʻlda) qarshi olishni makruh deb bilgan, chunki u bir xil aldovdir. Bu Shofiʼiy va bizning ashoblarimizdan boshqalarning soʻzidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ (бозорга) келтирилаётган молни (йўлда) қарши олишдан қайтардилар. Агар бир киши уни қарши олиб сотиб олса, мол эгаси бозорга етиб келганида (савдони қолдириш ёки давом эттиришда) ихтиёрга эгадир. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Айюб ҳадисидан ҳасан ғарибдир, Ибн Масъуд ҳадиси эса ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлидан бир қавм савдоларни (йўлда) қарши олишни макруҳ деб билган, чунки у бир хил алдовдир. Бу Шофиъий ва бизнинг ашобларимиздан бошқаларнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ قُتَيْبَةُ يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ يَبِيعُ حَاضِرٌ لِبَادٍ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ طَلْحَةَ وَجَابِرٍ وَأَنَسٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَحَكِيمِ بْنِ أَبِي يَزِيدَ عَنْ أَبِيهِ وَعَمْرِو بْنِ عَوْفٍ الْمُزَنِيِّ جَدِّ كَثِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَرَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ — Qutayba esa buni Nabiy ﷺga yetkazib (rivoyat qildi) — dedilar: «Shaharlik badaviy (sahroyi) uchun sotmasin». (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Talha, Jobir, Anas, Ibn Abbos, Hakim ibn Abu Yazid otasidan, Amr ibn Avf al-Muzaniy — Kasir ibn Abdullohning bobosi — va Nabiy ﷺning sahobalaridan bir kishidan (ham hadislar bor).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ — Қутайба эса буни Набий ﷺга етказиб (ривоят қилди) — дедилар: «Шаҳарлик бадавий (саҳройи) учун сотмасин». (Абу Исо) айтди: Бу бобда Талҳа, Жобир, Анас, Ибн Аббос, Ҳаким ибн Абу Язид отасидан, Амр ибн Авф ал-Музаний — Касир ибн Абдуллоҳнинг бобоси — ва Набий ﷺнинг саҳобаларидан бир кишидан (ҳам ҳадислар бор).
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الإِسْكَنْدَرَانِيُّ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَسَعْدٍ وَجَابِرٍ وَرَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ وَأَبِي سَعِيدٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْمُحَاقَلَةُ بَيْعُ الزَّرْعِ بِالْحِنْطَةِ . وَالْمُزَابَنَةُ بَيْعُ الثَّمَرِ عَلَى رُءُوسِ النَّخْلِ بِالتَّمْرِ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا بَيْعَ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ muhoqala va muzobanadan qaytardilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ibn Umar, Ibn Abbos, Zayd ibn Sobit, Saʼd, Jobir, Rofiʼ ibn Xadij va Abu Saiddan (ham hadislar bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Muhoqala — ekinni bugʻdoy evaziga sotishdir. Muzobana esa shoxidagi xurmoni quritilgan xurmo evaziga sotishdir. Koʻpchilik ilm ahli shunga amal qilib, muhoqala va muzobana savdosini makruh deb bilganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ муҳоқала ва музобанадан қайтардилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Ибн Умар, Ибн Аббос, Зайд ибн Собит, Саъд, Жобир, Рофиъ ибн Хадиж ва Абу Саиддан (ҳам ҳадислар бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Муҳоқала — экинни буғдой эвазига сотишдир. Музобана эса шохидаги хурмони қуритилган хурмо эвазига сотишдир. Кўпчилик илм аҳли шунга амал қилиб, муҳоқала ва музобана савдосини макруҳ деб билганлар.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، أَنْبَأَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ بَيْعِ الْغَرَرِ وَبَيْعِ الْحَصَاةِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَنَسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا بَيْعَ الْغَرَرِ . قَالَ الشَّافِعِيُّ وَمِنْ بُيُوعِ الْغَرَرِ بَيْعُ السَّمَكِ فِي الْمَاءِ وَبَيْعُ الْعَبْدِ الآبِقِ وَبَيْعُ الطَّيْرِ فِي السَّمَاءِ وَنَحْوُ ذَلِكَ مِنَ الْبُيُوعِ . وَمَعْنَى بَيْعِ الْحَصَاةِ أَنْ يَقُولَ الْبَائِعُ لِلْمُشْتَرِي إِذَا نَبَذْتُ إِلَيْكَ بِالْحَصَاةِ فَقَدْ وَجَبَ الْبَيْعُ فِيمَا بَيْنِي وَبَيْنَكَ . وَهَذَا شَبِيهٌ بِبَيْعِ الْمُنَابَذَةِ وَكَانَ هَذَا مِنْ بُيُوعِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ gʻarar (noaniqlik) savdosidan va hasot (toshli) savdosidan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. Ilm ahli shu hadis bilan amal qilib, gʻarar savdosini makruh sanaganlar. Shofeiy aytdi: Gʻarar savdolaridan — suvdagi baliqni sotish, qochib ketgan qulni sotish, osmondagi qushni sotish va shunga oʻxshash savdolar. Hasot savdosining maʼnosi esa, sotuvchi xaridorga: «Senga toshni otsam, oramizdagi savdo lozim boʻladi», deyishidir. Bu munobaza savdosiga oʻxshaydi va u johiliyat ahlining savdolaridan edi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ғарар (ноаниқлик) савдосидан ва ҳасот (тошли) савдосидан қайтардилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли шу ҳадис билан амал қилиб, ғарар савдосини макруҳ санаганлар. Шофеий айтди: Ғарар савдоларидан — сувдаги балиқни сотиш, қочиб кетган қулни сотиш, осмондаги қушни сотиш ва шунга ўхшаш савдолар. Ҳасот савдосининг маъноси эса, сотувчи харидорга: «Сенга тошни отсам, орамиздаги савдо лозим бўлади», дейишидир. Бу мунобаза савдосига ўхшайди ва у жоҳилият аҳлининг савдоларидан эди.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ بَيْعَتَيْنِ فِي بَيْعَةٍ . وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَابْنِ عُمَرَ وَابْنِ مَسْعُودٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَقَدْ فَسَّرَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا بَيْعَتَيْنِ فِي بَيْعَةٍ . أَنْ يَقُولَ أَبِيعُكَ هَذَا الثَّوْبَ بِنَقْدٍ بِعَشَرَةٍ وَبِنَسِيئَةٍ بِعِشْرِينَ وَلاَ يُفَارِقُهُ عَلَى أَحَدِ الْبَيْعَيْنِ فَإِذَا فَارَقَهُ عَلَى أَحَدِهِمَا فَلاَ بَأْسَ إِذَا كَانَتِ الْعُقْدَةُ عَلَى وَاحِدٍ مِنْهُمَا . قَالَ الشَّافِعِيُّ وَمِنْ مَعْنَى نَهْىِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَنْ بَيْعَتَيْنِ فِي بَيْعَةٍ أَنْ يَقُولَ أَبِيعُكَ دَارِي هَذِهِ بِكَذَا عَلَى أَنْ تَبِيعَنِي غُلاَمَكَ بِكَذَا فَإِذَا وَجَبَ لِي غُلاَمُكَ وَجَبَ لَكَ دَارِي . وَهَذَا يُفَارِقُ عَنْ بَيْعٍ بِغَيْرِ ثَمَنٍ مَعْلُومٍ وَلاَ يَدْرِي كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَلَى مَا وَقَعَتْ عَلَيْهِ صَفْقَتُهُ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bir savdoda ikki savdo qilishdan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. Ilm ahli shu hadis bilan amal qiladi. Baʼzi ilm ahli buni shunday izohlaganlar: bir savdoda ikki savdo — kishining: «Senga ushbu kiyimni naqdga oʻn (dirham)ga, qarzga yigirma (dirham)ga sotaman», deb savdolarning birini aniqlamay turib ajralib ketishidir. Agar ulardan birini aniqlab ajralsa, savdo ulardan biriga tushgan boʻlsa, zarari yoʻq. Shofeiy aytdi: Nabiy ﷺning bir savdoda ikki savdodan qaytarishlarining maʼnolaridan biri kishining: «Bu uyimni senga shuncha (pul)ga sotaman, sen ham gʻulomingni menga shuncha (pul)ga sotishing sharti bilan; gʻuloming menga lozim boʻlsa, uyim senga lozim boʻladi», deyishidir. Bunda maʼlum boʻlmagan narxsiz savdo qilingan boʻladi va har biri oʻz savdosi nimaga tushganini bilmaydi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бир савдода икки савдо қилишдан қайтардилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли шу ҳадис билан амал қилади. Баъзи илм аҳли буни шундай изоҳлаганлар: бир савдода икки савдо — кишининг: «Сенга ушбу кийимни нақдга ўн (дирҳам)га, қарзга йигирма (дирҳам)га сотаман», деб савдоларнинг бирини аниқламай туриб ажралиб кетишидир. Агар улардан бирини аниқлаб ажралса, савдо улардан бирига тушган бўлса, зарари йўқ. Шофеий айтди: Набий ﷺнинг бир савдода икки савдодан қайтаришларининг маъноларидан бири кишининг: «Бу уйимни сенга шунча (пул)га сотаман, сен ҳам ғуломингни менга шунча (пул)га сотишинг шарти билан; ғуломинг менга лозим бўлса, уйим сенга лозим бўлади», дейишидир. Бунда маълум бўлмаган нархсиз савдо қилинган бўлади ва ҳар бири ўз савдоси нимага тушганини билмайди.
حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ، وَهُوَ الْبَجَلِيُّ الْكُوفِيُّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا زُرْعَةَ بْنَ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ يَتَفَرَّقَنَّ عَنْ بَيْعٍ إِلاَّ عَنْ تَرَاضٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Faqat (ikki tomonning) rozichiligi bilangina savdodan ajralsinlar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis garibdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Фақат (икки томоннинг) розичилиги билангина савдодан ажралсинлар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис гарибдир.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " مَنِ اشْتَرَى مُصَرَّاةً فَهُوَ بِالْخِيَارِ إِذَا حَلَبَهَا إِنْ شَاءَ رَدَّهَا وَرَدَّ مَعَهَا صَاعًا مِنْ تَمْرٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَرَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim sutini sogʻmay yiqqan (musarrot) hayvonni sotib olsa, uni sogʻgan paytida ixtiyor egasidir: xohlasa, uni qaytarib beradi va u bilan birga bir soʼ xurmo (ham) qaytaradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Anasdan va Nabiy ﷺning sahobalaridan boʻlgan bir kishidan ham (hadislar) bor.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким сутини соғмай йиққан (мусаррот) ҳайвонни сотиб олса, уни соғган пайтида ихтиёр эгасидир: хоҳласа, уни қайтариб беради ва у билан бирга бир сў хурмо (ҳам) қайтаради», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Анасдан ва Набий ﷺнинг саҳобаларидан бўлган бир кишидан ҳам (ҳадислар) бор.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ، حَدَّثَنَا قُرَّةُ بْنُ خَالِدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنِ اشْتَرَى مُصَرَّاةً فَهُوَ بِالْخِيَارِ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ فَإِنْ رَدَّهَا رَدَّ مَعَهَا صَاعًا مِنْ طَعَامٍ لاَ سَمْرَاءَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَصْحَابِنَا مِنْهُمُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ . وَمَعْنَى قَوْلِهِ " لاَ سَمْرَاءَ " . يَعْنِي لاَ بُرَّ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim sutini sogʻmay yiqqan (musarrot) hayvonni sotib olsa, u uch kun ixtiyor egasidir. Agar uni qaytarsa, u bilan birga bir soʼ taom (ham) qaytaradi, bugʻdoy (boʻlishi shart) emas», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ushbu hadisga bizning ashoblarimiz, jumladan Shofiiy, Ahmad va Ishoq amal qiladilar. «Bugʻdoy emas» degan soʻzining maʼnosi — bugʻdoy boʻlishi shart emas, demakdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким сутини соғмай йиққан (мусаррот) ҳайвонни сотиб олса, у уч кун ихтиёр эгасидир. Агар уни қайтарса, у билан бирга бир сў таом (ҳам) қайтаради, буғдой (бўлиши шарт) эмас», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Ушбу ҳадисга бизнинг ашобларимиз, жумладан Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ амал қиладилар. «Буғдой эмас» деган сўзининг маъноси — буғдой бўлиши шарт эмас, демакдир.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَيُوسُفُ بْنُ عِيسَى، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ زَكَرِيَّا، عَنْ عَامِرٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الظَّهْرُ يُرْكَبُ إِذَا كَانَ مَرْهُونًا وَلَبَنُ الدَّرِّ يُشْرَبُ إِذَا كَانَ مَرْهُونًا وَعَلَى الَّذِي يَرْكَبُ وَيَشْرَبُ نَفَقَتُهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَامِرٍ الشَّعْبِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ . وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَوْقُوفًا . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لَيْسَ لَهُ أَنْ يَنْتَفِعَ مِنَ الرَّهْنِ بِشَيْءٍ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Garovga qoʻyilgan hayvonga minilsa, minish (mumkin); garovga qoʻyilgan sutli hayvonning suti ichilsa, ichish (mumkin); minadigan va ichadigan kishi uning nafaqasini (taʼminotini) berishi (lozim)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Uni faqat Omir ash-Shaʼbiyning Abu Hurayradan (qilgan) hadisi orqaligina marfuʼ holda bilamiz. Bir necha kishi bu hadisni Aʼmashdan, u Abu Solihdan, u Abu Hurayradan mavquf holda rivoyat qilgan. Ushbu hadisga ilm ahlining baʼzilari amal qiladilar, bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ilm ahlining baʼzilari esa: «Garov (egasi) garovdan biror narsa bilan foydalanishga haqli emas», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Гаровга қўйилган ҳайвонга минилса, миниш (мумкин); гаровга қўйилган сутли ҳайвоннинг сути ичилса, ичиш (мумкин); минадиган ва ичадиган киши унинг нафақасини (таъминотини) бериши (лозим)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни фақат Омир аш-Шаъбийнинг Абу Ҳурайрадан (қилган) ҳадиси орқалигина марфуъ ҳолда биламиз. Бир неча киши бу ҳадисни Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан мавқуф ҳолда ривоят қилган. Ушбу ҳадисга илм аҳлининг баъзилари амал қиладилар, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Илм аҳлининг баъзилари эса: «Гаров (эгаси) гаровдан бирор нарса билан фойдаланишга ҳақли эмас», дедилар.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " أَيُّمَا امْرِئٍ أَفْلَسَ وَوَجَدَ رَجُلٌ سِلْعَتَهُ عِنْدَهُ بِعَيْنِهَا فَهُوَ أَوْلَى بِهَا مِنْ غَيْرِهِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَمُرَةَ وَابْنِ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ هُوَ أُسْوَةُ الْغُرَمَاءِ . وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْكُوفَةِ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Qaysi bir kishi sinib (qarzga botib) qolsa-yu, bir odam oʻz molini uning oldida aynan (oʻzgarmagan holda) topsa, u (kishi) bu (mol)ga boshqalardan koʻra haqliroqdir», dedilar. Bu bobda Samura va Ibn Umardan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Baʼzi ilm ahli shunga amal qiladilar, bu Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa: «U (kishi) boshqa qarz beruvchilar bilan tengdir», dedilar. Bu Kufa ahlining soʻzidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Қайси бир киши синиб (қарзга ботиб) қолса-ю, бир одам ўз молини унинг олдида айнан (ўзгармаган ҳолда) топса, у (киши) бу (мол)га бошқалардан кўра ҳақлироқдир», дедилар. Бу бобда Самура ва Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи илм аҳли шунга амал қиладилар, бу Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса: «У (киши) бошқа қарз берувчилар билан тенгдир», дедилар. Бу Куфа аҳлининг сўзидир.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا طَلْقُ بْنُ غَنَّامٍ، عَنْ شَرِيكٍ، وَقَيْسٍ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " أَدِّ الأَمَانَةَ إِلَى مَنِ ائْتَمَنَكَ وَلاَ تَخُنْ مَنْ خَانَكَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ وَقَالُوا إِذَا كَانَ لِلرَّجُلِ عَلَى آخَرَ شَيْءٌ فَذَهَبَ بِهِ فَوَقَعَ لَهُ عِنْدَهُ شَيْءٌ فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَحْبِسَ عَنْهُ بِقَدْرِ مَا ذَهَبَ لَهُ عَلَيْهِ . وَرَخَّصَ فِيهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ . وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَقَالَ إِنْ كَانَ لَهُ عَلَيْهِ دَرَاهِمُ فَوَقَعَ لَهُ عِنْدَهُ دَنَانِيرُ فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَحْبِسَ بِمَكَانِ دَرَاهِمِهِ إِلاَّ أَنْ يَقَعَ عِنْدَهُ لَهُ دَرَاهِمُ فَلَهُ حِينَئِذٍ أَنْ يَحْبِسَ مِنْ دَرَاهِمِهِ بِقَدْرِ مَا لَهُ عَلَيْهِ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadi: Nabiy ﷺ: «Senga (omonat) ishonib topshirgan kishiga omonatni ado et va senga xiyonat qilgan kishiga (ham) xiyonat qilma», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan gʻarib hadisdir. Baʼzi ilm ahli shu hadisga (amal qilib) bordilar va: «Bir kishining boshqa bir kishida (haqi) boʻlsa-yu, u (haqini) olib ketsa, soʻng (qarzdorga tegishli) biror narsa uning qoʻliga tushib qolsa, u oʻzidan olib ketilgan narsa miqdoricha undan ushlab qolishi mumkin emas», dedilar. Tobeʼinlardan baʼzi ilm ahli unga ruxsat berdilar. Bu Savriyning soʻzidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтади: Набий ﷺ: «Сенга (омонат) ишониб топширган кишига омонатни адо эт ва сенга хиёнат қилган кишига (ҳам) хиёнат қилма», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ғариб ҳадисдир. Баъзи илм аҳли шу ҳадисга (амал қилиб) бордилар ва: «Бир кишининг бошқа бир кишида (ҳақи) бўлса-ю, у (ҳақини) олиб кетса, сўнг (қарздорга тегишли) бирор нарса унинг қўлига тушиб қолса, у ўзидан олиб кетилган нарса миқдорича ундан ушлаб қолиши мумкин эмас», дедилар. Тобеъинлардан баъзи илм аҳли унга рухсат бердилар. Бу Саврийнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ يُمْنَعُ فَضْلُ الْمَاءِ لِيُمْنَعَ بِهِ الْكَلأُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَأَبُو الْمِنْهَالِ اسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُطْعِمٍ كُوفِيٌّ وَهُوَ الَّذِي رَوَى عَنْهُ حَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ . وَأَبُو الْمِنْهَالِ سَيَّارُ بْنُ سَلاَمَةَ بَصْرِيٌّ صَاحِبُ أَبِي بَرْزَةَ الأَسْلَمِيِّ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Ortiqcha suv u bilan oʻt-oʻlanni (oʻstirishni) man qilish uchun man qilinmasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Abu Minholning ismi Abdurrahmon ibn Mutʼim boʻlib, kufalikdir va undan Habib ibn Abu Sobit rivoyat qilgan. (Boshqa bir) Abu Minhol esa Sayyor ibn Salama boʻlib, basralikdir, u Abu Barza al-Aslamiyning sherigidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ортиқча сув у билан ўт-ўланни (ўстиришни) ман қилиш учун ман қилинмасин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Минҳолнинг исми Абдурраҳмон ибн Мутъим бўлиб, куфаликдир ва ундан Ҳабиб ибн Абу Собит ривоят қилган. (Бошқа бир) Абу Минҳол эса Сайёр ибн Салама бўлиб, басраликдир, у Абу Барза ал-Асламийнинг шеригидир.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ حُصَيْنٍ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ، مَوْلَى ابْنِ أَبِي أَحْمَدَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَخَّصَ فِي بَيْعِ الْعَرَايَا فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ أَوْ كَذَا .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ besh vasqdan oz boʻlgan miqdorda ariyyani sotishga ruxsat berdilar, yoki shunga oʻxshash (dedilar).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ беш васқдан оз бўлган миқдорда арийяни сотишга рухсат бердилар, ёки шунга ўхшаш (дедилар).
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ قُتَيْبَةُ يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ تَنَاجَشُوا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ . كَرِهُوا النَّجْشَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَالنَّجْشُ أَنْ يَأْتِيَ الرَّجُلُ الَّذِي يَفْصِلُ السِّلْعَةَ إِلَى صَاحِبِ السِّلْعَةِ فَيَسْتَامُ بِأَكْثَرَ مِمَّا تَسْوَى وَذَلِكَ عِنْدَمَا يَحْضُرُهُ الْمُشْتَرِي يُرِيدُ أَنْ يَغْتَرَّ الْمُشْتَرِي بِهِ وَلَيْسَ مِنْ رَأْيِهِ الشِّرَاءُ إِنَّمَا يُرِيدُ أَنْ يَخْدَعَ الْمُشْتَرِيَ بِمَا يَسْتَامُ وَهَذَا ضَرْبٌ مِنَ الْخَدِيعَةِ . قَالَ الشَّافِعِيُّ وَإِنْ نَجَشَ رَجُلٌ فَالنَّاجِشُ آثِمٌ فِيمَا يَصْنَعُ وَالْبَيْعُ جَائِزٌ لأَنَّ الْبَائِعَ غَيْرُ النَّاجِشِ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ — Qutayba esa: «Buni u zot Nabiy ﷺga yetkazadi», dedi — «Najsh qilmanglar», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Umar va Anasdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli nazdida amal shunga binoandir; ular najshni makruh sanaganlar. Abu Iso aytdi: Najsh shuki, biror kishi mol-bahosini biladigan odam mol egasining oldiga kelib, xaridor hozir boʻlgan paytda, molni arzigan narxidan koʻproq narxga soʻraydi; u shu bilan xaridorni aldamoqchi boʻladi, ammo oʻzining sotib olish niyati yoʻq, balki faqat soʻragan narxi bilan xaridorni chalgʻitmoqchi boʻladi, bu esa bir turdagi aldovdir. Shofeiy aytdi: Agar biror kishi najsh qilsa, najsh qiluvchi qilgan ishida gunohkordir, savdo esa joizdir, chunki sotuvchi najsh qiluvchidan boshqadir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ — Қутайба эса: «Буни у зот Набий ﷺга етказади», деди — «Нажш қилманглар», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Умар ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли наздида амал шунга биноандир; улар нажшни макруҳ санаганлар. Абу Исо айтди: Нажш шуки, бирор киши мол-баҳосини биладиган одам мол эгасининг олдига келиб, харидор ҳозир бўлган пайтда, молни арзиган нархидан кўпроқ нархга сўрайди; у шу билан харидорни алдамоқчи бўлади, аммо ўзининг сотиб олиш нияти йўқ, балки фақат сўраган нархи билан харидорни чалғитмоқчи бўлади, бу эса бир турдаги алдовдир. Шофеий айтди: Агар бирор киши нажш қилса, нажш қилувчи қилган ишида гуноҳкордир, савдо эса жоиздир, чунки сотувчи нажш қилувчидан бошқадир.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ سُلَيْمَانَ الرَّازِيُّ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ أَنْظَرَ مُعْسِرًا أَوْ وَضَعَ لَهُ أَظَلَّهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تَحْتَ ظِلِّ عَرْشِهِ يَوْمَ لاَ ظِلَّ إِلاَّ ظِلُّهُ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي الْيَسَرِ وَأَبِي قَتَادَةَ وَحُذَيْفَةَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَعُبَادَةَ وَجَابِرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim qiynalgan (qarzdor)ga muhlat bersa yoki (qarzini) kechib qoʻysa, Alloh uni Qiyomat kunida — Oʻz soyasidan boshqa soya boʻlmagan kunda — Oʻz Arshining soyasi ostida soyalantiradi», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abul-Yasar, Abu Qatoda, Huzayfa, Ibn Masʼud, Uboda va Jobirdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi bu yoʻldan hasan sahih gʻarib hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким қийналган (қарздор)га муҳлат берса ёки (қарзини) кечиб қўйса, Аллоҳ уни Қиёмат кунида — Ўз соясидан бошқа соя бўлмаган кунда — Ўз Аршининг сояси остида соялантиради», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Абул-Ясар, Абу Қатода, Ҳузайфа, Ибн Масъуд, Убода ва Жобирдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси бу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғариб ҳадисдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَطْلُ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ وَإِذَا أُتْبِعَ أَحَدُكُمْ عَلَى مَلِيٍّ فَلْيَتْبَعْ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَالشَّرِيدِ بْنِ سُوَيْدٍ الثَّقَفِيِّ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Boyning (qarzni) choʻzib (kechiktirib) yurishi zulmdir. Qachon biringizning (qarzi) badavlat kishiga havola qilinsa, (uni) qabul qilsin», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Umar va Sharid ibn Suvayd as-Saqafiydan ham (rivoyatlar) bor.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Бойнинг (қарзни) чўзиб (кечиктириб) юриши зулмдир. Қачон бирингизнинг (қарзи) бадавлат кишига ҳавола қилинса, (уни) қабул қилсин», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Умар ва Шарид ибн Сувайд ас-Сақафийдан ҳам (ривоятлар) бор.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ بَيْعِ الْمُنَابَذَةِ وَالْمُلاَمَسَةِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ أَنْ يَقُولَ إِذَا نَبَذْتُ إِلَيْكَ الشَّىْءَ فَقَدْ وَجَبَ الْبَيْعُ بَيْنِي وَبَيْنَكَ . وَالْمُلاَمَسَةُ أَنْ يَقُولَ إِذَا لَمَسْتَ الشَّىْءَ فَقَدْ وَجَبَ الْبَيْعُ وَإِنْ كَانَ لاَ يَرَى مِنْهُ شَيْئًا مِثْلَ مَا يَكُونُ فِي الْجِرَابِ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ وَإِنَّمَا كَانَ هَذَا مِنْ بُيُوعِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ فَنَهَى عَنْ ذَلِكَ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ munobaza va mulomasa savdosidan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Said va Ibn Umardan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Bu hadisning maʼnosi shuki, (kishi): «Senga biror narsani uloqtirsam, oramizdagi savdo lozim boʻldi», deydi. Mulomasa esa: «Biror narsaga qoʻl tegizsang, savdo lozim boʻldi», deyishidir, garchi xaltadagi va shunga oʻxshash narsalardek hech narsani koʻrmasa ham. Bu johiliyat ahlining savdolaridan boʻlib, (Rasululloh ﷺ) undan qaytardilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ мунобаза ва муломаса савдосидан қайтардилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Саид ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу ҳадиснинг маъноси шуки, (киши): «Сенга бирор нарсани улоқтирсам, орамиздаги савдо лозим бўлди», дейди. Муломаса эса: «Бирор нарсага қўл тегизсанг, савдо лозим бўлди», дейишидир, гарчи халтадаги ва шунга ўхшаш нарсалардек ҳеч нарсани кўрмаса ҳам. Бу жоҳилият аҳлининг савдоларидан бўлиб, (Расулуллоҳ ﷺ) ундан қайтардилар.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَّ عَلَى صُبْرَةٍ مِنْ طَعَامٍ فَأَدْخَلَ يَدَهُ فِيهَا فَنَالَتْ أَصَابِعُهُ بَلَلاً فَقَالَ " يَا صَاحِبَ الطَّعَامِ مَا هَذَا " . قَالَ أَصَابَتْهُ السَّمَاءُ يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ " أَفَلاَ جَعَلْتَهُ فَوْقَ الطَّعَامِ حَتَّى يَرَاهُ النَّاسُ " . ثُمَّ قَالَ " مَنْ غَشَّ فَلَيْسَ مِنَّا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَبِي الْحَمْرَاءِ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَبُرَيْدَةَ وَأَبِي بُرْدَةَ بْنِ نِيَارٍ وَحُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا الْغِشَّ وَقَالُوا الْغِشُّ حَرَامٌ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ bir uyum taom yonidan oʻtdilar-da, qoʻllarini uning ichiga tiqdilar, shunda barmoqlariga namlik tegdi. U zot: «Ey taom egasi, bu nima?» dedilar. (Egasi): «Unga osmon (yomgʻiri) yetdi, yo Rasululloh», dedi. U zot: «Uni odamlar koʻrishi uchun taomning ustiga qoʻysang boʻlmasmidi?!» dedilar. Soʻng: «Kim aldasa, u bizdan emas», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Umar, Abulhamro, Ibn Abbos, Burayda, Abu Burda ibn Niyor va Huzayfa ibn al-Yamondan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahlining amali shunga (muvofiq)dir: ular aldashni makruh sanaganlar va: «Aldash haromdir», deganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ бир уюм таом ёнидан ўтдилар-да, қўлларини унинг ичига тиқдилар, шунда бармоқларига намлик тегди. У зот: «Эй таом эгаси, бу нима?» дедилар. (Эгаси): «Унга осмон (ёмғири) етди, ё Расулуллоҳ», деди. У зот: «Уни одамлар кўриши учун таомнинг устига қўйсанг бўлмасмиди?!» дедилар. Сўнг: «Ким алдаса, у биздан эмас», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Умар, Абулҳамро, Ибн Аббос, Бурайда, Абу Бурда ибн Ниёр ва Ҳузайфа ибн ал-Ямондан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлининг амали шунга (мувофиқ)дир: улар алдашни макруҳ санаганлар ва: «Алдаш ҳаромдир», деганлар.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ اسْتَقْرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سِنًّا فَأَعْطَاهُ سِنًّا خَيْرًا مِنْ سِنِّهِ وَقَالَ " خِيَارُكُمْ أَحَاسِنُكُمْ قَضَاءً " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي رَافِعٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رَوَاهُ شُعْبَةُ وَسُفْيَانُ عَنْ سَلَمَةَ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ لَمْ يَرَوْا بِاسْتِقْرَاضِ السِّنِّ بَأْسًا مِنَ الإِبِلِ . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَكَرِهَ بَعْضُهُمْ ذَلِكَ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ (maʼlum yoshdagi) bir tuyani qarzga oldilar, soʻng (qaytarganda) uning tuyasidan koʻra yaxshiroq tuya berdilar va: «Eng yaxshilaringiz — qarzni eng chiroyli ado etganlaringizdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Rofiʼdan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Buni Shuʼba va Sufyon ham Salamadan rivoyat qilganlar. Baʼzi ilm ahlining amali shunga (muvofiq)dir: ular tuyani (maʼlum yoshda) qarzga olishda zarar koʻrmaganlar. Bu Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzilari esa buni makruh sanagan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ (маълум ёшдаги) бир туяни қарзга олдилар, сўнг (қайтарганда) унинг туясидан кўра яхшироқ туя бердилар ва: «Энг яхшиларингиз — қарзни энг чиройли адо этганларингиздир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Рофиъдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Буни Шуъба ва Суфён ҳам Саламадан ривоят қилганлар. Баъзи илм аҳлининг амали шунга (мувофиқ)дир: улар туяни (маълум ёшда) қарзга олишда зарар кўрмаганлар. Бу Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзилари эса буни макруҳ санаган.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَجُلاً، تَقَاضَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَغْلَظَ لَهُ فَهَمَّ بِهِ أَصْحَابُهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " دَعُوهُ فَإِنَّ لِصَاحِبِ الْحَقِّ مَقَالاً " ثُمَّ قَالَ " اشْتَرُوا لَهُ بَعِيرًا فَأَعْطُوهُ إِيَّاهُ " . فَطَلَبُوهُ فَلَمْ يَجِدُوا إِلاَّ سِنًّا أَفْضَلَ مِنْ سِنِّهِ . فَقَالَ " اشْتَرُوهُ فَأَعْطُوهُ إِيَّاهُ فَإِنَّ خَيْرَكُمْ أَحْسَنُكُمْ قَضَاءً " .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi Rasululloh ﷺdan qarzini talab qilib, u zotga qoʻpollik qildi. Shunda sahobalar unga (gap qaytarmoqchi) boʻlishdi. Rasululloh ﷺ: «Uni qoʻyib beringlar, chunki haq egasiga (gapirishga) soʻz (haqqi) bor», dedilar. Soʻng: «Unga bir tuya sotib olib beringlar», dedilar. Ular izlashdi, ammo uning tuyasidan koʻra yaxshiroq (yoshdagi) tuyadan boshqasini topisholmadi. Shunda u zot: «Uni sotib olib beringlar, chunki sizlarning eng yaxshilaringiz — qarzni eng chiroyli ado etganlaringizdir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир киши Расулуллоҳ ﷺдан қарзини талаб қилиб, у зотга қўполлик қилди. Шунда саҳобалар унга (гап қайтармоқчи) бўлишди. Расулуллоҳ ﷺ: «Уни қўйиб беринглар, чунки ҳақ эгасига (гапиришга) сўз (ҳаққи) бор», дедилар. Сўнг: «Унга бир туя сотиб олиб беринглар», дедилар. Улар излашди, аммо унинг туясидан кўра яхшироқ (ёшдаги) туядан бошқасини топишолмади. Шунда у зот: «Уни сотиб олиб беринглар, чунки сизларнинг энг яхшиларингиз — қарзни энг чиройли адо этганларингиздир», дедилар.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ سُلَيْمَانَ الرَّازِيُّ، عَنْ مُغِيرَةَ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ سَمْحَ الْبَيْعِ سَمْحَ الشِّرَاءِ سَمْحَ الْقَضَاءِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ . وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ يُونُسَ عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Albatta, Alloh saxovat bilan sotishni, saxovat bilan sotib olishni va saxovat bilan (qarzni) ado etishni yaxshi koʻradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Jobirdan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Baʼzilar bu hadisni Yunusdan, u Said al-Maqburiydan, u Abu Hurayradan (sanad bilan) rivoyat qilganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳ саховат билан сотишни, саховат билан сотиб олишни ва саховат билан (қарзни) адо этишни яхши кўради», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Жобирдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Баъзилар бу ҳадисни Юнусдан, у Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Ҳурайрадан (санад билан) ривоят қилганлар.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا عَارِمٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ خُصَيْفَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ ثَوْبَانَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا رَأَيْتُمْ مَنْ يَبِيعُ أَوْ يَبْتَاعُ فِي الْمَسْجِدِ فَقُولُوا لاَ أَرْبَحَ اللَّهُ تِجَارَتَكَ وَإِذَا رَأَيْتُمْ مَنْ يَنْشُدُ فِيهِ ضَالَّةً فَقُولُوا لاَ رَدَّ اللَّهُ عَلَيْكَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا الْبَيْعَ وَالشِّرَاءَ فِي الْمَسْجِدِ . وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ فِي الْمَسْجِدِ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Masjidda sotayotgan yoki sotib olayotgan kishini koʻrsangiz: ‹Alloh savdongga foyda bermasin›, denglar. Masjidda yoʻqolgan narsasini soʻrab eʼlon qilayotgan kishini koʻrsangiz: ‹Alloh uni senga qaytarmasin›, denglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan gʻarib hadisdir. Baʼzi ilm ahlining amali shunga (muvofiq)dir: ular masjidda sotish va sotib olishni makruh sanaganlar. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa masjidda sotish va sotib olishga ruxsat berganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Масжидда сотаётган ёки сотиб олаётган кишини кўрсангиз: ‹Аллоҳ савдонгга фойда бермасин›, денглар. Масжидда йўқолган нарсасини сўраб эълон қилаётган кишини кўрсангиз: ‹Аллоҳ уни сенга қайтармасин›, денглар», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир. Баъзи илм аҳлининг амали шунга (мувофиқ)дир: улар масжидда сотиш ва сотиб олишни макруҳ санаганлар. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса масжидда сотиш ва сотиб олишга рухсат берганлар.
حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا الْفُضَيْلُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي عَمْرٍو، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ وَلِيَ الْقَضَاءَ أَوْ جُعِلَ قَاضِيًا بَيْنَ النَّاسِ فَقَدْ ذُبِحَ بِغَيْرِ سِكِّينٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَقَدْ رُوِيَ أَيْضًا مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Kim qozilikni oʻz zimmasiga olsa yoki odamlar oʻrtasida qozi etib tayinlansa, pichoqsiz soʻyilibdi». Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan (kelishi jihatidan) hasan gʻaribdir. Bu (hadis) Abu Hurayradan Nabiy ﷺdan boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Ким қозиликни ўз зиммасига олса ёки одамлар ўртасида қози этиб тайинланса, пичоқсиз сўйилибди». Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан (келиши жиҳатидан) ҳасан ғарибдир. Бу (ҳадис) Абу Ҳурайрадан Набий ﷺдан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مَهْدِيٍّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِذَا حَكَمَ الْحَاكِمُ فَاجْتَهَدَ فَأَصَابَ فَلَهُ أَجْرَانِ وَإِذَا حَكَمَ فَأَخْطَأَ فَلَهُ أَجْرٌ وَاحِدٌ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِي وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Qozi hukm chiqarmoqchi boʻlib, ijtihod qilsa-yu toʻgʻri (hukm)ga yetsa, unga ikki ajr boʻladi. Hukm chiqarib, xato qilsa, unga bir ajr boʻladi». Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi bu yoʻldan (kelishi jihatidan) hasan gʻaribdir. Biz uni Sufyon as-Savriydan, (u) Yahyo ibn Saiddan (rivoyat qilgan) tarzda faqat Abdurrazzoqning Maʼmardan, (u) Sufyon as-Savriydan (rivoyat qilgan) hadisi orqaligina bilamiz.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Қози ҳукм чиқармоқчи бўлиб, ижтиҳод қилса-ю тўғри (ҳукм)га етса, унга икки ажр бўлади. Ҳукм чиқариб, хато қилса, унга бир ажр бўлади». Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси бу йўлдан (келиши жиҳатидан) ҳасан ғарибдир. Биз уни Суфён ас-Саврийдан, (у) Яҳё ибн Саиддан (ривоят қилган) тарзда фақат Абдурраззоқнинг Маъмардан, (у) Суфён ас-Саврийдан (ривоят қилган) ҳадиси орқалигина биламиз.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الرَّاشِي وَالْمُرْتَشِي فِي الْحُكْمِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَائِشَةَ وَابْنِ حَدِيدَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَرُوِيَ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلاَ يَصِحُّ . قَالَ وَسَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ يَقُولُ حَدِيثُ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَحْسَنُ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ وَأَصَحُّ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ hukmda pora beruvchini ham, pora oluvchini ham laʼnatladilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasandir. Bu hadis Abu Salama ibn Abdurrahmondan, u Abdulloh ibn Amrdan, u Nabiy ﷺdan ham rivoyat qilingan. Yana Abu Salamadan, u otasidan, u Nabiy ﷺdan deb ham rivoyat qilingan, biroq bu sahih emas. (Abu Iso) aytdi: Men Abdulloh ibn Abdurrahmonning: «Abu Salamaning Abdulloh ibn Amrdan, uning Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan hadisi bu bobdagi eng yaxshi va eng sahih (rivoyat)dir», deganini eshitdim.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ҳукмда пора берувчини ҳам, пора олувчини ҳам лаънатладилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасандир. Бу ҳадис Абу Салама ибн Абдурраҳмондан, у Абдуллоҳ ибн Амрдан, у Набий ﷺдан ҳам ривоят қилинган. Яна Абу Саламадан, у отасидан, у Набий ﷺдан деб ҳам ривоят қилинган, бироқ бу саҳиҳ эмас. (Абу Исо) айтди: Мен Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмоннинг: «Абу Саламанинг Абдуллоҳ ибн Амрдан, унинг Набий ﷺдан ривоят қилган ҳадиси бу бобдаги энг яхши ва энг саҳиҳ (ривоят)дир», деганини эшитдим.
حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي رَبِيعَةُ بْنُ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ الْوَاحِدِ . قَالَ رَبِيعَةُ وَأَخْبَرَنِي ابْنٌ لِسَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ قَالَ وَجَدْنَا فِي كِتَابِ سَعْدٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَضَى بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَجَابِرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَسُرَّقَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَضَى بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ الْوَاحِدِ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bitta guvoh bilan birga qasam (keltirish asosida) hukm qildilar. Rabiya (rivoyatchilardan biri) aytdi: Saʼd ibn Ubodaning bir oʻgli menga xabar berib: «Biz Saʼdning kitobida Nabiy ﷺ guvoh bilan birga qasam (asosida) hukm qilganlarini topdik», dedi. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning Nabiy ﷺ bitta guvoh bilan birga qasam (asosida) hukm qilganlari haqidagi hadisi hasan gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ битта гувоҳ билан бирга қасам (келтириш асосида) ҳукм қилдилар. Рабия (ривоятчилардан бири) айтди: Саъд ибн Убоданинг бир ўгли менга хабар бериб: «Биз Саъднинг китобида Набий ﷺ гувоҳ билан бирга қасам (асосида) ҳукм қилганларини топдик», деди. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг Набий ﷺ битта гувоҳ билан бирга қасам (асосида) ҳукм қилганлари ҳақидаги ҳадиси ҳасан ғарибдир.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ أَعْتَقَ نَصِيبًا - أَوْ قَالَ شِقْصًا فِي مَمْلُوكٍ فَخَلاَصُهُ فِي مَالِهِ إِنْ كَانَ لَهُ مَالٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ قُوِّمَ قِيمَةَ عَدْلٍ ثُمَّ يُسْتَسْعَى فِي نَصِيبِ الَّذِي لَمْ يُعْتِقْ غَيْرَ مَشْقُوقٍ عَلَيْهِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو .
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، نَحْوَهُ وَقَالَ " شَقِيصًا " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهَكَذَا رَوَى أَبَانُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ قَتَادَةَ، مِثْلَ رِوَايَةِ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ . وَرَوَى شُعْبَةُ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ قَتَادَةَ، وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ أَمْرَ السِّعَايَةِ . وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي السِّعَايَةِ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ السِّعَايَةَ فِي هَذَا . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ وَبِهِ يَقُولُ إِسْحَاقُ . وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا كَانَ الْعَبْدُ بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ فَأَعْتَقَ أَحَدُهُمَا نَصِيبَهُ فَإِنْ كَانَ لَهُ مَالٌ غَرِمَ نَصِيبَ صَاحِبِهِ وَعَتَقَ الْعَبْدَ مِنْ مَالِهِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ عَتَقَ مِنَ الْعَبْدِ مَا عَتَقَ وَلاَ يُسْتَسْعَى . وَقَالُوا بِمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَهَذَا قَوْلُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim qulda boʻlgan ulushini — yoki: boʻlagini — ozod qilsa, agar moli boʻlsa, u (qulning) ozodligi oʻz mol-mulkidan (toʻlanadi). Agar moli boʻlmasa, (qul) adolatli baho bilan baholanadi, soʻng (qul) ozod qilinmagan ulush (egasining haqqini toʻlash uchun) qiynalmagan holda ishlab topishga qoʻyiladi», dedilar. (Boshqa bir sanad bilan) shunga oʻxshash (rivoyat keltirildi) va unda «boʻlagini» deyildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abon ibn Yazid ham Qatodadan Said ibn Abu Aruba rivoyatiga oʻxshash rivoyat qilgan. Shuʼba bu hadisni Qatodadan rivoyat qilib, unda ishlab topish masalasini zikr qilmagan. Ilm ahli ishlab topish (masalasi)da ixtilof qilgan: baʼzi ilm ahli bunda ishlab topishni (joiz deb) koʻrgan. Bu Sufyon as-Savriy va Kufa ahlining soʻzidir, Ishoq ham shu (fikr)ni aytadi. Baʼzi ilm ahli esa aytishicha: Qul ikki kishi orasida (sherik) boʻlsa, ulardan biri oʻz ulushini ozod qilsa, agar uning moli boʻlsa, sherigining ulushini toʻlab beradi va qul uning moli (hisobidan) ozod boʻladi. Agar moli boʻlmasa, quldan ozod qilingani miqdorigina ozod boʻladi va ishlab topishga qoʻyilmaydi. Ular Ibn Umardan, uning Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan (hadisi) bilan (hujjat keltirib) aytganlar. Bu Madina ahlining soʻzidir, Molik ibn Anas, Shofiiy va Ahmad ham shuni aytadilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким қулда бўлган улушини — ёки: бўлагини — озод қилса, агар моли бўлса, у (қулнинг) озодлиги ўз мол-мулкидан (тўланади). Агар моли бўлмаса, (қул) адолатли баҳо билан баҳоланади, сўнг (қул) озод қилинмаган улуш (эгасининг ҳаққини тўлаш учун) қийналмаган ҳолда ишлаб топишга қўйилади», дедилар. (Бошқа бир санад билан) шунга ўхшаш (ривоят келтирилди) ва унда «бўлагини» дейилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абон ибн Язид ҳам Қатодадан Саид ибн Абу Аруба ривоятига ўхшаш ривоят қилган. Шуъба бу ҳадисни Қатодадан ривоят қилиб, унда ишлаб топиш масаласини зикр қилмаган. Илм аҳли ишлаб топиш (масаласи)да ихтилоф қилган: баъзи илм аҳли бунда ишлаб топишни (жоиз деб) кўрган. Бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир, Ишоқ ҳам шу (фикр)ни айтади. Баъзи илм аҳли эса айтишича: Қул икки киши орасида (шерик) бўлса, улардан бири ўз улушини озод қилса, агар унинг моли бўлса, шеригининг улушини тўлаб беради ва қул унинг моли (ҳисобидан) озод бўлади. Агар моли бўлмаса, қулдан озод қилингани миқдоригина озод бўлади ва ишлаб топишга қўйилмайди. Улар Ибн Умардан, унинг Набий ﷺдан ривоят қилган (ҳадиси) билан (ҳужжат келтириб) айтганлар. Бу Мадина аҳлининг сўзидир, Молик ибн Анас, Шофиий ва Аҳмад ҳам шуни айтадилар.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، - الْمَعْنَى وَاحِدٌ - قَالاَ حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْيَمِينُ عَلَى مَا يُصَدِّقُكَ بِهِ صَاحِبُكَ " . وَقَالَ قُتَيْبَةُ " عَلَى مَا صَدَّقَكَ عَلَيْهِ صَاحِبُكَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ هُشَيْمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ . وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي صَالِحٍ هُوَ أَخُو سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ . وَرُوِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ أَنَّهُ قَالَ إِذَا كَانَ الْمُسْتَحْلِفُ ظَالِمًا فَالنِّيَّةُ نِيَّةُ الْحَالِفِ وَإِذَا كَانَ الْمُسْتَحْلِفُ مَظْلُومًا فَالنِّيَّةُ نِيَّةُ الَّذِي اسْتَحْلَفَ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Qasam — sherigʻing seni tasdiqlaydigan narsa asosidadir», dedilar. Qutayba esa: «Sherigʻing seni unda tasdiqlagan narsa asosidadir», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, uni faqat Hushaymning Abdulloh ibn Abu Solihdan rivoyatidan bilamiz. Abdulloh ibn Abu Solih — Suhayl ibn Abu Solihning akasidir. Baʼzi ilm ahli shunga amal qilganlar, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Ibrohim an-Naxaiydan rivoyat qilinishicha, u: «Agar qasam ichirayotgan kishi zolim boʻlsa, niyat — qasam ichuvchining niyatidir. Agar qasam ichirayotgan kishi mazlum boʻlsa, niyat — qasam ichirgan kishining niyatidir», degan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Қасам — шериғинг сени тасдиқлайдиган нарса асосидадир», дедилар. Қутайба эса: «Шериғинг сени унда тасдиқлаган нарса асосидадир», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, уни фақат Ҳушаймнинг Абдуллоҳ ибн Абу Солиҳдан ривоятидан биламиз. Абдуллоҳ ибн Абу Солиҳ — Суҳайл ибн Абу Солиҳнинг акасидир. Баъзи илм аҳли шунга амал қилганлар, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Иброҳим ан-Нахаийдан ривоят қилинишича, у: «Агар қасам ичираётган киши золим бўлса, ният — қасам ичувчининг ниятидир. Агар қасам ичираётган киши мазлум бўлса, ният — қасам ичирган кишининг ниятидир», деган.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الْمُثَنَّى بْنِ سَعِيدٍ الضُّبَعِيِّ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " اجْعَلُوا الطَّرِيقَ سَبْعَةَ أَذْرُعٍ " .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Yoʻlni yetti tirsak (kenglikda) qilinglar», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Йўлни етти тирсак (кенгликда) қилинглар», дедилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا الْمُثَنَّى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ بُشَيْرِ بْنِ كَعْبٍ الْعَدَوِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِذَا تَشَاجَرْتُمْ فِي الطَّرِيقِ فَاجْعَلُوهُ سَبْعَةَ أَذْرُعٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ وَكِيعٍ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ بُشَيْرِ بْنِ كَعْبٍ الْعَدَوِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا عَنْ قَتَادَةَ عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ . وَهُوَ غَيْرُ مَحْفُوظٍ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Agar yoʻl haqida ixtilof qilsangiz, uni yetti tirsak (kenglikda) qilinglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu (rivoyat) Vakiʼning hadisidan sahihroqdir. (U yana) aytdi: Bu bobda Ibn Abbosdan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Bushayr ibn Kaʼb al-Adaviyning Abu Hurayradan (qilgan) hadisi hasan sahihdir. Baʼzilari buni Qatodadan, u Bashir ibn Nahikdan, u Abu Hurayradan rivoyat qilganlar. Bu (rivoyat) mahfuz (saqlangan, ishonchli) emas.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Агар йўл ҳақида ихтилоф қилсангиз, уни етти тирсак (кенгликда) қилинглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу (ривоят) Вакиънинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. (У яна) айтди: Бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Бушайр ибн Каъб ал-Адавийнинг Абу Ҳурайрадан (қилган) ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Баъзилари буни Қатодадан, у Башир ибн Наҳикдан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилганлар. Бу (ривоят) маҳфуз (сақланган, ишончли) эмас.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، رضى الله عنه أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا مَاتَ الإِنْسَانُ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلاَّ مِنْ ثَلاَثٍ صَدَقَةٌ جَارِيَةٌ وَعِلْمٌ يُنْتَفَعُ بِهِ وَوَلَدٌ صَالِحٌ يَدْعُو لَهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Inson vafot etganda, uning amali uchta narsadan boshqasi uziladi: davom etib turadigan sadaqa, foydalaniladigan ilm va unga duo qiladigan solih farzand», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Инсон вафот этганда, унинг амали учта нарсадан бошқаси узилади: давом этиб турадиган садақа, фойдаланиладиган илм ва унга дуо қиладиган солиҳ фарзанд», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْعَجْمَاءُ جُرْحُهَا جُبَارٌ وَالْبِئْرُ جُبَارٌ وَالْمَعْدِنُ جُبَارٌ وَفِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ " .
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَأَبِي، سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَعَمْرِو بْنِ عَوْفٍ الْمُزَنِيِّ وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ حَدَّثَنَا مَعْنٌ قَالَ أَخْبَرَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَتَفْسِيرُ حَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " الْعَجْمَاءُ جُرْحُهَا جُبَارٌ " . يَقُولُ هَدَرٌ لاَ دِيَةَ فِيهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَمَعْنَى قَوْلِهِ " الْعَجْمَاءُ جُرْحُهَا جُبَارٌ " . فَسَّرَ ذَلِكَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا الْعَجْمَاءُ الدَّابَّةُ الْمُنْفَلِتَةُ مِنْ صَاحِبِهَا فَمَا أَصَابَتْ فِي انْفِلاَتِهَا فَلاَ غُرْمَ عَلَى صَاحِبِهَا . " وَالْمَعْدِنُ جُبَارٌ " . يَقُولُ إِذَا احْتَفَرَ الرَّجُلُ مَعْدِنًا فَوَقَعَ فِيهَا إِنْسَانٌ فَلاَ غُرْمَ عَلَيْهِ وَكَذَلِكَ الْبِئْرُ إِذَا احْتَفَرَهَا الرَّجُلُ لِلسَّبِيلِ فَوَقَعَ فِيهَا إِنْسَانٌ فَلاَ غُرْمَ عَلَى صَاحِبِهَا . " وَفِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ " . وَالرِّكَازُ مَا وُجِدَ فِي دَفْنِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ . فَمَنْ وَجَدَ رِكَازًا أَدَّى مِنْهُ الْخُمُسَ إِلَى السُّلْطَانِ وَمَا بَقِيَ فَهُوَ لَهُ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Hayvonning (yetkazgan) jarohati behuda (bekorga ketadi), quduq behuda, kon behuda, rikozda esa beshdan bir (zakot bor)», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. Bu bobda Jobir, Amr ibn Avf al-Muzaniy va Uboda ibn Somitdan ham (rivoyatlar) bor. Mol ibn Anas: «Nabiy ﷺning ‹hayvonning jarohati behuda› degan soʻzlari behuda (ketadi), unda diyat yoʻq, degani», dedi. Abu Iso aytdi: «Hayvonning jarohati behuda» degan soʻzlarining maʼnosini baʼzi ahli ilm shunday tushuntirdilar: hayvon — egasidan boshqarib boʻlmay qochib ketgan hayvon boʻlib, u qochgan paytida nimaiki zarar yetkazsa, egasiga toʻlov yoʻq. «Kon behuda» — yaʼni kishi kon qazib, unga bir odam yiqilib tushsa, unga toʻlov yoʻq. Quduq ham shunday: kishi (umumiy) yoʻl uchun quduq qazib, unga bir odam yiqilib tushsa, egasiga toʻlov yoʻq. «Rikozda beshdan bir» — rikoz johiliyat ahlining koʻmib ketgan (xazinasi)dir. Kim rikoz topsa, undan beshdan birini sultonga topshiradi, qolgani esa oʻzimiki boʻladi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳайвоннинг (етказган) жароҳати беҳуда (бекорга кетади), қудуқ беҳуда, кон беҳуда, рикозда эса бешдан бир (закот бор)», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Жобир, Амр ибн Авф ал-Музаний ва Убода ибн Сомитдан ҳам (ривоятлар) бор. Мол ибн Анас: «Набий ﷺнинг ‹ҳайвоннинг жароҳати беҳуда› деган сўзлари беҳуда (кетади), унда дият йўқ, дегани», деди. Абу Исо айтди: «Ҳайвоннинг жароҳати беҳуда» деган сўзларининг маъносини баъзи аҳли илм шундай тушунтирдилар: ҳайвон — эгасидан бошқариб бўлмай қочиб кетган ҳайвон бўлиб, у қочган пайтида нимаики зарар етказса, эгасига тўлов йўқ. «Кон беҳуда» — яъни киши кон қазиб, унга бир одам йиқилиб тушса, унга тўлов йўқ. Қудуқ ҳам шундай: киши (умумий) йўл учун қудуқ қазиб, унга бир одам йиқилиб тушса, эгасига тўлов йўқ. «Рикозда бешдан бир» — рикоз жоҳилият аҳлининг кўмиб кетган (хазинаси)дир. Ким рикоз топса, ундан бешдан бирини султонга топширади, қолгани эса ўзимики бўлади.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مَعْدِيُّ بْنُ سُلَيْمَانَ، هُوَ الْبَصْرِيُّ عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " أَلاَ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا مُعَاهِدَةً لَهُ ذِمَّةُ اللَّهِ وَذِمَّةُ رَسُولِهِ فَقَدْ أَخْفَرَ بِذِمَّةِ اللَّهِ فَلاَ يَرَحْ رَائِحَةَ الْجَنَّةِ وَإِنَّ رِيحَهَا لَيُوجَدُ مِنْ مَسِيرَةِ سَبْعِينَ خَرِيفًا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Ogoh boʻlinglarki, kim Allohning zimmasi va Rasulining zimmasida boʻlgan ahddor (muohad)ni oʻldirsa, u Allohning zimmasini buzibdi. Bas, u jannatning hidini ham hidlay olmaydi. Holbuki, uning (jannatning) hidi yetmish yillik masofadan ham sezilib turadi», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abu Bakradan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir va u Abu Hurayradan, u Paygʻambar ﷺdan boshqa vajhlar bilan ham rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Огоҳ бўлингларки, ким Аллоҳнинг зиммаси ва Расулининг зиммасида бўлган аҳддор (муоҳад)ни ўлдирса, у Аллоҳнинг зиммасини бузибди. Бас, у жаннатнинг ҳидини ҳам ҳидлай олмайди. Ҳолбуки, унинг (жаннатнинг) ҳиди етмиш йиллик масофадан ҳам сезилиб туради», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Абу Бакрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир ва у Абу Ҳурайрадан, у Пайғамбар ﷺдан бошқа важҳлар билан ҳам ривоят қилинган.