Abu Hurayra Abdurrahmon ibn Saxr ad-Davsiy

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعِيدٍ الْجَوْهَرِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَبِيعَةَ، عَنْ كَامِلٍ أَبِي الْعَلاَءِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ عُمُرُ أُمَّتِي مِنْ سِتِّينَ سَنَةً إِلَى سَبْعِينَ سَنَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Mening ummatimning umri oltmish yoshdan yetmish yoshgachadir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis Abu Solihning Abu Hurayradan qilgan rivoyati boʻyicha hasan gʻaribdir. Bu Abu Hurayradan boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Менинг умматимнинг умри олтмиш ёшдан етмиш ёшгачадир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Абу Солиҳнинг Абу Ҳурайрадан қилган ривояти бўйича ҳасан ғарибдир. Бу Абу Ҳурайрадан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنِ الْقَعْقَاعِ بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ قَلْبُ الشَّيْخِ شَابٌّ عَلَى حُبِّ اثْنَتَيْنِ طُولُ الْحَيَاةِ وَكَثْرَةُ الْمَالِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Cholning qalbi ikki narsani sevishda yosh boʻlib qolaveradi: uzoq umr (koʻrish) va molning koʻp boʻlishi (ni sevishda)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Чолнинг қалби икки нарсани севишда ёш бўлиб қолаверади: узоқ умр (кўриш) ва молнинг кўп бўлиши (ни севишда)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَدْخُلُ الْفُقَرَاءُ الْجَنَّةَ قَبْلَ الأَغْنِيَاءِ بِخَمْسِمِائَةِ عَامٍ نِصْفِ يَوْمٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Faqirlar boylardan besh yuz yil — yaʼni yarim kun — oldin jannatga kiradilar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Фақирлар бойлардан беш юз йил — яъни ярим кун — олдин жаннатга кирадилар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا الْمُحَارِبِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَدْخُلُ فُقَرَاءُ الْمُسْلِمِينَ الْجَنَّةَ قَبْلَ أَغْنِيَائِهِمْ بِنِصْفِ يَوْمٍ وَهُوَ خَمْسُمِائَةِ عَامٍ ‏"‏ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Musulmonlarning faqirlari boylaridan yarim kun — bu esa besh yuz yildir — oldin jannatga kiradilar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмонларнинг фақирлари бойларидан ярим кун — бу эса беш юз йилдир — олдин жаннатга кирадилар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ حَدَّثَنَا الْمُحَارِبِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ كَيْسَانَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ مَا شَبِعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَهْلُهُ ثَلاَثًا تِبَاعًا مِنْ خُبْزِ الْبُرِّ حَتَّى فَارَقَ الدُّنْيَا ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ va ularning ahli dunyodan ajralgunlariga qadar ketma-ket uch kun bugʻdoy nonidan toʻymadilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan sahih hasan gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ ва уларнинг аҳли дунёдан ажралгунларига қадар кетма-кет уч кун буғдой нонидан тўймадилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан саҳиҳ ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ الْقَعْقَاعِ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اللَّهُمَّ اجْعَلْ رِزْقَ آلِ مُحَمَّدٍ قُوتًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Allohim, Muhammad oilasining rizqini (kun kechiradigan) ozuqa qilib qoʻygin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳим, Муҳаммад оиласининг ризқини (кун кечирадиган) озуқа қилиб қўйгин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا آدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عُمَيْرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي سَاعَةٍ لاَ يَخْرُجُ فِيهَا وَلاَ يَلْقَاهُ فِيهَا أَحَدٌ فَأَتَاهُ أَبُو بَكْرٍ فَقَالَ ‏"‏ مَا جَاءَ بِكَ يَا أَبَا بَكْرٍ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ خَرَجْتُ أَلْقَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنْظُرُ فِي وَجْهِهِ وَالتَّسْلِيمَ عَلَيْهِ ‏.‏ فَلَمْ يَلْبَثْ أَنْ جَاءَ عُمَرُ فَقَالَ ‏"‏ مَا جَاءَ بِكَ يَا عُمَرُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ الْجُوعُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَأَنَا قَدْ وَجَدْتُ بَعْضَ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ فَانْطَلَقُوا إِلَى مَنْزِلِ أَبِي الْهَيْثَمِ بْنِ التَّيِّهَانِ الأَنْصَارِيِّ وَكَانَ رَجُلاً كَثِيرَ النَّخْلِ وَالشَّاءِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ خَدَمٌ فَلَمْ يَجِدُوهُ فَقَالُوا لاِمْرَأَتِهِ أَيْنَ صَاحِبُكِ فَقَالَتِ انْطَلَقَ يَسْتَعْذِبُ لَنَا الْمَاءَ ‏.‏ فَلَمْ يَلْبَثُوا أَنْ جَاءَ أَبُو الْهَيْثَمِ بِقِرْبَةٍ يَزْعَبُهَا فَوَضَعَهَا ثُمَّ جَاءَ يَلْتَزِمُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَيُفَدِّيهِ بِأَبِيهِ وَأُمِّهِ ثُمَّ انْطَلَقَ بِهِمْ إِلَى حَدِيقَتِهِ فَبَسَطَ لَهُمْ بِسَاطًا ثُمَّ انْطَلَقَ إِلَى نَخْلَةٍ فَجَاءَ بِقِنْوٍ فَوَضَعَهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَفَلاَ تَنَقَّيْتَ لَنَا مِنْ رُطَبِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَرَدْتُ أَنْ تَخْتَارُوا أَوْ قَالَ تَخَيَّرُوا مِنْ رُطَبِهِ وَبُسْرِهِ ‏.‏ فَأَكَلُوا وَشَرِبُوا مِنْ ذَلِكَ الْمَاءِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَذَا وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مِنَ النَّعِيمِ الَّذِي تُسْأَلُونَ عَنْهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ظِلٌّ بَارِدٌ وَرُطَبٌ طَيِّبٌ وَمَاءٌ بَارِدٌ ‏"‏ ‏.‏ فَانْطَلَقَ أَبُو الْهَيْثَمِ لِيَصْنَعَ لَهُمْ طَعَامًا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَذْبَحَنَّ ذَاتَ دَرٍّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَذَبَحَ لَهُمْ عَنَاقًا أَوْ جَدْيًا فَأَتَاهُمْ بِهَا فَأَكَلُوا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَلْ لَكَ خَادِمٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِذَا أَتَانَا سَبْىٌ فَائْتِنَا ‏"‏ ‏.‏ فَأُتِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِرَأْسَيْنِ لَيْسَ مَعَهُمَا ثَالِثٌ فَأَتَاهُ أَبُو الْهَيْثَمِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اخْتَرْ مِنْهُمَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ اخْتَرْ لِي ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الْمُسْتَشَارَ مُؤْتَمَنٌ خُذْ هَذَا فَإِنِّي رَأَيْتُهُ يُصَلِّي وَاسْتَوْصِ بِهِ مَعْرُوفًا ‏"‏ ‏.‏ فَانْطَلَقَ أَبُو الْهَيْثَمِ إِلَى امْرَأَتِهِ فَأَخْبَرَهَا بِقَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتِ امْرَأَتُهُ مَا أَنْتَ بِبَالِغٍ مَا قَالَ فِيهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ أَنْ تَعْتِقَهُ قَالَ فَهُوَ عَتِيقٌ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَبْعَثْ نَبِيًّا وَلاَ خَلِيفَةً إِلاَّ وَلَهُ بِطَانَتَانِ بِطَانَةٌ تَأْمُرُهُ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَاهُ عَنِ الْمُنْكَرِ وَبِطَانَةٌ لاَ تَأْلُوهُ خَبَالاً وَمَنْ يُوقَ بِطَانَةَ السُّوءِ فَقَدْ وُقِيَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ odatda chiqmaydigan va u paytda hech kim bilan uchrashmaydigan bir soatda (uydan) chiqdilar. Shunda Abu Bakr keldi. U zot: «Seni nima olib keldi, ey Abu Bakr?» — dedilar. U: «Rasululloh ﷺni koʻrish, yuzlariga boqish va salom berish uchun chiqdim», dedi. Koʻp oʻtmay Umar keldi. U zot: «Seni nima olib keldi, ey Umar?» — dedilar. U: «Ochlik, ey Rasululloh!» — dedi. Rasululloh ﷺ: «Men ham shundan biroz his qildim», dedilar. Soʻng ular Abu Haysam ibn Tayyihon al-Ansoriyning uyiga bordilar. U xurmozorlari va qoʻylari koʻp kishi edi, ammo xizmatkorlari yoʻq edi, shuning uchun uni topmadilar. Ular xotiniga: «Eging qani?» — dedilar. U: «Bizga shirin suv olib kelgani ketdi», dedi. Koʻp oʻtmay Abu Haysam katta meshni koʻtarib keldi-da, uni qoʻydi. Soʻng Nabiy ﷺni quchoqlab, ota-onasini fido qildi. Soʻng ularni bogʻiga olib bordi va ularga boʻyra toʻshadi. Soʻng bir xurmoga borib, bir shingil xurmo olib keldi-da, uni qoʻydi. Nabiy ﷺ: «Bizga uning yetilgan (pishgan) xurmolaridan tanlab kelmaysanmi?» — dedilar. U: «Ey Rasululloh, men oʻzingiz uning pishgan va xom xurmolaridan tanlab olishingizni istadim», dedi. Shunda ular yeb, oʻsha suvdan ichdilar. Rasululloh ﷺ: «Joni Qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, mana shu qiyomat kuni soʻraladigan neʼmatlardandir: salqin soya, mazali yetilgan xurmo va sovuq suv», dedilar. Abu Haysam ularga taom tayyorlashga ketdi. Nabiy ﷺ: «Sutli (sogʻin) hayvonni soʻyma», dedilar. U ularga bir urgʻochi yoki erkak echki bolasini soʻyib, olib keldi va ular yedilar. Nabiy ﷺ: «Senda xizmatkor bormi?» — dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot: «Bizga asirlar kelsa, oldimizga kel», dedilar. Soʻng Nabiy ﷺga ikkita (erkak asir) keltirildi, ular bilan uchinchisi yoʻq edi. Abu Haysam keldi. Nabiy ﷺ: «Bulardan birini tanla», dedilar. U: «Ey Allohning Nabiysi, men uchun oʻzingiz tanlang», dedi. Nabiy ﷺ: «Maslahat soʻralgan kishi ishonchli (omonatdor)dir. Mana buni ol, chunki men uni namoz oʻqiyotganini koʻrdim, va unga yaxshilik qil», dedilar. Abu Haysam xotinining oldiga borib, Rasululloh ﷺ aytgan soʻzni unga xabar berdi. Xotini: «Sen uni ozod qilmaguningcha, Nabiy ﷺ u haqida aytgan (martabaga) yeta olmaysan», dedi. U: «Bas, u ozoddir», dedi. Shunda Nabiy ﷺ: «Alloh hech bir paygʻambarni va xalifani yubormadiki, magar uning ikkita yaqin (sirdosh)i boʻlgan: bir yaqini uni yaxshilikka buyuradi va yomonlikdan qaytaradi, yana bir yaqini uni buzishdan tinmaydi. Kim yomon yaqindan saqlansa, bas, (yomonlikdan) saqlanibdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ одатда чиқмайдиган ва у пайтда ҳеч ким билан учрашмайдиган бир соатда (уйдан) чиқдилар. Шунда Абу Бакр келди. У зот: «Сени нима олиб келди, эй Абу Бакр?» — дедилар. У: «Расулуллоҳ ﷺни кўриш, юзларига боқиш ва салом бериш учун чиқдим», деди. Кўп ўтмай Умар келди. У зот: «Сени нима олиб келди, эй Умар?» — дедилар. У: «Очлик, эй Расулуллоҳ!» — деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Мен ҳам шундан бироз ҳис қилдим», дедилар. Сўнг улар Абу Ҳайсам ибн Таййиҳон ал-Ансорийнинг уйига бордилар. У хурмозорлари ва қўйлари кўп киши эди, аммо хизматкорлари йўқ эди, шунинг учун уни топмадилар. Улар хотинига: «Эгинг қани?» — дедилар. У: «Бизга ширин сув олиб келгани кетди», деди. Кўп ўтмай Абу Ҳайсам катта мешни кўтариб келди-да, уни қўйди. Сўнг Набий ﷺни қучоқлаб, ота-онасини фидо қилди. Сўнг уларни боғига олиб борди ва уларга бўйра тўшади. Сўнг бир хурмога бориб, бир шингил хурмо олиб келди-да, уни қўйди. Набий ﷺ: «Бизга унинг етилган (пишган) хурмоларидан танлаб келмайсанми?» — дедилар. У: «Эй Расулуллоҳ, мен ўзингиз унинг пишган ва хом хурмоларидан танлаб олишингизни истадим», деди. Шунда улар еб, ўша сувдан ичдилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Жони Қўлида бўлган Зотга қасамки, мана шу қиёмат куни сўраладиган неъматлардандир: салқин соя, мазали етилган хурмо ва совуқ сув», дедилар. Абу Ҳайсам уларга таом тайёрлашга кетди. Набий ﷺ: «Сутли (соғин) ҳайвонни сўйма», дедилар. У уларга бир урғочи ёки эркак эчки боласини сўйиб, олиб келди ва улар едилар. Набий ﷺ: «Сенда хизматкор борми?» — дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «Бизга асирлар келса, олдимизга кел», дедилар. Сўнг Набий ﷺга иккита (эркак асир) келтирилди, улар билан учинчиси йўқ эди. Абу Ҳайсам келди. Набий ﷺ: «Булардан бирини танла», дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг Набийси, мен учун ўзингиз танланг», деди. Набий ﷺ: «Маслаҳат сўралган киши ишончли (омонатдор)дир. Мана буни ол, чунки мен уни намоз ўқиётганини кўрдим, ва унга яхшилик қил», дедилар. Абу Ҳайсам хотинининг олдига бориб, Расулуллоҳ ﷺ айтган сўзни унга хабар берди. Хотини: «Сен уни озод қилмагунингча, Набий ﷺ у ҳақида айтган (мартабага) ета олмайсан», деди. У: «Бас, у озоддир», деди. Шунда Набий ﷺ: «Аллоҳ ҳеч бир пайғамбарни ва халифани юбормадики, магар унинг иккита яқин (сирдош)и бўлган: бир яқини уни яхшиликка буюради ва ёмонликдан қайтаради, яна бир яқини уни бузишдан тинмайди. Ким ёмон яқиндан сақланса, бас, (ёмонликдан) сақланибди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ بُدَيْلِ بْنِ قُرَيْشٍ الْيَامِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيْسَ الْغِنَى عَنْ كَثْرَةِ الْعَرَضِ وَلَكِنِ الْغِنَى غِنَى النَّفْسِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو حَصِينٍ اسْمُهُ عُثْمَانُ بْنُ عَاصِمٍ الأَسَدِيُّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Boylik mol-mulkning koʻpligi bilan emas, balki haqiqiy boylik koʻngil (nafs) boyligidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Hasiynning ismi Usmon ibn Osim al-Asadiydir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бойлик мол-мулкнинг кўплиги билан эмас, балки ҳақиқий бойлик кўнгил (нафс) бойлигидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Ҳасийннинг исми Усмон ибн Осим ал-Асадийдир.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ هِلاَلٍ الصَّوَّافُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لُعِنَ عَبْدُ الدِّينَارِ لُعِنَ عَبْدُ الدِّرْهَمِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَيْضًا أَتَمَّ مِنْ هَذَا وَأَطْوَلَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Dinorning quli laʼnatlandi, dirhamning quli laʼnatlandi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis ushbu yoʻnalishdan hasan gʻaribdir. Bu hadis bu yoʻnalishdan boshqa tariqda ham, Abu Solihdan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan, bundan ham toʻliqroq va uzunroq qilib rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Динорнинг қули лаънатланди, дирҳамнинг қули лаънатланди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ушбу йўналишдан ҳасан ғарибдир. Бу ҳадис бу йўналишдан бошқа тариқда ҳам, Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан, бундан ҳам тўлиқроқ ва узунроқ қилиб ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ، وَأَبُو دَاوُدَ قَالاَ حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنِي مُوسَى بْنُ وَرْدَانَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الرَّجُلُ عَلَى دِينِ خَلِيلِهِ فَلْيَنْظُرْ أَحَدُكُمْ مَنْ يُخَالِلُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kishi doʻstining dini (yoʻli) ustidadir. Bas, har biringiz kim bilan doʻstlashayotganiga qarab koʻrsin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Киши дўстининг дини (йўли) устидадир. Бас, ҳар бирингиз ким билан дўстлашаётганига қараб кўрсин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنِي الْمُحَارِبِيُّ، عَنْ عَمَّارِ بْنِ سَيْفٍ الضَّبِّيِّ، عَنْ أَبِي مُعَانٍ الْبَصْرِيِّ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَعَوَّذُوا بِاللَّهِ مِنْ جُبِّ الْحُزْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا جُبُّ الْحُزْنِ قَالَ ‏"‏ وَادٍ فِي جَهَنَّمَ تَتَعَوَّذُ مِنْهُ جَهَنَّمُ كُلَّ يَوْمٍ مِائَةَ مَرَّةٍ ‏"‏ ‏.‏ قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَنْ يَدْخُلُهُ قَالَ ‏"‏ الْقُرَّاءُ الْمُرَاءُونَ بِأَعْمَالِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ.

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ollohdan ‹Jubbul huzn›dan panoh soʻranglar», dedilar. Ular: «Yo Rasululloh, ‹Jubbul huzn› nima?» dedilar. U zot: «Jahannamdagi bir vodiy boʻlib, jahannam undan har kuni yuz marta (Ollohdan) panoh soʻraydi», dedilar. Biz: «Yo Rasululloh, unga kim kiradi?» dedik. U zot: «Amallarini riyo qilgan qorilar», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Оллоҳдан ‹Жуббул ҳузн›дан паноҳ сўранглар», дедилар. Улар: «Ё Расулуллоҳ, ‹Жуббул ҳузн› нима?» дедилар. У зот: «Жаҳаннамдаги бир водий бўлиб, жаҳаннам ундан ҳар куни юз марта (Оллоҳдан) паноҳ сўрайди», дедилар. Биз: «Ё Расулуллоҳ, унга ким киради?» дедик. У зот: «Амалларини риё қилган қорилар», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، حَدَّثَنَا أَبُو سِنَانٍ الشَّيْبَانِيُّ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ الرَّجُلُ يَعْمَلُ الْعَمَلَ فَيُسِرُّهُ فَإِذَا اطُّلِعَ عَلَيْهِ أَعْجَبَهُ ذَلِكَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَهُ أَجْرَانِ أَجْرُ السِّرِّ وَأَجْرُ الْعَلاَنِيَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ الأَعْمَشُ وَغَيْرُهُ عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً وَأَصْحَابُ الأَعْمَشِ لَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ فَسَّرَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ هَذَا الْحَدِيثَ فَقَالَ إِذَا اطُّلِعَ عَلَيْهِ فَأَعْجَبَهُ فَإِنَّمَا مَعْنَاهُ أَنْ يُعْجِبَهُ ثَنَاءُ النَّاسِ عَلَيْهِ بِالْخَيْرِ لِقَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنْتُمْ شُهَدَاءُ اللَّهِ فِي الأَرْضِ ‏"‏ ‏.‏ فَيُعْجِبُهُ ثَنَاءُ النَّاسِ عَلَيْهِ لِهَذَا لِمَا يَرْجُو بِثَنَاءِ النَّاسِ عَلَيْهِ فَأَمَّا إِذَا أَعْجَبَهُ لِيَعْلَمَ النَّاسُ مِنْهُ الْخَيْرَ لِيُكْرَمَ عَلَى ذَلِكَ وَيُعَظَّمَ عَلَيْهِ فَهَذَا رِيَاءٌ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا اطُّلِعَ عَلَيْهِ فَأَعْجَبَهُ رَجَاءَ أَنْ يُعْمَلَ بِعَمَلِهِ فَيَكُونَ لَهُ مِثْلُ أُجُورِهِمْ فَهَذَا لَهُ مَذْهَبٌ أَيْضًا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi: «Yo Rasululloh, kishi bir amalni qilib, uni yashiradi, soʻng u (amal el orasida) oshkor boʻlib qolsa, bu uni xursand qiladi (bunga nima deysiz)?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Unga ikki ajr bordir: yashirin (qilgan)lik ajri va oshkor (boʻlganlik) ajri», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Bu hadisni Aʼmash va boshqalar Habib ibn Abu Sobitdan, u Abu Solihdan, u Nabiy ﷺdan mursal qilib rivoyat qilganlar, Aʼmashning ashoblari unda «Abu Hurayradan» (deb) zikr qilmaganlar. Abu Iso aytdi: Baʼzi ilm ahli bu hadisni izohlab: «‹Oshkor boʻlib uni xursand qilsa› (degani)ning maʼnosi — odamlarning uni yaxshilik bilan maqtashi uni xursand qilishidir», degan, chunki Nabiy ﷺning: «Sizlar yer yuzida Ollohning guvohlarisiz» degan soʻzlari (bunga dalil). Bas, u odamlarning oʻzini maqtashidan, shu (guvohlik) sababli umid qilgani uchun, xursand boʻladi. Agar u (amalini) odamlar undan yaxshilik bilishi, shu sabab unga hurmat va ulugʻlanish boʻlishi uchun (oshkor boʻlganidan) xursand boʻlsa, bu riyodir. Yana baʼzi ilm ahli: «Agar (amali) oshkor boʻlib, odamlar uning amali kabi amal qilishi, shu sababli unga ular(ning ajri) kabi ajr boʻlishi umidida xursand boʻlsa, bunda ham uning (toʻgʻri) yoʻli bor», degan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши: «Ё Расулуллоҳ, киши бир амални қилиб, уни яширади, сўнг у (амал эл орасида) ошкор бўлиб қолса, бу уни хурсанд қилади (бунга нима дейсиз)?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Унга икки ажр бордир: яширин (қилган)лик ажри ва ошкор (бўлганлик) ажри», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бу ҳадисни Аъмаш ва бошқалар Ҳабиб ибн Абу Собитдан, у Абу Солиҳдан, у Набий ﷺдан мурсал қилиб ривоят қилганлар, Аъмашнинг ашоблари унда «Абу Ҳурайрадан» (деб) зикр қилмаганлар. Абу Исо айтди: Баъзи илм аҳли бу ҳадисни изоҳлаб: «‹Ошкор бўлиб уни хурсанд қилса› (дегани)нинг маъноси — одамларнинг уни яхшилик билан мақташи уни хурсанд қилишидир», деган, чунки Набий ﷺнинг: «Сизлар ер юзида Оллоҳнинг гувоҳларисиз» деган сўзлари (бунга далил). Бас, у одамларнинг ўзини мақташидан, шу (гувоҳлик) сабабли умид қилгани учун, хурсанд бўлади. Агар у (амалини) одамлар ундан яхшилик билиши, шу сабаб унга ҳурмат ва улуғланиш бўлиши учун (ошкор бўлганидан) хурсанд бўлса, бу риёдир. Яна баъзи илм аҳли: «Агар (амали) ошкор бўлиб, одамлар унинг амали каби амал қилиши, шу сабабли унга улар(нинг ажри) каби ажр бўлиши умидида хурсанд бўлса, бунда ҳам унинг (тўғри) йўли бор», деган.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بُرْقَانَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ الأَصَمِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ أَنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِي فِيَّ وَأَنَا مَعَهُ إِذَا دَعَانِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh taolo aytadi: ‹Men bandamning Men haqimdagi gumoni qoshidaman, qachon U Meni chaqirsa, Men u bilan birgaman›», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ таоло айтади: ‹Мен бандамнинг Мен ҳақимдаги гумони қошидаман, қачон У Мени чақирса, Мен у билан биргаман›», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُثْمَانَ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ سَالِمٍ الْخَيَّاطِ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ نَحْثُوَ فِي أَفْوَاهِ الْمَدَّاحِينَ التُّرَابَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ bizni maqtovchilarning ogʻizlariga tuproq sochishga buyurganlar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis Abu Hurayra hadisidan gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ бизни мақтовчиларнинг оғизларига тупроқ сочишга буюрганлар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Абу Ҳурайра ҳадисидан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا يَزَالُ الْبَلاَءُ بِالْمُؤْمِنِ وَالْمُؤْمِنَةِ فِي نَفْسِهِ وَوَلَدِهِ وَمَالِهِ حَتَّى يَلْقَى اللَّهَ وَمَا عَلَيْهِ خَطِيئَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Moʻmin erkak va moʻmina ayolni oʻz joni, farzandi va molida balo tark etmaydi, toki Allohga hech qanday gunohi qolmagan holda roʻbaroʻ boʻlguniga qadar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мўмин эркак ва мўмина аёлни ўз жони, фарзанди ва молида бало тарк этмайди, токи Аллоҳга ҳеч қандай гуноҳи қолмаган ҳолда рўбарў бўлгунига қадар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي يَقُولُ، سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنْ أَحَدٍ يَمُوتُ إِلاَّ نَدِمَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا وَمَا نَدَامَتُهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ إِنْ كَانَ مُحْسِنًا نَدِمَ أَنْ لاَ يَكُونَ ازْدَادَ وَإِنْ كَانَ مُسِيئًا نَدِمَ أَنْ لاَ يَكُونَ نَزَعَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَيَحْيَى بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ قَدْ تَكَلَّمَ فِيهِ شُعْبَةُ وَهُوَ يَحْيَى بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مَوْهَبٍ مَدَنِيٌّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Vafot etgan har bir kishi, albatta, afsus-nadomat qiladi», dedilar. (Sahobalar): «Ey Allohning Rasuli, uning nadomati nima uchun boʻladi?» deyishdi. U zot: «Agar u yaxshilik qiluvchi boʻlsa, (yaxshiligini) koʻproq qilmaganiga afsus qiladi; agar u yomonlik qiluvchi boʻlsa, (yomonlikdan) qaytmaganiga afsus qiladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Biz bu hadisni faqat shu yoʻldangina bilamiz. Yahyo ibn Ubaydulloh haqida esa Shuʼba (tanqid bilan) gapirgan; u Yahyo ibn Ubaydulloh ibn Mavhab boʻlib, madinalikdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Вафот этган ҳар бир киши, албатта, афсус-надомат қилади», дедилар. (Саҳобалар): «Эй Аллоҳнинг Расули, унинг надомати нима учун бўлади?» дейишди. У зот: «Агар у яхшилик қилувчи бўлса, (яхшилигини) кўпроқ қилмаганига афсус қилади; агар у ёмонлик қилувчи бўлса, (ёмонликдан) қайтмаганига афсус қилади», дедилар. Абу Исо айтди: Биз бу ҳадисни фақат шу йўлдангина биламиз. Яҳё ибн Убайдуллоҳ ҳақида эса Шуъба (танқид билан) гапирган; у Яҳё ибн Убайдуллоҳ ибн Мавҳаб бўлиб, мадиналикдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدٌ، أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي يَقُولُ، سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَخْرُجُ فِي آخِرِ الزَّمَانِ رِجَالٌ يَخْتِلُونَ الدُّنْيَا بِالدِّينِ يَلْبَسُونَ لِلنَّاسِ جُلُودَ الضَّأْنِ مِنَ اللِّينِ أَلْسِنَتُهُمْ أَحْلَى مِنَ السُّكَّرِ وَقُلُوبُهُمْ قُلُوبُ الذِّئَابِ يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ أَبِي يَغْتَرُّونَ أَمْ عَلَىَّ يَجْتَرِئُونَ فَبِي حَلَفْتُ لأَبْعَثَنَّ عَلَى أُولَئِكَ مِنْهُمْ فِتْنَةً تَدَعُ الْحَلِيمَ مِنْهُمْ حَيْرَانًا ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Oxirzamonda din bilan dunyoni qoʻlga kiritmoqchi boʻlgan kishilar chiqadi. Ular odamlarga muloyimlik koʻrsatib, qoʻy terisini kiyib oladilar; tillari shakardan ham shirin, qalblari esa boʻrilarning qalbidir. Aziz va jalil Alloh aytadi: ‹Mening (hilmim)ga aldanyaptilarmi yoki Menga (qarshi) jurʼat qilyaptilarmi? Oʻzimga qasam ichdimki, ana oʻshalarga oʻzlaridan boʻlgan shunday bir fitnani yuboraman-ki, u ulardan hilm egasini ham hayron qoldiradi›», dedilar. Bu bobda Ibn Umardan ham (rivoyat) bor.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Охирзамонда дин билан дунёни қўлга киритмоқчи бўлган кишилар чиқади. Улар одамларга мулойимлик кўрсатиб, қўй терисини кийиб оладилар; тиллари шакардан ҳам ширин, қалблари эса бўриларнинг қалбидир. Азиз ва жалил Аллоҳ айтади: ‹Менинг (ҳилмим)га алданяптиларми ёки Менга (қарши) журъат қиляптиларми? Ўзимга қасам ичдимки, ана ўшаларга ўзларидан бўлган шундай бир фитнани юбораман-ки, у улардан ҳилм эгасини ҳам ҳайрон қолдиради›», дедилар. Бу бобда Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ وَقَاهُ اللَّهُ شَرَّ مَا بَيْنَ لَحْيَيْهِ وَشَرَّ مَا بَيْنَ رِجْلَيْهِ دَخَلَ الْجَنَّةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى أَبُو حَازِمٍ الَّذِي رَوَى عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ اسْمُهُ سَلْمَانُ مَوْلَى عَزَّةَ الأَشْجَعِيَّةِ وَهُوَ كُوفِيٌّ وَأَبُو حَازِمٍ الَّذِي رَوَى عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ هُوَ أَبُو حَازِمٍ الزَّاهِدُ مَدَنِيٌّ وَاسْمُهُ سَلَمَةُ بْنُ دِينَارٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimni Alloh ikki jagʻi orasidagi (til)ning yomonligidan va ikki oyogʻi orasidagi (narsa)ning yomonligidan saqlasa, u jannatga kiradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayradan rivoyat qilgan Abu Hozimning ismi Salmon boʻlib, Azza al-Ashjaiyaning ozod qilingan quli, kufalikdir. Sahl ibn Saʼddan rivoyat qilgan Abu Hozim esa Abu Hozim az-Zohid boʻlib, madinalikdir, ismi Salama ibn Dinordir. Bu hadis hasan gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимни Аллоҳ икки жағи орасидаги (тил)нинг ёмонлигидан ва икки оёғи орасидаги (нарса)нинг ёмонлигидан сақласа, у жаннатга киради», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайрадан ривоят қилган Абу Ҳозимнинг исми Салмон бўлиб, Азза ал-Ашжаиянинг озод қилинган қули, куфаликдир. Саҳл ибн Саъддан ривоят қилган Абу Ҳозим эса Абу Ҳозим аз-Зоҳид бўлиб, мадиналикдир, исми Салама ибн Динордир. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَتَدْرُونَ مَا الْمُفْلِسُ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا الْمُفْلِسُ فِينَا يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ لاَ دِرْهَمَ لَهُ وَلاَ مَتَاعَ ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْمُفْلِسُ مِنْ أُمَّتِي مَنْ يَأْتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِصَلاَتِهِ وَصِيَامِهِ وَزَكَاتِهِ وَيَأْتِي قَدْ شَتَمَ هَذَا وَقَذَفَ هَذَا وَأَكَلَ مَالَ هَذَا وَسَفَكَ دَمَ هَذَا وَضَرَبَ هَذَا فَيَقْعُدُ فَيَقْتَصُّ هَذَا مِنْ حَسَنَاتِهِ وَهَذَا مِنْ حَسَنَاتِهِ فَإِنْ فَنِيَتْ حَسَنَاتُهُ قَبْلَ أَنْ يُقْتَصَّ مَا عَلَيْهِ مِنَ الْخَطَايَا أُخِذَ مِنْ خَطَايَاهُمْ فَطُرِحَ عَلَيْهِ ثُمَّ طُرِحَ فِي النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Muflis (siniqqan) kim ekanligini bilasizlarmi?» dedilar. Ular: «Bizning oramizda muflis — dirhami ham, mol-mulki ham boʻlmagan kishidir, ey Allohning Rasuli», dedilar. Rasululloh ﷺ: «Mening ummatimdan muflis shunday kishiki, qiyomat kuni namozi, roʻzasi va zakoti bilan keladi, biroq u (bir vaqtning oʻzida) buni soʻkkan, bunga tuhmat qilgan, buning molini yegan, buning qonini toʻkkan va buni urgan holatda keladi. Bas, u oʻtkaziladi-da, bunga uning yaxshiliklaridan, bunga uning yaxshiliklaridan (haqi) toʻlanadi. Agar ustidagi gunohlar uzilib (toʻlanib) boʻlishidan oldin yaxshiliklari tugab qolsa, ularning gunohlaridan olinib, uning ustiga tashlanadi, soʻng u oʻtga tashlanadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Муфлис (синиққан) ким эканлигини биласизларми?» дедилар. Улар: «Бизнинг орамизда муфлис — дирҳами ҳам, мол-мулки ҳам бўлмаган кишидир, эй Аллоҳнинг Расули», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Менинг умматимдан муфлис шундай кишики, қиёмат куни намози, рўзаси ва закоти билан келади, бироқ у (бир вақтнинг ўзида) буни сўккан, бунга туҳмат қилган, бунинг молини еган, бунинг қонини тўккан ва буни урган ҳолатда келади. Бас, у ўтказилади-да, бунга унинг яхшиликларидан, бунга унинг яхшиликларидан (ҳақи) тўланади. Агар устидаги гуноҳлар узилиб (тўланиб) бўлишидан олдин яхшиликлари тугаб қолса, уларнинг гуноҳларидан олиниб, унинг устига ташланади, сўнг у ўтга ташланади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَنَصْرُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْكُوفِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا الْمُحَارِبِيُّ، عَنْ أَبِي خَالِدٍ، يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَبِي أُنَيْسَةَ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ رَحِمَ اللَّهُ عَبْدًا كَانَتْ لأَخِيهِ عِنْدَهُ مَظْلَمَةٌ فِي عِرْضٍ أَوْ مَالٍ فَجَاءَهُ فَاسْتَحَلَّهُ قَبْلَ أَنْ يُؤْخَذَ وَلَيْسَ ثَمَّ دِينَارٌ وَلاَ دِرْهَمٌ فَإِنْ كَانَتْ لَهُ حَسَنَاتٌ أُخِذَ مِنْ حَسَنَاتِهِ وَإِنْ لَمْ تَكُنْ لَهُ حَسَنَاتٌ حَمَّلُوا عَلَيْهِ مِنْ سَيِّئَاتِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh shunday bandaga rahm qilsinki, uning zimmasida birodarining obroʻyi yoki moli yuzasidan haqsizlik (qarz) boʻlsa-yu, (haqi) olinishidan oldin — dinor ham, dirham ham boʻlmagan (oxirat kuni)dan oldin — uning oldiga kelib uni rozi qilib olsa. Agar uning yaxshiliklari boʻlsa, yaxshiliklaridan olinadi, agar yaxshiliklari boʻlmasa, (birodarining) yomonliklaridan olib unga yuklanadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis Said al-Maqburiyning rivoyati sifatida hasan sahih gʻaribdir. Molik ibn Anas ham buni Said al-Maqburiydan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ шундай бандага раҳм қилсинки, унинг зиммасида биродарининг обрўйи ёки моли юзасидан ҳақсизлик (қарз) бўлса-ю, (ҳақи) олинишидан олдин — динор ҳам, дирҳам ҳам бўлмаган (охират куни)дан олдин — унинг олдига келиб уни рози қилиб олса. Агар унинг яхшиликлари бўлса, яхшиликларидан олинади, агар яхшиликлари бўлмаса, (биродарининг) ёмонликларидан олиб унга юкланади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Саид ал-Мақбурийнинг ривояти сифатида ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Молик ибн Анас ҳам буни Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَتُؤَدَّنَّ الْحُقُوقُ إِلَى أَهْلِهَا حَتَّى يُقَادَ لِلشَّاةِ الْجَلْحَاءِ مِنَ الشَّاةِ الْقَرْنَاءِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي ذَرٍّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُنَيْسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Haqlar albatta egalariga toʻla beriladi, hatto shoxsiz qoʻyning shoxli qoʻydan haqi (qasosi) ham olib beriladi», dedilar. Bu bobda Abu Zarr va Abdulloh ibn Unaysdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳақлар албатта эгаларига тўла берилади, ҳатто шохсиз қўйнинг шохли қўйдан ҳақи (қасоси) ҳам олиб берилади», дедилар. Бу бобда Абу Зарр ва Абдуллоҳ ибн Унайсдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَلِيٍّ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يُعْرَضُ النَّاسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثَلاَثَ عَرَضَاتٍ فَأَمَّا عَرْضَتَانِ فَجِدَالٌ وَمَعَاذِيرُ وَأَمَّا الْعَرْضَةُ الثَّالِثَةُ فَعِنْدَ ذَلِكَ تَطِيرُ الصُّحُفُ فِي الأَيْدِي فَآخِذٌ بِيَمِينِهِ وَآخِذٌ بِشِمَالِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَلاَ يَصِحُّ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ قِبَلِ أَنَّ الْحَسَنَ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَلِيٍّ الرِّفَاعِيِّ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَلاَ يَصِحُّ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ قِبَلِ أَنَّ الْحَسَنَ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِي مُوسَى ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qiyomat kuni odamlar uch marta (huzurga) keltiriladi. Ikkala (birinchi) keltirilish — bahslashish va uzr aytishdir. Uchinchi keltirilishda esa nomalar qoʻllarga uchadi: kimdir oʻngi bilan oladi, kimdir chapi bilan oladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahih emas, chunki Hasan Abu Hurayradan (hadis) eshitmagan. Ayrimlar buni Ali ibn Ali ar-Rifoiydan, u Hasandan, u Abu Musodan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan. Abu Iso aytdi: Bu hadis ham sahih emas, chunki Hasan Abu Musodan (hadis) eshitmagan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қиёмат куни одамлар уч марта (ҳузурга) келтирилади. Иккала (биринчи) келтирилиш — баҳслашиш ва узр айтишдир. Учинчи келтирилишда эса номалар қўлларга учади: кимдир ўнги билан олади, кимдир чапи билан олади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳ эмас, чунки Ҳасан Абу Ҳурайрадан (ҳадис) эшитмаган. Айримлар буни Али ибн Али ар-Рифоийдан, у Ҳасандан, у Абу Мусодан, у Набий ﷺдан ривоят қилган. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳам саҳиҳ эмас, чунки Ҳасан Абу Мусодан (ҳадис) эшитмаган.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي أَيُّوبَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلمْ ‏(‏يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبَارَهَا ‏)‏ قَالَ ‏"‏ أَتَدْرُونَ مَا أَخْبَارُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّ أَخْبَارَهَا أَنْ تَشْهَدَ عَلَى كُلِّ عَبْدٍ أَوْ أَمَةٍ بِمَا عَمِلَ عَلَى ظَهْرِهَا أَنْ تَقُولَ عَمِلَ كَذَا وَكَذَا يَوْمَ كَذَا وَكَذَا قَالَ فَهَذِهِ أَخْبَارُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ {U kuni (yer) oʻz xabarlarini soʻzlab beradi} (Zalzala 4) oyatini oʻqidilar-da: «Uning xabarlari nima ekanini bilasizlarmi?» dedilar. Sahobalar: «Alloh va Uning Rasuli yaxshiroq biladilar», dedilar. U zot: «Uning xabarlari shuki, u har bir erkak va ayol bandaning uning ustida qilgan amaliga guvohlik beradi: ‹Falon kuni shunday-shunday amal qildi›, deydi. Mana shu uning xabarlaridir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ {У куни (ер) ўз хабарларини сўзлаб беради} (Залзала 4) оятини ўқидилар-да: «Унинг хабарлари нима эканини биласизларми?» дедилар. Саҳобалар: «Аллоҳ ва Унинг Расули яхшироқ биладилар», дедилар. У зот: «Унинг хабарлари шуки, у ҳар бир эркак ва аёл банданинг унинг устида қилган амалига гувоҳлик беради: ‹Фалон куни шундай-шундай амал қилди›, дейди. Мана шу унинг хабарларидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

أَخْبَرَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا أَبُو حَيَّانَ التَّيْمِيُّ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ بْنِ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ أُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِلَحْمٍ فَرُفِعَ إِلَيْهِ الذِّرَاعُ فَأَكَلَهُ وَكَانَتْ تُعْجِبُهُ فَنَهَسَ مِنْهَا نَهْسَةً ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَنَا سَيِّدُ النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ هَلْ تَدْرُونَ لِمَ ذَاكَ يَجْمَعُ اللَّهُ النَّاسَ الأَوَّلِينَ وَالآخِرِينَ فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ فَيُسْمِعُهُمُ الدَّاعِي وَيَنْفُذُهُمُ الْبَصَرُ وَتَدْنُو الشَّمْسُ مِنْهُمْ فَيَبْلُغُ النَّاسُ مِنَ الْغَمِّ وَالْكَرْبِ مَا لاَ يُطِيقُونَ وَلاَ يَحْتَمِلُونَ فَيَقُولُ النَّاسُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ أَلاَ تَرَوْنَ مَا قَدْ بَلَغَكُمْ أَلاَ تَنْظُرُونَ مَنْ يَشْفَعُ لَكُمْ إِلَى رَبِّكُمْ فَيَقُولُ النَّاسُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَلَيْكُمْ بِآدَمَ ‏.‏ فَيَأْتُونَ آدَمَ فَيَقُولُونَ أَنْتَ أَبُو الْبَشَرِ خَلَقَكَ اللَّهُ بِيَدِهِ وَنَفَخَ فِيكَ مِنْ رُوحِهِ وَأَمَرَ الْمَلاَئِكَةَ فَسَجَدُوا لَكَ اشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ أَلاَ تَرَى مَا نَحْنُ فِيهِ أَلاَ تَرَى مَا قَدْ بَلَغَنَا فَيَقُولُ لَهُمْ آدَمُ إِنَّ رَبِّي قَدْ غَضِبَ الْيَوْمَ غَضَبًا لَمْ يَغْضَبْ قَبْلَهُ مِثْلَهُ وَلَنْ يَغْضَبَ بَعْدَهُ مِثْلَهُ وَإِنَّهُ قَدْ نَهَانِي عَنِ الشَّجَرَةِ فَعَصَيْتُ نَفْسِي نَفْسِي نَفْسِي اذْهَبُوا إِلَى غَيْرِي اذْهَبُوا إِلَى نُوحٍ ‏.‏ فَيَأْتُونَ نُوحًا فَيَقُولُونَ يَا نُوحُ أَنْتَ أَوَّلُ الرُّسُلِ إِلَى أَهْلِ الأَرْضِ وَقَدْ سَمَّاكَ اللَّهُ عَبْدًا شَكُورًا اشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ أَلاَ تَرَى مَا نَحْنُ فِيهِ أَلاَ تَرَى مَا قَدْ بَلَغَنَا فَيَقُولُ لَهُمْ نُوحٌ إِنَّ رَبِّي قَدْ غَضِبَ الْيَوْمَ غَضَبًا لَمْ يَغْضَبْ قَبْلَهُ مِثْلَهُ وَلَنْ يَغْضَبَ بَعْدَهُ مِثْلَهُ وَإِنَّهُ قَدْ كَانَ لِي دَعْوَةٌ دَعَوْتُهَا عَلَى قَوْمِي نَفْسِي نَفْسِي نَفْسِي اذْهَبُوا إِلَى غَيْرِي اذْهَبُوا إِلَى إِبْرَاهِيمَ ‏.‏ فَيَأْتُونَ إِبْرَاهِيمَ فَيَقُولُونَ يَا إِبْرَاهِيمُ أَنْتَ نَبِيُّ اللَّهِ وَخَلِيلُهُ مِنْ أَهْلِ الأَرْضِ اشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ أَلاَ تَرَى مَا نَحْنُ فِيهِ فَيَقُولُ إِنَّ رَبِّي قَدْ غَضِبَ الْيَوْمَ غَضَبًا لَمْ يَغْضَبْ قَبْلَهُ مِثْلَهُ وَلَنْ يَغْضَبَ بَعْدَهُ مِثْلَهُ وَإِنِّي قَدْ كَذَبْتُ ثَلاَثَ كَذَبَاتٍ فَذَكَرَهُنَّ أَبُو حَيَّانَ فِي الْحَدِيثِ نَفْسِي نَفْسِي نَفْسِي اذْهَبُوا إِلَى غَيْرِي اذْهَبُوا إِلَى مُوسَى ‏.‏ فَيَأْتُونَ مُوسَى فَيَقُولُونَ يَا مُوسَى أَنْتَ رَسُولُ اللَّهِ فَضَّلَكَ اللَّهُ بِرِسَالَتِهِ وَبِكَلاَمِهِ عَلَى الْبَشَرِ اشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ أَلاَ تَرَى مَا نَحْنُ فِيهِ فَيَقُولُ إِنَّ رَبِّي قَدْ غَضِبَ الْيَوْمَ غَضَبًا لَمْ يَغْضَبْ قَبْلَهُ مِثْلَهُ وَلَنْ يَغْضَبَ بَعْدَهُ مِثْلَهُ وَإِنِّي قَدْ قَتَلْتُ نَفْسًا لَمْ أُومَرْ بِقَتْلِهَا نَفْسِي نَفْسِي نَفْسِي اذْهَبُوا إِلَى غَيْرِي اذْهَبُوا إِلَى عِيسَى ‏.‏ فَيَأْتُونَ عِيسَى فَيَقُولُونَ يَا عِيسَى أَنْتَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ وَكَلَّمْتَ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ اشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ أَلاَ تَرَى مَا نَحْنُ فِيهِ فَيَقُولُ عِيسَى إِنَّ رَبِّي قَدْ غَضِبَ الْيَوْمَ غَضَبًا لَمْ يَغْضَبْ قَبْلَهُ مِثْلَهُ وَلَنْ يَغْضَبَ بَعْدَهُ مِثْلَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ ذَنْبًا نَفْسِي نَفْسِي نَفْسِي اذْهَبُوا إِلَى غَيْرِي اذْهَبُوا إِلَى مُحَمَّدٍ ‏.‏ قَالَ فَيَأْتُونَ مُحَمَّدًا فَيَقُولُونَ يَا مُحَمَّدُ أَنْتَ رَسُولُ اللَّهِ وَخَاتَمُ الأَنْبِيَاءِ وَقَدْ غُفِرَ لَكَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ اشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ أَلاَ تَرَى مَا نَحْنُ فِيهِ فَأَنْطَلِقُ فَآتِي تَحْتَ الْعَرْشِ فَأَخِرُّ سَاجِدًا لِرَبِّي ثُمَّ يَفْتَحُ اللَّهُ عَلَىَّ مِنْ مَحَامِدِهِ وَحُسْنِ الثَّنَاءِ عَلَيْهِ شَيْئًا لَمْ يَفْتَحْهُ عَلَى أَحَدٍ قَبْلِي ثُمَّ يُقَالُ يَا مُحَمَّدُ ارْفَعْ رَأْسَكَ سَلْ تُعْطَهُ وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ ‏.‏ فَأَرْفَعُ رَأْسِي فَأَقُولُ يَا رَبِّ أُمَّتِي يَا رَبِّ أُمَّتِي يَا رَبِّ أُمَّتِي ‏.‏ فَيَقُولُ يَا مُحَمَّدُ أَدْخِلْ مِنْ أُمَّتِكَ مَنْ لاَ حِسَابَ عَلَيْهِ مِنَ الْبَابِ الأَيْمَنِ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ وَهُمْ شُرَكَاءُ النَّاسِ فِيمَا سِوَى ذَلِكَ مِنَ الأَبْوَابِ ثُمَّ قَالَ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّ مَا بَيْنَ الْمِصْرَاعَيْنِ مِنْ مَصَارِيعِ الْجَنَّةِ كَمَا بَيْنَ مَكَّةَ وَهَجَرَ وَكَمَا بَيْنَ مَكَّةَ وَبُصْرَى ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَأَنَسٍ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو حَيَّانَ التَّيْمِيُّ اسْمُهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدِ بْنِ حَيَّانَ كُوفِيٌّ وَهُوَ ثِقَةٌ وَأَبُو زُرْعَةَ بْنُ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ اسْمُهُ هَرِمٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺga goʻsht keltirildi va u zotga (qoʻyning) qoʻl qismi uzatildi, bu u zotga yoqar edi, shuning uchun undan bir tishlam tishladilar, soʻng: «Men Qiyomat kuni odamlarning sayyidiman. Buning sababini bilasizlarmi? Alloh avvalgi va keyingi odamlarni bir tekis maydonga toʻplaydi, ularning hammasiga chaqiruvchining ovozi yetib boradi, koʻz hammalarini qamrab oladi, quyosh ularga yaqinlashadi, shunda odamlarni shunday gʻam va alam egallaydiki, ular bunga toqat ham, bardosh ham qila olmaydilar. Shunda odamlar bir-biriga: ‹Boshingizga tushgan holatni koʻrmayapsizmi? Robbingizga sizlar uchun kim shafoat qilishini koʻrmayapsizmi (izlamayapsizmi)?› deydilar. Soʻng odamlar bir-biriga: ‹Odam (alayhissalom)ga boringlar›, deydilar. Ular Odamning oldiga kelib: ‹Sen insoniyatning otasisan, Alloh seni Oʻz qoʻli bilan yaratdi va senga Oʻz ruhidan pufladi, farishtalarga buyurdi, ular senga sajda qildilar. Robbingga biz uchun shafoat qil. Bizning ahvolimizni koʻrmayapsanmi? Boshimizga tushgan narsani koʻrmayapsanmi?› deydilar. Odam ularga: ‹Robbim bugun shunday gʻazab qildiki, bundan oldin ham bunday gʻazab qilmagan, bundan keyin ham hech qachon bunday gʻazab qilmaydi. U meni daraxtdan qaytargan edi, men itoatsizlik qildim. Nafsim-nafsim-nafsim! Mendan boshqaga boringlar, Nuhga boringlar›, deydi. Ular Nuhning oldiga kelib: ‹Ey Nuh, sen yer ahliga (yuborilgan) birinchi rasulsan va Alloh seni shukr qiluvchi banda deb atadi. Robbingga biz uchun shafoat qil. Bizning ahvolimizni koʻrmayapsanmi? Boshimizga tushgan narsani koʻrmayapsanmi?› deydilar. Nuh ularga: ‹Robbim bugun shunday gʻazab qildiki, bundan oldin ham bunday gʻazab qilmagan, bundan keyin ham hech qachon bunday gʻazab qilmaydi. Mening qavmimga qarshi qilgan bir duoyim bor edi. Nafsim-nafsim-nafsim! Mendan boshqaga boringlar, Ibrohimga boringlar›, deydi. Ular Ibrohimning oldiga kelib: ‹Ey Ibrohim, sen Allohning paygʻambari va yer ahli ichidan Uning xalili (doʻsti)sansan. Robbingga biz uchun shafoat qil. Bizning ahvolimizni koʻrmayapsanmi?› deydilar. U: ‹Robbim bugun shunday gʻazab qildiki, bundan oldin ham bunday gʻazab qilmagan, bundan keyin ham hech qachon bunday gʻazab qilmaydi. Men uch marta yolgʻon gapirgan edim — (Abu Hayyon ularni hadisda zikr qildi). Nafsim-nafsim-nafsim! Mendan boshqaga boringlar, Musoga boringlar›, deydi. Ular Musoning oldiga kelib: ‹Ey Muso, sen Allohning rasulisan, Alloh seni Oʻz risolati va kalomi bilan insonlardan ustun qildi. Robbingga biz uchun shafoat qil. Bizning ahvolimizni koʻrmayapsanmi?› deydilar. U: ‹Robbim bugun shunday gʻazab qildiki, bundan oldin ham bunday gʻazab qilmagan, bundan keyin ham hech qachon bunday gʻazab qilmaydi. Men oʻldirishga buyurilmagan bir jonni oʻldirgan edim. Nafsim-nafsim-nafsim! Mendan boshqaga boringlar, Isoga boringlar›, deydi. Ular Isoning oldiga kelib: ‹Ey Iso, sen Allohning rasuli va Uning Maryamga tashlagan kalimasi va Undan boʻlgan ruhsan, sen beshikda odamlar bilan gapirgansan. Robbingga biz uchun shafoat qil. Bizning ahvolimizni koʻrmayapsanmi?› deydilar. Iso: ‹Robbim bugun shunday gʻazab qildiki, bundan oldin ham bunday gʻazab qilmagan, bundan keyin ham hech qachon bunday gʻazab qilmaydi›, deydi va hech qanday gunohni zikr qilmaydi. ‹Nafsim-nafsim-nafsim! Mendan boshqaga boringlar, Muhammadga boringlar›, deydi. U zot dedilar: ‹Ular Muhammadning oldiga kelib: ‹Ey Muhammad, sen Allohning rasuli va paygʻambarlarning xotamisan, Alloh senga oldingi va keyingi gunohlaringni magʻfirat qildi. Robbingga biz uchun shafoat qil. Bizning ahvolimizni koʻrmayapsanmi?› deydilar. Shunda men yoʻlga tushaman, Arsh tagiga kelaman va Robbimga sajdaga yiqilaman. Soʻng Alloh menga Oʻzining hamdlari va goʻzal sanolaridan mendan oldin hech kimga ochmagan narsalarni ochib beradi. Soʻng: ‹Ey Muhammad, boshingni koʻtar, soʻra — beriladi, shafoat qil — shafoating qabul qilinadi›, deyiladi. Men boshimni koʻtarib: ‹Ey Robbim, ummatim! Ey Robbim, ummatim! Ey Robbim, ummatim!› deyman. U: ‹Ey Muhammad, ummatingdan hisob-kitobsiz boʻlganlarni jannat eshiklaridan oʻng eshikdan kirgiz, ular boshqa eshiklarda odamlar bilan sherikdirlar›, deydi. Soʻng u zot dedilar: ‹Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, jannat tabaqalaridan ikki eshik tavaqasi orasi Makka bilan Hajar orasidek va Makka bilan Busro orasidekdir›», dedilar. Bu bobda Abu Bakr as-Siddiq, Anas, Uqba ibn Omir va Abu Saiddan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Hayyon at-Taymiyning ismi Yahyo ibn Said ibn Hayyon kufalik boʻlib, u siqadir, Abu Zurʼa ibn Amr ibn Jarirning ismi Harimdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺга гўшт келтирилди ва у зотга (қўйнинг) қўл қисми узатилди, бу у зотга ёқар эди, шунинг учун ундан бир тишлам тишладилар, сўнг: «Мен Қиёмат куни одамларнинг саййидиман. Бунинг сабабини биласизларми? Аллоҳ аввалги ва кейинги одамларни бир текис майдонга тўплайди, уларнинг ҳаммасига чақирувчининг овози етиб боради, кўз ҳаммаларини қамраб олади, қуёш уларга яқинлашади, шунда одамларни шундай ғам ва алам эгаллайдики, улар бунга тоқат ҳам, бардош ҳам қила олмайдилар. Шунда одамлар бир-бирига: ‹Бошингизга тушган ҳолатни кўрмаяпсизми? Роббингизга сизлар учун ким шафоат қилишини кўрмаяпсизми (изламаяпсизми)?› дейдилар. Сўнг одамлар бир-бирига: ‹Одам (алайҳиссалом)га боринглар›, дейдилар. Улар Одамнинг олдига келиб: ‹Сен инсониятнинг отасисан, Аллоҳ сени Ўз қўли билан яратди ва сенга Ўз руҳидан пуфлади, фаришталарга буюрди, улар сенга сажда қилдилар. Роббингга биз учун шафоат қил. Бизнинг аҳволимизни кўрмаяпсанми? Бошимизга тушган нарсани кўрмаяпсанми?› дейдилар. Одам уларга: ‹Роббим бугун шундай ғазаб қилдики, бундан олдин ҳам бундай ғазаб қилмаган, бундан кейин ҳам ҳеч қачон бундай ғазаб қилмайди. У мени дарахтдан қайтарган эди, мен итоатсизлик қилдим. Нафсим-нафсим-нафсим! Мендан бошқага боринглар, Нуҳга боринглар›, дейди. Улар Нуҳнинг олдига келиб: ‹Эй Нуҳ, сен ер аҳлига (юборилган) биринчи расулсан ва Аллоҳ сени шукр қилувчи банда деб атади. Роббингга биз учун шафоат қил. Бизнинг аҳволимизни кўрмаяпсанми? Бошимизга тушган нарсани кўрмаяпсанми?› дейдилар. Нуҳ уларга: ‹Роббим бугун шундай ғазаб қилдики, бундан олдин ҳам бундай ғазаб қилмаган, бундан кейин ҳам ҳеч қачон бундай ғазаб қилмайди. Менинг қавмимга қарши қилган бир дуойим бор эди. Нафсим-нафсим-нафсим! Мендан бошқага боринглар, Иброҳимга боринглар›, дейди. Улар Иброҳимнинг олдига келиб: ‹Эй Иброҳим, сен Аллоҳнинг пайғамбари ва ер аҳли ичидан Унинг халили (дўсти)сансан. Роббингга биз учун шафоат қил. Бизнинг аҳволимизни кўрмаяпсанми?› дейдилар. У: ‹Роббим бугун шундай ғазаб қилдики, бундан олдин ҳам бундай ғазаб қилмаган, бундан кейин ҳам ҳеч қачон бундай ғазаб қилмайди. Мен уч марта ёлғон гапирган эдим — (Абу Ҳайён уларни ҳадисда зикр қилди). Нафсим-нафсим-нафсим! Мендан бошқага боринглар, Мусога боринглар›, дейди. Улар Мусонинг олдига келиб: ‹Эй Мусо, сен Аллоҳнинг расулисан, Аллоҳ сени Ўз рисолати ва каломи билан инсонлардан устун қилди. Роббингга биз учун шафоат қил. Бизнинг аҳволимизни кўрмаяпсанми?› дейдилар. У: ‹Роббим бугун шундай ғазаб қилдики, бундан олдин ҳам бундай ғазаб қилмаган, бундан кейин ҳам ҳеч қачон бундай ғазаб қилмайди. Мен ўлдиришга буюрилмаган бир жонни ўлдирган эдим. Нафсим-нафсим-нафсим! Мендан бошқага боринглар, Исога боринглар›, дейди. Улар Исонинг олдига келиб: ‹Эй Исо, сен Аллоҳнинг расули ва Унинг Марямга ташлаган калимаси ва Ундан бўлган руҳсан, сен бешикда одамлар билан гапиргансан. Роббингга биз учун шафоат қил. Бизнинг аҳволимизни кўрмаяпсанми?› дейдилар. Исо: ‹Роббим бугун шундай ғазаб қилдики, бундан олдин ҳам бундай ғазаб қилмаган, бундан кейин ҳам ҳеч қачон бундай ғазаб қилмайди›, дейди ва ҳеч қандай гуноҳни зикр қилмайди. ‹Нафсим-нафсим-нафсим! Мендан бошқага боринглар, Муҳаммадга боринглар›, дейди. У зот дедилар: ‹Улар Муҳаммаднинг олдига келиб: ‹Эй Муҳаммад, сен Аллоҳнинг расули ва пайғамбарларнинг хотамисан, Аллоҳ сенга олдинги ва кейинги гуноҳларингни мағфират қилди. Роббингга биз учун шафоат қил. Бизнинг аҳволимизни кўрмаяпсанми?› дейдилар. Шунда мен йўлга тушаман, Арш тагига келаман ва Роббимга саждага йиқиламан. Сўнг Аллоҳ менга Ўзининг ҳамдлари ва гўзал саноларидан мендан олдин ҳеч кимга очмаган нарсаларни очиб беради. Сўнг: ‹Эй Муҳаммад, бошингни кўтар, сўра — берилади, шафоат қил — шафоатинг қабул қилинади›, дейилади. Мен бошимни кўтариб: ‹Эй Роббим, умматим! Эй Роббим, умматим! Эй Роббим, умматим!› дейман. У: ‹Эй Муҳаммад, умматингдан ҳисоб-китобсиз бўлганларни жаннат эшикларидан ўнг эшикдан киргиз, улар бошқа эшикларда одамлар билан шерикдирлар›, дейди. Сўнг у зот дедилар: ‹Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, жаннат табақаларидан икки эшик тавақаси ораси Макка билан Ҳажар орасидек ва Макка билан Бусро орасидекдир›», дедилар. Бу бобда Абу Бакр ас-Сиддиқ, Анас, Уқба ибн Омир ва Абу Саиддан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Ҳайён ат-Таймийнинг исми Яҳё ибн Саид ибн Ҳайён куфалик бўлиб, у сиқадир, Абу Зуръа ибн Амр ибн Жарирнинг исми Ҳаримдир.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي النَّضْرِ، حَدَّثَنَا أَبُو النَّضْرِ، حَدَّثَنَا أَبُو عَقِيلٍ الثَّقَفِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو فَرْوَةَ، يَزِيدُ بْنُ سِنَانٍ التَّمِيمِيُّ حَدَّثَنِي بُكَيْرُ بْنُ فَيْرُوزَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ خَافَ أَدْلَجَ وَمَنْ أَدْلَجَ بَلَغَ الْمَنْزِلَ أَلاَ إِنَّ سِلْعَةَ اللَّهِ غَالِيَةٌ أَلاَ إِنَّ سِلْعَةَ اللَّهِ الْجَنَّةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي النَّضْرِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim qoʻrqsa, tunda yoʻlga chiqadi; kim tunda yoʻlga chiqsa, manzilga yetadi. Ogoh boʻlinglar, Allohning moli qimmatdir. Ogoh boʻlinglar, Allohning moli — jannatdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻarib boʻlib, uni faqat Abu Nazrning hadisi yuzasidan bilamiz.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким қўрқса, тунда йўлга чиқади; ким тунда йўлга чиқса, манзилга етади. Огоҳ бўлинглар, Аллоҳнинг моли қимматдир. Огоҳ бўлинглар, Аллоҳнинг моли — жаннатдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғариб бўлиб, уни фақат Абу Назрнинг ҳадиси юзасидан биламиз.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ سَلْمَانَ أَبُو عُمَرَ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنِ الْقَعْقَاعِ بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ لِكُلِّ شَيْءٍ شِرَّةً وَلِكُلِّ شِرَّةٍ فَتْرَةً فَإِنْ كَانَ صَاحِبُهَا سَدَّدَ وَقَارَبَ فَارْجُوهُ وَإِنْ أُشِيرَ إِلَيْهِ بِالأَصَابِعِ فَلاَ تَعُدُّوهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ - وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ بِحَسْبِ امْرِئٍ مِنَ الشَّرِّ أَنْ يُشَارَ إِلَيْهِ بِالأَصَابِعِ فِي دِينٍ أَوْ دُنْيَا إِلاَّ مَنْ عَصَمَهُ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Albatta, har bir narsaning shijoat (joʻshqinlik)i bor va har bir shijoatning susayish (vaqti) bor. Bas, agar uning sohibi toʻgʻri yoʻl tutib, meʼyorni saqlasa, undan (yaxshilik) umid qilinglar. Agar unga barmoqlar bilan ishora qilinsa (shuhrat orttirsa), uni (yaxshilar qatorida) sanamanglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yuzadan hasan sahih gʻaribdir. Anas ibn Molikdan rivoyat qilinishicha, Nabiy ﷺ: «Kishiga yomonlik sifatida — din yoki dunyo ishida unga barmoqlar bilan ishora qilinishi kifoyadir, Alloh asragan kishidan boshqa», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Албатта, ҳар бир нарсанинг шижоат (жўшқинлик)и бор ва ҳар бир шижоатнинг сусайиш (вақти) бор. Бас, агар унинг соҳиби тўғри йўл тутиб, меъёрни сақласа, ундан (яхшилик) умид қилинглар. Агар унга бармоқлар билан ишора қилинса (шуҳрат орттирса), уни (яхшилар қаторида) санаманглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу юзадан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Анас ибн Моликдан ривоят қилинишича, Набий ﷺ: «Кишига ёмонлик сифатида — дин ёки дунё ишида унга бармоқлар билан ишора қилиниши кифоядир, Аллоҳ асраган кишидан бошқа», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ زَائِدَةَ بْنِ نَشِيطٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي خَالِدٍ الْوَالِبِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ يَا ابْنَ آدَمَ تَفَرَّغْ لِعِبَادَتِي أَمْلأْ صَدْرَكَ غِنًى وَأَسُدَّ فَقْرَكَ وَإِلاَّ تَفْعَلْ مَلأْتُ يَدَيْكَ شُغْلاً وَلَمْ أَسُدَّ فَقْرَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو خَالِدٍ الْوَالِبِيُّ اسْمُهُ هُرْمُزُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Alloh taolo: ‹Ey Odam farzandi, ibodatimga berilib ol, koʻksingni boylik bilan toʻldiraman va kambagʻalligingni bartaraf qilaman. Agar shunday qilmasang, qoʻllaringni mashaqqat bilan toʻldiraman va kambagʻalligingni bartaraf qilmayman› deydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Abu Xolid al-Volibiyning ismi Hurmuzdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Аллоҳ таоло: ‹Эй Одам фарзанди, ибодатимга берилиб ол, кўксингни бойлик билан тўлдираман ва камбағаллигингни бартараф қиламан. Агар шундай қилмасанг, қўлларингни машаққат билан тўлдираман ва камбағаллигингни бартараф қилмайман› дейди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Абу Холид ал-Волибийнинг исми Ҳурмуздир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ ذَرٍّ، حَدَّثَنَا مُجَاهِدٌ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ كَانَ أَهْلُ الصُّفَّةِ أَضْيَافَ أَهْلِ الإِسْلاَمِ لاَ يَأْوُونَ عَلَى أَهْلٍ وَلاَ مَالٍ وَاللَّهِ الَّذِي لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ إِنْ كُنْتُ لأَعْتَمِدُ بِكَبِدِي عَلَى الأَرْضِ مِنَ الْجُوعِ وَأَشُدُّ الْحَجَرَ عَلَى بَطْنِي مِنَ الْجُوعِ وَلَقَدْ قَعَدْتُ يَوْمًا عَلَى طَرِيقِهِمُ الَّذِي يَخْرُجُونَ فِيهِ فَمَرَّ بِي أَبُو بَكْرٍ فَسَأَلْتُهُ عَنْ آيَةٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ مَا سَأَلْتُهُ إِلاَّ لِيَسْتَتْبِعَنِي فَمَرَّ وَلَمْ يَفْعَلْ ثُمَّ مَرَّ بِي عُمَرُ فَسَأَلْتُهُ عَنْ آيَةٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ مَا أَسْأَلُهُ إِلاَّ لِيَسْتَتْبِعَنِي فَمَرَّ وَلَمْ يَفْعَلْ ثُمَّ مَرَّ بِي أَبُو الْقَاسِمِ صلى الله عليه وسلم فَتَبَسَّمَ حِينَ رَآنِي وَقَالَ ‏"‏ أَبَا هُرَيْرَةَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ لَبَّيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ الْحَقْ ‏"‏ ‏.‏ وَمَضَى فَاتَّبَعْتُهُ وَدَخَلَ مَنْزِلَهُ فَاسْتَأْذَنْتُ فَأَذِنَ لِي فَوَجَدَ قَدَحًا مِنْ لَبَنٍ فَقَالَ ‏"‏ مِنْ أَيْنَ هَذَا اللَّبَنُ لَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ أَهْدَاهُ لَنَا فُلاَنٌ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَبَا هُرَيْرَةَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ لَبَّيْكَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ الْحَقْ إِلَى أَهْلِ الصُّفَّةِ فَادْعُهُمْ ‏"‏ ‏.‏ وَهُمْ أَضْيَافُ أَهْلِ الإِسْلاَمِ لاَ يَأْوُونَ عَلَى أَهْلٍ وَلاَ مَالٍ إِذَا أَتَتْهُ صَدَقَةٌ بَعَثَ بِهَا إِلَيْهِمْ وَلَمْ يَتَنَاوَلْ مِنْهَا شَيْئًا وَإِذَا أَتَتْهُ هَدِيَّةٌ أَرْسَلَ إِلَيْهِمْ فَأَصَابَ مِنْهَا وَأَشْرَكَهُمْ فِيهَا فَسَاءَنِي ذَلِكَ وَقُلْتُ مَا هَذَا الْقَدَحُ بَيْنَ أَهْلِ الصُّفَّةِ وَأَنَا رَسُولُهُ إِلَيْهِمْ فَسَيَأْمُرُنِي أَنْ أُدِيرَهُ عَلَيْهِمْ فَمَا عَسَى أَنْ يُصِيبَنِي مِنْهُ وَقَدْ كُنْتُ أَرْجُو أَنْ أُصِيبَ مِنْهُ مَا يُغْنِينِي وَلَمْ يَكُنْ بُدٌّ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ وَطَاعَةِ رَسُولِهِ فَأَتَيْتُهُمْ فَدَعَوْتُهُمْ فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ فَأَخَذُوا مَجَالِسَهُمْ فَقَالَ ‏"‏ أَبَا هُرَيْرَةَ خُذِ الْقَدَحَ وَأَعْطِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ فَأَخَذْتُ الْقَدَحَ فَجَعَلْتُ أُنَاوِلُهُ الرَّجُلَ فَيَشْرَبُ حَتَّى يُرْوَى ثُمَّ يَرُدُّهُ فَأُنَاوِلُهُ الآخَرَ حَتَّى انْتَهَيْتُ بِهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ رَوِيَ الْقَوْمُ كُلُّهُمْ فَأَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْقَدَحَ فَوَضَعَهُ عَلَى يَدَيْهِ ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ فَتَبَسَّمَ فَقَالَ ‏"‏ أَبَا هُرَيْرَةَ اشْرَبْ ‏"‏ ‏.‏ فَشَرِبْتُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اشْرَبْ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمْ أَزَلْ أَشْرَبُ وَيَقُولُ ‏"‏ اشْرَبْ ‏"‏ ‏.‏ حَتَّى قُلْتُ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا أَجِدُ لَهُ مَسْلَكًا فَأَخَذَ الْقَدَحَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَسَمَّى ثُمَّ شَرِبَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: «Ahli Suffa islom ahlining mehmonlari edilar, ularning na oilasi, na moli bor edi. Undan oʻzga iloh boʻlmagan Alloh bilan qasamki, men ochlikdan jigarimni yerga bosib yotardim va ochlikdan qornimga tosh bogʻlardim. Bir kuni ular (Sahobalar) chiqib yuradigan yoʻllarida oʻtirdim. Yonimdan Abu Bakr oʻtdi. Men undan Allohning Kitobidan bir oyat haqida soʻradim, faqat u meni (taom uchun) ergashtirib ketsin deb soʻradim. Lekin u oʻtib ketdi, bunday qilmadi. Soʻng yonimdan Umar oʻtdi. Men undan Allohning Kitobidan bir oyat haqida soʻradim, faqat u meni ergashtirib ketsin deb soʻradim. Lekin u ham oʻtib ketdi, bunday qilmadi. Soʻng yonimdan Abu Qosim ﷺ oʻtdilar. Meni koʻrganlarida tabassum qilib: ‹Abu Hurayra!› dedilar. Men: ‹Labbayk, ey Rasululloh›, dedim. ‹Ergashgin›, dedilaru oʻtib ketdilar. Men ularga ergashdim. U zot uylariga kirdilar, men izn soʻradim, menga izn berdilar. U zot bir piyola sut topib: ‹Sizlarga bu sut qayoqdan keldi?› dedilar. ‹Buni bizga falon kishi hadya qildi›, deyildi. Soʻng Rasululloh ﷺ: ‹Abu Hurayra!› dedilar. Men: ‹Labbayk›, dedim. ‹Ahli Suffa oldiga borib, ularni chaqirgin›, dedilar — Ular islom ahlining mehmonlari edilar, ularning na oilasi, na moli bor edi. U zotga sadaqa kelsa, uni ularga yuborardilar va undan oʻzlari hech narsa olmasdilar. Hadya kelsa, ularga (xabar) yuborib, undan oʻzlari ham olardilar va ularni unga sherik qilardilar. Bu menga ogʻir botdi. Men: ‹Bu bir piyola sut Ahli Suffa orasida nima boʻlardi? Men esa ularga yuborilgan kishiman. U zot menga buni ularga aylantirib chiqishimni buyuradilar. Mendan nasibam qanchasi boʻlar ekan? Men undan oʻzimni toʻqqiladigancha nasiba olishni umid qilgan edim›, dedim. Lekin Allohga va Rasuliga itoat qilishdan boshqa iloj yoʻq edi. Shunda ular oldiga borib, ularni chaqirdim. Ular u zotning oldiga kirib, oʻrinlarini egallaganlarida, u zot: ‹Abu Hurayra, piyolani olib, ularga bergin›, dedilar. Men piyolani oldim va uni bir kishiga uzata boshladim. U toʻlguncha ichib, soʻng qaytarardi, men esa boshqasiga uzatardim. Toki uni Rasululloh ﷺga yetkazdim, butun jamoa qonib ichib boʻlgan edi. Rasululloh ﷺ piyolani olib, qoʻllariga qoʻyib, soʻng boshlarini koʻtarib tabassum qildilar va: ‹Abu Hurayra, ichgin›, dedilar. Men ichdim. Soʻng: ‹Ichgin›, dedilar. Men ichaverdim, u zot esa: ‹Ichgin›, derdilar. Toki men: ‹Sizni haq bilan joʻnatgan Zot bilan qasamki, endi unga (sut uchun) yoʻl topolmayapman›, dedim. Soʻng u zot piyolani olib, Allohga hamd aytib, ‹bismillah› deb, soʻng ichdilar». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: «Аҳли Суффа ислом аҳлининг меҳмонлари эдилар, уларнинг на оиласи, на моли бор эди. Ундан ўзга илоҳ бўлмаган Аллоҳ билан қасамки, мен очликдан жигаримни ерга босиб ётардим ва очликдан қорнимга тош боғлардим. Бир куни улар (Саҳобалар) чиқиб юрадиган йўлларида ўтирдим. Ёнимдан Абу Бакр ўтди. Мен ундан Аллоҳнинг Китобидан бир оят ҳақида сўрадим, фақат у мени (таом учун) эргаштириб кетсин деб сўрадим. Лекин у ўтиб кетди, бундай қилмади. Сўнг ёнимдан Умар ўтди. Мен ундан Аллоҳнинг Китобидан бир оят ҳақида сўрадим, фақат у мени эргаштириб кетсин деб сўрадим. Лекин у ҳам ўтиб кетди, бундай қилмади. Сўнг ёнимдан Абу Қосим ﷺ ўтдилар. Мени кўрганларида табассум қилиб: ‹Абу Ҳурайра!› дедилар. Мен: ‹Лаббайк, эй Расулуллоҳ›, дедим. ‹Эргашгин›, дедилару ўтиб кетдилар. Мен уларга эргашдим. У зот уйларига кирдилар, мен изн сўрадим, менга изн бердилар. У зот бир пиёла сут топиб: ‹Сизларга бу сут қаёқдан келди?› дедилар. ‹Буни бизга фалон киши ҳадя қилди›, дейилди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: ‹Абу Ҳурайра!› дедилар. Мен: ‹Лаббайк›, дедим. ‹Аҳли Суффа олдига бориб, уларни чақиргин›, дедилар — Улар ислом аҳлининг меҳмонлари эдилар, уларнинг на оиласи, на моли бор эди. У зотга садақа келса, уни уларга юборардилар ва ундан ўзлари ҳеч нарса олмасдилар. Ҳадя келса, уларга (хабар) юбориб, ундан ўзлари ҳам олардилар ва уларни унга шерик қилардилар. Бу менга оғир ботди. Мен: ‹Бу бир пиёла сут Аҳли Суффа орасида нима бўларди? Мен эса уларга юборилган кишиман. У зот менга буни уларга айлантириб чиқишимни буюрадилар. Мендан насибам қанчаси бўлар экан? Мен ундан ўзимни тўққиладиганча насиба олишни умид қилган эдим›, дедим. Лекин Аллоҳга ва Расулига итоат қилишдан бошқа илож йўқ эди. Шунда улар олдига бориб, уларни чақирдим. Улар у зотнинг олдига кириб, ўринларини эгаллаганларида, у зот: ‹Абу Ҳурайра, пиёлани олиб, уларга бергин›, дедилар. Мен пиёлани олдим ва уни бир кишига узата бошладим. У тўлгунча ичиб, сўнг қайтарарди, мен эса бошқасига узатардим. Токи уни Расулуллоҳ ﷺга етказдим, бутун жамоа қониб ичиб бўлган эди. Расулуллоҳ ﷺ пиёлани олиб, қўлларига қўйиб, сўнг бошларини кўтариб табассум қилдилар ва: ‹Абу Ҳурайра, ичгин›, дедилар. Мен ичдим. Сўнг: ‹Ичгин›, дедилар. Мен ичавердим, у зот эса: ‹Ичгин›, дердилар. Токи мен: ‹Сизни ҳақ билан жўнатган Зот билан қасамки, энди унга (сут учун) йўл тополмаяпман›, дедим. Сўнг у зот пиёлани олиб, Аллоҳга ҳамд айтиб, ‹бисмиллаҳ› деб, сўнг ичдилар». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْنٍ الْمَدَنِيُّ الْغِفَارِيُّ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الطَّاعِمُ الشَّاكِرُ بِمَنْزِلَةِ الصَّائِمِ الصَّابِرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Shukr qiluvchi yeguvchi sabr qiluvchi roʻzador martabasidadir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Шукр қилувчи егувчи сабр қилувчи рўзадор мартабасидадир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيُكْرِمْ ضَيْفَهُ وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأَنَسٍ وَأَبِي شُرَيْحٍ الْعَدَوِيِّ الْكَعْبِيِّ الْخُزَاعِيِّ وَاسْمُهُ خُوَيْلِدُ بْنُ عَمْرٍو ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kim Allohga va oxirat kuniga ishonsa, mehmonini izzat-ikrom qilsin. Kim Allohga va oxirat kuniga ishonsa, yaxshi soʻz aytsin yoki jim tursin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir. Bu bobda Oisha, Anas va Abu Shurayh al-Adaviy al-Kaʼbiy al-Xuzoiydan ham (rivoyatlar) bor, uning ismi Xuvaylid ibn Amrdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ким Аллоҳга ва охират кунига ишонса, меҳмонини иззат-икром қилсин. Ким Аллоҳга ва охират кунига ишонса, яхши сўз айтсин ёки жим турсин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир. Бу бобда Оиша, Анас ва Абу Шурайҳ ал-Адавий ал-Каъбий ал-Хузоийдан ҳам (ривоятлар) бор, унинг исми Хувайлид ибн Амрдир.

حَدَّثَنَا أَبُو يَحْيَى، مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ الْبَغْدَادِيُّ حَدَّثَنَا مُعَلَّى بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْمَخْرَمِيُّ، هُوَ مِنْ وَلَدِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ مُحَمَّدٍ الأَخْنَسِيِّ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِيَّاكُمْ وَسُوءَ ذَاتِ الْبَيْنِ فَإِنَّهَا الْحَالِقَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ وَسُوءَ ذَاتِ الْبَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ إِنَّمَا يَعْنِي الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ وَقَوْلُهُ ‏"‏ الْحَالِقَةُ ‏"‏ ‏.‏ يَقُولُ إِنَّهَا تَحْلِقُ الدِّينَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Oʻzaro buzilishdan (oʻzaro aloqalarning yomonlashuvidan) saqlaning, chunki u qiruvchidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan sahih gʻaribdir. U zotning «oʻzaro buzilish» degan soʻzining maʼnosi adovat va nafratdir. «Qiruvchi» degan soʻzlari esa: u dinni qirib tashlaydi, demakdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ўзаро бузилишдан (ўзаро алоқаларнинг ёмонлашувидан) сақланинг, чунки у қирувчидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан саҳиҳ ғарибдир. У зотнинг «ўзаро бузилиш» деган сўзининг маъноси адоват ва нафратдир. «Қирувчи» деган сўзлари эса: у динни қириб ташлайди, демакдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، وَوَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ انْظُرُوا إِلَى مَنْ هُوَ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلاَ تَنْظُرُوا إِلَى مَنْ هُوَ فَوْقَكُمْ فَإِنَّهُ أَجْدَرُ أَنْ لاَ تَزْدَرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Oʻzingizdan pastroqdagiga qarang, oʻzingizdan yuqoridagiga qaramang. Zero, bu Allohning sizga bergan neʼmatini kamsitmasligingizga koʻproq munosibdir», dedilar. Bu sahih hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ўзингиздан пастроқдагига қаранг, ўзингиздан юқоридагига қараманг. Зеро, бу Аллоҳнинг сизга берган неъматини камситмаслигингизга кўпроқ муносибдир», дедилар. Бу саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ إِنَّ فِي الْجَنَّةِ لَشَجَرَةً يَسِيرُ الرَّاكِبُ فِي ظِلِّهَا مِائَةَ عَامٍ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladiki, u zot: «Jannatda shunday daraxt borki, otliq uning soyasida yuz yil yursa ham (uni kesib oʻta olmaydi)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қиладики, у зот: «Жаннатда шундай дарахт борки, отлиқ унинг соясида юз йил юрса ҳам (уни кесиб ўта олмайди)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ الْفُرَاتِ الْقَزَّازُ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا فِي الْجَنَّةِ شَجَرَةٌ إِلاَّ وَسَاقُهَا مِنْ ذَهَبٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Jannatda har bir daraxtning tanasi oltindan boʻlmagani yoʻq», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis Abu Said rivoyatidan hasan gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жаннатда ҳар бир дарахтнинг танаси олтиндан бўлмагани йўқ», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Абу Саид ривоятидан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ حَمْزَةَ الزَّيَّاتِ، عَنْ زِيَادٍ الطَّائِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا لَنَا إِذَا كُنَّا عِنْدَكَ رَقَّتْ قُلُوبُنَا وَزَهِدْنَا فِي الدُّنْيَا وَكُنَّا مِنْ أَهْلِ الآخِرَةِ فَإِذَا خَرَجْنَا مِنْ عِنْدِكَ فَآنَسْنَا أَهَالِيَنَا وَشَمَمْنَا أَوْلاَدَنَا أَنْكَرْنَا أَنْفُسَنَا ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ أَنَّكُمْ تَكُونُونَ إِذَا خَرَجْتُمْ مِنْ عِنْدِي كُنْتُمْ عَلَى حَالِكُمْ ذَلِكَ لَزَارَتْكُمُ الْمَلاَئِكَةُ فِي بُيُوتِكُمْ وَلَوْ لَمْ تُذْنِبُوا لَجَاءَ اللَّهُ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ كَىْ يُذْنِبُوا فَيَغْفِرَ لَهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مِمَّ خُلِقَ الْخَلْقُ قَالَ ‏"‏ مِنَ الْمَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْنَا الْجَنَّةُ مَا بِنَاؤُهَا قَالَ ‏"‏ لَبِنَةٌ مِنْ فِضَّةٍ وَلَبِنَةٌ مِنْ ذَهَبٍ وَمِلاَطُهَا الْمِسْكُ الأَذْفَرُ وَحَصْبَاؤُهَا اللُّؤْلُؤُ وَالْيَاقُوتُ وَتُرْبَتُهَا الزَّعْفَرَانُ مَنْ يَدْخُلْهَا يَنْعَمْ وَلاَ يَبْأَسْ وَيُخَلَّدْ وَلاَ يَمُوتْ لاَ تَبْلَى ثِيَابُهُمْ وَلاَ يَفْنَى شَبَابُهُمْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ ثَلاَثَةٌ لاَ تُرَدُّ دَعْوَتُهُمُ الإِمَامُ الْعَادِلُ وَالصَّائِمُ حِينَ يُفْطِرُ وَدَعْوَةُ الْمَظْلُومِ يَرْفَعُهَا فَوْقَ الْغَمَامِ وَتُفَتَّحُ لَهَا أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَيَقُولُ الرَّبُّ عَزَّ وَجَلَّ وَعِزَّتِي لأَنْصُرَنَّكِ وَلَوْ بَعْدَ حِينٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِذَاكَ الْقَوِيِّ وَلَيْسَ هُوَ عِنْدِي بِمُتَّصِلٍ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ بِإِسْنَادٍ آخَرَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadi: Biz: «Ey Rasululloh, bizga nima boʻldiki, sizning huzuringizda boʻlganimizda qalblarimiz yumshaydi, dunyoga nisbatan zohid boʻlamiz va oxirat ahlidan boʻlamiz. Sizning huzuringizdan chiqib, ahli-oilamiz bilan koʻngil ochib, bolalarimizni hidlaganimizda esa oʻzimizni tanimay qolamiz», dedik. Shunda Rasululloh ﷺ: «Agar siz mening huzurimdan chiqqaningizda ham oʻsha holatingizda turaversangiz, malaklar uylaringizda sizni ziyorat qilgan boʻlur edilar. Agar siz gunoh qilmasangiz, Alloh gunoh qiladigan, soʻng ularni magʻfirat qiladigan yangi bir xalqni keltirgan boʻlur edi», dedilar. (Abu Hurayra) aytadi: Men: «Ey Rasululloh, xalq nimadan yaratilgan?» dedim. U zot: «Suvdan», dedilar. Biz: «Jannatning binosi nimadan?» dedik. U zot: «Bir gʻisht kumushdan, bir gʻisht oltindan, uning laxtasi (qorishmasi) qoʻlansa hidli mushkdan, mayda toshlari marvarid va yoqutdan, tuprogʻi esa zaʼferondandir. Kim unga kirsa, neʼmatga erishadi, qiynalmaydi; abadiy qoladi, oʻlmaydi; ularning kiyimlari eskirmaydi va yoshliklari soʻlmaydi», dedilar. Soʻngra u zot: «Uch (toifa) kishining duosi rad qilinmaydi: adolatli imom (rahbar), iftor qilayotgan paytidagi roʻzador va mazlumning duosi — uni (Alloh) bulutlar uzra koʻtaradi, unga osmon eshiklari ochiladi va Robb azza va jalla: ‹Izzatimga qasamki, vaqti kechgan boʻlsa ham, albatta senga yordam beraman›, deydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodi unchalik kuchli emas va nazarimda u muttasil (uzluksiz) ham emas. Bu hadis Abu Hurayradan Nabiy ﷺ orqali boshqa bir isnod bilan ham rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтади: Биз: «Эй Расулуллоҳ, бизга нима бўлдики, сизнинг ҳузурингизда бўлганимизда қалбларимиз юмшайди, дунёга нисбатан зоҳид бўламиз ва охират аҳлидан бўламиз. Сизнинг ҳузурингиздан чиқиб, аҳли-оиламиз билан кўнгил очиб, болаларимизни ҳидлаганимизда эса ўзимизни танимай қоламиз», дедик. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Агар сиз менинг ҳузуримдан чиққанингизда ҳам ўша ҳолатингизда тураверсангиз, малаклар уйларингизда сизни зиёрат қилган бўлур эдилар. Агар сиз гуноҳ қилмасангиз, Аллоҳ гуноҳ қиладиган, сўнг уларни мағфират қиладиган янги бир халқни келтирган бўлур эди», дедилар. (Абу Ҳурайра) айтади: Мен: «Эй Расулуллоҳ, халқ нимадан яратилган?» дедим. У зот: «Сувдан», дедилар. Биз: «Жаннатнинг биноси нимадан?» дедик. У зот: «Бир ғишт кумушдан, бир ғишт олтиндан, унинг лахтаси (қоришмаси) қўланса ҳидли мушкдан, майда тошлари марварид ва ёқутдан, тупроғи эса заъферондандир. Ким унга кирса, неъматга эришади, қийналмайди; абадий қолади, ўлмайди; уларнинг кийимлари эскирмайди ва ёшликлари сўлмайди», дедилар. Сўнгра у зот: «Уч (тоифа) кишининг дуоси рад қилинмайди: адолатли имом (раҳбар), ифтор қилаётган пайтидаги рўзадор ва мазлумнинг дуоси — уни (Аллоҳ) булутлар узра кўтаради, унга осмон эшиклари очилади ва Робб азза ва жалла: ‹Иззатимга қасамки, вақти кечган бўлса ҳам, албатта сенга ёрдам бераман›, дейди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг исноди унчалик кучли эмас ва назаримда у муттасил (узлуксиз) ҳам эмас. Бу ҳадис Абу Ҳурайрадан Набий ﷺ орқали бошқа бир иснод билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا عَبَّاسٌ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُحَادَةَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فِي الْجَنَّةِ مِائَةُ دَرَجَةٍ مَا بَيْنَ كُلِّ دَرَجَتَيْنِ مِائَةُ عَامٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Jannatda yuzta daraja bor, har ikki daraja orasi yuz (yillik masofa)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жаннатда юзта даража бор, ҳар икки даража ораси юз (йиллик масофа)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَوَّلُ زُمْرَةٍ تَلِجُ الْجَنَّةَ صُورَتُهُمْ عَلَى صُورَةِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ لاَ يَبْصُقُونَ فِيهَا وَلاَ يَمْتَخِطُونَ وَلاَ يَتَغَوَّطُونَ آنِيَتُهُمْ فِيهَا الذَّهَبُ وَأَمْشَاطُهُمْ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَمَجَامِرُهُمْ مِنَ الأَلُوَّةِ وَرَشْحُهُمُ الْمِسْكُ وَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ زَوْجَتَانِ يُرَى مُخُّ سُوقِهِمَا مِنْ وَرَاءِ اللَّحْمِ مِنَ الْحُسْنِ لاَ اخْتِلاَفَ بَيْنَهُمْ وَلاَ تَبَاغُضَ قُلُوبُهُمْ قَلْبُ رَجُلٍ وَاحِدٍ يُسَبِّحُونَ اللَّهَ بُكْرَةً وَعَشِيًّا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالأَلُوَّةُ هُوَ الْعُودُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Jannatga kiradigan birinchi guruhning yuzlari oʻn toʻrt kechalik toʻlin oydek (yorugʻ) boʻladi. Ular u yerda na tupurishadi, na burunlari oqadi, na hojatga chiqishadi. Ulardagi idishlar oltindan, taroqlari oltin va kumushdan, isiriqdonlari aluvvadan (yaʼni ud daraxtidan), terlari esa miskdan boʻladi. Ularning har biri uchun ikkitadan juft (xotin) boʻlib, goʻzalligidan ularning oyoq boldirining iligi goʻsht ortidan koʻrinib turadi. Ular orasida na ixtilof, na bir-biriga adovat boʻladi; qalblari yagona bir kishining qalbidek (birdek) boʻladi. Ular ertayu kech Allohga tasbeh aytib turishadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir. Aluvva esa ud (xushboʻy yogʻoch)dir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жаннатга кирадиган биринчи гуруҳнинг юзлари ўн тўрт кечалик тўлин ойдек (ёруғ) бўлади. Улар у ерда на тупуришади, на бурунлари оқади, на ҳожатга чиқишади. Улардаги идишлар олтиндан, тароқлари олтин ва кумушдан, исириқдонлари алуввадан (яъни уд дарахтидан), терлари эса мискдан бўлади. Уларнинг ҳар бири учун иккитадан жуфт (хотин) бўлиб, гўзаллигидан уларнинг оёқ болдирининг илиги гўшт ортидан кўриниб туради. Улар орасида на ихтилоф, на бир-бирига адоват бўлади; қалблари ягона бир кишининг қалбидек (бирдек) бўлади. Улар эртаю кеч Аллоҳга тасбеҳ айтиб туришади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир. Алувва эса уд (хушбўй ёғоч)дир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَأَبُو هِشَامٍ الرِّفَاعِيُّ قَالاَ حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَامِرٍ الأَحْوَلِ، عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَهْلُ الْجَنَّةِ جُرْدٌ مُرْدٌ كُحْلٌ لاَ يَفْنَى شَبَابُهُمْ وَلاَ تَبْلَى ثِيَابُهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Jannat ahli tuksiz, soqolsiz va koʻzlari surma tortilgan holda boʻladi; ularning yoshligi tugamaydi va kiyimlari eskirmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жаннат аҳли туксиз, соқолсиз ва кўзлари сурма тортилган ҳолда бўлади; уларнинг ёшлиги тугамайди ва кийимлари эскирмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ طَرِيفٍ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا جَابِرُ بْنُ نُوحٍ الْحِمَّانِيُّ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تُضَامُّونَ فِي رُؤْيَةِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ وَتُضَامُّونَ فِي رُؤْيَةِ الشَّمْسِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّكُمْ سَتَرَوْنَ رَبَّكُمْ كَمَا تَرَوْنَ الْقَمَرَ لَيْلَةَ الْبَدْرِ لاَ تُضَامُّونَ فِي رُؤْيَتِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى يَحْيَى بْنُ عِيسَى الرَّمْلِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَحَدِيثُ ابْنِ إِدْرِيسَ عَنِ الأَعْمَشِ غَيْرُ مَحْفُوظٍ وَحَدِيثُ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَصَحُّ وَهَكَذَا رَوَاهُ سُهَيْلُ بْنُ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ مِثْلُ هَذَا الْحَدِيثِ وَهُوَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Toʻlin oy kechasi oyni koʻrishda bir-biringizga halaqit beryapsizmi? Quyoshni koʻrishda bir-biringizga halaqit beryapsizmi?», dedilar. Ular: «Yoʻq», dedilar. U zot: «Bas, albatta, sizlar Rabbingizni toʻlin oy kechasi oyni koʻrayotganingizdek koʻrasizlar, Uni koʻrishda bir-biringizga halaqit bermaysizlar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir. Yahyo ibn Iso ar-Ramliy va bir nechta (rovaylar) ham buni Aʼmashdan, u Abu Solihdan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan shunday rivoyat qilganlar. Abdulloh ibn Idris esa Aʼmashdan, u Abu Solihdan, u Abu Saiddan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan. Ibn Idrisning Aʼmashdan (qilgan) hadisi mahfuz emas, Abu Solihning Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan (qilgan) hadisi esa asahhdir. Suhayl ibn Abu Solih ham uni otasidan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan shunday rivoyat qilgan. Abu Saiddan, u Nabiy ﷺdan ham bu yoʻldan boshqa yoʻl bilan shunga oʻxshash hadis rivoyat qilingan va u sahih hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Тўлин ой кечаси ойни кўришда бир-бирингизга ҳалақит беряпсизми? Қуёшни кўришда бир-бирингизга ҳалақит беряпсизми?», дедилар. Улар: «Йўқ», дедилар. У зот: «Бас, албатта, сизлар Раббингизни тўлин ой кечаси ойни кўраётганингиздек кўрасизлар, Уни кўришда бир-бирингизга ҳалақит бермайсизлар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Яҳё ибн Исо ар-Рамлий ва бир нечта (ровайлар) ҳам буни Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан шундай ривоят қилганлар. Абдуллоҳ ибн Идрис эса Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Саиддан, у Набий ﷺдан ривоят қилган. Ибн Идриснинг Аъмашдан (қилган) ҳадиси маҳфуз эмас, Абу Солиҳнинг Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан (қилган) ҳадиси эса асаҳҳдир. Суҳайл ибн Абу Солиҳ ҳам уни отасидан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан шундай ривоят қилган. Абу Саиддан, у Набий ﷺдан ҳам бу йўлдан бошқа йўл билан шунга ўхшаш ҳадис ривоят қилинган ва у саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا فُلَيْحُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ لَيَتَرَاءَوْنَ فِي الْغُرْفَةِ كَمَا تَتَرَاءَوْنَ الْكَوْكَبَ الشَّرْقِيَّ أَوِ الْكَوْكَبَ الْغَرْبِيَّ الْغَارِبَ فِي الأُفُقِ أَوِ الطَّالِعَ فِي تَفَاضُلِ الدَّرَجَاتِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أُولَئِكَ النَّبِيُّونَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ بَلَى وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ وَأَقْوَامٌ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَصَدَّقُوا الْمُرْسَلِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Albatta, jannat ahli gʻurfada (yuksak xonalarda) bir-birlarini ufqda botayotgan yoki chiqayotgan sharqiy yulduz yoxud gʻarbiy yulduzni koʻrganingizdek, darajalaridagi ortiqlik (tafovut)i bois koʻradilar», dedilar. Ular: «Yo Rasululloh, ana oʻshalar paygʻambarlarmi?», dedilar. U zot: «Yoʻq (faqat ular emas), jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, Allohga va Uning Rasuliga iymon keltirgan va paygʻambarlarni tasdiqlagan qavmlar ham (shulardandir)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Албатта, жаннат аҳли ғурфада (юксак хоналарда) бир-бирларини уфқда ботаётган ёки чиқаётган шарқий юлдуз ёхуд ғарбий юлдузни кўрганингиздек, даражаларидаги ортиқлик (тафовут)и боис кўрадилар», дедилар. Улар: «Ё Расулуллоҳ, ана ўшалар пайғамбарларми?», дедилар. У зот: «Йўқ (фақат улар эмас), жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, Аллоҳга ва Унинг Расулига иймон келтирган ва пайғамбарларни тасдиқлаган қавмлар ҳам (шулардандир)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.