حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ مُوسَى، عَنْ نُبَيْهِ بْنِ وَهْبٍ، قَالَ اشْتَكَى عُمَرُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْمَرٍ عَيْنَيْهِ فَأَرْسَلَ إِلَى أَبَانَ بْنِ عُثْمَانَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ سُفْيَانُ وَهُوَ أَمِيرٌ مَا يَصْنَعُ بِهِمَا قَالَ قَالَ ضَمَّدَهُمَا بِالصَّبِرِ فَإِنِّي سَمِعْتُ عُثْمَانَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يُحَدِّثُ ذَلِكَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ.
Aban ibn Usmon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn Ubaydulloh ibn Maʼmarning koʻzlari ogʻrib qoldi va u Aban ibn Usmon (roziyallohu anhu)ning oldiga koʻzlarini nima qilishini soʻrab odam yubordi. U: «Ularga sabr (aloe) surtsin, chunki men Usmon (roziyallohu anhu)ning buni Rasululloh ﷺ dan rivoyat qilganini eshitganman», dedi.Абан ибн Усмон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Умар ибн Убайдуллоҳ ибн Маъмарнинг кўзлари оғриб қолди ва у Абан ибн Усмон (розияллоҳу анҳу)нинг олдига кўзларини нима қилишини сўраб одам юборди. У: «Уларга сабр (алоэ) суртсин, чунки мен Усмон (розияллоҳу анҳу)нинг буни Расулуллоҳ ﷺ дан ривоят қилганини эшитганман», деди.
حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَنْفُثُ عَلَى نَفْسِهِ فِي الْمَرَضِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ بِالْمُعَوِّذَاتِ، فَلَمَّا ثَقُلَ كُنْتُ أَنْفِثُ عَلَيْهِ بِهِنَّ، وَأَمْسَحُ بِيَدِ نَفْسِهِ لِبَرَكَتِهَا. فَسَأَلْتُ الزُّهْرِيَّ كَيْفَ يَنْفِثُ قَالَ كَانَ يَنْفِثُ عَلَى يَدَيْهِ، ثُمَّ يَمْسَحُ بِهِمَا وَجْهَهُ.
(Oisha (roziyallohu anho) rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ — har kecha toʻ shaklariga (yotgʻ ani) borgan paytlarida — ikki kaftlarini bir-biriga jamlab, ularga «Qul huvalloohu ahad», «Qul aʼuuzu bi-Robbil-falaq» va «Qul aʼuuzu bi-Robbin-nos» (suralarini) puflab (oʻqib) dam solar, soʻng ular bilan — boshlari va yuzlari hamda badanlaridan yetadigan (joy)ini — masx qilar (silar) edilar; (buni) uch marta qilar edilar. U zot kasallanganlarida, men buni oʻ zlariga qilishimni buyurar edilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ — ҳар кеча тў шакларига (ётғ ани) борган пайтларида — икки кафтларини бир-бирига жамлаб, уларга «Қул ҳуваллооҳу аҳад», «Қул аъуузу би-Роббил-фалақ» ва «Қул аъуузу би-Роббин-нос» (сураларини) пуфлаб (ўқиб) дам солар, сўнг улар билан — бошлари ва юзлари ҳамда баданларидан етадиган (жой)ини — масх қилар (силар) эдилар; (буни) уч марта қилар эдилар. У зот касалланганларида, мен буни ў зларига қилишимни буюрар эдилар.
وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ الْمُقَدَّمِيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، حَدَّثَنِي نُبَيْهُ بْنُ وَهْبٍ، قَالَ بَعَثَنِي عُمَرُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْمَرٍ وَكَانَ يَخْطُبُ بِنْتَ شَيْبَةَ بْنِ عُثْمَانَ عَلَى ابْنِهِ فَأَرْسَلَنِي إِلَى أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ وَهُوَ عَلَى الْمَوْسِمِ فَقَالَ أَلاَ أُرَاهُ أَعْرَابِيًّا " إِنَّ الْمُحْرِمَ لاَ يَنْكِحُ وَلاَ يُنْكَحُ " . أَخْبَرَنَا بِذَلِكَ عُثْمَانُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم .
Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Meni Umar ibn Ubaydulloh ibn Maʼmar yubordi — u oʻgʻliga Shayba ibn Usmonning qiziga sovchilik qilayotgan edi — meni Abon ibn Usmonning oldiga yubordi, u (Abon) hajda (mavsumda amir) edi. (Abon): «Men uni aʼrobiy (sahroyi nodon) deb bilaman shekilli! Albatta, ehromdagi kishi (oʻzi) nikohlanmaydi va (boshqani) nikohlab qoʻymaydi», — dedi. (Soʻng): «Buni bizga Usmon Rasululloh ﷺ dan (rivoyat qilib) xabar berdi», — dedi.Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мени Умар ибн Убайдуллоҳ ибн Маъмар юборди — у ўғлига Шайба ибн Усмоннинг қизига совчилик қилаётган эди — мени Абон ибн Усмоннинг олдига юборди, у (Абон) ҳажда (мавсумда амир) эди. (Абон): «Мен уни аъробий (саҳройи нодон) деб биламан шекилли! Албатта, эҳромдаги киши (ўзи) никоҳланмайди ва (бошқани) никоҳлаб қўймайди», — деди. (Сўнг): «Буни бизга Усмон Расулуллоҳ ﷺ дан (ривоят қилиб) хабар берди», — деди.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، قال حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قال حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، قَالَ مَرَّةً قَالَ قَبِيصَةُ وَقَالَ مَرَّةً رَجُلٌ عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ ذُؤَيْبٍ قَالَ جَاءَتِ الْجَدَّةُ أُمُّ الأُمِّ أَوْ أُمُّ الأَبِ إِلَى أَبِي بَكْرٍ فَقَالَتْ إِنَّ ابْنَ ابْنِي أَوِ ابْنَ بِنْتِي مَاتَ وَقَدْ أُخْبِرْتُ أَنَّ لِي فِي كِتَابِ اللَّهِ حَقًّا . فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ مَا أَجِدُ لَكِ فِي الْكِتَابِ مِنْ حَقٍّ وَمَا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضَى لَكِ بِشَيْءٍ وَسَأَسْأَلُ النَّاسَ . قَالَ فَسَأَلَ فَشَهِدَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَعْطَاهَا السُّدُسَ . قَالَ وَمَنْ سَمِعَ ذَلِكَ مَعَكَ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ . قَالَ فَأَعْطَاهَا السُّدُسَ ثُمَّ جَاءَتِ الْجَدَّةُ الأُخْرَى الَّتِي تُخَالِفُهَا إِلَى عُمَرَ . قَالَ سُفْيَانُ وَزَادَنِي فِيهِ مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَلَمْ أَحْفَظْهُ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَلَكِنْ حَفِظْتُهُ مِنْ مَعْمَرٍ أَنَّ عُمَرَ قَالَ إِنِ اجْتَمَعْتُمَا فَهُوَ لَكُمَا وَأَيَّتُكُمَا انْفَرَدَتْ بِهِ فَهُوَ لَهَا .
Qabiysa ibn Zuayb (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Buvi — onaning onasi yoki otaning onasi — Abu Bakrning oldiga kelib: «Oʻgʻlimning oʻgʻli — yoki qizimning oʻgʻli — vafot etdi. Menga Allohning Kitobida bir haqq borligi xabar berildi», dedi. Abu Bakr: «Men Kitobda sen uchun bir haqq topmayapman va Rasululloh ﷺ sen uchun bir narsaga hukm qilganlarini eshitmadim. Lekin men odamlardan soʻrayman», dedi. So u (odamlardan) soʻradi. Shunda Mugʻiyra ibn Shuʼba Rasululloh ﷺ unga oltidan birni berganliklariga guvohlik berdi. Abu Bakr: «Buni sen bilan birga kim eshitgan?» dedi. U: «Muhammad ibn Maslama», dedi. So u (Abu Bakr) buviga oltidan birni berdi. Soʻng unga muxolif boʻlgan boshqa buvi Umarning oldiga keldi. Sufyon aytdi: Buni menga Maʼmar Zuhriydan (rivoyat qilib) ziyoda qildi — men uni Zuhriydan yodlamadim, lekin uni Maʼmardan yodladim — Umar: «Agar ikkovingiz (birga) toʻplansangiz, u (oltidan bir) ikkovingizniki, qaysingiz yolgʻiz qolsangiz, u oʻshaniki», dedi.Қабийса ибн Зуайб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Буви — онанинг онаси ёки отанинг онаси — Абу Бакрнинг олдига келиб: «Ўғлимнинг ўғли — ёки қизимнинг ўғли — вафот этди. Менга Аллоҳнинг Китобида бир ҳаққ борлиги хабар берилди», деди. Абу Бакр: «Мен Китобда сен учун бир ҳаққ топмаяпман ва Расулуллоҳ ﷺ сен учун бир нарсага ҳукм қилганларини эшитмадим. Лекин мен одамлардан сўрайман», деди. Со у (одамлардан) сўради. Шунда Муғийра ибн Шуъба Расулуллоҳ ﷺ унга олтидан бирни берганликларига гувоҳлик берди. Абу Бакр: «Буни сен билан бирга ким эшитган?» деди. У: «Муҳаммад ибн Маслама», деди. Со у (Абу Бакр) бувига олтидан бирни берди. Сўнг унга мухолиф бўлган бошқа буви Умарнинг олдига келди. Суфён айтди: Буни менга Маъмар Зуҳрийдан (ривоят қилиб) зиёда қилди — мен уни Зуҳрийдан ёдламадим, лекин уни Маъмардан ёдладим — Умар: «Агар икковингиз (бирга) тўплансангиз, у (олтидан бир) икковингизники, қайсингиз ёлғиз қолсангиз, у ўшаники», деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، أَخْبَرَنَا عَلِيٌّ، بِإِسْنَادِهِ وَمَعْنَاهُ بِلاَ إِخْبَارٍ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ بَقِيَتْ لَكَ وَاحِدَةٌ قَضَى بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . قَالَ أَبُو دَاوُدَ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ قَالَ قَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ لِمَعْمَرٍ مَنْ أَبُو الْحَسَنِ هَذَا لَقَدْ تَحَمَّلَ صَخْرَةً عَظِيمَةً . قَالَ أَبُو دَاوُدَ أَبُو الْحَسَنِ هَذَا رَوَى عَنْهُ الزُّهْرِيُّ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَكَانَ مِنَ الْفُقَهَاءِ رَوَى الزُّهْرِيُّ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ أَحَادِيثَ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ أَبُو الْحَسَنِ مَعْرُوفٌ وَلَيْسَ الْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ .
Ali (ibn Muborak) (rahimahulloh)dan oʻz isnodi va (yuqoridagi) maʼnosi bilan, lekin «axbarani (menga xabar berdi)» (degan tasrih) lafzisiz rivoyat qilinadi. (Bu rivoyatda) Ibn Abbos (roziyallohu anhumo): «Senga bir (taloq) qoldi. Rasululloh ﷺ shunday hukm qilganlar», — dedi. Abu Dovud aytdi: Men Ahmad ibn Hanbaldan eshitdim, u: «Abdurrazzoq aytdi: Ibn Muborak Maʼmarga: ‹Bu Abu Hasan kim oʻzi? U ulkan bir qoyani koʻtaribdi›, — dedi», — dedi. Abu Dovud aytdi: Bu Abu Hasandan Zuhriy rivoyat qilgan. Zuhriy: «U faqihlardan edi», — degan; Zuhriy Abu Hasandan (bir necha) hadislar rivoyat qilgan. Abu Dovud aytdi: Bu Abu Hasan (kishi) maʼlum (zot)dir, lekin amal bu hadisga (binoan) emas.Али (ибн Муборак) (раҳимаҳуллоҳ)дан ўз исноди ва (юқоридаги) маъноси билан, лекин «ахбарани (менга хабар берди)» (деган тасриҳ) лафзисиз ривоят қилинади. (Бу ривоятда) Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо): «Сенга бир (талоқ) қолди. Расулуллоҳ ﷺ шундай ҳукм қилганлар», — деди. Абу Довуд айтди: Мен Аҳмад ибн Ҳанбалдан эшитдим, у: «Абдурраззоқ айтди: Ибн Муборак Маъмарга: ‹Бу Абу Ҳасан ким ўзи? У улкан бир қояни кўтарибди›, — деди», — деди. Абу Довуд айтди: Бу Абу Ҳасандан Зуҳрий ривоят қилган. Зуҳрий: «У фақиҳлардан эди», — деган; Зуҳрий Абу Ҳасандан (бир неча) ҳадислар ривоят қилган. Абу Довуд айтди: Бу Абу Ҳасан (киши) маълум (зот)дир, лекин амал бу ҳадисга (биноан) эмас.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ هَاشِمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، قَالَ حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، وَسُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أُنَاسٍ، مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّ الْقَسَامَةَ كَانَتْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأَقَرَّهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى مَا كَانَتْ عَلَيْهِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَقَضَى بِهَا بَيْنَ أُنَاسٍ مِنَ الأَنْصَارِ فِي قَتِيلٍ ادَّعَوْهُ عَلَى يَهُودِ خَيْبَرَ . خَالَفَهُمَا مَعْمَرٌ .
Rasululloh ﷺning sahobalaridan boʻlgan bir necha kishi (roziyallohu anhum)dan rivoyat qilinadi: Qasama johiliyat davrida boʻlgan edi, Rasululloh ﷺ uni johiliyat davrida boʻlgan holicha tasdiqlab, oʻz holida qoldirdilar va Xaybar yahudiylari ustidan daʼvo qilingan bir maqtul haqida ansorlardan boʻlgan bir necha kishi oʻrtasida shu bilan hukm chiqardilar.Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаларидан бўлган бир неча киши (розияллоҳу анҳум)дан ривоят қилинади: Қасама жоҳилият даврида бўлган эди, Расулуллоҳ ﷺ уни жоҳилият даврида бўлган ҳолича тасдиқлаб, ўз ҳолида қолдирдилар ва Хайбар яҳудийлари устидан даъво қилинган бир мақтул ҳақида ансорлардан бўлган бир неча киши ўртасида шу билан ҳукм чиқардилар.
حَدَّثَنَا عَبْد اللَّهِ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ الْمُقَدَّمِيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، حَدَّثَنِي نُبَيْهُ بْنُ وَهْبٍ، قَالَ بَعَثَنِي عُمَرُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْمَرٍ وَكَانَ يَخْطُبُ بِنْتَ شَيْبَةَ بْنِ عُثْمَانَ عَلَى ابْنِهِ فَأَرْسَلَ إِلَى أَبَانَ بْنِ عُثْمَانَ وَهُوَ عَلَى الْمَوْسِمِ فَقَالَ أَلَا أُرَاهُ أَعْرَابِيًّا إِنَّ الْمُحْرِمَ لَا يَنْكِحُ وَلَا يُنْكِحُ أَخْبَرَنِي بِذَلِكَ عُثْمَانُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ و حَدَّثَنِي نُبَيْهٌ عَنْ أَبِيهِ بِنَحْوِهِ.
Usmon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nubayh ibn Vahb hajga amir boʻlgan Abon ibn Usmonning oldiga kelib, ehromdagi kishining nikohlanishi haqida soʻradi. Abon: «Uni aʼrobiy deb oʻylayapman. Darhaqiqat, ehromdagi kishi na oʻzi uylanadi, na birovni uylantiradi. Buni menga Usmon (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan naql qilib xabar berdi», dedi.Усмон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Нубайҳ ибн Ваҳб ҳажга амир бўлган Абон ибн Усмоннинг олдига келиб, эҳромдаги кишининг никоҳланиши ҳақида сўради. Абон: «Уни аъробий деб ўйлаяпман. Дарҳақиқат, эҳромдаги киши на ўзи уйланади, на бировни уйлантиради. Буни менга Усмон (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан нақл қилиб хабар берди», деди.
حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجُعْفِيُّ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَنْفِثُ عَلَى نَفْسِهِ فِي مَرَضِهِ الَّذِي قُبِضَ فِيهِ بِالْمُعَوِّذَاتِ، فَلَمَّا ثَقُلَ كُنْتُ أَنَا أَنْفِثُ عَلَيْهِ بِهِنَّ، فَأَمْسَحُ بِيَدِ نَفْسِهِ لِبَرَكَتِهَا. فَسَأَلْتُ ابْنَ شِهَابٍ كَيْفَ كَانَ يَنْفِثُ قَالَ يَنْفِثُ عَلَى يَدَيْهِ، ثُمَّ يَمْسَحُ بِهِمَا وَجْهَهُ.
(Oisha (roziyallohu anho) rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ — oʻ zlari vafot etgan oʻ sha kasalliklarida — oʻ z(lari)ga muavvizalar (Falaq va Nos suralari)ni puflab (oʻqib) dam solar edilar; (hollari) ogʻ irlashganda, men ular bilan u zotga puflab dam solar va u zotning qoʻ llari bilan — uning barakasi (umidi) sababli — (yuzlarini) masx qilar edim. Men Ibn Shihobdan: «(U zot) qanday puflab dam solar edilar?» deb soʻradim; u: «Ikki qoʻ llariga puflab dam solar, soʻng ular bilan yuzlarini masx qilar (silar) edilar» dedi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ — ў злари вафот этган ў ша касалликларида — ў з(лари)га муаввизалар (Фалақ ва Нос суралари)ни пуфлаб (ўқиб) дам солар эдилар; (ҳоллари) оғ ирлашганда, мен улар билан у зотга пуфлаб дам солар ва у зотнинг қў ллари билан — унинг баракаси (умиди) сабабли — (юзларини) масх қилар эдим. Мен Ибн Шиҳобдан: «(У зот) қандай пуфлаб дам солар эдилар?» деб сўрадим; у: «Икки қў лларига пуфлаб дам солар, сўнг улар билан юзларини масх қилар (силар) эдилар» деди.
حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ شُعَيْبِ بْنِ اللَّيْثِ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ جَدِّي، حَدَّثَنِي خَالِدُ بْنُ يَزِيدَ، حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ أَبِي هِلاَلٍ، عَنْ نُبَيْهِ بْنِ وَهْبٍ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْمَرٍ، أَرَادَ أَنْ يُنْكِحَ، ابْنَهُ طَلْحَةَ بِنْتَ شَيْبَةَ بْنِ جُبَيْرٍ فِي الْحَجِّ وَأَبَانُ بْنُ عُثْمَانَ يَوْمَئِذٍ أَمِيرُ الْحَاجِّ فَأَرْسَلَ إِلَى أَبَانٍ إِنِّي قَدْ أَرَدْتُ أَنْ أُنْكِحَ، طَلْحَةَ بْنَ عُمَرَ فَأُحِبُّ أَنْ تَحْضُرَ، ذَلِكَ . فَقَالَ لَهُ أَبَانٌ أَلاَ أُرَاكَ عِرَاقِيًّا جَافِيًا إِنِّي سَمِعْتُ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ يَنْكِحُ الْمُحْرِمُ " .
Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn Ubaydulloh ibn Maʼmar haj (paytida) oʻgʻli Talhani Shayba ibn Jubayrning qiziga nikohlab bermoqchi boʻldi, oʻsha kunlari Abon ibn Usmon haj amiri edi. Shunda (Umar) Abonga (kishi) yubordi: «Men Talha ibn Umarni nikohlab bermoqchiman, sizning bunda hozir boʻlishingizni istardim», (deb). Abon unga: «Men sizni qoʻpol iroqlik deb bilaman shekilli! Men Usmon ibn Affonning shunday deganini eshitganman: Rasululloh ﷺ: ‹Ehromdagi kishi (oʻzi) nikohlanmaydi›, — dedilar», — dedi.Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Умар ибн Убайдуллоҳ ибн Маъмар ҳаж (пайтида) ўғли Талҳани Шайба ибн Жубайрнинг қизига никоҳлаб бермоқчи бўлди, ўша кунлари Абон ибн Усмон ҳаж амири эди. Шунда (Умар) Абонга (киши) юборди: «Мен Талҳа ибн Умарни никоҳлаб бермоқчиман, сизнинг бунда ҳозир бўлишингизни истардим», (деб). Абон унга: «Мен сизни қўпол ироқлик деб биламан шекилли! Мен Усмон ибн Аффоннинг шундай деганини эшитганман: Расулуллоҳ ﷺ: ‹Эҳромдаги киши (ўзи) никоҳланмайди›, — дедилар», — деди.
حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا حَبَّانُ بْنُ هِلاَلٍ، حَدَّثَنَا سُهَيْلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، وَهُوَ ابْنُ أَبِي حَزْمٍ أَخُو حَزْمٍ الْقُطَعِيِّ حَدَّثَنَا أَبُو عِمْرَانَ الْجَوْنِيُّ، عَنْ جُنْدُبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ قَالَ فِي الْقُرْآنِ بِرَأْيِهِ فَأَصَابَ فَقَدْ أَخْطَأَ " .
قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ . وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي سُهَيْلِ بْنِ أَبِي حَزْمٍ .
قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّهُمْ شَدَّدُوا فِي هَذَا فِي أَنْ يُفَسَّرَ الْقُرْآنُ بِغَيْرِ عِلْمٍ . وَأَمَّا الَّذِي رُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَغَيْرِهِمَا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُمْ فَسَّرُوا الْقُرْآنَ فَلَيْسَ الظَّنُّ بِهِمْ أَنَّهُمْ قَالُوا فِي الْقُرْآنِ أَوْ فَسَّرُوهُ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَوْ مِنْ قِبَلِ أَنْفُسِهِمْ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُمْ مَا يَدُلُّ عَلَى مَا قُلْنَا أَنَّهُمْ لَمْ يَقُولُوا مِنْ قِبَلِ أَنْفُسِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ .
حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مَهْدِيٍّ الْبَصْرِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ مَا فِي الْقُرْآنِ آيَةٌ إِلاَّ وَقَدْ سَمِعْتُ فِيهَا بِشَيْءٍ .
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ قَالَ مُجَاهِدٌ لَوْ كُنْتُ قَرَأْتُ قِرَاءَةَ ابْنِ مَسْعُودٍ لَمْ أَحْتَجْ إِلَى أَنْ أَسْأَلَ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنْ كَثِيرٍ مِنَ الْقُرْآنِ مِمَّا سَأَلْتُ .
Jundub ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim Qurʼon haqida oʻz raʼyi bilan gapirib, toʻgʻri (gap) aytsa ham, baribir xato qilibdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Ilm ahlining baʼzilari Suhayl ibn Abu Hazm haqida (tanqidiy) soʻz aytishgan. Abu Iso aytdi: Nabiy ﷺning sahobalaridan boʻlgan ilm ahli va boshqalardan shu tariqa rivoyat qilingan: ular Qurʼonni ilmsiz tafsir qilish borasida qattiq turishgan. Mujohid, Qatoda va boshqa ilm ahlidan rivoyat qilingan, ular Qurʼonni tafsir qilishgan boʻlsa-da, ular haqida ular Qurʼon haqida ilmsiz yoki oʻzlaridan gapirgan deb gumon qilinmaydi. Ulardan biz aytgan narsani, yaʼni ular oʻzlaridan ilmsiz gapirmaganliklarini koʻrsatuvchi (rivoyatlar) ham keltirilgan. Qatoda aytdi: Qurʼonda men u haqida biror narsa eshitmagan oyat yoʻq. Aʼmash aytdi: Mujohid aytdi: Agar men Ibn Masʼudning qiroatida oʻqiganimda edi, Ibn Abbosdan Qurʼonning koʻp joylarini soʻrashga ehtiyoj sezmagan boʻlardim.Жундуб ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Қуръон ҳақида ўз раъйи билан гапириб, тўғри (гап) айтса ҳам, барибир хато қилибди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Илм аҳлининг баъзилари Суҳайл ибн Абу Ҳазм ҳақида (танқидий) сўз айтишган. Абу Исо айтди: Набий ﷺнинг саҳобаларидан бўлган илм аҳли ва бошқалардан шу тариқа ривоят қилинган: улар Қуръонни илмсиз тафсир қилиш борасида қаттиқ туришган. Мужоҳид, Қатода ва бошқа илм аҳлидан ривоят қилинган, улар Қуръонни тафсир қилишган бўлса-да, улар ҳақида улар Қуръон ҳақида илмсиз ёки ўзларидан гапирган деб гумон қилинмайди. Улардан биз айтган нарсани, яъни улар ўзларидан илмсиз гапирмаганликларини кўрсатувчи (ривоятлар) ҳам келтирилган. Қатода айтди: Қуръонда мен у ҳақида бирор нарса эшитмаган оят йўқ. Аъмаш айтди: Мужоҳид айтди: Агар мен Ибн Масъуднинг қироатида ўқиганимда эди, Ибн Аббосдан Қуръоннинг кўп жойларини сўрашга эҳтиёж сезмаган бўлардим.
وَصَارَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ فِيمَا حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، - وَهَذَا حَدِيثُ أَحْمَدَ - قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، وَمُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ ثَوْبَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِيَاسٍ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، وَأَبَا، هُرَيْرَةَ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ سُئِلُوا عَنِ الْبِكْرِ، يُطَلِّقُهَا زَوْجُهَا ثَلاَثًا فَكُلُّهُمْ قَالُوا لاَ تَحِلُّ لَهُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَى مَالِكٌ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ بُكَيْرِ بْنِ الأَشَجِّ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي عَيَّاشٍ أَنَّهُ شَهِدَ هَذِهِ الْقِصَّةَ حِينَ جَاءَ مُحَمَّدُ بْنُ إِيَاسِ بْنِ الْبُكَيْرِ إِلَى ابْنِ الزُّبَيْرِ وَعَاصِمِ بْنِ عُمَرَ فَسَأَلَهُمَا عَنْ ذَلِكَ فَقَالاَ اذْهَبْ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ فَإِنِّي تَرَكْتُهُمَا عِنْدَ عَائِشَةَ - رضى الله عنها - ثُمَّ سَاقَ هَذَا الْخَبَرَ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَقَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ هُوَ أَنَّ الطَّلاَقَ الثَّلاَثَ تَبِينُ مِنْ زَوْجِهَا مَدْخُولاً بِهَا وَغَيْرَ مَدْخُولٍ بِهَا لاَ تَحِلُّ لَهُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ هَذَا مِثْلُ خَبَرِ الصَّرْفِ قَالَ فِيهِ ثُمَّ إِنَّهُ رَجَعَ عَنْهُ يَعْنِي ابْنَ عَبَّاسٍ .
Abu Dovud aytdi: Ibn Abbosning soʻzi quyidagi (rivoyat)da boʻldi: Bizga Ahmad ibn Solih va Muhammad ibn Yahyo aytdi — bu Ahmadning hadisi —, ikkovi: bizga Abdurazzoq, u Maʼmardan, u az-Zuhriydan, u Abu Salama ibn Abdurrahmon ibn Avf va Muhammad ibn Abdurrahmon ibn Savbondan, ular Muhammad ibn Iyosdan rivoyat qilishdiki, Ibn Abbos, Abu Hurayra va Abdulloh ibn Amr ibn al-Osdan eri uni uch marta taloq qilgan boqira (qiz) haqida soʻralganda, ularning barchasi: «U boshqa bir erga tegmaguncha unga halol boʻlmaydi», dedilar. Abu Dovud aytdi: Molik Yahyo ibn Saiddan, u Bukayr ibn al-Ashajjdan, u Muoviya ibn Abu Ayyoshdan rivoyat qildiki, u bu voqeani — Muhammad ibn Iyos ibn al-Bukayr Ibnuz-Zubayr va Osim ibn Umarning oldiga kelib, ulardan shu haqda soʻraganda — guvoh boʻldi. Ular ikkisi: «Ibn Abbos va Abu Hurayraning oldiga bor, men ularni Oisha (roziyallohu anho)ning huzurida qoldirib kelgan edim», dedilar. Soʻng u bu xabarni keltirdi. Abu Dovud aytdi: Ibn Abbosning soʻzi shuki, uch taloq xotinni eridan — qoʻshilgan boʻlsin yoki qoʻshilmagan boʻlsin — ajratadi, u boshqa bir erga tegmaguncha eriga halol boʻlmaydi. Bu sarf (pul almashtirish) xabariga oʻxshaydi — unda (rivoyatchi): Soʻng u (yaʼni Ibn Abbos) bundan qaytdi, dedi.Абу Довуд айтди: Ибн Аббоснинг сўзи қуйидаги (ривоят)да бўлди: Бизга Аҳмад ибн Солиҳ ва Муҳаммад ибн Яҳё айтди — бу Аҳмаднинг ҳадиси —, иккови: бизга Абдураззоқ, у Маъмардан, у аз-Зуҳрийдан, у Абу Салама ибн Абдурраҳмон ибн Авф ва Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Савбондан, улар Муҳаммад ибн Иёсдан ривоят қилишдики, Ибн Аббос, Абу Ҳурайра ва Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Осдан эри уни уч марта талоқ қилган боқира (қиз) ҳақида сўралганда, уларнинг барчаси: «У бошқа бир эрга тегмагунча унга ҳалол бўлмайди», дедилар. Абу Довуд айтди: Молик Яҳё ибн Саиддан, у Букайр ибн ал-Ашажждан, у Муовия ибн Абу Айёшдан ривоят қилдики, у бу воқеани — Муҳаммад ибн Иёс ибн ал-Букайр Ибнуз-Зубайр ва Осим ибн Умарнинг олдига келиб, улардан шу ҳақда сўраганда — гувоҳ бўлди. Улар иккиси: «Ибн Аббос ва Абу Ҳурайранинг олдига бор, мен уларни Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг ҳузурида қолдириб келган эдим», дедилар. Сўнг у бу хабарни келтирди. Абу Довуд айтди: Ибн Аббоснинг сўзи шуки, уч талоқ хотинни эридан — қўшилган бўлсин ёки қўшилмаган бўлсин — ажратади, у бошқа бир эрга тегмагунча эрига ҳалол бўлмайди. Бу сарф (пул алмаштириш) хабарига ўхшайди — унда (ривоятчи): Сўнг у (яъни Ибн Аббос) бундан қайтди, деди.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مَيْسَرَةَ، سَمِعْتُ عَمْرَو بْنَ الشَّرِيدِ، قَالَ جَاءَ الْمِسْوَرُ بْنُ مَخْرَمَةَ فَوَضَعَ يَدَهُ عَلَى مَنْكِبِي، فَانْطَلَقْتُ مَعَهُ إِلَى سَعْدٍ فَقَالَ أَبُو رَافِعٍ لِلْمِسْوَرِ أَلاَ تَأْمُرُ هَذَا أَنْ يَشْتَرِيَ مِنِّي بَيْتِي الَّذِي فِي دَارِي. فَقَالَ لاَ أَزِيدُهُ عَلَى أَرْبَعِمِائَةٍ، إِمَّا مُقَطَّعَةٍ وَإِمَّا مُنَجَّمَةٍ. قَالَ أُعْطِيتُ خَمْسَمِائَةٍ نَقْدًا، فَمَنَعْتُهُ، وَلَوْلاَ أَنِّي سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " الْجَارُ أَحَقُّ بِصَقَبِهِ ". مَا بِعْتُكَهُ أَوْ قَالَ مَا أَعْطَيْتُكَهُ. قُلْتُ لِسُفْيَانَ إِنَّ مَعْمَرًا لَمْ يَقُلْ هَكَذَا. قَالَ لَكِنَّهُ قَالَ لِي هَكَذَا. وَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَبِيعَ الشُّفْعَةَ فَلَهُ أَنْ يَحْتَالَ حَتَّى يُبْطِلَ الشُّفْعَةَ فَيَهَبُ الْبَائِعُ لِلْمُشْتَرِي الدَّارَ، وَيَحُدُّهَا وَيَدْفَعُهَا إِلَيْهِ، وَيُعَوِّضُهُ الْمُشْتَرِي أَلْفَ دِرْهَمٍ، فَلاَ يَكُونُ لِلشَّفِيعِ فِيهَا شُفْعَةٌ.
(Amr ibn Sharid aytdi:) Misvar ibn Maxrama kelib, qoʻlini yelkamga qoʻydi; men u bilan Saʼdga (birga) bordim. Abu Rofeʼ Misvarga: «Mana shunga (Saʼdga) aytmaysanmi, mening hovlimdagi uyimni mendan sotib olsa?» dedi. (Saʼd): «Men unga toʻrt yuz (dinor)dan oshiq bermayman — yo boʻlib-boʻlib, yo muddatli (toʻlov bilan)», dedi. (Abu Rofeʼ): «Menga besh yuz naqd berildi, lekin men uni (sotishni) rad qildim; agar men Paygʻambar ﷺning: ‹Qoʻshni oʻz saqabi (yaqin qoʻshnichiligi) bilan (uyga) haqliroqdir›, deganlarini eshitmaganimda edi, men buni senga sotmagan — yoki: bermagan — boʻlardim», dedi. Men Sufyonga: «Maʼmar bunday demagan-ku», dedim. U: «Lekin u menga shunday dedi», dedi. (Buxoriy aytdi:) Baʼzi kishilar esa: «Agar (kimdir) shufʼani botil qilishni istasa, u hiyla ishlata oladi: sotuvchi xaridorga uyni hiba (sovgʻa) qilib, chegaralab, unga topshiradi; xaridor esa unga ming dirham evaz (toʻlov) beradi — shunda shafiʼga (qoʻshniga) unda shufʼa boʻlmaydi», deydilar (— bu esa najot emas, hiyladir).(Амр ибн Шарид айтди:) Мисвар ибн Махрама келиб, қўлини елкамга қўйди; мен у билан Саъдга (бирга) бордим. Абу Рофеъ Мисварга: «Мана шунга (Саъдга) айтмайсанми, менинг ҳовлимдаги уйимни мендан сотиб олса?» деди. (Саъд): «Мен унга тўрт юз (динор)дан ошиқ бермайман — ё бўлиб-бўлиб, ё муддатли (тўлов билан)», деди. (Абу Рофеъ): «Менга беш юз нақд берилди, лекин мен уни (сотишни) рад қилдим; агар мен Пайғамбар ﷺнинг: ‹Қўшни ўз сақаби (яқин қўшничилиги) билан (уйга) ҳақлироқдир›, деганларини эшитмаганимда эди, мен буни сенга сотмаган — ёки: бермаган — бўлардим», деди. Мен Суфёнга: «Маъмар бундай демаган-ку», дедим. У: «Лекин у менга шундай деди», деди. (Бухорий айтди:) Баъзи кишилар эса: «Агар (кимдир) шуфъани ботил қилишни истаса, у ҳийла ишлата олади: сотувчи харидорга уйни ҳиба (совға) қилиб, чегаралаб, унга топширади; харидор эса унга минг дирҳам эваз (тўлов) беради — шунда шафиъга (қўшнига) унда шуфъа бўлмайди», дейдилар (— бу эса нажот эмас, ҳийладир).
حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَمْرٌو النَّاقِدُ قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، بْنُ عُيَيْنَةَ ح وَحَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، كِلاَهُمَا عَنِ الزُّهْرِيِّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ . غَيْرَ أَنَّ مَعْمَرًا وَابْنَ عُيَيْنَةَ فِي حَدِيثِهِمَا " الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ " . وَلَمْ يَذْكُرَا " وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ " .
Oisha (roziyallohu anho)dan shu isnod bilan shunga oʻxshashi rivoyat qilingan. Faqat Maʼmar bilan Ibn Uyayna oʻz hadislarida «Bola toʻshakka (uning egasiga) tegishli» deyishgan, biroq «zinokorga esa tosh» deganlarini zikr qilishmagan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан шу иснод билан шунга ўхшаши ривоят қилинган. Фақат Маъмар билан Ибн Уяйна ўз ҳадисларида «Бола тўшакка (унинг эгасига) тегишли» дейишган, бироқ «зинокорга эса тош» деганларини зикр қилишмаган.
حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي ثَوْرٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، رضى الله عنهما يَقُولُ لَمْ أَزَلْ حَرِيصًا أَنْ أَسْأَلَ عُمَرَ عَنِ الْمَرْأَتَيْنِ مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم اللَّتَيْنِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّْ : (إن تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا ) حَتَّى حَجَّ عُمَرُ وَحَجَجْتُ مَعَهُ فَصَبَبْتُ عَلَيْهِ مِنَ الإِدَاوَةِ فَتَوَضَّأَ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَنِ الْمَرْأَتَانِ مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم اللَّتَانِ قَالَ اللَّهُْ : ( إن تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا وَإِنْ تَظَاهَرَا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاَهُ ) فَقَالَ لِي وَاعَجَبًا لَكَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَكَرِهَ وَاللَّهِ مَا سَأَلَهُ عَنْهُ وَلَمْ يَكْتُمْهُ فَقَالَ لِي هِيَ عَائِشَةُ وَحَفْصَةُ قَالَ ثُمَّ أَنْشَأَ يُحَدِّثُنِي الْحَدِيثَ فَقَالَ كُنَّا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ نَغْلِبُ النِّسَاءَ فَلَمَّا قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ وَجَدْنَا قَوْمًا تَغْلِبُهُمْ نِسَاؤُهُمْ فَطَفِقَ نِسَاؤُنَا يَتَعَلَّمْنَ مِنْ نِسَائِهِمْ فَتَغَضَّبْتُ عَلَى امْرَأَتِي يَوْمًا فَإِذَا هِيَ تُرَاجِعُنِي فَأَنْكَرْتُ أَنْ تُرَاجِعَنِي فَقَالَتْ مَا تُنْكِرُ مِنْ ذَلِكَ فَوَاللَّهِ إِنَّ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَيُرَاجِعْنَهُ وَتَهْجُرُهُ إِحْدَاهُنَّ الْيَوْمَ إِلَى اللَّيْلِ . قَالَ قُلْتُ فِي نَفْسِي قَدْ خَابَتْ مَنْ فَعَلَتْ ذَلِكَ مِنْهُنَّ وَخَسِرَتْ . قَالَ وَكَانَ مَنْزِلِي بِالْعَوَالِي فِي بَنِي أُمَيَّةَ وَكَانَ لِي جَارٌ مِنَ الأَنْصَارِ كُنَّا نَتَنَاوَبُ النُّزُولَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَيَنْزِلُ يَوْمًا فَيَأْتِينِي بِخَبَرِ الْوَحْىِ وَغَيْرِهِ وَأَنْزِلُ يَوْمًا فَآتِيهِ بِمِثْلِ ذَلِكَ . قَالَ وَكُنَّا نُحَدِّثُ أَنَّ غَسَّانَ تُنْعِلُ الْخَيْلَ لِتَغْزُوَنَا . قَالَ فَجَاءَنِي يَوْمًا عِشَاءً فَضَرَبَ عَلَىَّ الْبَابَ فَخَرَجْتُ إِلَيْهِ فَقَالَ حَدَثَ أَمْرٌ عَظِيمٌ . قُلْتُ أَجَاءَتْ غَسَّانُ قَالَ أَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ طَلَّقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نِسَاءَهُ . قَالَ قُلْتُ فِي نَفْسِي قَدْ خَابَتْ حَفْصَةُ وَخَسِرَتْ قَدْ كُنْتُ أَظُنُّ هَذَا كَائِنًا قَالَ فَلَمَّا صَلَّيْتُ الصُّبْحَ شَدَدْتُ عَلَىَّ ثِيَابِي ثُمَّ انْطَلَقْتُ حَتَّى دَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ فَإِذَا هِيَ تَبْكِي فَقُلْتُ أَطَلَّقَكُنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ لاَ أَدْرِي هُوَ ذَا مُعْتَزِلٌ فِي هَذِهِ الْمَشْرُبَةِ . قَالَ فَانْطَلَقْتُ فَأَتَيْتُ غُلاَمًا أَسْوَدَ فَقُلْتُ اسْتَأْذِنْ لِعُمَرَ . قَالَ فَدَخَلَ ثُمَّ خَرَجَ إِلَىَّ . قَالَ قَدْ ذَكَرْتُكَ لَهُ فَلَمْ يَقُلْ شَيْئًا . قَالَ فَانْطَلَقْتُ إِلَى الْمَسْجِدِ فَإِذَا حَوْلَ الْمِنْبَرِ نَفَرٌ يَبْكُونَ فَجَلَسْتُ إِلَيْهِمْ ثُمَّ غَلَبَنِي مَا أَجِدُ فَأَتَيْتُ الْغُلاَمَ فَقُلْتُ اسْتَأْذِنْ لِعُمَرَ . فَدَخَلَ ثُمَّ خَرَجَ إِلَىَّ فَقَالَ قَدْ ذَكَرْتُكَ لَهُ فَلَمْ يَقُلْ شَيْئًا . قَالَ فَانْطَلَقْتُ إِلَى الْمَسْجِدِ أَيْضًا فَجَلَسْتُ ثُمَّ غَلَبَنِي مَا أَجِدُ فَأَتَيْتُ الْغُلاَمَ فَقُلْتُ اسْتَأْذِنْ لِعُمَرَ . فَدَخَلَ ثُمَّ خَرَجَ إِلَىَّ فَقَالَ قَدْ ذَكَرْتُكَ لَهُ فَلَمْ يَقُلْ شَيْئًا . قَالَ فَوَلَّيْتُ مُنْطَلِقًا فَإِذَا الْغُلاَمُ يَدْعُونِي فَقَالَ ادْخُلْ فَقَدْ أُذِنَ لَكَ فَدَخَلْتُ فَإِذَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مُتَّكِئٌ عَلَى رَمْلٍ حَصِيرٍ قَدْ رَأَيْتُ أَثَرَهُ فِي جَنْبِهِ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَطَلَّقْتَ نِسَاءَكَ قَالَ لاَ . قُلْتُ اللَّهُ أَكْبَرُ لَقَدْ رَأَيْتُنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَنَحْنُ مَعْشَرَ قُرَيْشٍ نَغْلِبُ النِّسَاءَ فَلَمَّا قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ وَجَدْنَا قَوْمًا تَغْلِبُهُمْ نِسَاؤُهُمْ فَطَفِقَ نِسَاؤُنَا يَتَعَلَّمْنَ مِنْ نِسَائِهِمْ فَتَغَضَّبْتُ يَوْمًا عَلَى امْرَأَتِي فَإِذَا هِيَ تُرَاجِعُنِي فَأَنْكَرْتُ ذَلِكَ فَقَالَتْ مَا تُنْكِرُ فَوَاللَّهِ إِنَّ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَيُرَاجِعْنَهُ وَتَهْجُرُهُ إِحْدَاهُنَّ الْيَوْمَ إِلَى اللَّيْلِ . قَالَ فَقُلْتُ لِحَفْصَةَ أَتُرَاجِعِينَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ نَعَمْ وَتَهْجُرُهُ إِحْدَانَا الْيَوْمَ إِلَى اللَّيْلِ . فَقُلْتُ قَدْ خَابَتْ مَنْ فَعَلَتْ ذَلِكَ مِنْكُنَّ وَخَسِرَتْ أَتَأْمَنُ إِحْدَاكُنَّ أَنْ يَغْضَبَ اللَّهُ عَلَيْهَا لِغَضَبِ رَسُولِهِ فَإِذَا هِيَ قَدْ هَلَكَتْ فَتَبَسَّمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ فَقُلْتُ لِحَفْصَةَ لاَ تُرَاجِعِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلاَ تَسْأَلِيهِ شَيْئًا وَسَلِينِي مَا بَدَا لَكِ وَلاَ يَغُرَّنَّكِ أَنْ كَانَتْ صَاحِبَتُكِ أَوْسَمَ مِنْكِ وَأَحَبَّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . قَالَ فَتَبَسَّمَ أُخْرَى فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَسْتَأْنِسُ قَالَ " نَعَمْ " . قَالَ فَرَفَعْتُ رَأْسِي فَمَا رَأَيْتُ فِي الْبَيْتِ إِلاَّ أَهَبَةً ثَلاَثَةً . قَالَ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ادْعُ اللَّهَ أَنْ يُوَسِّعَ عَلَى أُمَّتِكَ فَقَدْ وَسَّعَ عَلَى فَارِسَ وَالرُّومِ وَهُمْ لاَ يَعْبُدُونَهُ . فَاسْتَوَى جَالِسًا فَقَالَ " أَوَفِي شَكٍّ أَنْتَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ أُولَئِكَ قَوْمٌ عُجِّلَتْ لَهُمْ طَيِّبَاتُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا " . قَالَ وَكَانَ أَقْسَمَ أَنْ لاَ يَدْخُلَ عَلَى نِسَائِهِ شَهْرًا فَعَاتَبَهُ اللَّهُ فِي ذَلِكَ وَجَعَلَ لَهُ كَفَّارَةَ الْيَمِينِ .
قَالَ الزُّهْرِيُّ فَأَخْبَرَنِي عُرْوَةُ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ فَلَمَّا مَضَتْ تِسْعٌ وَعِشْرُونَ دَخَلَ عَلَىَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَدَأَ بِي فَقَالَ " يَا عَائِشَةُ إِنِّي ذَاكِرٌ لَكِ شَيْئًا فَلاَ تَعْجَلِي حَتَّى تَسْتَأْمِرِي أَبَوَيْكِ " . قَالَتْ ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الآيَةَ ( يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لأَزْوَاجِكَ ) الآيَةَ . قَالَتْ عَلِمَ وَاللَّهِ أَنَّ أَبَوَىَّ لَمْ يَكُونَا يَأْمُرَانِي بِفِرَاقِهِ فَقُلْتُ أَفِي هَذَا أَسْتَأْمِرُ أَبَوَىَّ فَإِنِّي أُرِيدُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الآخِرَةَ . قَالَ مَعْمَرٌ فَأَخْبَرَنِي أَيُّوبُ أَنَّ عَائِشَةَ قَالَتْ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ لاَ تُخْبِرْ أَزْوَاجَكَ أَنِّي اخْتَرْتُكَ . فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " إِنَّمَا بَعَثَنِي اللَّهُ مُبَلِّغًا وَلَمْ يَبْعَثْنِي مُتَعَنِّتًا " . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U dedi: «Men Allloh azza va jalla: {Agar ikkovingiz Allohga tavba qilsangiz (yaxshidir), zero qalblaringiz (haqdan) ogʻib qolgan edi} (Tahrim 4) degan, Nabiy ﷺning ayollaridan ikki ayol haqida Umardan soʻrashni juda istardim — toki Umar haj qilib, men ham u bilan birga haj qilgunimcha. Men idishdan unga (suv) quydim, u tahorat qildi. Men: ‹Ey amiralmoʻminin, Alloh: {Agar ikkovingiz Allohga tavba qilsangiz, zero qalblaringiz ogʻib qolgan edi va agar unga qarshi til biriktirsangiz, bas, albatta Alloh uning Mavlosidir} degan, Nabiy ﷺning ayollaridan ikki ayol kim?› dedim. U menga: ‹Sendan hayronman, ey Ibn Abbos!› dedi». Zuhriy aytdi: Alloh haqi, u (Umar) bu haqda soʻralganini yoqtirmadi, lekin (haqiqatni) yashirmadi. U menga: «Ular Oisha va Hafsadir», dedi. Soʻng menga (boshqa) hadisni hikoya qila boshlab dedi: «Biz quraysh jamoasi ayollarimizdan ustun edik. Madinaga kelganimizda, ayollari ularning ustidan keladigan bir qavmni topdik. Bizning ayollarimiz ham ularning ayollaridan (shuni) oʻrgana boshladilar. Bir kuni xotinimga gʻazablandim, u esa menga (qaytarib) javob qaytardi. Menga javob qaytarganini yomon koʻrdim. U: ‹Buni nega yomon koʻrasan? Alloh haqi, Nabiy ﷺning ayollari ham u zotga javob qaytaradilar, hatto ulardan biri kunduzdan kechgacha u zotdan voz kechib (ranjib) turadi›, dedi. Men oʻzimcha: ‹Ulardan kim shunday qilsa, albatta noumid va ziyon koʻrgan boʻlur›, dedim. Mening manzilim Avoliyda, Banu Umayya (mahallasida) edi. Ansorlardan bir qoʻshnim bor edi, biz Rasululloh ﷺning huzuriga navbatma-navbat tushib turardik. U bir kuni tushib, menga vahiy va boshqa xabarlarni keltirardi, men bir kuni tushib, unga shunday (xabar) keltirardim. Biz: ‹Gʻassoniylar bizga gʻazot qilmoq uchun otlarini taqalayotgan emish›, deb gaplashardik. Bir kuni kechki paytda u kelib eshigimni qoqdi. Men oldiga chiqdim. U: ‹Katta ish yuz berdi›, dedi. Men: ‹Gʻassoniylar keldimi?› dedim. U: ‹Undan ham kattaroq: Rasululloh ﷺ ayollarini taloq qildilar›, dedi. Men oʻzimcha: ‹Hafsa noumid va ziyon koʻrdi, men buning boʻlishini gumon qilgan edim›, dedim. Bomdodni oʻqib boʻlgach, kiyimimni mahkam bogʻlab, Hafsaning oldiga kirdim. U yigʻlayotgan edi. Men: ‹Sizlarni Rasululloh ﷺ taloq qildilarmi?› dedim. U: ‹Bilmadim, mana u zot mana bu balandxonada (ayollaridan) ajralib turibdilar›, dedi. Men borib qora bir gʻulomning oldiga keldim va: ‹Umar uchun (kirishga) izn soʻra›, dedim. U kirib, soʻng oldimga chiqdi va: ‹Seni u zotga eslatdim, lekin hech narsa demadilar›, dedi. Men masjidga bordim, mana minbar atrofida bir guruh odamlar yigʻlab oʻtirardi. Men ular bilan oʻtirdim, soʻng ichimdagi (gʻam) meni yengdi va gʻulomning oldiga kelib: ‹Umar uchun izn soʻra›, dedim. U kirib, soʻng chiqib: ‹Seni u zotga eslatdim, lekin hech narsa demadilar›, dedi. Men yana masjidga bordim va oʻtirdim, soʻng ichimdagi (gʻam) meni yengdi va gʻulomning oldiga kelib: ‹Umar uchun izn soʻra›, dedim. U kirib, soʻng chiqib: ‹Seni u zotga eslatdim, lekin hech narsa demadilar›, dedi. Men ortimga qaytib ketayotgan edim, gʻulom meni chaqirib: ‹Kir, senga izn berildi›, dedi. Men kirdim, mana Nabiy ﷺ qamishdan toʻqilgan boʻyraga suyanib yotgan edilar — uning izini u zotning yon tomonida koʻrdim. Men: ‹Ey Rasululloh, ayollaringizni taloq qildingizmi?› dedim. U zot: ‹Yoʻq›, dedilar. Men: ‹Allohu akbar! Ey Rasululloh, biz quraysh jamoasi ayollarimizdan ustun edik, deb (oʻylardik). Madinaga kelganimizda, ayollari ular ustidan keladigan bir qavmni topdik. Bizning ayollarimiz ham ularning ayollaridan (shuni) oʻrgana boshladilar. Bir kuni xotinimga gʻazablandim, u esa menga javob qaytardi. Buni yomon koʻrdim. U: ‹Nega yomon koʻrasan? Alloh haqi, Nabiy ﷺning ayollari ham u zotga javob qaytaradilar, hatto ulardan biri kunduzdan kechgacha u zotdan voz kechib turadi›, dedi. Men Hafsaga: ‹Rasululloh ﷺga javob qaytarasanmi?› dedim. U: ‹Ha, hatto bizdan biri kunduzdan kechgacha u zotdan voz kechib turadi›, dedi. Men: ‹Sizlardan kim shunday qilsa, albatta noumid va ziyon koʻrdi. Sizlardan biri Rasullullohning gʻazabi sababli Alloh uning ustiga gʻazablanib, halok boʻlishidan oʻzini emin biladimi?› dedim›, dedim. Shunda Nabiy ﷺ jilmaydilar. Men: ‹Hafsaga: ‹Rasululloh ﷺga javob qaytarma va u zotdan biror narsa soʻrama, nimani istasang mendan soʻra. Sherigingning sendan koʻra goʻzalroq va Rasululloh ﷺga sevimliroq ekani seni aldab qoʻymasin›, dedim›, dedim. Shunda u zot yana jilmaydilar. Men: ‹Ey Rasululloh, (oldingizda) bemalol oʻtirsam boʻladimi?› dedim. U zot: ‹Ha›, dedilar. Men boshimni koʻtardim, uyda uchta oshlangan teridan boshqa narsani koʻrmadim. Men: ‹Ey Rasululloh, Allohga ummatingizga (rizqni) keng qilishi uchun duo qiling, zero U fors va rumliklarga keng qilib bergan, holbuki ular Unga ibodat qilmaydilar›, dedim. U zot qaddini rostlab oʻtirib: ‹Shubhadamisan, ey Ibn Xattob? Ular oʻzlarining poklarini (lazzatlarini) shu dunyo hayotida tezda berilgan qavmdir›, dedilar». U zot ayollarining oldiga bir oy kirmaslikka qasam ichgan edilar. Alloh bu haqda u zotni itob qildi va unga qasamning kafforatini joriy qildi. Zuhriy aytdi: Menga Urva, Oisha (roziyallohu anho)dan xabar berib aytdi: «Yigirma toqqiz kun oʻtgach, Nabiy ﷺ huzurimga kirdilar va mendan boshladilar. U zot: ‹Ey Oisha, men senga bir narsani aytaman, otang va onangdan maslahat soʻramaguningcha shoshilma›, dedilar». U dedi: «Soʻng u zot mana bu oyatni oʻqidilar: {Ey Nabiy, ayollaringga ayt...} oyatini (Ahzob 28). Alloh haqi, u zot ota-onam meni u zotdan ajralishga buyurmasligini bilardilar. Men: ‹Shu haqda ota-onamdan maslahat soʻraymanmi? Albatta men Allohni, Rasulini va oxirat diyorini istayman›, dedim». Maʼmar dedi: Menga Ayyub xabar berdiki, Oisha u zotga: «Ey Rasululloh, ayollaringizga men sizni tanlaganimni aytmang», dedi. Shunda Nabiy ﷺ: «Albatta Allloh meni (haqni) yetkazuvchi qilib yubordi, mashaqqatga soluvchi qilib yubormadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir, u Ibn Abbosdan bir necha tariq bilan rivoyat qilingan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У деди: «Мен Алллоҳ азза ва жалла: {Агар икковингиз Аллоҳга тавба қилсангиз (яхшидир), зеро қалбларингиз (ҳақдан) оғиб қолган эди} (Таҳрим 4) деган, Набий ﷺнинг аёлларидан икки аёл ҳақида Умардан сўрашни жуда истардим — токи Умар ҳаж қилиб, мен ҳам у билан бирга ҳаж қилгунимча. Мен идишдан унга (сув) қуйдим, у таҳорат қилди. Мен: ‹Эй амиралмўминин, Аллоҳ: {Агар икковингиз Аллоҳга тавба қилсангиз, зеро қалбларингиз оғиб қолган эди ва агар унга қарши тил бириктирсангиз, бас, албатта Аллоҳ унинг Мавлосидир} деган, Набий ﷺнинг аёлларидан икки аёл ким?› дедим. У менга: ‹Сендан ҳайронман, эй Ибн Аббос!› деди». Зуҳрий айтди: Аллоҳ ҳақи, у (Умар) бу ҳақда сўралганини ёқтирмади, лекин (ҳақиқатни) яширмади. У менга: «Улар Оиша ва Ҳафсадир», деди. Сўнг менга (бошқа) ҳадисни ҳикоя қила бошлаб деди: «Биз қурайш жамоаси аёлларимиздан устун эдик. Мадинага келганимизда, аёллари уларнинг устидан келадиган бир қавмни топдик. Бизнинг аёлларимиз ҳам уларнинг аёлларидан (шуни) ўргана бошладилар. Бир куни хотинимга ғазабландим, у эса менга (қайтариб) жавоб қайтарди. Менга жавоб қайтарганини ёмон кўрдим. У: ‹Буни нега ёмон кўрасан? Аллоҳ ҳақи, Набий ﷺнинг аёллари ҳам у зотга жавоб қайтарадилар, ҳатто улардан бири кундуздан кечгача у зотдан воз кечиб (ранжиб) туради›, деди. Мен ўзимча: ‹Улардан ким шундай қилса, албатта ноумид ва зиён кўрган бўлур›, дедим. Менинг манзилим Аволийда, Бану Умайя (маҳалласида) эди. Ансорлардан бир қўшним бор эди, биз Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурига навбатма-навбат тушиб турардик. У бир куни тушиб, менга ваҳий ва бошқа хабарларни келтирарди, мен бир куни тушиб, унга шундай (хабар) келтирардим. Биз: ‹Ғассонийлар бизга ғазот қилмоқ учун отларини тақалаётган эмиш›, деб гаплашардик. Бир куни кечки пайтда у келиб эшигимни қоқди. Мен олдига чиқдим. У: ‹Катта иш юз берди›, деди. Мен: ‹Ғассонийлар келдими?› дедим. У: ‹Ундан ҳам каттароқ: Расулуллоҳ ﷺ аёлларини талоқ қилдилар›, деди. Мен ўзимча: ‹Ҳафса ноумид ва зиён кўрди, мен бунинг бўлишини гумон қилган эдим›, дедим. Бомдодни ўқиб бўлгач, кийимимни маҳкам боғлаб, Ҳафсанинг олдига кирдим. У йиғлаётган эди. Мен: ‹Сизларни Расулуллоҳ ﷺ талоқ қилдиларми?› дедим. У: ‹Билмадим, мана у зот мана бу баландхонада (аёлларидан) ажралиб турибдилар›, деди. Мен бориб қора бир ғуломнинг олдига келдим ва: ‹Умар учун (киришга) изн сўра›, дедим. У кириб, сўнг олдимга чиқди ва: ‹Сени у зотга эслатдим, лекин ҳеч нарса демадилар›, деди. Мен масжидга бордим, мана минбар атрофида бир гуруҳ одамлар йиғлаб ўтирарди. Мен улар билан ўтирдим, сўнг ичимдаги (ғам) мени енгди ва ғуломнинг олдига келиб: ‹Умар учун изн сўра›, дедим. У кириб, сўнг чиқиб: ‹Сени у зотга эслатдим, лекин ҳеч нарса демадилар›, деди. Мен яна масжидга бордим ва ўтирдим, сўнг ичимдаги (ғам) мени енгди ва ғуломнинг олдига келиб: ‹Умар учун изн сўра›, дедим. У кириб, сўнг чиқиб: ‹Сени у зотга эслатдим, лекин ҳеч нарса демадилар›, деди. Мен ортимга қайтиб кетаётган эдим, ғулом мени чақириб: ‹Кир, сенга изн берилди›, деди. Мен кирдим, мана Набий ﷺ қамишдан тўқилган бўйрага суяниб ётган эдилар — унинг изини у зотнинг ён томонида кўрдим. Мен: ‹Эй Расулуллоҳ, аёлларингизни талоқ қилдингизми?› дедим. У зот: ‹Йўқ›, дедилар. Мен: ‹Аллоҳу акбар! Эй Расулуллоҳ, биз қурайш жамоаси аёлларимиздан устун эдик, деб (ўйлардик). Мадинага келганимизда, аёллари улар устидан келадиган бир қавмни топдик. Бизнинг аёлларимиз ҳам уларнинг аёлларидан (шуни) ўргана бошладилар. Бир куни хотинимга ғазабландим, у эса менга жавоб қайтарди. Буни ёмон кўрдим. У: ‹Нега ёмон кўрасан? Аллоҳ ҳақи, Набий ﷺнинг аёллари ҳам у зотга жавоб қайтарадилар, ҳатто улардан бири кундуздан кечгача у зотдан воз кечиб туради›, деди. Мен Ҳафсага: ‹Расулуллоҳ ﷺга жавоб қайтарасанми?› дедим. У: ‹Ҳа, ҳатто биздан бири кундуздан кечгача у зотдан воз кечиб туради›, деди. Мен: ‹Сизлардан ким шундай қилса, албатта ноумид ва зиён кўрди. Сизлардан бири Расуллуллоҳнинг ғазаби сабабли Аллоҳ унинг устига ғазабланиб, ҳалок бўлишидан ўзини эмин биладими?› дедим›, дедим. Шунда Набий ﷺ жилмайдилар. Мен: ‹Ҳафсага: ‹Расулуллоҳ ﷺга жавоб қайтарма ва у зотдан бирор нарса сўрама, нимани истасанг мендан сўра. Шеригингнинг сендан кўра гўзалроқ ва Расулуллоҳ ﷺга севимлироқ экани сени алдаб қўймасин›, дедим›, дедим. Шунда у зот яна жилмайдилар. Мен: ‹Эй Расулуллоҳ, (олдингизда) бемалол ўтирсам бўладими?› дедим. У зот: ‹Ҳа›, дедилар. Мен бошимни кўтардим, уйда учта ошланган теридан бошқа нарсани кўрмадим. Мен: ‹Эй Расулуллоҳ, Аллоҳга умматингизга (ризқни) кенг қилиши учун дуо қилинг, зеро У форс ва румликларга кенг қилиб берган, ҳолбуки улар Унга ибодат қилмайдилар›, дедим. У зот қаддини ростлаб ўтириб: ‹Шубҳадамисан, эй Ибн Хаттоб? Улар ўзларининг покларини (лаззатларини) шу дунё ҳаётида тезда берилган қавмдир›, дедилар». У зот аёлларининг олдига бир ой кирмасликка қасам ичган эдилар. Аллоҳ бу ҳақда у зотни итоб қилди ва унга қасамнинг каффоратини жорий қилди. Зуҳрий айтди: Менга Урва, Оиша (розияллоҳу анҳо)дан хабар бериб айтди: «Йигирма тоққиз кун ўтгач, Набий ﷺ ҳузуримга кирдилар ва мендан бошладилар. У зот: ‹Эй Оиша, мен сенга бир нарсани айтаман, отанг ва онангдан маслаҳат сўрамагунингча шошилма›, дедилар». У деди: «Сўнг у зот мана бу оятни ўқидилар: {Эй Набий, аёлларингга айт...} оятини (Аҳзоб 28). Аллоҳ ҳақи, у зот ота-онам мени у зотдан ажралишга буюрмаслигини билардилар. Мен: ‹Шу ҳақда ота-онамдан маслаҳат сўрайманми? Албатта мен Аллоҳни, Расулини ва охират диёрини истайман›, дедим». Маъмар деди: Менга Айюб хабар бердики, Оиша у зотга: «Эй Расулуллоҳ, аёлларингизга мен сизни танлаганимни айтманг», деди. Шунда Набий ﷺ: «Албатта Алллоҳ мени (ҳақни) етказувчи қилиб юборди, машаққатга солувчи қилиб юбормади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир, у Ибн Аббосдан бир неча тариқ билан ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ الْبَزَّازُ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ بَحْرٍ الْقَطَّانُ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ امْرَأَةَ، ثَابِتِ بْنِ قَيْسٍ اخْتَلَعَتْ مِنْهُ فَجَعَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عِدَّتَهَا حَيْضَةً . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهَذَا الْحَدِيثُ رَوَاهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً .
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Sobit ibn Qaysning xotini undan xulʼ qildi (yaʼni evaz berib ajraldi). Shunda Nabiy ﷺ uning iddasini bir hayz (muddati) qilib belgiladilar. Abu Dovud (rahimahulloh) dedi: Bu hadisni Abdurazzoq Maʼmardan, u Amr ibn Muslimdan, u Ikrimadan, u Nabiy ﷺdan mursal holda rivoyat qilgan.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Собит ибн Қайснинг хотини ундан хулъ қилди (яъни эваз бериб ажралди). Шунда Набий ﷺ унинг иддасини бир ҳайз (муддати) қилиб белгиладилар. Абу Довуд (раҳимаҳуллоҳ) деди: Бу ҳадисни Абдураззоқ Маъмардан, у Амр ибн Муслимдан, у Икримадан, у Набий ﷺдан мурсал ҳолда ривоят қилган.
وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَرَ، - وَتَقَارَبَا فِي لَفْظِ الْحَدِيثِ - قَالَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ حَدَّثَنَا وَقَالَ، إِسْحَاقُ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي ثَوْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمْ أَزَلْ حَرِيصًا أَنْأَسْأَلَ عُمَرَ عَنِ الْمَرْأَتَيْنِ مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم اللَّتَيْنِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى {إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا} حَتَّى حَجَّ عُمَرُ وَحَجَجْتُ مَعَهُ فَلَمَّا كُنَّا بِبَعْضِ الطَّرِيقِ عَدَلَ عُمَرُ وَعَدَلْتُ مَعَهُ بِالإِدَاوَةِ فَتَبَرَّزَ ثُمَّ أَتَانِي فَسَكَبْتُ عَلَى يَدَيْهِ فَتَوَضَّأَ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَنِ الْمَرْأَتَانِ مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم اللَّتَانِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ لَهُمَا { إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا} قَالَ عُمَرُ وَاعَجَبًا لَكَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ - قَالَ الزُّهْرِيُّ كَرِهَ وَاللَّهِ مَا سَأَلَهُ عَنْهُ وَلَمْ يَكْتُمْهُ - قَالَ هِيَ حَفْصَةُ وَعَائِشَةُ . ثُمَّ أَخَذَ يَسُوقُ الْحَدِيثَ قَالَ كُنَّا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ قَوْمًا نَغْلِبُ النِّسَاءَ فَلَمَّا قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ وَجَدْنَا قَوْمًا تَغْلِبُهُمْ نِسَاؤُهُمْ فَطَفِقَ نِسَاؤُنَا يَتَعَلَّمْنَ مِنْ نِسَائِهِمْ - قَالَ - وَكَانَ مَنْزِلِي فِي بَنِي أُمَيَّةَ بْنِ زَيْدٍ بِالْعَوَالِي فَتَغَضَّبْتُ يَوْمًا عَلَى امْرَأَتِي فَإِذَا هِيَ تُرَاجِعُنِي فَأَنْكَرْتُ أَنْ تُرَاجِعَنِي . فَقَالَتْ مَا تُنْكِرُ أَنْ أُرَاجِعَكَ فَوَاللَّهِ إِنَّ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَيُرَاجِعْنَهُ وَتَهْجُرُهُ إِحْدَاهُنَّ الْيَوْمَ إِلَى اللَّيْلِ . فَانْطَلَقْتُ فَدَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ فَقُلْتُ أَتُرَاجِعِينَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ نَعَمْ . فَقُلْتُ أَتَهْجُرُهُ إِحْدَاكُنَّ الْيَوْمَ إِلَى اللَّيْلِ قَالَتْ نَعَمْ . قُلْتُ قَدْ خَابَ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ مِنْكُنَّ وَخَسِرَ أَفَتَأْمَنُ إِحْدَاكُنَّ أَنْ يَغْضَبَ اللَّهُ عَلَيْهَا لِغَضَبِ رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا هِيَ قَدْ هَلَكَتْ لاَ تُرَاجِعِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلاَ تَسْأَلِيهِ شَيْئًا وَسَلِينِي مَا بَدَا لَكِ وَلاَ يَغُرَّنَّكِ أَنْ كَانَتْ جَارَتُكِ هِيَ أَوْسَمَ وَأَحَبَّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْكِ - يُرِيدُ عَائِشَةَ - قَالَ وَكَانَ لِي جَارٌ مِنَ الأَنْصَارِ فَكُنَّا نَتَنَاوَبُ النُّزُولَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَيَنْزِلُ يَوْمًا وَأَنْزِلُ يَوْمًا فَيَأْتِينِي بِخَبَرِ الْوَحْىِ وَغَيْرِهِ وَآتِيهِ بِمِثْلِ ذَلِكَ وَكُنَّا نَتَحَدَّثُ أَنَّ غَسَّانَ تُنْعِلُ الْخَيْلَ لِتَغْزُوَنَا فَنَزَلَ صَاحِبِي ثُمَّ أَتَانِي عِشَاءً فَضَرَبَ بَابِي ثُمَّ نَادَانِي فَخَرَجْتُ إِلَيْهِ فَقَالَ حَدَثَ أَمْرٌ عَظِيمٌ . قُلْتُ مَاذَا أَجَاءَتْ غَسَّانُ قَالَ لاَ بَلْ أَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ وَأَطْوَلُ طَلَّقَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم نِسَاءَهُ . فَقُلْتُ قَدْ خَابَتْ حَفْصَةُ وَخَسِرَتْ قَدْ كُنْتُ أَظُنُّ هَذَا كَائِنًا حَتَّى إِذَا صَلَّيْتُ الصُّبْحَ شَدَدْتُ عَلَىَّ ثِيَابِي ثُمَّ نَزَلْتُ فَدَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ وَهْىَ تَبْكِي فَقُلْتُ أَطَلَّقَكُنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ لاَ أَدْرِي هَا هُوَ ذَا مُعْتَزِلٌ فِي هَذِهِ الْمَشْرُبَةِ . فَأَتَيْتُ غُلاَمًا لَهُ أَسْوَدَ فَقُلْتُ اسْتَأْذِنْ لِعُمَرَ . فَدَخَلَ ثُمَّ خَرَجَ إِلَىَّ فَقَالَ قَدْ ذَكَرْتُكَ لَهُ فَصَمَتَ فَانْطَلَقْتُ حَتَّى انْتَهَيْتُ إِلَى الْمِنْبَرِ فَجَلَسْتُ فَإِذَا عِنْدَهُ رَهْطٌ جُلُوسٌ يَبْكِي بَعْضُهُمْ فَجَلَسْتُ قَلِيلاً ثُمَّ غَلَبَنِي مَا أَجِدُ ثُمَّ أَتَيْتُ الْغُلاَمَ فَقُلْتُ اسْتَأْذِنْ لِعُمَرَ . فَدَخَلَ ثُمَّ خَرَجَ إِلَىَّ . فَقَالَ قَدْ ذَكَرْتُكَ لَهُ فَصَمَتَ . فَوَلَّيْتُ مُدْبِرًا فَإِذَا الْغُلاَمُ يَدْعُونِي فَقَالَ ادْخُلْ فَقَدْ أَذِنَ لَكَ فَدَخَلْتُ فَسَلَّمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا هُوَ مُتَّكِئٌ عَلَى رَمْلِ حَصِيرٍ قَدْ أَثَّرَ فِي جَنْبِهِ فَقُلْتُ أَطَلَّقْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ نِسَاءَكَ فَرَفَعَ رَأْسَهُ إِلَىَّ وَقَالَ " لاَ " . فَقُلْتُ اللَّهُ أَكْبَرُ لَوْ رَأَيْتَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَكُنَّا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ قَوْمًا نَغْلِبُ النِّسَاءَ فَلَمَّا قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ وَجَدْنَا قَوْمًا تَغْلِبُهُمْ نِسَاؤُهُمْ فَطَفِقَ نِسَاؤُنَا يَتَعَلَّمْنَ مِنْ نِسَائِهِمْ فَتَغَضَّبْتُ عَلَى امْرَأَتِي يَوْمًا فَإِذَا هِيَ تُرَاجِعُنِي فَأَنْكَرْتُ أَنْ تُرَاجِعَنِي . فَقَالَتْ مَا تُنْكِرُ أَنْ أُرَاجِعَكَ فَوَاللَّهِ إِنَّ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَيُرَاجِعْنَهُ وَتَهْجُرُهُ إِحْدَاهُنَّ الْيَوْمَ إِلَى اللَّيْلِ . فَقُلْتُ قَدْ خَابَ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ مِنْهُنَّ وَخَسِرَ أَفَتَأْمَنُ إِحْدَاهُنَّ أَنْ يَغْضَبَ اللَّهُ عَلَيْهَا لِغَضَبِ رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا هِيَ قَدْ هَلَكَتْ فَتَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَدْ دَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ فَقُلْتُ لاَ يَغُرَّنَّكِ أَنْ كَانَتْ جَارَتُكِ هِيَ أَوْسَمُ مِنْكِ وَأَحَبُّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْكِ . فَتَبَسَّمَ أُخْرَى فَقُلْتُ أَسْتَأْنِسُ يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ " نَعَمْ " . فَجَلَسْتُ فَرَفَعْتُ رَأْسِي فِي الْبَيْتِ فَوَاللَّهِ مَا رَأَيْتُ فِيهِ شَيْئًا يَرُدُّ الْبَصَرَ إِلاَّ أُهُبًا ثَلاَثَةً فَقُلْتُ ادْعُ اللَّهَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْ يُوَسِّعَ عَلَى أُمَّتِكَ فَقَدْ وَسَّعَ عَلَى فَارِسَ وَالرُّومِ وَهُمْ لاَ يَعْبُدُونَ اللَّهَ فَاسْتَوَى جَالِسًا ثُمَّ قَالَ " أَفِي شَكٍّ أَنْتَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ أُولَئِكَ قَوْمٌ عُجِّلَتْ لَهُمْ طَيِّبَاتُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا " . فَقُلْتُ اسْتَغْفِرْ لِي يَا رَسُولَ اللَّهِ . وَكَانَ أَقْسَمَ أَنْ لاَ يَدْخُلَ عَلَيْهِنَّ شَهْرًا مِنْ شِدَّةِ مَوْجِدَتِهِ عَلَيْهِنَّ . حَتَّى عَاتَبَهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ .
قَالَ الزُّهْرِيُّ فَأَخْبَرَنِي عُرْوَةُ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ لَمَّا مَضَى تِسْعٌ وَعِشْرُونَ لَيْلَةً دَخَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَدَأَ بِي فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّكَ أَقْسَمْتَ أَنْ لاَ تَدْخُلَ عَلَيْنَا شَهْرًا وَإِنَّكَ دَخَلْتَ مِنْ تِسْعٍ وَعِشْرِينَ أَعُدُّهُنَّ . فَقَالَ " إِنَّ الشَّهْرَ تِسْعٌ وَعِشْرُونَ - ثُمَّ قَالَ - يَا عَائِشَةُ إِنِّي ذَاكِرٌ لَكِ أَمْرًا فَلاَ عَلَيْكِ أَنْ لاَ تَعْجَلِي فِيهِ حَتَّى تَسْتَأْمِرِي أَبَوَيْكِ " . ثُمَّ قَرَأَ عَلَىَّ الآيَةَ { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لأَزْوَاجِكَ} حَتَّى بَلَغَ { أَجْرًا عَظِيمًا} قَالَتْ عَائِشَةُ قَدْ عَلِمَ وَاللَّهِ أَنَّ أَبَوَىَّ لَمْ يَكُونَا لِيَأْمُرَانِي بِفِرَاقِهِ قَالَتْ فَقُلْتُ أَوَفِي هَذَا أَسْتَأْمِرُ أَبَوَىَّ فَإِنِّي أُرِيدُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الآخِرَةَ . قَالَ مَعْمَرٌ فَأَخْبَرَنِي أَيُّوبُ أَنَّ عَائِشَةَ قَالَتْ لاَ تُخْبِرْ نِسَاءَكَ أَنِّي اخْتَرْتُكَ فَقَالَ لَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ اللَّهَ أَرْسَلَنِي مُبَلِّغًا وَلَمْ يُرْسِلْنِي مُتَعَنِّتًا " . قَالَ قَتَادَةُ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا مَالَتْ قُلُوبُكُمَا.
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Men Umardan, Alloh taolo: {Agar ikkovingiz Allohga tavba qilsangiz, (yaxshi boʻladi, chunki) qalblaringiz (haqdan) ogʻib ketgan} (Tahrim 4) degan Nabiy ﷺ ning ikki xotini haqida soʻrashga doim ishtiyoqmand edim, toki Umar haj qildi va men ham u bilan haj qildim. Yoʻlning bir joyiga yetganimizda Umar koʻza bilan (yoʻldan) burildi, men ham u bilan burildim. U hojatga chiqdi, soʻng oldimga keldi va men uning qoʻllariga (suv) quydim, u tahorat oldi. Men: ‹Yo amirul-moʻminin! Alloh azza va jalla ular haqida: {Agar ikkovingiz Allohga tavba qilsangiz, qalblaringiz (haqdan) ogʻib ketgan} degan, Nabiy ﷺ ning xotinlaridan boʻlgan u ikki ayol kim?› dedim. Umar: ‹Senga ajabo, ey Ibn Abbos!› dedi.» — Zuhriy: «Vallohi, u (Umar) undan soʻralgan narsani yoqtirmadi, lekin uni yashirmadi ham», dedi. — (Umar) dedi: «Ular Hafsa bilan Oisha». Soʻng u hadisni davom ettira boshlab dedi: «Biz Quraysh jamoasi xotinlardan ustun keladigan qavm edik. Madinaga kelganimizda esa xotinlari ularning ustidan keladigan qavmni koʻrdik, shunda bizning xotinlarimiz ularning xotinlaridan (shu odatni) oʻrgana boshladilar. Mening uyim Avoliyda Banu Umayya ibn Zayd (mahallasi)da edi. Bir kuni xotinimga gʻazablandim, qarasam u menga (gap) qaytaryapti. Menga gap qaytarishini inkor qildim. U: ‹Sen menga gap qaytarishimni inkor qilasanmi? Vallohi, Nabiy ﷺ ning xotinlari u zotga gap qaytaradilar, ulardan biri u zotni kundan tunga qadar tark etib turadi›, dedi. Men yoʻlga chiqib Hafsaning oldiga kirdim va: ‹Sen Rasululloh ﷺ ga gap qaytarasanmi?› dedim. U: ‹Ha›, dedi. Men: ‹Sizlardan biringiz u zotni kundan tunga qadar tark etib turasizmi?› dedim. U: ‹Ha›, dedi. Men: ‹Sizlardan kim shunday qilgan boʻlsa, u zarar koʻrdi va xor boʻldi. Sizlardan biringiz Allohning Rasuli ﷺ ning gʻazabi sababli Allohning unga gʻazablanishidan, soʻng halok boʻlib qolishidan xotirjammisiz? Rasululloh ﷺ ga gap qaytarma va undan hech narsa soʻrama. (Nima xohlasang) mendan soʻra. Qoʻshning (Oisha) sendan koʻra goʻzalroq va Rasululloh ﷺ ga sendan koʻra suyukliroq boʻlsa ham, bu seni aldab qoʻymasin› dedim» — u Oishani nazarda tutardi. (Umar) dedi: «Mening ansorlardan bir qoʻshnim bor edi, biz navbatma-navbat Rasululloh ﷺ ning oldiga tushib turardik: u bir kun tushardi, men bir kun tushardim. U menga vahiy va boshqa xabarlarni keltirardi, men ham unga shunga oʻxshashini keltirardim. Biz Gʻassonliklar bizga hujum qilish uchun otlarni naʼllayotgani haqida gaplashib yurardik. Sherigim (bir kuni) tushdi, soʻng menga xufton paytida keldi, eshigimni qoqdi va meni chaqirdi. Men uning oldiga chiqdim. U: ‹Katta bir ish yuz berdi›, dedi. Men: ‹Nima boʻldi? Gʻassonliklar keldimi?› dedim. U: ‹Yoʻq, undan ham kattaroq va ogʻirroq: Nabiy ﷺ xotinlarini taloq qildilar›, dedi. Men: ‹Hafsa zarar koʻrdi va xor boʻldi. Men buning boʻlishini gumon qilib yurardim›, dedim. Bomdod namozini oʻqigach, kiyimimni mahkam bogʻladim, soʻng (uydan) tushib Hafsaning oldiga kirdim, u yigʻlardi. Men: ‹Rasululloh ﷺ sizlarni taloq qildilarmi?› dedim. U: ‹Bilmadim. Mana u zot ana shu balanddagi (hujradan) chetlanib turibdilar›, dedi. Men u zotning qora bir xizmatkori oldiga keldim va: ‹Umar uchun (kirishga) izn soʻra›, dedim. U kirdi, soʻng oldimga chiqib: ‹Men seni u zotga aytdim, lekin u zot jim qoldilar›, dedi. Men yoʻlga tushib minbar oldiga yetdim va oʻtirdim. Qarasam, u zotning yonida bir guruh odam oʻtirgan, baʼzilari yigʻlardi. Men ozgina oʻtirdim, soʻng (dilimdagi) narsa meni yengdi. Yana xizmatkor oldiga keldim va: ‹Umar uchun izn soʻra›, dedim. U kirdi, soʻng oldimga chiqib: ‹Men seni u zotga aytdim, lekin u zot jim qoldilar›, dedi. Men ortga qaytib ketayotgan edim, qarasam, xizmatkor meni chaqiryapti va: ‹Kir, u zot senga izn berdilar›, dedi. Men kirib Rasululloh ﷺ ga salom berdim. Qarasam, u zot boʻyrali toʻshakka suyanib yotgan ekanlar, (boʻyra) yon bagʻirlarida iz qoldirgan edi. Men: ‹Yo Rasululloh! Xotinlaringizni taloq qildingizmi?› dedim. U zot menga boshlarini koʻtarib: ‹Yoʻq›, dedilar. Men: ‹Allohu akbar! Yo Rasululloh, qaniydi bizni koʻrsangiz! Biz Quraysh jamoasi xotinlardan ustun keladigan qavm edik. Madinaga kelganimizda xotinlari ularning ustidan keladigan qavmni koʻrdik, shunda bizning xotinlarimiz ularning xotinlaridan (shuni) oʻrgana boshladilar. Bir kuni xotinimga gʻazablandim, qarasam u menga gap qaytaryapti. Menga gap qaytarishini inkor qildim. U: ‹Menga gap qaytarishimni inkor qilasanmi? Vallohi, Nabiy ﷺ ning xotinlari u zotga gap qaytaradilar, ulardan biri u zotni kundan tunga qadar tark etib turadi›, dedi. Men: ‹Ulardan kim shunday qilgan boʻlsa, u zarar koʻrdi va xor boʻldi. Ulardan biri Allohning Rasuli ﷺ ning gʻazabi sababli Allohning unga gʻazablanishidan, soʻng halok boʻlib qolishidan xotirjammi?› dedim›, dedim. Shunda Rasululloh ﷺ tabassum qildilar. Men: ‹Yo Rasululloh! Men Hafsaning oldiga kirib: Qoʻshning (Oisha) sendan goʻzalroq va Rasululloh ﷺ ga sendan suyukliroq boʻlsa ham, bu seni aldab qoʻymasin, dedim›, dedim. Shunda u zot yana tabassum qildilar. Men: ‹Yo Rasululloh, suhbatlashsam (boʻladimi)?› dedim. U zot: ‹Ha›, dedilar. Men oʻtirdim va boshimni koʻtarib uy (ichi)ga qaradim. Vallohi, men u yerda koʻzni qamashtiradigan (qimmatli) hech narsa koʻrmadim, faqat uchta oshlangan teri (bor edi). Men: ‹Yo Rasululloh! Allohga ummatingizga (rizq) keng qilishi uchun duo qiling. Forslar va rumliklarga (rizqni) keng qildi, holbuki ular Allohga ibodat qilmaydilar›, dedim. Shunda u zot tik oʻtirib oldilar, soʻng: ‹Sen shubhadamisan, ey Ibn Xattob? Ular shunday qavmki, ularga yaxshiliklari (huzurlari) shu dunyo hayotidayoq tezlatib berilgan›, dedilar. Men: ‹Yo Rasululloh, men uchun magʻfirat soʻrang›, dedim. U zot ularga boʻlgan qattiq gʻazabi sababli bir oy ularning oldiga kirmaslikka qasam ichgan edilar, toki Alloh azza va jalla u zotga (bu haqda) eslatdi.» Zuhriy dedi: menga Urva Oishadan xabar berdi, u shunday dedi: «Yigirma toʻqqiz kecha oʻtgach, Rasululloh ﷺ mening oldimga kirdilar, mendan boshladilar. Men: ‹Yo Rasululloh, siz bir oy oldimizga kirmaslikka qasam ichgan edingiz, holbuki yigirma toʻqqiz (kun)dayoq kirdingiz, men ularni sanab turibman›, dedim. U zot: ‹Bir oy yigirma toʻqqiz (kun ham) boʻladi›, dedilar. Soʻng: ‹Ey Oisha, men senga bir ishni aytmoqchiman, sen unda ota-onang bilan maslahatlashmaguningcha shoshilmasang ham boʻladi›, dedilar. Soʻng menga ushbu oyatni: {Ey Nabiy! Xotinlaringga aytgin} (oyatdan) {ulkan ajr} (Ahzob 28-29) gacha oʻqib berdilar.» Oisha dedi: «Vallohi, u zot ota-onam meni u zotdan ajralishga buyurmasligini bilardilar. Men: ‹Shu narsada ota-onam bilan maslahatlashamanmi?! Men Allohni, Rasulini va oxirat diyorini istayman›, dedim.» Maʼmar dedi: menga Ayyub xabar berishicha, Oisha: «Xotinlaringga men sizni ixtiyor qildim, deb aytmang», dedi. Shunda Nabiy ﷺ unga: «Alloh meni (din)ni yetkazuvchi qilib yubordi, qiynovchi qilib yubormadi», dedilar. Qatoda dedi: «{Sagʻat qulubukumo} — qalblaringiz (haqdan) ogʻib ketdi (degani)».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Мен Умардан, Аллоҳ таоло: {Агар икковингиз Аллоҳга тавба қилсангиз, (яхши бўлади, чунки) қалбларингиз (ҳақдан) оғиб кетган} (Таҳрим 4) деган Набий ﷺ нинг икки хотини ҳақида сўрашга доим иштиёқманд эдим, токи Умар ҳаж қилди ва мен ҳам у билан ҳаж қилдим. Йўлнинг бир жойига етганимизда Умар кўза билан (йўлдан) бурилди, мен ҳам у билан бурилдим. У ҳожатга чиқди, сўнг олдимга келди ва мен унинг қўлларига (сув) қуйдим, у таҳорат олди. Мен: ‹Ё амирул-мўминин! Аллоҳ азза ва жалла улар ҳақида: {Агар икковингиз Аллоҳга тавба қилсангиз, қалбларингиз (ҳақдан) оғиб кетган} деган, Набий ﷺ нинг хотинларидан бўлган у икки аёл ким?› дедим. Умар: ‹Сенга ажабо, эй Ибн Аббос!› деди.» — Зуҳрий: «Валлоҳи, у (Умар) ундан сўралган нарсани ёқтирмади, лекин уни яширмади ҳам», деди. — (Умар) деди: «Улар Ҳафса билан Оиша». Сўнг у ҳадисни давом эттира бошлаб деди: «Биз Қурайш жамоаси хотинлардан устун келадиган қавм эдик. Мадинага келганимизда эса хотинлари уларнинг устидан келадиган қавмни кўрдик, шунда бизнинг хотинларимиз уларнинг хотинларидан (шу одатни) ўргана бошладилар. Менинг уйим Аволийда Бану Умайя ибн Зайд (маҳалласи)да эди. Бир куни хотинимга ғазабландим, қарасам у менга (гап) қайтаряпти. Менга гап қайтаришини инкор қилдим. У: ‹Сен менга гап қайтаришимни инкор қиласанми? Валлоҳи, Набий ﷺ нинг хотинлари у зотга гап қайтарадилар, улардан бири у зотни кундан тунга қадар тарк этиб туради›, деди. Мен йўлга чиқиб Ҳафсанинг олдига кирдим ва: ‹Сен Расулуллоҳ ﷺ га гап қайтарасанми?› дедим. У: ‹Ҳа›, деди. Мен: ‹Сизлардан бирингиз у зотни кундан тунга қадар тарк этиб турасизми?› дедим. У: ‹Ҳа›, деди. Мен: ‹Сизлардан ким шундай қилган бўлса, у зарар кўрди ва хор бўлди. Сизлардан бирингиз Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг ғазаби сабабли Аллоҳнинг унга ғазабланишидан, сўнг ҳалок бўлиб қолишидан хотиржаммисиз? Расулуллоҳ ﷺ га гап қайтарма ва ундан ҳеч нарса сўрама. (Нима хоҳласанг) мендан сўра. Қўшнинг (Оиша) сендан кўра гўзалроқ ва Расулуллоҳ ﷺ га сендан кўра суюклироқ бўлса ҳам, бу сени алдаб қўймасин› дедим» — у Оишани назарда тутарди. (Умар) деди: «Менинг ансорлардан бир қўшним бор эди, биз навбатма-навбат Расулуллоҳ ﷺ нинг олдига тушиб турардик: у бир кун тушарди, мен бир кун тушардим. У менга ваҳий ва бошқа хабарларни келтирарди, мен ҳам унга шунга ўхшашини келтирардим. Биз Ғассонликлар бизга ҳужум қилиш учун отларни наъллаётгани ҳақида гаплашиб юрардик. Шеригим (бир куни) тушди, сўнг менга хуфтон пайтида келди, эшигимни қоқди ва мени чақирди. Мен унинг олдига чиқдим. У: ‹Катта бир иш юз берди›, деди. Мен: ‹Нима бўлди? Ғассонликлар келдими?› дедим. У: ‹Йўқ, ундан ҳам каттароқ ва оғирроқ: Набий ﷺ хотинларини талоқ қилдилар›, деди. Мен: ‹Ҳафса зарар кўрди ва хор бўлди. Мен бунинг бўлишини гумон қилиб юрардим›, дедим. Бомдод намозини ўқигач, кийимимни маҳкам боғладим, сўнг (уйдан) тушиб Ҳафсанинг олдига кирдим, у йиғларди. Мен: ‹Расулуллоҳ ﷺ сизларни талоқ қилдиларми?› дедим. У: ‹Билмадим. Мана у зот ана шу баланддаги (ҳужрадан) четланиб турибдилар›, деди. Мен у зотнинг қора бир хизматкори олдига келдим ва: ‹Умар учун (киришга) изн сўра›, дедим. У кирди, сўнг олдимга чиқиб: ‹Мен сени у зотга айтдим, лекин у зот жим қолдилар›, деди. Мен йўлга тушиб минбар олдига етдим ва ўтирдим. Қарасам, у зотнинг ёнида бир гуруҳ одам ўтирган, баъзилари йиғларди. Мен озгина ўтирдим, сўнг (дилимдаги) нарса мени енгди. Яна хизматкор олдига келдим ва: ‹Умар учун изн сўра›, дедим. У кирди, сўнг олдимга чиқиб: ‹Мен сени у зотга айтдим, лекин у зот жим қолдилар›, деди. Мен ортга қайтиб кетаётган эдим, қарасам, хизматкор мени чақиряпти ва: ‹Кир, у зот сенга изн бердилар›, деди. Мен кириб Расулуллоҳ ﷺ га салом бердим. Қарасам, у зот бўйрали тўшакка суяниб ётган эканлар, (бўйра) ён бағирларида из қолдирган эди. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ! Хотинларингизни талоқ қилдингизми?› дедим. У зот менга бошларини кўтариб: ‹Йўқ›, дедилар. Мен: ‹Аллоҳу акбар! Ё Расулуллоҳ, қанийди бизни кўрсангиз! Биз Қурайш жамоаси хотинлардан устун келадиган қавм эдик. Мадинага келганимизда хотинлари уларнинг устидан келадиган қавмни кўрдик, шунда бизнинг хотинларимиз уларнинг хотинларидан (шуни) ўргана бошладилар. Бир куни хотинимга ғазабландим, қарасам у менга гап қайтаряпти. Менга гап қайтаришини инкор қилдим. У: ‹Менга гап қайтаришимни инкор қиласанми? Валлоҳи, Набий ﷺ нинг хотинлари у зотга гап қайтарадилар, улардан бири у зотни кундан тунга қадар тарк этиб туради›, деди. Мен: ‹Улардан ким шундай қилган бўлса, у зарар кўрди ва хор бўлди. Улардан бири Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг ғазаби сабабли Аллоҳнинг унга ғазабланишидан, сўнг ҳалок бўлиб қолишидан хотиржамми?› дедим›, дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ табассум қилдилар. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ! Мен Ҳафсанинг олдига кириб: Қўшнинг (Оиша) сендан гўзалроқ ва Расулуллоҳ ﷺ га сендан суюклироқ бўлса ҳам, бу сени алдаб қўймасин, дедим›, дедим. Шунда у зот яна табассум қилдилар. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ, суҳбатлашсам (бўладими)?› дедим. У зот: ‹Ҳа›, дедилар. Мен ўтирдим ва бошимни кўтариб уй (ичи)га қарадим. Валлоҳи, мен у ерда кўзни қамаштирадиган (қимматли) ҳеч нарса кўрмадим, фақат учта ошланган тери (бор эди). Мен: ‹Ё Расулуллоҳ! Аллоҳга умматингизга (ризқ) кенг қилиши учун дуо қилинг. Форслар ва румликларга (ризқни) кенг қилди, ҳолбуки улар Аллоҳга ибодат қилмайдилар›, дедим. Шунда у зот тик ўтириб олдилар, сўнг: ‹Сен шубҳадамисан, эй Ибн Хаттоб? Улар шундай қавмки, уларга яхшиликлари (ҳузурлари) шу дунё ҳаётидаёқ тезлатиб берилган›, дедилар. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ, мен учун мағфират сўранг›, дедим. У зот уларга бўлган қаттиқ ғазаби сабабли бир ой уларнинг олдига кирмасликка қасам ичган эдилар, токи Аллоҳ азза ва жалла у зотга (бу ҳақда) эслатди.» Зуҳрий деди: менга Урва Оишадан хабар берди, у шундай деди: «Йигирма тўққиз кеча ўтгач, Расулуллоҳ ﷺ менинг олдимга кирдилар, мендан бошладилар. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ, сиз бир ой олдимизга кирмасликка қасам ичган эдингиз, ҳолбуки йигирма тўққиз (кун)даёқ кирдингиз, мен уларни санаб турибман›, дедим. У зот: ‹Бир ой йигирма тўққиз (кун ҳам) бўлади›, дедилар. Сўнг: ‹Эй Оиша, мен сенга бир ишни айтмоқчиман, сен унда ота-онанг билан маслаҳатлашмагунингча шошилмасанг ҳам бўлади›, дедилар. Сўнг менга ушбу оятни: {Эй Набий! Хотинларингга айтгин} (оятдан) {улкан ажр} (Аҳзоб 28-29) гача ўқиб бердилар.» Оиша деди: «Валлоҳи, у зот ота-онам мени у зотдан ажралишга буюрмаслигини билардилар. Мен: ‹Шу нарсада ота-онам билан маслаҳатлашаманми?! Мен Аллоҳни, Расулини ва охират диёрини истайман›, дедим.» Маъмар деди: менга Айюб хабар беришича, Оиша: «Хотинларингга мен сизни ихтиёр қилдим, деб айтманг», деди. Шунда Набий ﷺ унга: «Аллоҳ мени (дин)ни етказувчи қилиб юборди, қийновчи қилиб юбормади», дедилар. Қатода деди: «{Сағат қулубукумо} — қалбларингиз (ҳақдан) оғиб кетди (дегани)».
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، - الْمَعْنَى وَاحِدٌ قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ صُهَيْبٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا صَلَّى الْعَصْرَ هَمَسَ - وَالْهَمْسُ فِي قَوْلِ بَعْضِهِمْ تَحَرُّكُ شَفَتَيْهِ كَأَنَّهُ يَتَكَلَّمُ فَقِيلَ لَهُ إِنَّكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِذَا صَلَّيْتَ الْعَصْرَ هَمَسْتَ قَالَ . " إِنَّ نَبِيًّا مِنَ الأَنْبِيَاءِ كَانَ أُعْجِبَ بِأُمَّتِهِ فَقَالَ مَنْ يَقُولُ لِهَؤُلاَءِ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنْ خَيِّرْهُمْ بَيْنَ أَنْ أَنْتَقِمَ مِنْهُمْ وَبَيْنَ أَنْ أُسَلِّطَ عَلَيْهِمْ عَدُوَّهُمْ فَاخْتَارَ النِّقْمَةَ فَسَلَّطَ عَلَيْهِمُ الْمَوْتَ فَمَاتَ مِنْهُمْ فِي يَوْمٍ سَبْعُونَ أَلْفًا " . قَالَ وَكَانَ إِذَا حَدَّثَ بِهَذَا الْحَدِيثِ حَدَّثَ بِهَذَا الْحَدِيثِ الآخَرِ . قَالَ " كَانَ مَلِكٌ مِنَ الْمُلُوكِ وَكَانَ لِذَلِكَ الْمَلِكِ كَاهِنٌ يَكْهَنُ لَهُ فَقَالَ الْكَاهِنُ انْظُرُوا لِيَ غُلاَمًا فَهِمًا أَوْ قَالَ فَطِنًا لَقِنًا فَأُعَلِّمُهُ عِلْمِي هَذَا فَإِنِّي أَخَافُ أَنْ أَمُوتَ فَيَنْقَطِعَ مِنْكُمْ هَذَا الْعِلْمُ وَلاَ يَكُونُ فِيكُمْ مَنْ يَعْلَمُهُ . قَالَ فَنَظَرُوا لَهُ عَلَى مَا وَصَفَ فَأَمَرَهُ أَنْ يَحْضُرَ ذَلِكَ الْكَاهِنَ وَأَنْ يَخْتَلِفَ إِلَيْهِ فَجَعَلَ يَخْتَلِفُ إِلَيْهِ وَكَانَ عَلَى طَرِيقِ الْغُلاَمِ رَاهِبٌ فِي صَوْمَعَةٍ " . قَالَ مَعْمَرٌ أَحْسِبُ أَنَّ أَصْحَابَ الصَّوَامِعِ كَانُوا يَوْمَئِذٍ مُسْلِمِينَ قَالَ " فَجَعَلَ الْغُلاَمُ يَسْأَلُ ذَلِكَ الرَّاهِبَ كُلَّمَا مَرَّ بِهِ فَلَمْ يَزَلْ بِهِ حَتَّى أَخْبَرَهُ فَقَالَ إِنَّمَا أَعْبُدُ اللَّهَ " . قَالَ " فَجَعَلَ الْغُلاَمُ يَمْكُثُ عِنْدَ الرَّاهِبِ وَيُبْطِئُ عَلَى الْكَاهِنِ فَأَرْسَلَ الْكَاهِنُ إِلَى أَهْلِ الْغُلاَمِ إِنَّهُ لاَ يَكَادُ يَحْضُرُنِي فَأَخْبَرَ الْغُلاَمُ الرَّاهِبَ بِذَلِكَ فَقَالَ لَهُ الرَّاهِبُ إِذَا قَالَ لَكَ الْكَاهِنُ أَيْنَ كُنْتَ فَقُلْ عِنْدَ أَهْلِي . وَإِذَا قَالَ لَكَ أَهْلُكَ أَيْنَ كُنْتَ فَأَخِبِرْهُمْ أَنَّكَ كُنْتَ عِنْدَ الْكَاهِنِ " . قَالَ " فَبَيْنَمَا الْغُلاَمُ عَلَى ذَلِكَ إِذْ مَرَّ بِجَمَاعَةٍ مِنَ النَّاسِ كَثِيرٍ قَدْ حَبَسَتْهُمْ دَابَّةٌ " . فَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّ تِلْكَ الدَّابَّةَ كَانَتْ أَسَدًا قَالَ " فَأَخَذَ الْغُلاَمُ حَجَرًا قَالَ اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ مَا يَقُولُ الرَّاهِبُ حَقًّا فَأَسْأَلُكَ أَنْ أَقْتُلَهَا . قَالَ ثُمَّ رَمَى فَقَتَلَ الدَّابَّةَ . فَقَالَ النَّاسُ مَنْ قَتَلَهَا قَالُوا الْغُلاَمُ فَفَزِعَ النَّاسُ وَقَالُوا لَقَدْ عَلِمَ هَذَا الْغُلاَمُ عِلْمًا لَمْ يَعْلَمْهُ أَحَدٌ . قَالَ فَسَمِعَ بِهِ أَعْمَى فَقَالَ لَهُ إِنْ أَنْتَ رَدَدْتَ بَصَرِي فَلَكَ كَذَا وَكَذَا . قَالَ لَهُ لاَ أُرِيدُ مِنْكَ هَذَا وَلَكِنْ أَرَأَيْتَ إِنْ رَجَعَ إِلَيْكَ بَصَرُكَ أَتُؤْمِنُ بِالَّذِي رَدَّهُ عَلَيْكَ قَالَ نَعَمْ . قَالَ فَدَعَا اللَّهَ فَرَدَّ عَلَيْهِ بَصَرَهُ فَآمَنَ الأَعْمَى فَبَلَغَ الْمَلِكَ أَمْرُهُمْ فَبَعَثَ إِلَيْهِمْ فَأُتِيَ بِهِمْ فَقَالَ لأَقْتُلَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْكُمْ قِتْلَةً لاَ أَقْتُلُ بِهَا صَاحِبَهُ فَأَمَرَ بِالرَّاهِبِ وَالرَّجُلِ الَّذِي كَانَ أَعْمَى فَوَضَعَ الْمِنْشَارَ عَلَى مَفْرِقِ أَحَدِهِمَا فَقَتَلَهُ وَقَتَلَ الآخَرَ بِقِتْلَةٍ أُخْرَى . ثُمَّ أَمَرَ بِالْغُلاَمِ فَقَالَ انْطَلِقُوا بِهِ إِلَى جَبَلِ كَذَا وَكَذَا فَأَلْقُوهُ مِنْ رَأْسِهِ فَانْطَلَقُوا بِهِ إِلَى ذَلِكَ الْجَبَلِ فَلَمَّا انْتَهَوْا بِهِ إِلَى ذَلِكَ الْمَكَانِ الَّذِي أَرَادُوا أَنْ يُلْقُوهُ مِنْهُ جَعَلُوا يَتَهَافَتُونَ مِنْ ذَلِكَ الْجَبَلِ وَيَتَرَدَّوْنَ حَتَّى لَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ إِلاَّ الْغُلاَمُ " . قَالَ " ثُمَّ رَجَعَ فَأَمَرَ بِهِ الْمَلِكُ أَنْ يَنْطَلِقُوا بِهِ إِلَى الْبَحْرِ فَيُلْقُونَهُ فِيهِ فَانْطُلِقَ بِهِ إِلَى الْبَحْرِ فَغَرَّقَ اللَّهُ الَّذِينَ كَانُوا مَعَهُ وَأَنْجَاهُ فَقَالَ الْغُلاَمُ لِلْمَلِكِ إِنَّكَ لاَ تَقْتُلُنِي حَتَّى تَصْلُبَنِي وَتَرْمِيَنِي وَتَقُولَ إِذَا رَمَيْتَنِي بِسْمِ اللَّهِ رَبِّ هَذَا الْغُلاَمِ . قَالَ فَأَمَرَ بِهِ فَصُلِبَ ثُمَّ رَمَاهُ فَقَالَ بِسْمِ اللَّهِ رَبِّ هَذَا الْغُلاَمِ . قَالَ فَوَضَعَ الْغُلاَمُ يَدَهُ عَلَى صُدْغِهِ حِينَ رُمِيَ ثُمَّ مَاتَ . فَقَالَ أُنَاسٌ لَقَدْ عَلِمَ هَذَا الْغُلاَمُ عِلْمًا مَا عَلِمَهُ أَحَدٌ فَإِنَّا نُؤْمِنُ بِرَبِّ هَذَا الْغُلاَمِ . قَالَ فَقِيلَ لِلْمَلِكِ أَجَزِعْتَ أَنْ خَالَفَكَ ثَلاَثَةٌ فَهَذَا الْعَالَمُ كُلُّهُمْ قَدْ خَالَفُوكَ . قَالَ فَخَدَّ أُخْدُودًا ثُمَّ أَلْقَى فِيهَا الْحَطَبَ وَالنَّارَ ثُمَّ جَمَعَ النَّاسَ فَقَالَ مَنْ رَجَعَ عَنْ دِينِهِ تَرَكْنَاهُ وَمَنْ لَمْ يَرْجِعْ أَلْقَيْنَاهُ فِي هَذِهِ النَّارِ فَجَعَلَ يُلْقِيهِمْ فِي تِلْكَ الأُخْدُودِ . قَالَ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى : (قتِلَ أَصْحَابُ الأُخْدُودِ * النَّارِ ذَاتِ الْوَقُودِ ) حَتَّى بَلَغَ : (العَزِيزِ الْحَمِيدِ ) " . قَالَ " فَأَمَّا الْغُلاَمُ فَإِنَّهُ دُفِنَ " . قَالَ فَيُذْكَرُ أَنَّهُ أُخْرِجَ فِي زَمَنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَأُصْبُعُهُ عَلَى صُدْغِهِ كَمَا وَضَعَهَا حِينَ قُتِلَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ .
Suhayb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ asr namozini oʻqiganlarida hamsa qilardilar — hams baʼzilarning soʻzicha, goʻyo gapirayotgandek lablarni qimirlatishdir. U zotga: «Ey Rasululloh, siz asrni oʻqiganingizda hamsa qilyapsiz?» deyildi. U zot dedilar: «Paygʻambarlardan bir paygʻambar oʻz ummati bilan faxrlangan edi. U: ‹Bularga kim bas kela oladi?› dedi. Shunda Alloh unga: ‹Ularni Men ulardan intiqom olishim bilan, yo dushmanlarini ularga hukmron qilishim oʻrtasida ixtiyor qildir›, deb vahiy yubordi. U intiqomni ixtiyor qildi. Shunda Alloh ularga oʻlimni hukmron qildi, ulardan bir kunda yetmish ming kishi vafot etdi». (Rovi) aytdi: U zot bu hadisni soʻzlaganlarida, soʻng mana bu boshqa hadisni ham soʻzlardilar. U zot dedilar: «Podshohlardan bir podshoh bor edi, oʻsha podshohning unga (gʻayb haqida) folbinlik qiladigan bir kohini bor edi. Kohin: ‹Menga zehnli — yo: zukko, tez oʻrganadigan — bir oʻgʻil bola topib bering, men unga shu ilmimni oʻrgatay, chunki men oʻlib ketib, bu ilm sizdan uzilib, orangizda uni biladigan kishi qolmasligidan qoʻrqaman›, dedi. U (podshoh) tavsiflagani boʻyicha (bola) topishdi va unga oʻsha kohin oldiga hozir boʻlib, qatnab turishni buyurdi. Bola unga qatnay boshladi. Bolaning yoʻlida bir savmaʼada (ibodatxonada) bir rohib bor edi». Maʼmar aytdi: Men savmaʼa egalari oʻsha kunlarda musulmonlar boʻlgan deb oʻylayman. (U zot) dedilar: «Bola oʻsha rohibning oldidan oʻtgan sayin undan soʻray boshladi va undan qoʻymay, oxiri u (rohib) unga (oʻzi haqida) xabar berdi: ‹Men faqat Allohga ibodat qilaman›, dedi». (U zot) dedilar: «Bola rohibning oldida (uzoq) qoladigan va kohin oldiga kech qoladigan boʻldi. Kohin bolaning oilasiga: ‹U deyarli mening oldimga kelmayapti›, deb xabar yubordi. Bola buni rohibga aytdi. Rohib unga: ‹Kohin senga: qayerda eding, desa, oilamning oldida edim, degin. Oilang senga: qayerda eding, desa, ularga kohin oldida edim, deb xabar ber›, dedi». (U zot) dedilar: «Bola shu holatda yurganida, bir yoʻl ustini bir hayvon toʻsib qoʻyib, koʻp odamlar guruhini ushlab turgan joydan oʻtib qoldi». Baʼzilar: oʻsha hayvon arslon edi, deyishdi. (U zot) dedilar: «Bola bir tosh oldi-da: ‹Allohim, agar rohib aytayotgan narsa haq boʻlsa, men Sendan uni oʻldirishni soʻrayman›, dedi. Soʻng (toshni) otib, hayvonni oʻldirdi. Odamlar: ‹Uni kim oʻldirdi?› deyishdi. ‹Bola›, deyishdi. Odamlar dahshatga tushib: ‹Bu bola hech kim bilmagan bir ilmni bilibdi›, deyishdi». (U zot) dedilar: «Buni bir koʻr eshitib, unga: ‹Agar sen koʻzimni qaytarib bersang, senga ana-mana (mol) beraman›, dedi. (Bola) unga: ‹Men sendan buni istamayman, lekin aytchi, agar koʻzing senga qaytsa, uni senga qaytargan Zotga iymon keltirasanmi?› dedi. U: ‹Ha›, dedi. (Bola) Allohga duo qildi, U koʻzini qaytarib berdi, koʻr iymon keltirdi. Ularning ishi podshohga yetdi, u ularni chaqirtirdi, ular keltirildi. (Podshoh): ‹Men har biringizni boshqangizdan farqli oʻlim bilan oʻldiraman›, dedi. U rohib va koʻr boʻlgan kishi haqida buyruq berdi, ulardan birining boshining oʻrtasiga arra qoʻyib, uni oʻldirdi, boshqasini esa boshqa oʻlim bilan oʻldirdi. Soʻng bola haqida buyurib: ‹Uni falon-falon togʻga olib chiqinglar-da, uning choʻqqisidan tashlanglar›, dedi. Uni oʻsha togʻga olib chiqishdi. Uni tashlamoqchi boʻlgan joyga yetganlarida, ular oʻsha togʻdan tushib-yiqila boshlashdi, boladan boshqasi qolmadi». (U zot) dedilar: «Soʻng (bola) qaytib keldi. Podshoh uni dengizga olib borib, unga tashlashlarini buyurdi. Uni dengizga olib borishdi, Alloh u bilan birga boʻlganlarni gʻarq qildi, uni esa qutqardi. Bola podshohga: ‹Sen meni, to meni dorga osmaguningcha, otmaguningcha va meni otganingda: ‹Bismillohi Robbi hozalgʻulom — shu bolaning Robbi Alloh nomi bilan›, demaguningcha oʻldira olmaysan›, dedi. (Podshoh) buyurdi, u dorga osildi, soʻng (podshoh) uni otib: ‹Bismillohi Robbi hozalgʻulom›, dedi. Bola otilganda qoʻlini chakkasiga qoʻydi, soʻng vafot etdi. Odamlar: ‹Bu bola hech kim bilmagan bir ilmni bilibdi, biz shu bolaning Robbiga iymon keltiramiz›, deyishdi». (U zot) dedilar: «Podshohga: ‹Uchta kishi senga muxolif boʻlganidan jahling chiqqan edi, mana bu butun olam (xalq) senga muxolif boʻldi›, deyildi. Shunda u xandaq kovlatdi, soʻng unga oʻtin va olov tashlatdi, soʻng odamlarni toʻplab: ‹Kim oʻz dinidan qaytsa, uni qoʻyib yuboramiz, kim qaytmasa, uni mana bu olovga tashlaymiz›, dedi va ularni oʻsha xandaqqa tashlay boshladi». (U zot) dedilar: «Alloh taolo: {Xandaq egalari halok boʻldi — alangali olovning (egalari)} (Buruj 4-5) deb, to: {Aziz va Hamid (Zot)} (Buruj 8) gacha shuni aytadi». (U zot) dedilar: «Bola esa koʻmildi». (Rovi) aytdi: Rivoyat qilinishicha, u Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) zamonida (qabridan) chiqarilgan, barmogʻi esa oʻldirilganida qoʻygan holicha chakkasi ustida ekan. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Суҳайб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ аср намозини ўқиганларида ҳамса қилардилар — ҳамс баъзиларнинг сўзича, гўё гапираётгандек лабларни қимирлатишдир. У зотга: «Эй Расулуллоҳ, сиз асрни ўқиганингизда ҳамса қиляпсиз?» дейилди. У зот дедилар: «Пайғамбарлардан бир пайғамбар ўз уммати билан фахрланган эди. У: ‹Буларга ким бас кела олади?› деди. Шунда Аллоҳ унга: ‹Уларни Мен улардан интиқом олишим билан, ё душманларини уларга ҳукмрон қилишим ўртасида ихтиёр қилдир›, деб ваҳий юборди. У интиқомни ихтиёр қилди. Шунда Аллоҳ уларга ўлимни ҳукмрон қилди, улардан бир кунда етмиш минг киши вафот этди». (Рови) айтди: У зот бу ҳадисни сўзлаганларида, сўнг мана бу бошқа ҳадисни ҳам сўзлардилар. У зот дедилар: «Подшоҳлардан бир подшоҳ бор эди, ўша подшоҳнинг унга (ғайб ҳақида) фолбинлик қиладиган бир коҳини бор эди. Коҳин: ‹Менга зеҳнли — ё: зукко, тез ўрганадиган — бир ўғил бола топиб беринг, мен унга шу илмимни ўргатай, чунки мен ўлиб кетиб, бу илм сиздан узилиб, орангизда уни биладиган киши қолмаслигидан қўрқаман›, деди. У (подшоҳ) тавсифлагани бўйича (бола) топишди ва унга ўша коҳин олдига ҳозир бўлиб, қатнаб туришни буюрди. Бола унга қатнай бошлади. Боланинг йўлида бир савмаъада (ибодатхонада) бир роҳиб бор эди». Маъмар айтди: Мен савмаъа эгалари ўша кунларда мусулмонлар бўлган деб ўйлайман. (У зот) дедилар: «Бола ўша роҳибнинг олдидан ўтган сайин ундан сўрай бошлади ва ундан қўймай, охири у (роҳиб) унга (ўзи ҳақида) хабар берди: ‹Мен фақат Аллоҳга ибодат қиламан›, деди». (У зот) дедилар: «Бола роҳибнинг олдида (узоқ) қоладиган ва коҳин олдига кеч қоладиган бўлди. Коҳин боланинг оиласига: ‹У деярли менинг олдимга келмаяпти›, деб хабар юборди. Бола буни роҳибга айтди. Роҳиб унга: ‹Коҳин сенга: қаерда эдинг, деса, оиламнинг олдида эдим, дегин. Оиланг сенга: қаерда эдинг, деса, уларга коҳин олдида эдим, деб хабар бер›, деди». (У зот) дедилар: «Бола шу ҳолатда юрганида, бир йўл устини бир ҳайвон тўсиб қўйиб, кўп одамлар гуруҳини ушлаб турган жойдан ўтиб қолди». Баъзилар: ўша ҳайвон арслон эди, дейишди. (У зот) дедилар: «Бола бир тош олди-да: ‹Аллоҳим, агар роҳиб айтаётган нарса ҳақ бўлса, мен Сендан уни ўлдиришни сўрайман›, деди. Сўнг (тошни) отиб, ҳайвонни ўлдирди. Одамлар: ‹Уни ким ўлдирди?› дейишди. ‹Бола›, дейишди. Одамлар даҳшатга тушиб: ‹Бу бола ҳеч ким билмаган бир илмни билибди›, дейишди». (У зот) дедилар: «Буни бир кўр эшитиб, унга: ‹Агар сен кўзимни қайтариб берсанг, сенга ана-мана (мол) бераман›, деди. (Бола) унга: ‹Мен сендан буни истамайман, лекин айтчи, агар кўзинг сенга қайтса, уни сенга қайтарган Зотга иймон келтирасанми?› деди. У: ‹Ҳа›, деди. (Бола) Аллоҳга дуо қилди, У кўзини қайтариб берди, кўр иймон келтирди. Уларнинг иши подшоҳга етди, у уларни чақиртирди, улар келтирилди. (Подшоҳ): ‹Мен ҳар бирингизни бошқангиздан фарқли ўлим билан ўлдираман›, деди. У роҳиб ва кўр бўлган киши ҳақида буйруқ берди, улардан бирининг бошининг ўртасига арра қўйиб, уни ўлдирди, бошқасини эса бошқа ўлим билан ўлдирди. Сўнг бола ҳақида буюриб: ‹Уни фалон-фалон тоғга олиб чиқинглар-да, унинг чўққисидан ташланглар›, деди. Уни ўша тоғга олиб чиқишди. Уни ташламоқчи бўлган жойга етганларида, улар ўша тоғдан тушиб-йиқила бошлашди, боладан бошқаси қолмади». (У зот) дедилар: «Сўнг (бола) қайтиб келди. Подшоҳ уни денгизга олиб бориб, унга ташлашларини буюрди. Уни денгизга олиб боришди, Аллоҳ у билан бирга бўлганларни ғарқ қилди, уни эса қутқарди. Бола подшоҳга: ‹Сен мени, то мени дорга осмагунингча, отмагунингча ва мени отганингда: ‹Бисмиллоҳи Робби ҳозалғулом — шу боланинг Робби Аллоҳ номи билан›, демагунингча ўлдира олмайсан›, деди. (Подшоҳ) буюрди, у дорга осилди, сўнг (подшоҳ) уни отиб: ‹Бисмиллоҳи Робби ҳозалғулом›, деди. Бола отилганда қўлини чаккасига қўйди, сўнг вафот этди. Одамлар: ‹Бу бола ҳеч ким билмаган бир илмни билибди, биз шу боланинг Роббига иймон келтирамиз›, дейишди». (У зот) дедилар: «Подшоҳга: ‹Учта киши сенга мухолиф бўлганидан жаҳлинг чиққан эди, мана бу бутун олам (халқ) сенга мухолиф бўлди›, дейилди. Шунда у хандақ ковлатди, сўнг унга ўтин ва олов ташлатди, сўнг одамларни тўплаб: ‹Ким ўз динидан қайтса, уни қўйиб юборамиз, ким қайтмаса, уни мана бу оловга ташлаймиз›, деди ва уларни ўша хандаққа ташлай бошлади». (У зот) дедилар: «Аллоҳ таоло: {Хандақ эгалари ҳалок бўлди — алангали оловнинг (эгалари)} (Буруж 4-5) деб, то: {Азиз ва Ҳамид (Зот)} (Буруж 8) гача шуни айтади». (У зот) дедилар: «Бола эса кўмилди». (Рови) айтди: Ривоят қилинишича, у Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) замонида (қабридан) чиқарилган, бармоғи эса ўлдирилганида қўйган ҳолича чаккаси устида экан. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.
حَدَّثَنَا مَخْلَدُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، قَالَ أَرْسَلَ مَرْوَانُ إِلَى فَاطِمَةَ فَسَأَلَهَا فَأَخْبَرَتْهُ أَنَّهَا كَانَتْ عِنْدَ أَبِي حَفْصٍ وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَمَّرَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ - يَعْنِي عَلَى بَعْضِ الْيَمَنِ - فَخَرَجَ مَعَهُ زَوْجُهَا فَبَعَثَ إِلَيْهَا بِتَطْلِيقَةٍ كَانَتْ بَقِيَتْ لَهَا وَأَمَرَ عَيَّاشَ بْنَ أَبِي رَبِيعَةَ وَالْحَارِثَ بْنَ هِشَامٍ أَنْ يُنْفِقَا عَلَيْهَا فَقَالاَ وَاللَّهِ مَا لَهَا نَفَقَةٌ إِلاَّ أَنْ تَكُونَ حَامِلاً . فَأَتَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " لاَ نَفَقَةَ لَكِ إِلاَّ أَنْ تَكُونِي حَامِلاً " . وَاسْتَأْذَنَتْهُ فِي الاِنْتِقَالِ فَأَذِنَ لَهَا فَقَالَتْ أَيْنَ أَنْتَقِلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ " عِنْدَ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ " . وَكَانَ أَعْمَى تَضَعُ ثِيَابَهَا عِنْدَهُ وَلاَ يُبْصِرُهَا فَلَمْ تَزَلْ هُنَاكَ حَتَّى مَضَتْ عِدَّتُهَا فَأَنْكَحَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أُسَامَةَ فَرَجَعَ قَبِيصَةُ إِلَى مَرْوَانَ فَأَخْبَرَهُ بِذَلِكَ فَقَالَ مَرْوَانُ لَمْ نَسْمَعْ هَذَا الْحَدِيثَ إِلاَّ مِنَ امْرَأَةٍ فَسَنَأْخُذُ بِالْعِصْمَةِ الَّتِي وَجَدْنَا النَّاسَ عَلَيْهَا فَقَالَتْ فَاطِمَةُ حِينَ بَلَغَهَا ذَلِكَ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ كِتَابُ اللَّهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى { فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ } حَتَّى { لاَ تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذَلِكَ أَمْرًا } قَالَتْ فَأَىُّ أَمْرٍ يَحْدُثُ بَعْدَ الثَّلاَثِ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَذَلِكَ رَوَاهُ يُونُسُ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَأَمَّا الزُّبَيْدِيُّ فَرَوَى الْحَدِيثَيْنِ جَمِيعًا حَدِيثَ عُبَيْدِ اللَّهِ بِمَعْنَى مَعْمَرٍ وَحَدِيثَ أَبِي سَلَمَةَ بِمَعْنَى عُقَيْلٍ وَرَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَنَّ قَبِيصَةَ بْنَ ذُؤَيْبٍ حَدَّثَهُ بِمَعْنًى دَلَّ عَلَى خَبَرِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ حِينَ قَالَ فَرَجَعَ قَبِيصَةُ إِلَى مَرْوَانَ فَأَخْبَرَهُ بِذَلِكَ .
Ubaydulloh (rahimahulloh) aytdi: Marvon Fotima(ning oldi)ga (Qabiysani) yuborib, undan (bu ish haqida) soʻradi. U (Marvonga) xabar berib, oʻzi Abu Hafsning nikohida boʻlganini aytdi. Nabiy ﷺ Ali ibn Abu Tolibni — yaʼni Yamanning baʼzi (qismi)ga — amir qilib tayinlagan edilar. Uning eri ham u bilan (birga) chiqib ketdi va (yoʻldan) unga oʻzida qolgan (oxirgi) bir taloqni yubordi hamda Ayyosh ibn Abu Rabiya va Horis ibn Hishomga unga nafaqa berishlarini buyurdi. Ular ikkovlari: «Ollohga qasamki, agar homilador boʻlmasa, unga nafaqa yoʻq», dedilar. Shunda u Nabiy ﷺ huzurlariga keldi. U zot: «Sen homilador boʻlmasang, senga nafaqa yoʻq», dedilar. U koʻchib oʻtishga (uydan chiqishga) izn soʻradi, u zot unga izn berdilar. U: «Qayerga koʻchib oʻtay, ey Rasululloh?» dedi. U zot: «Ibn Ummi Maktumning oldiga», dedilar. U koʻr edi, (Fotima) uning oldida kiyimlarini yechar, u esa uni koʻrmas edi. U iddasi tugaguncha oʻsha yerda turdi. Soʻngra Nabiy ﷺ uni Usomaga nikohlab berdilar. Qabiysa Marvonning oldiga qaytib, unga bu haqda xabar berdi. Marvon: «Biz bu hadisni faqat bir ayoldan eshitdik, shu sababli biz odamlar amal qilib turgan ishonchli (yoʻl)ni tutamiz», dedi. Fotimaga bu (gap) yetib borganda u: «Mening bilan sizlarning oraingizda Ollohning Kitobi (hakam) boʻlsin», dedi. Olloh taolo: {Ularni iddalarini (kuzatib) taloq qilinglar} deb, toki {(Ey Paygʻambar,) bilmaysan, ehtimol Olloh shundan keyin (yana) bir ishni paydo qilar} (degan oyatgacha aytdi. Soʻngra Fotima): «Uch (taloq)dan keyin yana qanday ish paydo boʻlardi?» dedi. Abu Dovud aytdi: Shuningdek, buni Yunus Zuhriydan rivoyat qilgan. Zubaydiy esa har ikkala hadisni — Ubaydullohning hadisini Maʼmarning maʼnosida, Abu Salamaning hadisini esa Uqaylning maʼnosida — rivoyat qilgan. Buni Muhammad ibn Ishoq Zuhriydan, Qabiysa ibn Zuʼayb unga hadis aytib bergani (haqida) rivoyat qilgan boʻlib, (bu rivoyat) Ubaydulloh ibn Abdulloh xabariga dalolat qiladi, chunki u: «Qabiysa Marvonning oldiga qaytib, unga bu haqda xabar berdi», degan.Убайдуллоҳ (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Марвон Фотима(нинг олди)га (Қабийсани) юбориб, ундан (бу иш ҳақида) сўради. У (Марвонга) хабар бериб, ўзи Абу Ҳафснинг никоҳида бўлганини айтди. Набий ﷺ Али ибн Абу Толибни — яъни Яманнинг баъзи (қисми)га — амир қилиб тайинлаган эдилар. Унинг эри ҳам у билан (бирга) чиқиб кетди ва (йўлдан) унга ўзида қолган (охирги) бир талоқни юборди ҳамда Айёш ибн Абу Рабия ва Ҳорис ибн Ҳишомга унга нафақа беришларини буюрди. Улар икковлари: «Оллоҳга қасамки, агар ҳомиладор бўлмаса, унга нафақа йўқ», дедилар. Шунда у Набий ﷺ ҳузурларига келди. У зот: «Сен ҳомиладор бўлмасанг, сенга нафақа йўқ», дедилар. У кўчиб ўтишга (уйдан чиқишга) изн сўради, у зот унга изн бердилар. У: «Қаерга кўчиб ўтай, эй Расулуллоҳ?» деди. У зот: «Ибн Умми Мактумнинг олдига», дедилар. У кўр эди, (Фотима) унинг олдида кийимларини ечар, у эса уни кўрмас эди. У иддаси тугагунча ўша ерда турди. Сўнгра Набий ﷺ уни Усомага никоҳлаб бердилар. Қабийса Марвоннинг олдига қайтиб, унга бу ҳақда хабар берди. Марвон: «Биз бу ҳадисни фақат бир аёлдан эшитдик, шу сабабли биз одамлар амал қилиб турган ишончли (йўл)ни тутамиз», деди. Фотимага бу (гап) етиб борганда у: «Менинг билан сизларнинг ораингизда Оллоҳнинг Китоби (ҳакам) бўлсин», деди. Оллоҳ таоло: {Уларни иддаларини (кузатиб) талоқ қилинглар} деб, токи {(Эй Пайғамбар,) билмайсан, эҳтимол Оллоҳ шундан кейин (яна) бир ишни пайдо қилар} (деган оятгача айтди. Сўнгра Фотима): «Уч (талоқ)дан кейин яна қандай иш пайдо бўларди?» деди. Абу Довуд айтди: Шунингдек, буни Юнус Зуҳрийдан ривоят қилган. Зубайдий эса ҳар иккала ҳадисни — Убайдуллоҳнинг ҳадисини Маъмарнинг маъносида, Абу Саламанинг ҳадисини эса Уқайлнинг маъносида — ривоят қилган. Буни Муҳаммад ибн Ишоқ Зуҳрийдан, Қабийса ибн Зуъайб унга ҳадис айтиб бергани (ҳақида) ривоят қилган бўлиб, (бу ривоят) Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ хабарига далолат қилади, чунки у: «Қабийса Марвоннинг олдига қайтиб, унга бу ҳақда хабар берди», деган.
وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالَ ابْنُ رَافِعٍ حَدَّثَنَا وَقَالَ الآخَرَانِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، ح وَحَدَّثَنَا ابْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ، أَبِي فُدَيْكٍ أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، جَمِيعًا عَنِ الزُّهْرِيِّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ . نَحْوَ حَدِيثِ ابْنِ عُيَيْنَةَ . غَيْرَ أَنَّ فِي، حَدِيثِ مَعْمَرٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَلَدَتِ امْرَأَتِي غُلاَمًا أَسْوَدَ وَهُوَ حِينَئِذٍ يُعَرِّضُ بِأَنْ يَنْفِيَهُ . وَزَادَ فِي آخِرِ الْحَدِيثِ وَلَمْ يُرَخِّصْ لَهُ فِي الاِنْتِفَاءِ مِنْهُ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan shu isnod bilan Ibn Uyaynaning hadisiga oʻxshash (rivoyat) keltirilgan. Faqat Maʼmarning rivoyatida (quyidagicha keldi): U: «Yo Rasululloh! Xotinim qora bola tugʻdi», — dedi va u oʻsha payt (bolani) inkor qilishga (retib) ishora qilayotgan edi. Va hadisning oxirida (quyidagi) ziyoda qilingan: «(Rasululloh) unga (bolani) inkor qilishga ruxsat bermadilar».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан шу иснод билан Ибн Уяйнанинг ҳадисига ўхшаш (ривоят) келтирилган. Фақат Маъмарнинг ривоятида (қуйидагича келди): У: «Ё Расулуллоҳ! Хотиним қора бола туғди», — деди ва у ўша пайт (болани) инкор қилишга (ретиб) ишора қилаётган эди. Ва ҳадиснинг охирида (қуйидаги) зиёда қилинган: «(Расулуллоҳ) унга (болани) инкор қилишга рухсат бермадилар».
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ نُبَيْهِ بْنِ وَهْبٍ، قَالَ أَرَادَ ابْنُ مَعْمَرٍ أَنْ يُنْكِحَ، ابْنَهُ فَبَعَثَنِي إِلَى أَبَانَ بْنِ عُثْمَانَ وَهُوَ أَمِيرُ الْمَوْسِمِ بِمَكَّةَ فَأَتَيْتُهُ فَقُلْتُ إِنَّ أَخَاكَ يُرِيدُ أَنْ يُنْكِحَ ابْنَهُ فَأَحَبَّ أَنْ يُشْهِدَكَ ذَلِكَ . قَالَ لاَ أُرَاهُ إِلاَّ أَعْرَابِيًّا جَافِيًا إِنَّ الْمُحْرِمَ لاَ يَنْكِحُ وَلاَ يُنْكِحُ . أَوْ كَمَا قَالَ ثُمَّ حَدَّثَ عَنْ عُثْمَانَ مِثْلَهُ يَرْفَعُهُ . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي رَافِعٍ وَمَيْمُونَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُثْمَانَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَابْنُ عُمَرَ وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ فُقَهَاءِ التَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ لاَ يَرَوْنَ أَنْ يَتَزَوَّجَ الْمُحْرِمُ قَالُوا فَإِنْ نَكَحَ فَنِكَاحُهُ بَاطِلٌ .
Nubayh ibn Vahbdan rivoyat qilinadi: Ibn Maʼmar oʻgʻlini uylantirmoqchi boʻlib, meni Makkadagi mavsum amiri Abon ibn Usmon huzuriga yubordi. Men uning oldiga keldim-da: «Akangiz oʻgʻlini uylantirmoqchi va buni siz guvoh boʻlishingizni xohlaydi», dedim. U: «Men uni faqat qoʻpol aʼrobiy deb bilaman; muhrim na nikohlanadi, na (boshqani) nikohlab beradi», dedi — yoki shunga oʻxshash (soʻz) aytdi. Soʻngra u Usmondan shunga oʻxshashini, uni (Paygʻambar ﷺga) koʻtarib (marfuʼ qilib) rivoyat qildi. Bu bobda Abu Rofeʼ va Maymunadan ham (hadis rivoyat qilingan). Abu Iso aytdi: Usmonning hadisi hasan sahih hadisdir. Paygʻambar ﷺning baʼzi sahobalari huzurida amal shunga muvofiqdir, ular orasida Umar ibn al-Xattob, Ali ibn Abu Tolib va Ibn Umar bor. Bu tobeinlardan baʼzi fuqaholarning soʻzidir. Molik, Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar — ular muhrimning uylanishini joiz deb koʻrmaydilar va: Agar nikohlansa, uning nikohi botildir, deganlar.Нубайҳ ибн Ваҳбдан ривоят қилинади: Ибн Маъмар ўғлини уйлантирмоқчи бўлиб, мени Маккадаги мавсум амири Абон ибн Усмон ҳузурига юборди. Мен унинг олдига келдим-да: «Акангиз ўғлини уйлантирмоқчи ва буни сиз гувоҳ бўлишингизни хоҳлайди», дедим. У: «Мен уни фақат қўпол аъробий деб биламан; муҳрим на никоҳланади, на (бошқани) никоҳлаб беради», деди — ёки шунга ўхшаш (сўз) айтди. Сўнгра у Усмондан шунга ўхшашини, уни (Пайғамбар ﷺга) кўтариб (марфуъ қилиб) ривоят қилди. Бу бобда Абу Рофеъ ва Маймунадан ҳам (ҳадис ривоят қилинган). Абу Исо айтди: Усмоннинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Пайғамбар ﷺнинг баъзи саҳобалари ҳузурида амал шунга мувофиқдир, улар орасида Умар ибн ал-Хаттоб, Али ибн Абу Толиб ва Ибн Умар бор. Бу тобеинлардан баъзи фуқаҳоларнинг сўзидир. Молик, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар — улар муҳримнинг уйланишини жоиз деб кўрмайдилар ва: Агар никоҳланса, унинг никоҳи ботилдир, деганлар.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، قَالاَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَذَلِكَ رَوَاهُ يُونُسُ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَلَمْ يُتَابِعْ أَحَدٌ مَالِكًا عَلَى عُرْوَةَ عَنْ عَمْرَةَ وَرَوَاهُ مَعْمَرٌ وَزِيَادُ بْنُ سَعْدٍ وَغَيْرُهُمَا عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash hadis rivoyat qilinadi. Abu Dovud aytdi: Shuningdek, buni Yunus az-Zuhriydan rivoyat qilgan. Molikka uning Urvadan, u Amradan degan rivoyatida hech kim mutobaat qilmagan. Buni Maʼmar, Ziyod ibn Saʼd va boshqalar az-Zuhriydan, u Urvadan, u Oishadan deb rivoyat qilganlar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺдан шунга ўхшаш ҳадис ривоят қилинади. Абу Довуд айтди: Шунингдек, буни Юнус аз-Зуҳрийдан ривоят қилган. Моликка унинг Урвадан, у Амрадан деган ривоятида ҳеч ким мутобаат қилмаган. Буни Маъмар, Зиёд ибн Саъд ва бошқалар аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оишадан деб ривоят қилганлар.
حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ مَعْرُوفٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي عَمْرٌو، ح وَحَدَّثَنِي أَبُو الطَّاهِرِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، أَنَّ أَبَا النَّضْرِ، حَدَّثَهُ أَنَّ بُسْرَ بْنَ سَعِيدٍ حَدَّثَهُ عَنْ مَعْمَرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّهُ أَرْسَلَ غُلاَمَهُ بِصَاعِ قَمْحٍ فَقَالَ بِعْهُ ثُمَّ اشْتَرِ بِهِ شَعِيرًا . فَذَهَبَ الْغُلاَمُ فَأَخَذَ صَاعًا وَزِيَادَةَ بَعْضِ صَاعٍ فَلَمَّا جَاءَ مَعْمَرًا أَخْبَرَهُ بِذَلِكَ فَقَالَ لَهُ مَعْمَرٌ لِمَ فَعَلْتَ ذَلِكَ انْطَلِقْ فَرُدَّهُ وَلاَ تَأْخُذَنَّ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ فَإِنِّي كُنْتُ أَسْمَعُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " الطَّعَامُ بِالطَّعَامِ مِثْلاً بِمِثْلٍ " . قَالَ وَكَانَ طَعَامُنَا يَوْمَئِذٍ الشَّعِيرَ . قِيلَ لَهُ فَإِنَّهُ لَيْسَ بِمِثْلِهِ قَالَ إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُضَارِعَ .
Maʼmar ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U oʻz xizmatkorini bir soʼ bugʻdoy bilan (bozorga) yuborib: «Buni sotgin, soʻng evaziga arpa sotib olgin», dedi. Xizmatkor borib, bir soʼ va undan ortiqroq (arpa) oldi. Maʼmarning oldiga kelganida, unga shuni xabar qildi. Shunda Maʼmar unga: «Nega bunday qilding? Bor, uni qaytar, faqat misli mislicha (teng) olgin. Chunki men Rasululloh ﷺ ning: ‹Taom taomga misli mislicha (teng boʻlsin)› — deyayotganlarini eshitar edim», dedi. (Roviy) dedi: «Oʻsha kunlari bizning taomimiz arpa edi.» Unga (Maʼmarga): «Axir bu unga oʻxshamaydi-ku (bir xil tur emas-ku)?» deyildi. U: «Men ularning bir-biriga oʻxshab qolishidan (ribo aralashib ketishidan) qoʻrqaman», dedi.Маъмар ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У ўз хизматкорини бир сў буғдой билан (бозорга) юбориб: «Буни сотгин, сўнг эвазига арпа сотиб олгин», деди. Хизматкор бориб, бир сў ва ундан ортиқроқ (арпа) олди. Маъмарнинг олдига келганида, унга шуни хабар қилди. Шунда Маъмар унга: «Нега бундай қилдинг? Бор, уни қайтар, фақат мисли мислича (тенг) олгин. Чунки мен Расулуллоҳ ﷺ нинг: ‹Таом таомга мисли мислича (тенг бўлсин)› — деяётганларини эшитар эдим», деди. (Ровий) деди: «Ўша кунлари бизнинг таомимиз арпа эди.» Унга (Маъмарга): «Ахир бу унга ўхшамайди-ку (бир хил тур эмас-ку)?» дейилди. У: «Мен уларнинг бир-бирига ўхшаб қолишидан (рибо аралашиб кетишидан) қўрқаман», деди.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ مُوسَى، عَنْ نُبَيْهِ بْنِ وَهْبٍ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْمَرٍ، اشْتَكَى عَيْنَيْهِ وَهُوَ مُحْرِمٌ فَسَأَلَ أَبَانَ بْنَ عُثْمَانَ فَقَالَ اضْمِدْهُمَا بِالصَّبِرِ فَإِنِّي سَمِعْتُ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ، يَذْكُرُهَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " اضْمِدْهُمَا بِالصَّبِرِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يَرَوْنَ بَأْسًا أَنْ يَتَدَاوَى الْمُحْرِمُ بِدَوَاءٍ مَا لَمْ يَكُنْ فِيهِ طِيبٌ .
Nubayh ibn Vahb (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn Ubaydulloh ibn Maʼmar muhrim holida koʻzidan shikoyat qildi va Abon ibn Usmondan soʻradi. U: «Ularga sabir (aloye) qoʻy, chunki men Usmon ibn Affonning Rasululloh ﷺdan: ‹Ularga sabir qoʻy›, deganlarini zikr qilganini eshitganman», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ilm ahlining amali shunga binoandir; ular muhrim oʻzida xushboʻylik boʻlmagan dori bilan davolanishida zarar yoʻq, deb biladilar.Нубайҳ ибн Ваҳб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Умар ибн Убайдуллоҳ ибн Маъмар муҳрим ҳолида кўзидан шикоят қилди ва Абон ибн Усмондан сўради. У: «Уларга сабир (алое) қўй, чунки мен Усмон ибн Аффоннинг Расулуллоҳ ﷺдан: ‹Уларга сабир қўй›, деганларини зикр қилганини эшитганман», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳлининг амали шунга биноандир; улар муҳрим ўзида хушбўйлик бўлмаган дори билан даволанишида зарар йўқ, деб биладилар.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ بَشِيرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، بِإِسْنَادِ عَبَّادٍ وَمَعْنَاهُ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ مَعْمَرٌ وَشُعَيْبٌ وَعَقِيلٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ رِجَالٍ، مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهَذَا أَصَحُّ عِنْدَنَا .
Mahmud ibn Xolid bizga al-Valid ibn Muslimdan, u Said ibn Bashirdan, u az-Zuhriydan, Abbodning isnodi bilan va xuddi shu maʼnoda rivoyat qildi. Abu Dovud aytdi: Buni Maʼmar, Shuʼayb va Aqil az-Zuhriydan, u esa ilm ahlidan boʻlgan kishilardan rivoyat qilganlar va bu bizning nazarimizda sahihroqdir.Маҳмуд ибн Холид бизга ал-Валид ибн Муслимдан, у Саид ибн Баширдан, у аз-Зуҳрийдан, Аббоднинг исноди билан ва худди шу маънода ривоят қилди. Абу Довуд айтди: Буни Маъмар, Шуъайб ва Ақил аз-Зуҳрийдан, у эса илм аҳлидан бўлган кишилардан ривоят қилганлар ва бу бизнинг назаримизда саҳиҳроқдир.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، - وَاللَّفْظُ لِعَبْدٍ - قَالاَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ، الرَّزَّاقِ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ إِنَّمَا الْعُمْرَى الَّتِي أَجَازَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَقُولَ هِيَ لَكَ وَلِعَقِبِكَ . فَأَمَّا إِذَا قَالَ هِيَ لَكَ مَا عِشْتَ . فَإِنَّهَا تَرْجِعُ إِلَى صَاحِبِهَا . قَالَ مَعْمَرٌ وَكَانَ الزُّهْرِيُّ يُفْتِي بِهِ .
Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ruxsat bergan umro (umrbod inʼom) faqat shu: (inʼom qiluvchi): «Bu senga va sendan keyingi avlodingga (tegishli)», desa (bu umrodir). Agar: «Bu sen tirik ekansan, senga (tegishli)», desa, u (mol-mulk inʼom qiluvchi) egasiga qaytadi. Maʼmar dedi: Zuhriy shunga koʻra fatvo berar edi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ рухсат берган умро (умрбод инъом) фақат шу: (инъом қилувчи): «Бу сенга ва сендан кейинги авлодингга (тегишли)», деса (бу умродир). Агар: «Бу сен тирик экансан, сенга (тегишли)», деса, у (мол-мулк инъом қилувчи) эгасига қайтади. Маъмар деди: Зуҳрий шунга кўра фатво берар эди.
حَدَّثَنَا أَبُو صَالِحٍ، مَحْبُوبُ بْنُ مُوسَى أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْفَزَارِيُّ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ سَالِمٍ أَبِي النَّضْرِ، مَوْلَى عُمَرَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ - يَعْنِي ابْنَ مَعْمَرٍ وَكَانَ كَاتِبًا لَهُ - قَالَ كَتَبَ إِلَيْهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي أَوْفَى حِينَ خَرَجَ إِلَى الْحَرُورِيَّةِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بَعْضِ أَيَّامِهِ الَّتِي لَقِيَ فِيهَا الْعَدُوَّ قَالَ " يَا أَيُّهَا النَّاسُ لاَ تَتَمَنَّوْا لِقَاءَ الْعَدُوِّ وَسَلُوا اللَّهَ تَعَالَى الْعَافِيَةَ فَإِذَا لَقِيتُمُوهُمْ فَاصْبِرُوا وَاعْلَمُوا أَنَّ الْجَنَّةَ تَحْتَ ظِلاَلِ السُّيُوفِ " . ثُمَّ قَالَ " اللَّهُمَّ مُنْزِلَ الْكِتَابِ وَمُجْرِيَ السَّحَابِ وَهَازِمَ الأَحْزَابِ اهْزِمْهُمْ وَانْصُرْنَا عَلَيْهِمْ " .
Abdulloh ibn Abu Avfo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ dushman bilan toʻqnashgan kunlaridan birida shunday dedilar: «Ey odamlar! Dushman bilan uchrashishni tilamanglar va Allohdan ofiyat (salomatlik)ni soʻranglar. Agar ular bilan uchrashib qolsangiz, sabr qilinglar va biling, jannat qilichlar soyasi ostidadir». Soʻng dedilar: «Allohim, ey Kitobni nozil qilguvchi, ey bulutlarni yurguvchi, ey ahzob (qoʻshilgan lashkarlar)ni magʻlub qilguvchi! Ularni magʻlub qil va bizni ularga gʻolib qil».Абдуллоҳ ибн Абу Авфо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ душман билан тўқнашган кунларидан бирида шундай дедилар: «Эй одамлар! Душман билан учрашишни тиламанглар ва Аллоҳдан офият (саломатлик)ни сўранглар. Агар улар билан учрашиб қолсангиз, сабр қилинглар ва билинг, жаннат қиличлар сояси остидадир». Сўнг дедилар: «Аллоҳим, эй Китобни нозил қилгувчи, эй булутларни юргувчи, эй аҳзоб (қўшилган лашкарлар)ни мағлуб қилгувчи! Уларни мағлуб қил ва бизни уларга ғолиб қил».
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، - قَالَ ابْنُ رَافِعٍ حَدَّثَنَا وَقَالَ الآخَرَانِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، - أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ، بْنِ الْحَدَثَانِ قَالَ أَرْسَلَ إِلَىَّ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَقَالَ إِنَّهُ قَدْ حَضَرَ أَهْلُ أَبْيَاتٍ مِنْ قَوْمِكَ . بِنَحْوِ حَدِيثِ مَالِكٍ . غَيْرَ أَنَّ فِيهِ، فَكَانَ يُنْفِقُ عَلَى أَهْلِهِ مِنْهُ سَنَةً وَرُبَّمَا قَالَ مَعْمَرٌ يَحْبِسُ قُوتَ أَهْلِهِ مِنْهُ سَنَةً ثُمَّ يَجْعَلُ مَا بَقِيَ مِنْهُ مَجْعَلَ مَالِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ .
Molik ibn Avs ibn al-Hadason aytadi: Umar ibn Xattob menga (odam) yubordi va: «Qavmingdan baʼzi xonadon ahli hozir boʻlishdi (kelishdi)», dedi — Molik (hadisi)dagiga oʻxshash. Faqat unda: «(Rasululloh ﷺ) undan oilasiga bir yillik (nafaqa) sarflar edilar» — deyilgan. Baʼzan Maʼmar: «Undan oilasining bir yillik ozigʻini ushlab qolar, soʻng undan qolganini Alloh azza va jalla molining sarflanadigan joyiga sarflar edilar», degan.Молик ибн Авс ибн ал-Ҳадасон айтади: Умар ибн Хаттоб менга (одам) юборди ва: «Қавмингдан баъзи хонадон аҳли ҳозир бўлишди (келишди)», деди — Молик (ҳадиси)дагига ўхшаш. Фақат унда: «(Расулуллоҳ ﷺ) ундан оиласига бир йиллик (нафақа) сарфлар эдилар» — дейилган. Баъзан Маъмар: «Ундан оиласининг бир йиллик озиғини ушлаб қолар, сўнг ундан қолганини Аллоҳ азза ва жалла молининг сарфланадиган жойига сарфлар эдилар», деган.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ ثَوْرٍ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا أَرَادَ غَزْوَةً وَرَّى غَيْرَهَا وَكَانَ يَقُولُ " الْحَرْبُ خُدْعَةٌ " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ لَمْ يَجِئْ بِهِ إِلاَّ مَعْمَرٌ يُرِيدُ قَوْلَهُ " الْحَرْبُ خُدْعَةٌ " . بِهَذَا الإِسْنَادِ إِنَّمَا يُرْوَى مِنْ حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنْ جَابِرٍ وَمِنْ حَدِيثِ مَعْمَرٍ عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ .
Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ biron gʻazotni qilmoqchi boʻlsalar, boshqasini koʻrsatib (yashirib qoʻyar) edilar va shunday der edilar: «Urush — hiyladir». Abu Dovud aytdi: Buni faqat Maʼmar keltirgan, u uning «Urush — hiyladir» degan soʻzini shu isnod bilan (keltirishni) nazarda tutadi. Bu (soʻz) faqat Amr ibn Dinorning Jobirdan qilgan hadisi orqali va Maʼmarning Hammom ibn Munabbihdan, u Abu Hurayradan qilgan hadisi orqali rivoyat qilinadi.Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ бирон ғазотни қилмоқчи бўлсалар, бошқасини кўрсатиб (яшириб қўяр) эдилар ва шундай дер эдилар: «Уруш — ҳийладир». Абу Довуд айтди: Буни фақат Маъмар келтирган, у унинг «Уруш — ҳийладир» деган сўзини шу иснод билан (келтиришни) назарда тутади. Бу (сўз) фақат Амр ибн Динорнинг Жобирдан қилган ҳадиси орқали ва Маъмарнинг Ҳаммом ибн Мунаббиҳдан, у Абу Ҳурайрадан қилган ҳадиси орқали ривоят қилинади.
وَحَدَّثَنَاهُ ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي كَثِيرُ، بْنُ الْعَبَّاسِ عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كُنْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ حُنَيْنٍ . وَسَاقَ الْحَدِيثَ . غَيْرَ أَنَّ حَدِيثَ يُونُسَ وَحَدِيثَ مَعْمَرٍ أَكْثَرُ مِنْهُ وَأَتَمُّ .
Abbos ibn Abdulmuttalib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Hunayn kuni Nabiy ﷺ bilan birga edim. Va u hadisni (yuqoridagidek) keltirdi. Faqat Yunusning hadisi va Maʼmarning hadisi bundan koʻproq va toʻliqroqdir.Аббос ибн Абдулмутталиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Ҳунайн куни Набий ﷺ билан бирга эдим. Ва у ҳадисни (юқоридагидек) келтирди. Фақат Юнуснинг ҳадиси ва Маъмарнинг ҳадиси бундан кўпроқ ва тўлиқроқдир.
حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ قَيْسٍ، عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَرِيَّةً إِلَى خَثْعَمٍ فَاعْتَصَمَ نَاسٌ مِنْهُمْ بِالسُّجُودِ فَأَسْرَعَ فِيهِمُ الْقَتْلُ - قَالَ - فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَ لَهُمْ بِنِصْفِ الْعَقْلِ وَقَالَ " أَنَا بَرِيءٌ مِنْ كُلِّ مُسْلِمٍ يُقِيمُ بَيْنَ أَظْهُرِ الْمُشْرِكِينَ " . قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ لِمَ قَالَ " لاَ تَرَاءَى نَارَاهُمَا " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ هُشَيْمٌ وَمُعْتَمِرٌ وَخَالِدٌ الْوَاسِطِيُّ وَجَمَاعَةٌ لَمْ يَذْكُرُوا جَرِيرًا .
Jarir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi, u shunday dedi: «Rasululloh ﷺ Xasʼam (qabilasi)ga bir lashkar joʻnatdilar. Ulardan (Xasʼamdan) baʼzi odamlar sajda qilish bilan (oʻzlarini musulmon koʻrsatib) panoh izladilar, biroq ularni shoshib oʻldirib yuborishdi». U dedi: «Bu xabar Paygʻambar ﷺga yetib bordi. Shunda u zot ular uchun yarim diyat (qon evazi) toʻlanishini buyurdilar va: ‹Men mushriklar orasida (oʻrtasida) yashaydigan har bir musulmondan beriydirman (uning javobgarini koʻtarmayman)›, dedilar. ‹Yo Rasululloh, nima uchun?› deyishdi. U zot: ‹Ikkovining (musulmon bilan mushrikning) olovlari bir-biriga koʻrinib turmasin (yaʼni shu qadar uzoq turishsin)›, dedilar». Abu Dovud aytdi: Buni Hushaym, Muʼtamir, Xolid al-Vositiy va bir jamoa ham rivoyat qilgan, biroq ular Jarirni zikr qilishmagan.Жарир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади, у шундай деди: «Расулуллоҳ ﷺ Хасъам (қабиласи)га бир лашкар жўнатдилар. Улардан (Хасъамдан) баъзи одамлар сажда қилиш билан (ўзларини мусулмон кўрсатиб) паноҳ изладилар, бироқ уларни шошиб ўлдириб юборишди». У деди: «Бу хабар Пайғамбар ﷺга етиб борди. Шунда у зот улар учун ярим дият (қон эвази) тўланишини буюрдилар ва: ‹Мен мушриклар орасида (ўртасида) яшайдиган ҳар бир мусулмондан берийдирман (унинг жавобгарини кўтармайман)›, дедилар. ‹Ё Расулуллоҳ, нима учун?› дейишди. У зот: ‹Икковининг (мусулмон билан мушрикнинг) оловлари бир-бирига кўриниб турмасин (яъни шу қадар узоқ туришсин)›, дедилар». Абу Довуд айтди: Буни Ҳушайм, Муътамир, Холид ал-Воситий ва бир жамоа ҳам ривоят қилган, бироқ улар Жарирни зикр қилишмаган.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَمْرٌو النَّاقِدُ
وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ كُلُّهُمْ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، ح وَحَدَّثَنَا حَسَنٌ الْحُلْوَانِيُّ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنْ يَعْقُوبَ،
بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، ح وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ،
قَالاَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، كُلُّهُمْ عَنِ الزُّهْرِيِّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ وَلَيْسَ فِي حَدِيثِ
سُفْيَانَ وَصَالِحٍ سُئِلَ عَنِ الْبِتْعِ وَهُوَ فِي حَدِيثِ مَعْمَرٍ وَفِي حَدِيثِ صَالِحٍ أَنَّهَا سَمِعَتْ رَسُولَ
اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " كُلُّ شَرَابٍ مُسْكِرٍ حَرَامٌ " .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U (Oisha) Rasululloh ﷺ ning: «Har qanday mast qiluvchi ichimlik haromdir», — deganlarini eshitgan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У (Оиша) Расулуллоҳ ﷺ нинг: «Ҳар қандай маст қилувчи ичимлик ҳаромдир», — деганларини эшитган.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدٍ، قَالَ كَانَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ يَقُولُ الدِّيَةُ لِلْعَاقِلَةِ وَلاَ تَرِثُ الْمَرْأَةُ مِنْ دِيَةِ زَوْجِهَا شَيْئًا حَتَّى قَالَ لَهُ الضَّحَّاكُ بْنُ سُفْيَانَ كَتَبَ إِلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أُوَرِّثَ امْرَأَةَ أَشْيَمَ الضِّبَابِيِّ مِنْ دِيَةِ زَوْجِهَا . فَرَجَعَ عُمَرُ . قَالَ أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ بِهَذَا الْحَدِيثِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَعِيدٍ وَقَالَ فِيهِ وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم اسْتَعْمَلَهُ عَلَى الأَعْرَابِ .
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu): «Diyat oqilaga (qotilning qarindoshlariga) tegishlidir, ayol kishi erining diyatidan hech narsa meros olmaydi», deb aytar edi. To Zahhok ibn Sufyon unga: «Rasululloh ﷺ menga, Ashyam az-Zibobiyning xotinini erining diyatidan meros oldirishimni yozib yuborgan edilar», deb aytguniga qadar (shunday der edi). Shunda Umar oʻz fikridan qaytdi. Ahmad ibn Solih dedi: Bizga Abdurrazzoq bu hadisni Maʼmardan, u az-Zuhriydan, u Saiddan rivoyat qildi va unda: «Nabiy ﷺ uni aʼrobiylar (sahroyi arablar) ustiga voliy qilib tayinlagan edilar», dedi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу): «Дият оқилага (қотилнинг қариндошларига) тегишлидир, аёл киши эрининг диятидан ҳеч нарса мерос олмайди», деб айтар эди. То Заҳҳок ибн Суфён унга: «Расулуллоҳ ﷺ менга, Ашям аз-Зибобийнинг хотинини эрининг диятидан мерос олдиришимни ёзиб юборган эдилар», деб айтгунига қадар (шундай дер эди). Шунда Умар ўз фикридан қайтди. Аҳмад ибн Солиҳ деди: Бизга Абдурраззоқ бу ҳадисни Маъмардан, у аз-Зуҳрийдан, у Саиддан ривоят қилди ва унда: «Набий ﷺ уни аъробийлар (саҳройи араблар) устига волий қилиб тайинлаган эдилар», деди.
وَحَدَّثَنَاهُ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالاَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَهُ وَزَادَ فَصَاعِدًا .
Uboda ibn Somit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qurʼonning onasini (Fotiha surasini) oʻqimagan kishining namozi yoʻq», dedilar. (Bu rivoyatda) «fa soʼidan (va undan ziyodasini)» degan (soʻz) qoʻshilgan.Убода ибн Сомит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қуръоннинг онасини (Фотиҳа сурасини) ўқимаган кишининг намози йўқ», дедилар. (Бу ривоятда) «фа сўидан (ва ундан зиёдасини)» деган (сўз) қўшилган.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ الْمُرَادِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ اللَّيْثِيِّ، أَنَّ ابْنَ شِهَابٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ كَانَ قَاعِدًا عَلَى الْمِنْبَرِ فَأَخَّرَ الْعَصْرَ شَيْئًا فَقَالَ لَهُ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ أَمَا إِنَّ جِبْرِيلَ صلى الله عليه وسلم قَدْ أَخْبَرَ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم بِوَقْتِ الصَّلاَةِ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ اعْلَمْ مَا تَقُولُ . فَقَالَ عُرْوَةُ سَمِعْتُ بَشِيرَ بْنَ أَبِي مَسْعُودٍ يَقُولُ سَمِعْتُ أَبَا مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيَّ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " نَزَلَ جِبْرِيلُ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَنِي بِوَقْتِ الصَّلاَةِ فَصَلَّيْتُ مَعَهُ ثُمَّ صَلَّيْتُ مَعَهُ ثُمَّ صَلَّيْتُ مَعَهُ ثُمَّ صَلَّيْتُ مَعَهُ ثُمَّ صَلَّيْتُ مَعَهُ " . يَحْسُبُ بِأَصَابِعِهِ خَمْسَ صَلَوَاتٍ فَرَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلَّى الظُّهْرَ حِينَ تَزُولُ الشَّمْسُ وَرُبَّمَا أَخَّرَهَا حِينَ يَشْتَدُّ الْحَرُّ وَرَأَيْتُهُ يُصَلِّي الْعَصْرَ وَالشَّمْسُ مُرْتَفِعَةٌ بَيْضَاءُ قَبْلَ أَنْ تَدْخُلَهَا الصُّفْرَةُ فَيَنْصَرِفُ الرَّجُلُ مِنَ الصَّلاَةِ فَيَأْتِي ذَا الْحُلَيْفَةِ قَبْلَ غُرُوبِ الشَّمْسِ وَيُصَلِّي الْمَغْرِبَ حِينَ تَسْقُطُ الشَّمْسُ وَيُصَلِّي الْعِشَاءَ حِينَ يَسْوَدُّ الأُفُقُ وَرُبَّمَا أَخَّرَهَا حَتَّى يَجْتَمِعَ النَّاسُ وَصَلَّى الصُّبْحَ مَرَّةً بِغَلَسٍ ثُمَّ صَلَّى مَرَّةً أُخْرَى فَأَسْفَرَ بِهَا ثُمَّ كَانَتْ صَلاَتُهُ بَعْدَ ذَلِكَ التَّغْلِيسَ حَتَّى مَاتَ وَلَمْ يَعُدْ إِلَى أَنْ يُسْفِرَ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الزُّهْرِيِّ مَعْمَرٌ وَمَالِكٌ وَابْنُ عُيَيْنَةَ وَشُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ وَغَيْرُهُمْ لَمْ يَذْكُرُوا الْوَقْتَ الَّذِي صَلَّى فِيهِ وَلَمْ يُفَسِّرُوهُ وَكَذَلِكَ أَيْضًا رَوَاهُ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ وَحَبِيبُ بْنُ أَبِي مَرْزُوقٍ عَنْ عُرْوَةَ نَحْوَ رِوَايَةِ مَعْمَرٍ وَأَصْحَابِهِ إِلاَّ أَنَّ حَبِيبًا لَمْ يَذْكُرْ بَشِيرًا وَرَوَى وَهْبُ بْنُ كَيْسَانَ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقْتَ الْمَغْرِبِ قَالَ ثُمَّ جَاءَهُ لِلْمَغْرِبِ حِينَ غَابَتِ الشَّمْسُ - يَعْنِي مِنَ الْغَدِ - وَقْتًا وَاحِدًا . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ثُمَّ صَلَّى بِيَ الْمَغْرِبَ يَعْنِي مِنَ الْغَدِ وَقْتًا وَاحِدًا وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ مِنْ حَدِيثِ حَسَّانَ بْنِ عَطِيَّةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Ibn Shihob (rahimahulloh)dan rivoyat qilinishicha, Umar ibn Abdulaziz minbarda oʻtirgan edi, u asr namozini biroz kechiktirdi. Shunda Urva ibn Zubayr unga: «Ogoh boʻlki, Jibril Muhammadga ﷺ namoz vaqtini xabar bergan edi», dedi. Umar unga: «Nima deyayotganingni bilib (gapir)», dedi. Urva: «Men Bashir ibn Abu Masʼudni shunday deganini eshitdim: ‹Men Abu Masʼud al-Ansoriyni shunday deganini eshitdim: men Rasululloh ﷺ shunday deganlarini eshitdim: ‹Jibril nozil boʻlib, menga namoz vaqtini xabar berdi, men u bilan birga namoz oʻqidim, soʻng u bilan birga namoz oʻqidim, soʻng u bilan birga namoz oʻqidim, soʻng u bilan birga namoz oʻqidim, soʻng u bilan birga namoz oʻqidim›, deb barmoqlari bilan besh vaqt namozni sanardilar. Men Rasululloh ﷺ peshin namozini quyosh ogʻgan paytda oʻqiganlarini, baʼzan esa jazirama issiq boʻlganida uni kechiktirganlarini koʻrdim. Yana men u zotning asr namozini quyosh baland va oq, unga sargʻishlik kirmasidan oldin oʻqiganlarini koʻrdim, shunda bir kishi namozdan chiqib, quyosh botishidan oldin Zul-Hulayfaga yetib borardi. Va u zot shom namozini quyosh botgan paytda oʻqirdilar; va xufton namozini ufq qoraygan paytda oʻqirdilar, baʼzan esa odamlar yigʻilgunicha uni kechiktirardilar. Bir marta bomdod namozini qorongʻulikda oʻqigan edilar, soʻng yana bir marta uni yorishtirib oʻqidilar. Soʻng undan keyin u zotning namozlari vafot etgunlaricha qorongʻulikda (oʻqish) boʻlib qoldi va boshqa yorishtirib oʻqishga qaytmadilar›, dedi». Abu Dovud dedi: Ushbu hadisni az-Zuhriydan Maʼmar, Molik, Ibn Uyayna, Shuayb ibn Abu Hamza, al-Lays ibn Saʼd va boshqalar rivoyat qilishgan, (lekin) ular u zot (namoz) oʻqigan vaqtni zikr qilishmagan va uni tafsir ham qilishmagan. Shuningdek, Hishom ibn Urva va Habib ibn Abu Marzuq ham Urvadan Maʼmar va uning sheriklarining rivoyatiga oʻxshash rivoyat qilishgan, faqat Habib Bashirni zikr qilmagan. Vahb ibn Kayson esa Jobirdan, u Nabiy ﷺdan shom namozining vaqti haqida rivoyat qilib: «Soʻng — yaʼni ertasi kun — quyosh botgan paytda unga shom (namozi) uchun bir vaqtda keldi», dedi. Abu Dovud dedi: Shuningdek, bu Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilingan, u: «Soʻng — yaʼni ertasi kun — menga shom namozini bir vaqtda oʻqitdi», dedi. Yana shuningdek, bu Abdulloh ibn Amr ibn al-Osdan, Hasson ibn Atiyyaning hadisi orqali, u Amr ibn Shuaybdan, u otasidan, u bobosidan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilingan.Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинишича, Умар ибн Абдулазиз минбарда ўтирган эди, у аср намозини бироз кечиктирди. Шунда Урва ибн Зубайр унга: «Огоҳ бўлки, Жибрил Муҳаммадга ﷺ намоз вақтини хабар берган эди», деди. Умар унга: «Нима деяётганингни билиб (гапир)», деди. Урва: «Мен Башир ибн Абу Масъудни шундай деганини эшитдим: ‹Мен Абу Масъуд ал-Ансорийни шундай деганини эшитдим: мен Расулуллоҳ ﷺ шундай деганларини эшитдим: ‹Жибрил нозил бўлиб, менга намоз вақтини хабар берди, мен у билан бирга намоз ўқидим, сўнг у билан бирга намоз ўқидим, сўнг у билан бирга намоз ўқидим, сўнг у билан бирга намоз ўқидим, сўнг у билан бирга намоз ўқидим›, деб бармоқлари билан беш вақт намозни санардилар. Мен Расулуллоҳ ﷺ пешин намозини қуёш оғган пайтда ўқиганларини, баъзан эса жазирама иссиқ бўлганида уни кечиктирганларини кўрдим. Яна мен у зотнинг аср намозини қуёш баланд ва оқ, унга сарғишлик кирмасидан олдин ўқиганларини кўрдим, шунда бир киши намоздан чиқиб, қуёш ботишидан олдин Зул-Ҳулайфага етиб борарди. Ва у зот шом намозини қуёш ботган пайтда ўқирдилар; ва хуфтон намозини уфқ қорайган пайтда ўқирдилар, баъзан эса одамлар йиғилгунича уни кечиктирардилар. Бир марта бомдод намозини қоронғуликда ўқиган эдилар, сўнг яна бир марта уни ёриштириб ўқидилар. Сўнг ундан кейин у зотнинг намозлари вафот этгунларича қоронғуликда (ўқиш) бўлиб қолди ва бошқа ёриштириб ўқишга қайтмадилар›, деди». Абу Довуд деди: Ушбу ҳадисни аз-Зуҳрийдан Маъмар, Молик, Ибн Уяйна, Шуайб ибн Абу Ҳамза, ал-Лайс ибн Саъд ва бошқалар ривоят қилишган, (лекин) улар у зот (намоз) ўқиган вақтни зикр қилишмаган ва уни тафсир ҳам қилишмаган. Шунингдек, Ҳишом ибн Урва ва Ҳабиб ибн Абу Марзуқ ҳам Урвадан Маъмар ва унинг шерикларининг ривоятига ўхшаш ривоят қилишган, фақат Ҳабиб Баширни зикр қилмаган. Ваҳб ибн Кайсон эса Жобирдан, у Набий ﷺдан шом намозининг вақти ҳақида ривоят қилиб: «Сўнг — яъни эртаси кун — қуёш ботган пайтда унга шом (намози) учун бир вақтда келди», деди. Абу Довуд деди: Шунингдек, бу Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан ривоят қилинган, у: «Сўнг — яъни эртаси кун — менга шом намозини бир вақтда ўқитди», деди. Яна шунингдек, бу Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Осдан, Ҳассон ибн Атийянинг ҳадиси орқали, у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан, у Набий ﷺдан ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِهِ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺ dan xuddi shunday (rivoyat qilinadi).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺ дан худди шундай (ривоят қилинади).
حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبَانُ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، فِي هَذَا الْخَبَرِ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " تَحَوَّلُوا عَنْ مَكَانِكُمُ الَّذِي أَصَابَتْكُمْ فِيهِ الْغَفْلَةُ " . قَالَ فَأَمَرَ بِلاَلاً فَأَذَّنَ وَأَقَامَ وَصَلَّى . قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ مَالِكٌ وَسُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ وَالأَوْزَاعِيُّ وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ وَابْنِ إِسْحَاقَ لَمْ يَذْكُرْ أَحَدٌ مِنْهُمُ الأَذَانَ فِي حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ هَذَا وَلَمْ يُسْنِدْهُ مِنْهُمُ إِلاَّ الأَوْزَاعِيُّ وَأَبَانُ الْعَطَّارُ عَنْ مَعْمَرٍ .
Muso ibn Ismoil bizga Abondan, unga Maʼmar az-Zuhriydan, u Said ibnul-Musayyabdan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan shu xabar haqida hadis aytib berdi. U dedi: Rasululloh ﷺ: «Sizni gʻaflat bosgan bu joydan boshqa joyga koʻchinglar», dedilar. (Rovin) aytdi: Soʻng Bilolga buyurdilar, u azon aytdi, iqomat aytdi va (u zot) namoz oʻqitdilar. Abu Dovud aytdi: Buni Molik, Sufyon ibn Uyayna, al-Avzoiy va Abdurrazzoq Maʼmar hamda Ibn Ishoqdan rivoyat qilishdi. Ulardan birortasi az-Zuhriyning shu hadisida azonni zikr qilmadi, ulardan al-Avzoiy va Abon al-Attordan boshqasi uni (Maʼmardan rivoyat qilib) musnad qilib (yaʼni sanad bilan) keltirmadi.Мусо ибн Исмоил бизга Абондан, унга Маъмар аз-Зуҳрийдан, у Саид ибнул-Мусайябдан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан шу хабар ҳақида ҳадис айтиб берди. У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизни ғафлат босган бу жойдан бошқа жойга кўчинглар», дедилар. (Ровин) айтди: Сўнг Билолга буюрдилар, у азон айтди, иқомат айтди ва (у зот) намоз ўқитдилар. Абу Довуд айтди: Буни Молик, Суфён ибн Уяйна, ал-Авзоий ва Абдурраззоқ Маъмар ҳамда Ибн Ишоқдан ривоят қилишди. Улардан бирортаси аз-Зуҳрийнинг шу ҳадисида азонни зикр қилмади, улардан ал-Авзоий ва Абон ал-Аттордан бошқаси уни (Маъмардан ривоят қилиб) муснад қилиб (яъни санад билан) келтирмади.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . بِمِثْلِهِ وَزَادَ " فِي الصَّلاَةِ " .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ dan shunga oʻxshash (hadis aytildi) va: «namozda» (degan soʻz) qoʻshildi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ дан шунга ўхшаш (ҳадис айтилди) ва: «намозда» (деган сўз) қўшилди.
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عِيسَى، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ يَحْيَى، بِإِسْنَادِهِ مِثْلَهُ قَالَ " حَتَّى تَرَوْنِي قَدْ خَرَجْتُ " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ لَمْ يَذْكُرْ " قَدْ خَرَجْتُ " . إِلاَّ مَعْمَرٌ . وَرَوَاهُ ابْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ مَعْمَرٍ لَمْ يَقُلْ فِيهِ " قَدْ خَرَجْتُ " .
Bu hadis boshqa sanad bilan ham shunga oʻxshash rivoyat qilingan, unda: «Meni chiqqanimni koʻrmaguningizcha (turmanglar)», deyilgan. Abu Dovud aytadi: ‹Chiqqanimni› degan soʻzni Maʼmardan boshqa hech kim zikr qilmagan. Va buni Ibn Uyayna Maʼmardan rivoyat qilganida, unda ‹chiqqanimni› demagan.Бу ҳадис бошқа санад билан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилинган, унда: «Мени чиққанимни кўрмагунингизча (турманглар)», дейилган. Абу Довуд айтади: ‹Чиққанимни› деган сўзни Маъмардан бошқа ҳеч ким зикр қилмаган. Ва буни Ибн Уяйна Маъмардан ривоят қилганида, унда ‹чиққанимни› демаган.
وَحَدَّثَنِي عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ شُعَيْبِ بْنِ اللَّيْثِ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ جَدِّي، حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ،
ح وَحَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، ح وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ،
الرَّحْمَنِ الدَّارِمِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، كُلُّهُمْ عَنِ الزُّهْرِيِّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ . وَفِي
حَدِيثِ شُعَيْبٍ وَمَعْمَرٍ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . وَفِي حَدِيثِ عُقَيْلٍ قَالَ
قُلْتُ لِلزُّهْرِيِّ وَمَا الْعَاقِبُ قَالَ الَّذِي لَيْسَ بَعْدَهُ نَبِيٌّ . وَفِي حَدِيثِ مَعْمَرٍ وَعُقَيْلٍ الْكَفَرَةَ
. وَفِي حَدِيثِ شُعَيْبٍ الْكُفْرَ .
Jubayr ibn Mutʼim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: bu hadis az-Zuhriydan, shu isnod bilan (rivoyat qilingan). Shuayb va Maʼmarning hadisida: «Men Rasululloh ﷺ dan eshitdim» (deyilgan). Uqaylning hadisida esa: «Men az-Zuhriydan: ‹Al-Oqib nima?› deb soʻradim. U: ‹Undan keyin paygʻambar boʻlmaydigan (zot)dir›, dedi» (deyilgan). Maʼmar va Uqaylning hadisida «al-kafara» (kofirlar) deb, Shuaybning hadisida esa «al-kufr» (kufr) deb (kelgan).Жубайр ибн Мутъим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: бу ҳадис аз-Зуҳрийдан, шу иснод билан (ривоят қилинган). Шуайб ва Маъмарнинг ҳадисида: «Мен Расулуллоҳ ﷺ дан эшитдим» (дейилган). Уқайлнинг ҳадисида эса: «Мен аз-Зуҳрийдан: ‹Ал-Оқиб нима?› деб сўрадим. У: ‹Ундан кейин пайғамбар бўлмайдиган (зот)дир›, деди» (дейилган). Маъмар ва Уқайлнинг ҳадисида «ал-кафара» (кофирлар) деб, Шуайбнинг ҳадисида эса «ал-куфр» (куфр) деб (келган).
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَلاَ تَأْتُوهَا تَسْعَوْنَ وَأْتُوهَا تَمْشُونَ وَعَلَيْكُمُ السَّكِينَةُ فَمَا أَدْرَكْتُمْ فَصَلُّوا وَمَا فَاتَكُمْ فَأَتِمُّوا " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ كَذَا قَالَ الزُّبَيْدِيُّ وَابْنُ أَبِي ذِئْبٍ وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ وَمَعْمَرٌ وَشُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ " وَمَا فَاتَكُمْ فَأَتِمُّوا " . وَقَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَحْدَهُ " فَاقْضُوا " . وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَجَعْفَرُ بْنُ رَبِيعَةَ عَنِ الأَعْرَجِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ " فَأَتِمُّوا " . وَابْنُ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو قَتَادَةَ وَأَنَسٌ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم كُلُّهُمْ قَالُوا " فَأَتِمُّوا " .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺni shunday deyayotganlarini eshitdim: «Namozga iqomat aytilganda, unga yugurib kelmanglar, balki yurib kelinglar, sizlarga vazminlik (sokinlik) lozim. Namozning yetganini oʻqinglar, qoldirib qoʻyganingizni esa toʻldiringlar.» Abu Dovud aytdi: az-Zubaydiy, Ibn Abu Ziʼb, Ibrohim ibn Saʼd, Maʼmar va Shuayb ibn Abu Hamza az-Zuhriydan: «Qoldirib qoʻyganingizni toʻldiringlar», deb shunday aytdilar. Ibn Uyayna esa yolgʻiz az-Zuhriydan: «Keyin uni oʻqib qoʻyinglar (qazo qilinglar)», dedi. Muhammad ibn Amr Abu Salamadan, u Abu Hurayradan, hamda Jaʼfar ibn Robiʼa al-Aʼrajdan, u Abu Hurayradan: «Toʻldiringlar», dedilar. Ibn Masʼud Nabiy ﷺdan, Abu Qatoda va Anas ham Nabiy ﷺdan — barchalari: «Toʻldiringlar», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺни шундай деяётганларини эшитдим: «Намозга иқомат айтилганда, унга югуриб келманглар, балки юриб келинглар, сизларга вазминлик (сокинлик) лозим. Намознинг етганини ўқинглар, қолдириб қўйганингизни эса тўлдиринглар.» Абу Довуд айтди: аз-Зубайдий, Ибн Абу Зиъб, Иброҳим ибн Саъд, Маъмар ва Шуайб ибн Абу Ҳамза аз-Зуҳрийдан: «Қолдириб қўйганингизни тўлдиринглар», деб шундай айтдилар. Ибн Уяйна эса ёлғиз аз-Зуҳрийдан: «Кейин уни ўқиб қўйинглар (қазо қилинглар)», деди. Муҳаммад ибн Амр Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан, ҳамда Жаъфар ибн Робиъа ал-Аъраждан, у Абу Ҳурайрадан: «Тўлдиринглар», дедилар. Ибн Масъуд Набий ﷺдан, Абу Қатода ва Анас ҳам Набий ﷺдан — барчалари: «Тўлдиринглар», дедилар.