Molik ibn Avs

حَدَّثَنَا عَلِيٌّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، كَانَ عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ يُحَدِّثُهُ عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسٍ، أَنَّهُ قَالَ مَنْ عِنْدَهُ صَرْفٌ فَقَالَ طَلْحَةُ أَنَا حَتَّى يَجِيءَ خَازِنُنَا مِنَ الْغَابَةِ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ هُوَ الَّذِي حَفِظْنَاهُ مِنَ الزُّهْرِيِّ لَيْسَ فِيهِ زِيَادَةٌ‏.‏ فَقَالَ أَخْبَرَنِي مَالِكُ بْنُ أَوْسٍ سَمِعَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ يُخْبِرُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ، وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ، وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ، وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ ‏"‏‏.‏

Zuhriy (Molik ibn Avsdan, Umar ibn Xattobdan) rivoyat qiladi: U (Molik ibn Avs): «Kimda mayda pul bor?» — dedi. Talha: «Bizning omborbonimiz oʻrmondan kelganda, menda (mayda pul) boʻladi», — dedi. Molik ibn Avs Umar ibn Xattobdan rivoyat qildi: Allohning Rasuli ﷺ: «Oltinni oltinga (ayirboshlab) sotish — ribodir, magar u qoʻlma-qoʻl (naqd) va teng miqdorda boʻlsa; bugʻdoyni bugʻdoyga (sotish) — ribodir, magar u qoʻlma-qoʻl va teng miqdorda boʻlsa; xurmoni xurmoga (sotish) — ribodir, magar u qoʻlma-qoʻl va teng miqdorda boʻlsa; arpani arpaga (sotish) — ribodir, magar u qoʻlma-qoʻl va teng miqdorda boʻlsa», — dedilar.Зуҳрий (Молик ибн Авсдан, Умар ибн Хаттобдан) ривоят қилади: У (Молик ибн Авс): «Кимда майда пул бор?» — деди. Талҳа: «Бизнинг омборбонимиз ўрмондан келганда, менда (майда пул) бўлади», — деди. Молик ибн Авс Умар ибн Хаттобдан ривоят қилди: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Олтинни олтинга (айирбошлаб) сотиш — рибодир, магар у қўлма-қўл (нақд) ва тенг миқдорда бўлса; буғдойни буғдойга (сотиш) — рибодир, магар у қўлма-қўл ва тенг миқдорда бўлса; хурмони хурмога (сотиш) — рибодир, магар у қўлма-қўл ва тенг миқдорда бўлса; арпани арпага (сотиш) — рибодир, магар у қўлма-қўл ва тенг миқдорда бўлса», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ الْتَمَسَ، صَرْفًا بِمِائَةِ دِينَارٍ، فَدَعَانِي طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ فَتَرَاوَضْنَا، حَتَّى اصْطَرَفَ مِنِّي، فَأَخَذَ الذَّهَبَ يُقَلِّبُهَا فِي يَدِهِ، ثُمَّ قَالَ حَتَّى يَأْتِيَ خَازِنِي مِنَ الْغَابَةِ، وَعُمَرُ يَسْمَعُ ذَلِكَ، فَقَالَ وَاللَّهِ لاَ تُفَارِقُهُ حَتَّى تَأْخُذَ مِنْهُ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ، وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ، وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ، وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ ‏"‏‏.‏

Ibn Shihob (Molik ibn Avsdan) rivoyat qiladi: Molik ibn Avs dedi: «Men yuz dinorga mayda pul (almashtirish)ga muhtoj edim. Talha ibn Ubaydulloh meni chaqirdi va biz bu haqda (savdoda) gaplashdik; u (mening dinorlarimni) almashtirishga rozi boʻldi. U oltin (boʻlaklarini) qoʻliga olib, ular bilan (oʻynab) ovundi, soʻng: ‹Mening omborbonim oʻrmondan kelguncha kut›, — dedi. Umar buni eshitib turar edi va: ‹Allohga qasamki, sen Talhadan — undan pulni olmaguncha — ajrashmaslik(ing kerak); chunki Allohning Rasuli ﷺ shunday dedilar: «Oltinni oltinga sotish — ribodir, magar ayirboshlash qoʻlma-qoʻl va teng miqdorda boʻlsa; shuningdek, bugʻdoyni bugʻdoyga sotish — ribodir, magar u qoʻlma-qoʻl va teng miqdorda boʻlsa; arpani arpaga sotish — ribodir, magar u qoʻlma-qoʻl va teng miqdorda boʻlsa; xurmoni xurmoga (sotish) — ribodir, magar u qoʻlma-qoʻl va teng miqdorda boʻlsa»›, — dedi».Ибн Шиҳоб (Молик ибн Авсдан) ривоят қилади: Молик ибн Авс деди: «Мен юз динорга майда пул (алмаштириш)га муҳтож эдим. Талҳа ибн Убайдуллоҳ мени чақирди ва биз бу ҳақда (савдода) гаплашдик; у (менинг динорларимни) алмаштиришга рози бўлди. У олтин (бўлакларини) қўлига олиб, улар билан (ўйнаб) овунди, сўнг: ‹Менинг омборбоним ўрмондан келгунча кут›, — деди. Умар буни эшитиб турар эди ва: ‹Аллоҳга қасамки, сен Талҳадан — ундан пулни олмагунча — ажрашмаслик(инг керак); чунки Аллоҳнинг Расули ﷺ шундай дедилар: «Олтинни олтинга сотиш — рибодир, магар айирбошлаш қўлма-қўл ва тенг миқдорда бўлса; шунингдек, буғдойни буғдойга сотиш — рибодир, магар у қўлма-қўл ва тенг миқдорда бўлса; арпани арпага сотиш — рибодир, магар у қўлма-қўл ва тенг миқдорда бўлса; хурмони хурмога (сотиш) — рибодир, магар у қўлма-қўл ва тенг миқдорда бўлса»›, — деди».

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي مَالِكُ بْنُ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ النَّصْرِيُّ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ دَعَاهُ إِذْ جَاءَهُ حَاجِبُهُ يَرْفَا فَقَالَ هَلْ لَكَ فِي عُثْمَانَ، وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَالزُّبَيْرِ وَسَعْدٍ يَسْتَأْذِنُونَ فَقَالَ نَعَمْ، فَأَدْخِلْهُمْ‏.‏ فَلَبِثَ قَلِيلاً، ثُمَّ جَاءَ فَقَالَ هَلْ لَكَ فِي عَبَّاسٍ وَعَلِيٍّ يَسْتَأْذِنَانِ قَالَ نَعَمْ‏.‏ فَلَمَّا دَخَلاَ قَالَ عَبَّاسٌ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، اقْضِ بَيْنِي وَبَيْنَ هَذَا، وَهُمَا يَخْتَصِمَانِ فِي الَّذِي أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ بَنِي النَّضِيرِ، فَاسْتَبَّ عَلِيٌّ وَعَبَّاسٌ، فَقَالَ الرَّهْطُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، اقْضِ بَيْنَهُمَا وَأَرِحْ أَحَدَهُمَا مِنَ الآخَرِ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ اتَّئِدُوا، أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ، هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ‏"‏‏.‏ يُرِيدُ بِذَلِكَ نَفْسَهُ‏.‏ قَالُوا قَدْ قَالَ ذَلِكَ‏.‏ فَأَقْبَلَ عُمَرُ عَلَى عَبَّاسٍ وَعَلِيٍّ فَقَالَ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمَانِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ قَالَ ذَلِكَ قَالاَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ فَإِنِّي أُحَدِّثُكُمْ عَنْ هَذَا الأَمْرِ، إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ كَانَ خَصَّ رَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْفَىْءِ بِشَىْءٍ لَمْ يُعْطِهِ أَحَدًا غَيْرَهُ فَقَالَ جَلَّ ذِكْرُهُ ‏[quran sura="59" aya_start="6" aya_end="6"]{‏وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلاَ رِكَابٍ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏قَدِيرٌ‏}‏ فَكَانَتْ هَذِهِ خَالِصَةً لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، ثُمَّ وَاللَّهِ مَا احْتَازَهَا دُونَكُمْ، وَلاَ اسْتَأْثَرَهَا عَلَيْكُمْ، لَقَدْ أَعْطَاكُمُوهَا وَقَسَمَهَا فِيكُمْ، حَتَّى بَقِيَ هَذَا الْمَالُ مِنْهَا، فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُنْفِقُ عَلَى أَهْلِهِ نَفَقَةَ سَنَتِهِمْ مِنْ هَذَا الْمَالِ، ثُمَّ يَأْخُذُ مَا بَقِيَ فَيَجْعَلُهُ مَجْعَلَ مَالِ اللَّهِ، فَعَمِلَ ذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَيَاتَهُ، ثُمَّ تُوُفِّيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ فَأَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَقَبَضَهُ أَبُو بَكْرٍ، فَعَمِلَ فِيهِ بِمَا عَمِلَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ‏.‏ فَأَقْبَلَ عَلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ وَقَالَ تَذْكُرَانِ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ عَمِلَ فِيهِ كَمَا تَقُولاَنِ، وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُ فِيهِ لَصَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ ثُمَّ تَوَفَّى اللَّهُ أَبَا بَكْرٍ فَقُلْتُ أَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ‏.‏ فَقَبَضْتُهُ سَنَتَيْنِ مِنْ إِمَارَتِي أَعْمَلُ فِيهِ بِمَا عَمِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ، وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَنِّي فِيهِ صَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ، ثُمَّ جِئْتُمَانِي كِلاَكُمَا وَكَلِمَتُكُمَا وَاحِدَةٌ وَأَمْرُكُمَا جَمِيعٌ، فَجِئْتَنِي ـ يَعْنِي عَبَّاسًا ـ فَقُلْتُ لَكُمَا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا بَدَا لِي أَنْ أَدْفَعَهُ إِلَيْكُمَا قُلْتُ إِنْ شِئْتُمَا دَفَعْتُهُ إِلَيْكُمَا عَلَى أَنَّ عَلَيْكُمَا عَهْدَ اللَّهِ وَمِيثَاقَهُ لَتَعْمَلاَنِ فِيهِ بِمَا عَمِلَ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ، وَمَا عَمِلْتُ فِيهِ مُذْ وَلِيتُ، وَإِلاَّ فَلاَ تُكَلِّمَانِي، فَقُلْتُمَا ادْفَعْهُ إِلَيْنَا بِذَلِكَ‏.‏ فَدَفَعْتُهُ إِلَيْكُمَا، أَفَتَلْتَمِسَانِ مِنِّي قَضَاءً غَيْرَ ذَلِكَ فَوَاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ لاَ أَقْضِي فِيهِ بِقَضَاءٍ غَيْرِ ذَلِكَ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ، فَإِنْ عَجَزْتُمَا عَنْهُ، فَادْفَعَا إِلَىَّ فَأَنَا أَكْفِيكُمَاهُ‏.‏ قَالَ فَحَدَّثْتُ هَذَا الْحَدِيثَ، عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ فَقَالَ صَدَقَ مَالِكُ بْنُ أَوْسٍ، أَنَا سَمِعْتُ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَقُولُ أَرْسَلَ أَزْوَاجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عُثْمَانَ إِلَى أَبِي بَكْرٍ يَسْأَلْنَهُ ثُمُنَهُنَّ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم، فَكُنْتُ أَنَا أَرُدُّهُنَّ، فَقُلْتُ لَهُنَّ أَلاَ تَتَّقِينَ اللَّهَ، أَلَمْ تَعْلَمْنَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ ‏"‏ لاَ نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ـ يُرِيدُ بِذَلِكَ نَفْسَهُ ـ إِنَّمَا يَأْكُلُ آلُ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْمَالِ ‏"‏‏.‏ فَانْتَهَى أَزْوَاجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى مَا أَخْبَرَتْهُنَّ‏.‏ قَالَ فَكَانَتْ هَذِهِ الصَّدَقَةُ بِيَدِ عَلِيٍّ، مَنَعَهَا عَلِيٌّ عَبَّاسًا فَغَلَبَهُ عَلَيْهَا، ثُمَّ كَانَ بِيَدِ حَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ، ثُمَّ بِيَدِ حُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ، ثُمَّ بِيَدِ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ وَحَسَنِ بْنِ حَسَنٍ، كِلاَهُمَا كَانَا يَتَدَاوَلاَنِهَا، ثُمَّ بِيَدِ زَيْدِ بْنِ حَسَنٍ، وَهْىَ صَدَقَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَقًّا‏.‏

Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu) uni (Molik ibn Avsni) chaqirdi. Shu payt uning eshik ogʻasi (hojibi) Yarfa kelib: «Usmon, Abdurrahmon, Zubayr va Saʼd (kirishga) izn soʻrayaptilar, (qabul qilasizmi)?» dedi. (Umar:) «Ha, ularni kiritgin», dedi. Bir oz oʻtgach, (Yarfa yana) kelib: «Abbos va Ali (kirishga) izn soʻrayaptilar, (qabul qilasizmi)?» dedi. (Umar:) «Ha», dedi. Ikkovi kirganda, Abbos: «Ey moʻminlar amiri, men bilan mana bu (Ali) orasida hukm chiqar», dedi — ikkovi Alloh Rasuliga ﷺ Bani Nazirdan fay (qilib) bergan (mol) haqida tortishayotgan edilar. Ali va Abbos bir-biriga ( keskin) gapirishdi. (Haligi) jamoa: «Ey moʻminlar amiri, ikkovining orasida hukm chiqar va birini boshqasidan halos qil (tinchit)», deyishdi. Umar: «Shoshmanglar! Osmon va Yer Uning izni bilan turadigan Alloh (nomi) bilan sizlardan soʻrayman: bilasizmiki, Rasululloh ﷺ: ‹Biz (paygʻambarlar)dan meros olinmaydi, biz qoldirgan (mol) sadaqadir› dedilarmi?» dedi — buni (aytib) oʻzlarini (paygʻambarlarni) nazarda tutdilar. Ular: «(Ha,) buni aytgan edilar», deyishdi. Soʻng Umar Abbos va Aliga yuzlanib: «Ikkovingizdan Alloh (nomi) bilan soʻrayman: bilasizlarmiki, Rasululloh ﷺ buni aytdilar?» dedi. Ikkovi: «Ha», deyishdi. (Umar:) «Bas, men sizlarga shu ish haqida (gapirib) beraman. Albatta Alloh subhonahu mana bu fayda Rasuliga ﷺ — boshqa hech kimga bermagan — bir narsani xos qilgan edi. Alloh — zikri ulugʻ Zot — shunday dedi: ‹Alloh Rasuliga ulardan (qaytarib) bergan fayga (kelsak), sizlar uning (uchun) ot ham, tuya ham yugurtirmadingiz...› — ‹...qodirdir› (Hashr surasi, 6) (degan) soʻzigacha. Bas, bu Rasululloh ﷺning xolis (mulki) edi. Soʻng, Allohga qasamki, u zot uni sizlardan (yashirib) oʻzlariga olib qolmadilar va sizlardan (ortiq) oʻzlariga tanlab (xususiy qilib) olmadilar — uni sizlarga (ham) berib, oranggizda taqsimladilar, to undan mana shu mol qolguncha. Rasululloh ﷺ mana shu moldan ahliga bir yillik nafaqalarini sarflar, soʻng qolganini olib, uni Allohning moli (sarf qilinadigan) joyga qoʻyardilar (umumiy xazinaga). Rasululloh ﷺ buni hayotlari (davomida) qildilar. Soʻng Paygʻambar ﷺ vafot etdilar. Abu Bakr: ‹Men Rasululloh ﷺning valiysiman (oʻrinbosariman)› dedi va uni qoʻlga olib, unda Rasululloh ﷺ qilgan (ish)dek qildi — oʻsha paytda sizlar ham (bor edingiz)», dedi. Soʻng (Umar) Ali va Abbosga yuzlanib: «Abu Bakr unda sizlar aytayotgangidek qilganini eslaysizlarmi? Alloh biladiki, u unda rost (soʻzli), yaxshi (amalli), toʻgʻri (yoʻ ldagi), haqqa ergashuvchi edi. Soʻng Alloh Abu Bakrni vafot ettirdi va men: ‹Men Rasululloh ﷺ va Abu Bakrning valiysiman› dedim. Uni amirligimning ikki yili (davomida) qoʻlga olib, unda Rasululloh ﷺ va Abu Bakr qilgan (ish)dek qildim. Alloh biladiki, men unda rost (soʻzli), yaxshi (amalli), toʻgʻri (yoʻldagi), haqqa ergashuvchiman. Soʻng ikkovingiz oldimga keldingiz — soʻzingiz bitta, ishingiz bir (jamuljam) edi. Sen — yaʼni Abbos — oldimga kelding. Men ikkovingizga: ‹Rasululloh ﷺ: ‹Biz(dan) meros olinmaydi, biz qoldirgan (mol) sadaqadir› dedilar› dedim. Uni sizlarga (boshqarishga) topshirish menga maʼqul boʻlganda, men: ‹Agar xohlasangiz, men uni sizlarga topshiraman — shu shartdaki, sizlarga Allohning ahdi va paymoni boʻlsin: unda Rasululloh ﷺ, Abu Bakr va men — voliy boʻlganimdan beri — qilgan (ish)dek qilasizlar; aks holda men bilan (bu haqda) gaplashmanglar› dedim. Sizlar: ‹Uni bizga shu (shart) bilan topshir› dedingiz. Men uni sizlarga topshirdim. Endi mendan bundan boshqa hukm istayapsizlarmi? Osmon va Yer Uning izni bilan turadigan Alloh (nomi) bilan (qasamki), men unda — qiyomat qoyim boʻlguncha — bundan boshqa hukm chiqarmayman! Agar sizlar undan (boshqarishdan) ojiz boʻlsangiz, uni menga qaytaring, men sizlarga (uning ishi)da kifoya qilaman», dedi. (Zuhriy) aytdi: Men bu hadisni Urva ibn Zubayrga (gapirib) berdim. U: «Molik ibn Avs rost aytdi. Men Paygʻambar ﷺning zavjasi Oisha (roziyallohu anho)ning shunday deganini eshitganman: Paygʻambar ﷺning zavjalari Usmonni Abu Bakrning oldiga yuborib, undan Alloh Rasuliga ﷺ fay (qilib) bergan (mol)dan oʻzlarining sakkizdan bir (ulush)larini soʻradilar. Men esa ularni qaytarardim (toʻsardim). Men ularga: ‹Allohdan qoʻrqmaysizlarmi? Bilmaysizlarmi, Paygʻambar ﷺ: ‹Biz(dan) meros olinmaydi, biz qoldirgan (mol) sadaqadir› — buni (aytib) oʻzlarini nazarda tutardilar — ‹Muhammad oilasi faqat mana shu moldan (kun kechirib) yeydi› derdilar› dedim. Shunda Paygʻambar ﷺning zavjalari men ularga xabar bergan narsada toʻxtadilar (qoʻyishdi)», dedi. (Zuhriy) aytdi: Bu sadaqa Alining qoʻlida edi — Ali uni Abbosdan (boshqarishdan) toʻsib, unga (bu masalada) gʻolib boʻlgan edi. Soʻng u Hasan ibn Alining qoʻlida, soʻng Husayn ibn Alining qoʻlida, soʻng Ali ibn Husayn va Hasan ibn Hasanning qoʻlida — ikkovi uni navbatma-navbat (boshqarib) turdilar — soʻng Zayd ibn Hasanning qoʻlida (boʻldi). U haqiqatan Rasululloh ﷺning sadaqasidir.Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу) уни (Молик ибн Авсни) чақирди. Шу пайт унинг эшик оғаси (ҳожиби) Ярфа келиб: «Усмон, Абдурраҳмон, Зубайр ва Саъд (киришга) изн сўраяптилар, (қабул қиласизми)?» деди. (Умар:) «Ҳа, уларни киритгин», деди. Бир оз ўтгач, (Ярфа яна) келиб: «Аббос ва Али (киришга) изн сўраяптилар, (қабул қиласизми)?» деди. (Умар:) «Ҳа», деди. Иккови кирганда, Аббос: «Эй мўминлар амири, мен билан мана бу (Али) орасида ҳукм чиқар», деди — иккови Аллоҳ Расулига ﷺ Бани Назирдан фай (қилиб) берган (мол) ҳақида тортишаётган эдилар. Али ва Аббос бир-бирига ( кескин) гапиришди. (Ҳалиги) жамоа: «Эй мўминлар амири, икковининг орасида ҳукм чиқар ва бирини бошқасидан ҳалос қил (тинчит)», дейишди. Умар: «Шошманглар! Осмон ва Ер Унинг изни билан турадиган Аллоҳ (номи) билан сизлардан сўрайман: биласизмики, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Биз (пайғамбарлар)дан мерос олинмайди, биз қолдирган (мол) садақадир› дедиларми?» деди — буни (айтиб) ўзларини (пайғамбарларни) назарда тутдилар. Улар: «(Ҳа,) буни айтган эдилар», дейишди. Сўнг Умар Аббос ва Алига юзланиб: «Икковингиздан Аллоҳ (номи) билан сўрайман: биласизлармики, Расулуллоҳ ﷺ буни айтдилар?» деди. Иккови: «Ҳа», дейишди. (Умар:) «Бас, мен сизларга шу иш ҳақида (гапириб) бераман. Албатта Аллоҳ субҳонаҳу мана бу файда Расулига ﷺ — бошқа ҳеч кимга бермаган — бир нарсани хос қилган эди. Аллоҳ — зикри улуғ Зот — шундай деди: ‹Аллоҳ Расулига улардан (қайтариб) берган файга (келсак), сизлар унинг (учун) от ҳам, туя ҳам югуртирмадингиз...› — ‹...қодирдир› (Ҳашр сураси, 6) (деган) сўзигача. Бас, бу Расулуллоҳ ﷺнинг холис (мулки) эди. Сўнг, Аллоҳга қасамки, у зот уни сизлардан (яшириб) ўзларига олиб қолмадилар ва сизлардан (ортиқ) ўзларига танлаб (хусусий қилиб) олмадилар — уни сизларга (ҳам) бериб, оранггизда тақсимладилар, то ундан мана шу мол қолгунча. Расулуллоҳ ﷺ мана шу молдан аҳлига бир йиллик нафақаларини сарфлар, сўнг қолганини олиб, уни Аллоҳнинг моли (сарф қилинадиган) жойга қўярдилар (умумий хазинага). Расулуллоҳ ﷺ буни ҳаётлари (давомида) қилдилар. Сўнг Пайғамбар ﷺ вафот этдилар. Абу Бакр: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺнинг валийсиман (ўринбосариман)› деди ва уни қўлга олиб, унда Расулуллоҳ ﷺ қилган (иш)дек қилди — ўша пайтда сизлар ҳам (бор эдингиз)», деди. Сўнг (Умар) Али ва Аббосга юзланиб: «Абу Бакр унда сизлар айтаётгангидек қилганини эслайсизларми? Аллоҳ биладики, у унда рост (сўзли), яхши (амалли), тўғри (йў лдаги), ҳаққа эргашувчи эди. Сўнг Аллоҳ Абу Бакрни вафот эттирди ва мен: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакрнинг валийсиман› дедим. Уни амирлигимнинг икки йили (давомида) қўлга олиб, унда Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакр қилган (иш)дек қилдим. Аллоҳ биладики, мен унда рост (сўзли), яхши (амалли), тўғри (йўлдаги), ҳаққа эргашувчиман. Сўнг икковингиз олдимга келдингиз — сўзингиз битта, ишингиз бир (жамулжам) эди. Сен — яъни Аббос — олдимга келдинг. Мен икковингизга: ‹Расулуллоҳ ﷺ: ‹Биз(дан) мерос олинмайди, биз қолдирган (мол) садақадир› дедилар› дедим. Уни сизларга (бошқаришга) топшириш менга маъқул бўлганда, мен: ‹Агар хоҳласангиз, мен уни сизларга топшираман — шу шартдаки, сизларга Аллоҳнинг аҳди ва паймони бўлсин: унда Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр ва мен — волий бўлганимдан бери — қилган (иш)дек қиласизлар; акс ҳолда мен билан (бу ҳақда) гаплашманглар› дедим. Сизлар: ‹Уни бизга шу (шарт) билан топшир› дедингиз. Мен уни сизларга топширдим. Энди мендан бундан бошқа ҳукм истаяпсизларми? Осмон ва Ер Унинг изни билан турадиган Аллоҳ (номи) билан (қасамки), мен унда — қиёмат қойим бўлгунча — бундан бошқа ҳукм чиқармайман! Агар сизлар ундан (бошқаришдан) ожиз бўлсангиз, уни менга қайтаринг, мен сизларга (унинг иши)да кифоя қиламан», деди. (Зуҳрий) айтди: Мен бу ҳадисни Урва ибн Зубайрга (гапириб) бердим. У: «Молик ибн Авс рост айтди. Мен Пайғамбар ﷺнинг завжаси Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг шундай деганини эшитганман: Пайғамбар ﷺнинг завжалари Усмонни Абу Бакрнинг олдига юбориб, ундан Аллоҳ Расулига ﷺ фай (қилиб) берган (мол)дан ўзларининг саккиздан бир (улуш)ларини сўрадилар. Мен эса уларни қайтарардим (тўсардим). Мен уларга: ‹Аллоҳдан қўрқмайсизларми? Билмайсизларми, Пайғамбар ﷺ: ‹Биз(дан) мерос олинмайди, биз қолдирган (мол) садақадир› — буни (айтиб) ўзларини назарда тутардилар — ‹Муҳаммад оиласи фақат мана шу молдан (кун кечириб) ейди› дердилар› дедим. Шунда Пайғамбар ﷺнинг завжалари мен уларга хабар берган нарсада тўхтадилар (қўйишди)», деди. (Зуҳрий) айтди: Бу садақа Алининг қўлида эди — Али уни Аббосдан (бошқаришдан) тўсиб, унга (бу масалада) ғолиб бўлган эди. Сўнг у Ҳасан ибн Алининг қўлида, сўнг Ҳусайн ибн Алининг қўлида, сўнг Али ибн Ҳусайн ва Ҳасан ибн Ҳасаннинг қўлида — иккови уни навбатма-навбат (бошқариб) турдилар — сўнг Зайд ибн Ҳасаннинг қўлида (бўлди). У ҳақиқатан Расулуллоҳ ﷺнинг садақасидир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ فَارِسٍ الْمَعْنَى، قَالاَ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ عُمَرَ الزَّهْرَانِيُّ، حَدَّثَنِي مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ، قَالَ أَرْسَلَ إِلَىَّ عُمَرُ حِينَ تَعَالَى النَّهَارُ فَجِئْتُهُ فَوَجَدْتُهُ جَالِسًا عَلَى سَرِيرٍ مُفْضِيًا إِلَى رِمَالِهِ فَقَالَ حِينَ دَخَلْتُ عَلَيْهِ يَا مَالُ إِنَّهُ قَدْ دَفَّ أَهْلُ أَبْيَاتٍ مِنْ قَوْمِكَ وَإِنِّي قَدْ أَمَرْتُ فِيهِمْ بِشَىْءٍ فَاقْسِمْ فِيهِمْ ‏.‏ قُلْتُ لَوْ أَمَرْتَ غَيْرِي بِذَلِكَ ‏.‏ فَقَالَ خُذْهُ ‏.‏ فَجَاءَهُ يَرْفَأُ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ هَلْ لَكَ فِي عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَالزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ وَسَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ فَأَذِنَ لَهُمْ فَدَخَلُوا ثُمَّ جَاءَهُ يَرْفَأُ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ هَلْ لَكَ فِي الْعَبَّاسِ وَعَلِيٍّ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ فَأَذِنَ لَهُمْ فَدَخَلُوا فَقَالَ الْعَبَّاسُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اقْضِ بَيْنِي وَبَيْنَ هَذَا - يَعْنِي عَلِيًّا - فَقَالَ بَعْضُهُمْ أَجَلْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اقْضِ بَيْنَهُمَا وَارْحَمْهُمَا ‏.‏ قَالَ مَالِكُ بْنُ أَوْسٍ خُيِّلَ إِلَىَّ أَنَّهُمَا قَدَّمَا أُولَئِكَ النَّفَرَ لِذَلِكَ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ رَحِمَهُ اللَّهُ اتَّئِدَا ‏.‏ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى أُولَئِكَ الرَّهْطِ فَقَالَ أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى عَلِيٍّ وَالْعَبَّاسِ رضى الله عنهما فَقَالَ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ هَلْ تَعْلَمَانِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالاَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ فَإِنَّ اللَّهَ خَصَّ رَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم بِخَاصَّةٍ لَمْ يَخُصَّ بِهَا أَحَدًا مِنَ النَّاسِ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى ‏{‏ وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلاَ رِكَابٍ وَلَكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ ‏}‏ وَكَانَ اللَّهُ أَفَاءَ عَلَى رَسُولِهِ بَنِي النَّضِيرِ فَوَاللَّهِ مَا اسْتَأْثَرَ بِهَا عَلَيْكُمْ وَلاَ أَخَذَهَا دُونَكُمْ فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْخُذُ مِنْهَا نَفَقَةَ سَنَةٍ أَوْ نَفَقَتَهُ وَنَفَقَةَ أَهْلِهِ سَنَةً وَيَجْعَلُ مَا بَقِيَ أُسْوَةَ الْمَالِ ‏.‏ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى أُولَئِكَ الرَّهْطِ فَقَالَ أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ هَلْ تَعْلَمُونَ ذَلِكَ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى الْعَبَّاسِ وَعَلِيٍّ رضى الله عنهما فَقَالَ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ هَلْ تَعْلَمَانِ ذَلِكَ قَالاَ نَعَمْ ‏.‏ فَلَمَّا تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ أَبُو بَكْرٍ أَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجِئْتَ أَنْتَ وَهَذَا إِلَى أَبِي بَكْرٍ تَطْلُبُ أَنْتَ مِيرَاثَكَ مِنِ ابْنِ أَخِيكَ وَيَطْلُبُ هَذَا مِيرَاثَ امْرَأَتِهِ مِنْ أَبِيهَا فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُ لَصَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ فَوَلِيَهَا أَبُو بَكْرٍ فَلَمَّا تُوُفِّيَ أَبُو بَكْرٍ قُلْتُ أَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَوَلِيُّ أَبِي بَكْرٍ فَوَلِيتُهَا مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ أَلِيَهَا فَجِئْتَ أَنْتَ وَهَذَا وَأَنْتُمَا جَمِيعٌ وَأَمْرُكُمَا وَاحِدٌ فَسَأَلْتُمَانِيهَا فَقُلْتُ إِنْ شِئْتُمَا أَنْ أَدْفَعَهَا إِلَيْكُمَا عَلَى أَنَّ عَلَيْكُمَا عَهْدَ اللَّهِ أَنْ تَلِيَاهَا بِالَّذِي كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَلِيهَا فَأَخَذْتُمَاهَا مِنِّي عَلَى ذَلِكَ ثُمَّ جِئْتُمَانِي لأَقْضِيَ بَيْنَكُمَا بِغَيْرِ ذَلِكَ وَاللَّهِ لاَ أَقْضِي بَيْنَكُمَا بِغَيْرِ ذَلِكَ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ فَإِنْ عَجَزْتُمَا عَنْهَا فَرُدَّاهَا إِلَىَّ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ إِنَّمَا سَأَلاَهُ أَنْ يَكُونَ يُصَيِّرُهُ بَيْنَهُمَا نِصْفَيْنِ لاَ أَنَّهُمَا جَهِلاَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏ فَإِنَّهُمَا كَانَا لاَ يَطْلُبَانِ إِلاَّ الصَّوَابَ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ لاَ أُوقِعُ عَلَيْهِ اسْمَ الْقَسْمِ أَدَعُهُ عَلَى مَا هُوَ عَلَيْهِ ‏.‏

Molik ibn Avs ibn al-Hadason (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Kun koʻtarilganda Umar (roziyallohu anhu) menga (odam) yubordi. Men u kishining oldiga keldim. U kishini soʻri ustida, toʻshamasiz (xurmo poʻstlogʻi toʻldirilgan) boʻyrasiga yastanib oʻtirgan holda topdim. Men kirganimda u: «Ey Mol (Molik), sening qavmingdan baʼzi xonadon ahli (Madinaga) ketma-ket kelishdi. Men ular haqida bir narsa (ato) berishni buyurdim. Bas, uni ular orasida taqsimlab ber», dedi. Men: «Buni mendan boshqaga buyursangiz (yaxshi boʻlardi)», dedim. U: «Ol uni», dedi. Soʻng uning oldiga Yarfaʼ kelib: «Ey amirul-moʻminin, Usmon ibn Affon, Abdurrahmon ibn Avf, az-Zubayr ibn al-Avvom va Saʼd ibn Abu Vaqqos (kirishi)ga (ruxsat bormi)?» dedi. U: «Ha», dedi va ularga izn berdi, ular kirdilar. Soʻng yana uning oldiga Yarfaʼ kelib: «Ey amirul-moʻminin, Abbos va Ali (kirishi)ga (ruxsat bormi)?» dedi. U: «Ha», dedi va ularga izn berdi, ular kirdilar. Shunda Abbos: «Ey amirul-moʻminin, men bilan mana shuning — yaʼni Alining — oramizda hukm qil», dedi. Ulardan baʼzilari: «Ha, ey amirul-moʻminin, ularning orasida hukm qil va ularga rahm qil», dedi. Molik ibn Avs aytdi: Menga shunday tasavvur boʻldiki, ular ikkovi (Ali bilan Abbos) oʻsha (Usmon, Abdurrahmon va boshqa) kishilarni shu maqsadda oldinroq yuborgan edilar. Umar (rahimahulloh): «Shoshmanglar», dedi. Soʻng oʻsha jamoaga yuzlanib: «Sizlardan izni bilan osmon va yer turadigan Alloh nomi bilan soʻrayman: bilasizmi, Rasululloh ﷺ: ‹Bizga voris boʻlinmaydi, biz qoldirgan narsa sadaqadir›, deganlar?» dedi. Ular: «Ha», dedilar. Soʻng Ali va Abbos (roziyallohu anhumo)ga yuzlanib: «Sizlar ikkovingizdan izni bilan osmon va yer turadigan Alloh nomi bilan soʻrayman: bilasizlarmi, Rasululloh ﷺ: ‹Bizga voris boʻlinmaydi, biz qoldirgan narsa sadaqadir›, deganlar?» dedi. Ular ikkovi: «Ha», dedilar. U (Umar) dedi: «Bas, Alloh Oʻz Rasuli ﷺni odamlardan birortasiga ato etmagan bir xususiyat bilan xoslagan. Alloh taolo: {Allohning ularning (mol-mulkidan) Oʻz Rasuliga qaytarib bergan (oʻljasi) uchun sizlar na ot va na tuya choptirdingiz. Lekin Alloh Oʻz paygʻambarlarini Oʻzi xohlagan kishilar ustidan gʻolib qiladi. Alloh har bir narsaga qodirdir} (Hashr 6) degan. Alloh Banun-Naziyr (mollarini) Oʻz Rasuliga (oʻlja qilib) qaytarib bergan edi. Allohga qasamki, u zot ﷺ uni sizlardan (afzal koʻrib) oʻzlariga olib qolmadilar va sizlarni qoldirib uni egallab olmadilar. Bas, Rasululloh ﷺ undan bir yillik nafaqani — yoki oʻzlarining nafaqasi va ahllarining bir yillik nafaqasini — olar, qolganini esa (umumiy musulmonlar) moliga oʻxshatib (Alloh yoʻliga) sarflar edilar.» Soʻng oʻsha jamoaga yuzlanib: «Sizlardan izni bilan osmon va yer turadigan Alloh nomi bilan soʻrayman: buni bilasizmi?» dedi. Ular: «Ha», dedilar. Soʻng Abbos va Ali (roziyallohu anhumo)ga yuzlanib: «Sizlar ikkovingizdan izni bilan osmon va yer turadigan Alloh nomi bilan soʻrayman: buni bilasizlarmi?» dedi. Ular ikkovi: «Ha», dedilar. «Rasululloh ﷺ vafot etganlarida, Abu Bakr: ‹Men Rasululloh ﷺning vorisi (oʻrinbosari)man›, dedi. Bas, sen va mana bu (Abbos) Abu Bakrning oldiga keldingiz — sen aka-ukangning oʻgʻlidan (yaʼni Paygʻambardan) merosingni, mana bu esa xotinining (Fotimaning) otasidan merosini soʻrab. Shunda Abu Bakr (rahimahulloh): ‹Rasululloh ﷺ: ‹Bizga voris boʻlinmaydi, biz qoldirgan narsa sadaqadir›, deganlar›, dedi. Alloh biladiki, u (Abu Bakr) rostgoʻy, yaxshilik qiluvchi, toʻgʻri yoʻldagi, haqqa ergashuvchi edi. Bas, uni (oʻsha mol ishini) Abu Bakr boshqardi. Abu Bakr vafot etganida, men: ‹Men Rasululloh ﷺning va Abu Bakrning vorisiman›, dedim va Alloh xohlagancha uni boshqardim. Soʻng sen va mana bu (Abbos) keldingiz, ikkovingiz birga va ikkovingizning ishingiz bitta edi. Sizlar uni mendan soʻradingiz. Men: ‹Agar xohlasangiz, uni sizlarga, Rasululloh ﷺ uni boshqargan yoʻsinda boshqarishingizga Allohning ahdi (zimmangizda) boʻlishi sharti bilan topshiraman›, dedim. Bas, uni mendan shu shart bilan oldingiz. Soʻng ikkovingiz oramda boshqacha (taqsim) hukm qilishimni soʻrab kelyapsizlar. Allohga qasamki, men oraingizda undan boshqacha hukm qilmayman, toki qiyomat qoim boʻlguncha. Agar uni (boshqarishga) ojizlik qilsangiz, uni menga qaytaringlar.» Abu Dovud aytdi: Ular ikkovi faqat uni oralarida ikki boʻlakka boʻlishini soʻragan edilar; Paygʻambar ﷺ: ‹Bizga voris boʻlinmaydi, biz qoldirgan narsa sadaqadir›, deganlarini bilmaganliklaridan emas. Chunki ular ikkovi faqat toʻgʻrini (haqni) talab qilardilar. Bas, Umar: «Men unga ‹taqsim› nomini bermayman, uni oʻz holicha qoldiraman», dedi.Молик ибн Авс ибн ал-Ҳадасон (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Кун кўтарилганда Умар (розияллоҳу анҳу) менга (одам) юборди. Мен у кишининг олдига келдим. У кишини сўри устида, тўшамасиз (хурмо пўстлоғи тўлдирилган) бўйрасига ястаниб ўтирган ҳолда топдим. Мен кирганимда у: «Эй Мол (Молик), сенинг қавмингдан баъзи хонадон аҳли (Мадинага) кетма-кет келишди. Мен улар ҳақида бир нарса (ато) беришни буюрдим. Бас, уни улар орасида тақсимлаб бер», деди. Мен: «Буни мендан бошқага буюрсангиз (яхши бўларди)», дедим. У: «Ол уни», деди. Сўнг унинг олдига Ярфаъ келиб: «Эй амирул-мўминин, Усмон ибн Аффон, Абдурраҳмон ибн Авф, аз-Зубайр ибн ал-Аввом ва Саъд ибн Абу Ваққос (кириши)га (рухсат борми)?» деди. У: «Ҳа», деди ва уларга изн берди, улар кирдилар. Сўнг яна унинг олдига Ярфаъ келиб: «Эй амирул-мўминин, Аббос ва Али (кириши)га (рухсат борми)?» деди. У: «Ҳа», деди ва уларга изн берди, улар кирдилар. Шунда Аббос: «Эй амирул-мўминин, мен билан мана шунинг — яъни Алининг — орамизда ҳукм қил», деди. Улардан баъзилари: «Ҳа, эй амирул-мўминин, уларнинг орасида ҳукм қил ва уларга раҳм қил», деди. Молик ибн Авс айтди: Менга шундай тасаввур бўлдики, улар иккови (Али билан Аббос) ўша (Усмон, Абдурраҳмон ва бошқа) кишиларни шу мақсадда олдинроқ юборган эдилар. Умар (раҳимаҳуллоҳ): «Шошманглар», деди. Сўнг ўша жамоага юзланиб: «Сизлардан изни билан осмон ва ер турадиган Аллоҳ номи билан сўрайман: биласизми, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бизга ворис бўлинмайди, биз қолдирган нарса садақадир›, деганлар?» деди. Улар: «Ҳа», дедилар. Сўнг Али ва Аббос (розияллоҳу анҳумо)га юзланиб: «Сизлар икковингиздан изни билан осмон ва ер турадиган Аллоҳ номи билан сўрайман: биласизларми, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бизга ворис бўлинмайди, биз қолдирган нарса садақадир›, деганлар?» деди. Улар иккови: «Ҳа», дедилар. У (Умар) деди: «Бас, Аллоҳ Ўз Расули ﷺни одамлардан бирортасига ато этмаган бир хусусият билан хослаган. Аллоҳ таоло: {Аллоҳнинг уларнинг (мол-мулкидан) Ўз Расулига қайтариб берган (ўлжаси) учун сизлар на от ва на туя чоптирдингиз. Лекин Аллоҳ Ўз пайғамбарларини Ўзи хоҳлаган кишилар устидан ғолиб қилади. Аллоҳ ҳар бир нарсага қодирдир} (Ҳашр 6) деган. Аллоҳ Банун-Назийр (молларини) Ўз Расулига (ўлжа қилиб) қайтариб берган эди. Аллоҳга қасамки, у зот ﷺ уни сизлардан (афзал кўриб) ўзларига олиб қолмадилар ва сизларни қолдириб уни эгаллаб олмадилар. Бас, Расулуллоҳ ﷺ ундан бир йиллик нафақани — ёки ўзларининг нафақаси ва аҳлларининг бир йиллик нафақасини — олар, қолганини эса (умумий мусулмонлар) молига ўхшатиб (Аллоҳ йўлига) сарфлар эдилар.» Сўнг ўша жамоага юзланиб: «Сизлардан изни билан осмон ва ер турадиган Аллоҳ номи билан сўрайман: буни биласизми?» деди. Улар: «Ҳа», дедилар. Сўнг Аббос ва Али (розияллоҳу анҳумо)га юзланиб: «Сизлар икковингиздан изни билан осмон ва ер турадиган Аллоҳ номи билан сўрайман: буни биласизларми?» деди. Улар иккови: «Ҳа», дедилар. «Расулуллоҳ ﷺ вафот этганларида, Абу Бакр: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺнинг вориси (ўринбосари)ман›, деди. Бас, сен ва мана бу (Аббос) Абу Бакрнинг олдига келдингиз — сен ака-укангнинг ўғлидан (яъни Пайғамбардан) меросингни, мана бу эса хотинининг (Фотиманинг) отасидан меросини сўраб. Шунда Абу Бакр (раҳимаҳуллоҳ): ‹Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бизга ворис бўлинмайди, биз қолдирган нарса садақадир›, деганлар›, деди. Аллоҳ биладики, у (Абу Бакр) ростгўй, яхшилик қилувчи, тўғри йўлдаги, ҳаққа эргашувчи эди. Бас, уни (ўша мол ишини) Абу Бакр бошқарди. Абу Бакр вафот этганида, мен: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺнинг ва Абу Бакрнинг ворисиман›, дедим ва Аллоҳ хоҳлаганча уни бошқардим. Сўнг сен ва мана бу (Аббос) келдингиз, икковингиз бирга ва икковингизнинг ишингиз битта эди. Сизлар уни мендан сўрадингиз. Мен: ‹Агар хоҳласангиз, уни сизларга, Расулуллоҳ ﷺ уни бошқарган йўсинда бошқаришингизга Аллоҳнинг аҳди (зиммангизда) бўлиши шарти билан топшираман›, дедим. Бас, уни мендан шу шарт билан олдингиз. Сўнг икковингиз орамда бошқача (тақсим) ҳукм қилишимни сўраб келяпсизлар. Аллоҳга қасамки, мен ораингизда ундан бошқача ҳукм қилмайман, токи қиёмат қоим бўлгунча. Агар уни (бошқаришга) ожизлик қилсангиз, уни менга қайтаринглар.» Абу Довуд айтди: Улар иккови фақат уни ораларида икки бўлакка бўлишини сўраган эдилар; Пайғамбар ﷺ: ‹Бизга ворис бўлинмайди, биз қолдирган нарса садақадир›, деганларини билмаганликларидан эмас. Чунки улар иккови фақат тўғрини (ҳақни) талаб қилардилар. Бас, Умар: «Мен унга ‹тақсим› номини бермайман, уни ўз ҳолича қолдираман», деди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مَرْزُوقٍ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ حَدِيثًا، مِنْ رَجُلٍ فَأَعْجَبَنِي فَقُلْتُ اكْتُبْهُ لِي فَأَتَى بِهِ مَكْتُوبًا مُذَبَّرًا دَخَلَ الْعَبَّاسُ وَعَلِيٌّ عَلَى عُمَرَ وَعِنْدَهُ طَلْحَةُ وَالزُّبَيْرُ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ وَسَعْدٌ وَهُمَا يَخْتَصِمَانِ فَقَالَ عُمَرُ لِطَلْحَةَ وَالزُّبَيْرِ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ وَسَعْدٍ أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ كُلُّ مَالِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم صَدَقَةٌ إِلاَّ مَا أَطْعَمَهُ أَهْلَهُ وَكَسَاهُمْ إِنَّا لاَ نُورَثُ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا بَلَى ‏.‏ قَالَ فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُنْفِقُ مِنْ مَالِهِ عَلَى أَهْلِهِ وَيَتَصَدَّقُ بِفَضْلِهِ ثُمَّ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَوَلِيَهَا أَبُو بَكْرٍ سَنَتَيْنِ فَكَانَ يَصْنَعُ الَّذِي كَانَ يَصْنَعُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ ثُمَّ ذَكَرَ شَيْئًا مِنْ حَدِيثِ مَالِكِ بْنِ أَوْسٍ ‏.‏

Abul-Baxtariy (rahimahulloh) aytadiki, men bir kishidan bir hadisni eshitdim, u menga yoqdi, shunda: «Buni menga yozib ber», dedim. U buni yozilgan, chiroyli tartibga solingan holda olib keldi: Abbos va Ali Umarning oldiga kirdilar, uning huzurida Talha, Zubayr, Abdurrahmon va Saʼd bor edi; (Abbos bilan Ali) bir-birlari bilan tortishar edilar. Shunda Umar Talha, Zubayr, Abdurrahmon va Saʼdga dedi: «Rasululloh ﷺ: ‹Nabiyning butun moli sadaqadir, faqat oilasiga yedirgani va kiydirganidan boshqasi; biz (Anbiyolarga) meros qolinmaydi› deganlarini bilmaysizlarmi?» Ular: «Ha (bilamiz)», dedilar. (Umar) dedi: Bas, Rasululloh ﷺ molidan oilasiga sarflar va ortgan qismini sadaqa qilar edilar. Soʻngra Rasululloh ﷺ vafot etdilar, bas, Abu Bakr ikki yil uning ishini boshqardi va Rasululloh ﷺ qilib turgan ishni qildi. Soʻngra (roviy) Molik ibn Avs hadisidan biror narsani zikr qildi.Абул-Бахтарий (раҳимаҳуллоҳ) айтадики, мен бир кишидан бир ҳадисни эшитдим, у менга ёқди, шунда: «Буни менга ёзиб бер», дедим. У буни ёзилган, чиройли тартибга солинган ҳолда олиб келди: Аббос ва Али Умарнинг олдига кирдилар, унинг ҳузурида Талҳа, Зубайр, Абдурраҳмон ва Саъд бор эди; (Аббос билан Али) бир-бирлари билан тортишар эдилар. Шунда Умар Талҳа, Зубайр, Абдурраҳмон ва Саъдга деди: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Набийнинг бутун моли садақадир, фақат оиласига едиргани ва кийдирганидан бошқаси; биз (Анбиёларга) мерос қолинмайди› деганларини билмайсизларми?» Улар: «Ҳа (биламиз)», дедилар. (Умар) деди: Бас, Расулуллоҳ ﷺ молидан оиласига сарфлар ва ортган қисмини садақа қилар эдилар. Сўнгра Расулуллоҳ ﷺ вафот этдилар, бас, Абу Бакр икки йил унинг ишини бошқарди ва Расулуллоҳ ﷺ қилиб турган ишни қилди. Сўнгра (ровий) Молик ибн Авс ҳадисидан бирор нарсани зикр қилди.

وَعَنْ عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ رِبًا إِلَّا هَاءَ وَهَاءَ وَالْوَرِقُ بِالْوَرِقِ رِبًا إِلَّا هَاءَ وَهَاءَ وَالْبُرُّ بالبُرَّ إِلَّا هَاء وهاء وَالشعِير بِالشَّعِيرِ رَبًّا هَاءَ وَهَاءَ وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ رِبًا إِلَّا هَاءَ وهاء»

Ibn Shihob (Molik ibn Avsdan) rivoyat qiladi: Molik ibn Avs dedi: «Men yuz dinorga mayda pul (almashtirish)ga muhtoj edim. Talha ibn Ubaydulloh meni chaqirdi va biz bu haqda (savdoda) gaplashdik; u (mening dinorlarimni) almashtirishga rozi boʻldi. U oltin (boʻlaklarini) qoʻliga olib, ular bilan (oʻynab) ovundi, soʻng: ‹Mening omborbonim oʻrmondan kelguncha kut›, — dedi. Umar buni eshitib turar edi va: ‹Allohga qasamki, sen Talhadan — undan pulni olmaguncha — ajrashmaslik(ing kerak); chunki Allohning Rasuli ﷺ shunday dedilar: «Oltinni oltinga sotish — ribodir, magar ayirboshlash qoʻlma-qoʻl va teng miqdorda boʻlsa; shuningdek, bugʻdoyni bugʻdoyga sotish — ribodir, magar u qoʻlma-qoʻl va teng miqdorda boʻlsa; arpani arpaga sotish — ribodir, magar u qoʻlma-qoʻl va teng miqdorda boʻlsa; xurmoni xurmoga (sotish) — ribodir, magar u qoʻlma-qoʻl va teng miqdorda boʻlsa»›, — dedi».Ибн Шиҳоб (Молик ибн Авсдан) ривоят қилади: Молик ибн Авс деди: «Мен юз динорга майда пул (алмаштириш)га муҳтож эдим. Талҳа ибн Убайдуллоҳ мени чақирди ва биз бу ҳақда (савдода) гаплашдик; у (менинг динорларимни) алмаштиришга рози бўлди. У олтин (бўлакларини) қўлига олиб, улар билан (ўйнаб) овунди, сўнг: ‹Менинг омборбоним ўрмондан келгунча кут›, — деди. Умар буни эшитиб турар эди ва: ‹Аллоҳга қасамки, сен Талҳадан — ундан пулни олмагунча — ажрашмаслик(инг керак); чунки Аллоҳнинг Расули ﷺ шундай дедилар: «Олтинни олтинга сотиш — рибодир, магар айирбошлаш қўлма-қўл ва тенг миқдорда бўлса; шунингдек, буғдойни буғдойга сотиш — рибодир, магар у қўлма-қўл ва тенг миқдорда бўлса; арпани арпага сотиш — рибодир, магар у қўлма-қўл ва тенг миқдорда бўлса; хурмони хурмога (сотиш) — рибодир, магар у қўлма-қўл ва тенг миқдорда бўлса»›, — деди».

حَدَّثَنَا الْحَكَمُ بْنُ الْمُبَارَكِ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ ، عَنْ ابْنِ إِسْحَاق ، عَنْ الْعَلَاءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : " كَانَتْ أُمِّي مَوْلَاةً لِلْحُرَقَةِ، وَكَانَ أَبِي يَعْقُوبُ مُكَاتَبًا لِمَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ النَّصْرِيِّ، ثُمَّ إِنَّ أَبِي أَدَّى كِتَابَتَهُ، فَدَخَلَ الْحُرَقِيُّ عَلَى عُثْمَانَ، يَسْأَلُ الْحَقَّ يَعْنِي : الْعَطَاءَ ، وَعِنْدَهُ مَالِكُ بْنُ أَوْسٍ، فَقَالَ : ذَاكَ مَوْلَايَ، فَاخْتَصَمَا إِلَى عُثْمَانَ ، فَقَضَى بِهِ لِلْحُرَقِيِّ "

Alo ibn Abdurrahmon otasidan rivoyat qiladi, u aytdi: Onam Huroqa (qabilasi)ning mavlosi edi, otam Yaʼqub esa Molik ibn Avs ibn Hadason Nasriyning mukotabi edi. Soʻng otam kitobatini toʻladi. Huroqiy Usmonning huzuriga haqni — yaʼni atoni — soʻrab kirdi, Molik ibn Avs ham uning yonida edi. U: U mening mavloyim, dedi. Ikkovi Usmonning huzurida daʼvolashdilar, u esa uni Huroqiyga hukm qilib berdi.Ало ибн Абдурраҳмон отасидан ривоят қилади, у айтди: Онам Ҳуроқа (қабиласи)нинг мавлоси эди, отам Яъқуб эса Молик ибн Авс ибн Ҳадасон Насрийнинг мукотаби эди. Сўнг отам китобатини тўлади. Ҳуроқий Усмоннинг ҳузурига ҳақни — яъни атони — сўраб кирди, Молик ибн Авс ҳам унинг ёнида эди. У: У менинг мавлойим, деди. Иккови Усмоннинг ҳузурида даъволашдилар, у эса уни Ҳуроқийга ҳукм қилиб берди.