وَحَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، ح وَحَدَّثَنِيهِ إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعِيدٍ الْجَوْهَرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، جَمِيعًا عَنْ مِسْعَرٍ، عَنْ قَتَادَةَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ غَيْرَ أَنَّ فِي، حَدِيثِ وَكِيعٍ قَالَ قَالَ " أُعْطِيَ " . وَفِي حَدِيثِ أَبِي أُسَامَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan shu hadis rivoyat qilinadi; faqat bir rivoyatda «‹(unga) berildi› dedi» (deyilgan), boshqa rivoyatda esa «Paygʻambar ﷺ dan» (deyilgan).Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан шу ҳадис ривоят қилинади; фақат бир ривоятда «‹(унга) берилди› деди» (дейилган), бошқа ривоятда эса «Пайғамбар ﷺ дан» (дейилган).
حَدَّثَنَا أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ أَبِي السَّفَرِ، - وَاسْمُهُ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْهَمْدَانِيُّ وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الْحَفَرِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ هِشَامٍ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ عَبِيدَةَ، عَنْ عَلِيٍّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّ جِبْرَائِيلَ هَبَطَ عَلَيْهِ فَقَالَ لَهُ خَيِّرْهُمْ يَعْنِي أَصْحَابَكَ فِي أُسَارَى بَدْرٍ الْقَتْلَ أَوِ الْفِدَاءَ عَلَى أَنْ يُقْتَلَ مِنْهُمْ قَابِلاً مِثْلُهُمْ . قَالُوا الْفِدَاءَ وَيُقْتَلَ مِنَّا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأَنَسٍ وَأَبِي بَرْزَةَ وَجُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ أَبِي زَائِدَةَ . وَرَوَى أَبُو أُسَامَةَ عَنْ هِشَامٍ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ عَنْ عَبِيدَةَ عَنْ عَلِيٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ . وَرَوَى ابْنُ عَوْنٍ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ عَنْ عَبِيدَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً . وَأَبُو دَاوُدَ الْحَفَرِيُّ اسْمُهُ عُمَرُ بْنُ سَعْدٍ .
Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Jibroil u zotning huzuriga tushib, unga: ‹Ularni — yaʼni sahobalaringizni — Badr asirlari xususida tanlatib qoʻ: ularni oʻldirish yoki tovon evaziga ozod qilish, ammo (agar tovon olsalar) kelgusi yili ulardan oʻshancha (kishi) oʻldiriladi›, dedi. Ular: ‹Tovon (olamiz), bizdan (oʻshancha) oʻldirilsa ham (rozimiz)›, dedilar», dedilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Ibn Masʼud, Anas, Abu Barza va Jubayr ibn Mutʼimdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis Savriyning hadisidan hasan gʻaribdir, biz uni faqat Ibn Abu Zoidaning hadisidan bilamiz. Abu Usoma Hishomdan, u Ibn Sirindan, u Abiydadan, u Alidan, u Nabiy ﷺdan ham shunga oʻxshash rivoyat qilgan. Ibn Avn esa Ibn Sirindan, u Abiydadan, u Nabiy ﷺdan mursal (sahobani tushirib) rivoyat qilgan. Abu Dovud al-Hafariyning ismi Umar ibn Saʼddir.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Жиброил у зотнинг ҳузурига тушиб, унга: ‹Уларни — яъни саҳобаларингизни — Бадр асирлари хусусида танлатиб қў: уларни ўлдириш ёки товон эвазига озод қилиш, аммо (агар товон олсалар) келгуси йили улардан ўшанча (киши) ўлдирилади›, деди. Улар: ‹Товон (оламиз), биздан (ўшанча) ўлдирилса ҳам (розимиз)›, дедилар», дедилар. (Рови) айтди: Бу бобда Ибн Масъуд, Анас, Абу Барза ва Жубайр ибн Мутъимдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Саврийнинг ҳадисидан ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Ибн Абу Зоиданинг ҳадисидан биламиз. Абу Усома Ҳишомдан, у Ибн Сириндан, у Абийдадан, у Алидан, у Набий ﷺдан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилган. Ибн Авн эса Ибн Сириндан, у Абийдадан, у Набий ﷺдан мурсал (саҳобани тушириб) ривоят қилган. Абу Довуд ал-Ҳафарийнинг исми Умар ибн Саъддир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ ثُمَّ أَرْدَفَ أُسَامَةَ فَجَعَلَ يُعْنِقُ عَلَى نَاقَتِهِ وَالنَّاسُ يَضْرِبُونَ الإِبِلَ يَمِينًا وَشِمَالاً لاَ يَلْتَفِتُ إِلَيْهِمْ وَيَقُولُ " السَّكِينَةَ أَيُّهَا النَّاسُ " . وَدَفَعَ حِينَ غَابَتِ الشَّمْسُ .
Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Soʻng (Rasululloh ﷺ) ortlariga Usomani mingashtirdilar va tuyalarini tez yurish (anaq) bilan haydadilar. Odamlar tuyalarini oʻngu soʻlga urar (haydar) edilar, (u zot) esa ularga eʼtibor bermay: «Vazmin boʻlinglar, ey odamlar!» der edilar. (U zot Arafadan) quyosh botgan paytda qaytdilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Сўнг (Расулуллоҳ ﷺ) ортларига Усомани мингаштирдилар ва туяларини тез юриш (анақ) билан ҳайдадилар. Одамлар туяларини ўнгу сўлга урар (ҳайдар) эдилар, (у зот) эса уларга эътибор бермай: «Вазмин бўлинглар, эй одамлар!» дер эдилар. (У зот Арафадан) қуёш ботган пайтда қайтдилар.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْقَاسِمِ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةُ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سُئِلَ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ وَأَنَا جَالِسٌ، مَعَهُ كَيْفَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسِيرُ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ حِينَ دَفَعَ قَالَ كَانَ يُسَيِّرُ نَاقَتَهُ فَإِذَا وَجَدَ فَجْوَةً نَصَّ .
Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men u bilan oʻtirganimda undan: «Rasululloh ﷺ Vidolashuv hajida qaytar chogʻida qanday yurgan edilar?» deb soʻraldi. U: «U zot tuyalarini meʼyorida yurgizardilar, boʻsh joy topsalar, tezlatib yurardilar», dedi.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен у билан ўтирганимда ундан: «Расулуллоҳ ﷺ Видолашув ҳажида қайтар чоғида қандай юрган эдилар?» деб сўралди. У: «У зот туяларини меъёрида юргизардилар, бўш жой топсалар, тезлатиб юрардилар», деди.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ طَلْحَةَ بْنِ رُكَانَةَ، عَنْ أُمِّهِ، عَائِشَةَ بِنْتِ مَسْعُودِ بْنِ الأَسْوَدِ عَنْ أَبِيهَا، قَالَ لَمَّا سَرَقَتِ الْمَرْأَةُ تِلْكَ الْقَطِيفَةَ مِنْ بَيْتِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَعْظَمْنَا ذَلِكَ وَكَانَتِ امْرَأَةً مِنْ قُرَيْشٍ فَجِئْنَا إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نُكَلِّمُهُ وَقُلْنَا نَحْنُ نَفْدِيهَا بِأَرْبَعِينَ أُوقِيَّةً . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " تُطَهَّرَ خَيْرٌ لَهَا " . فَلَمَّا سَمِعْنَا لِينَ قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَتَيْنَا أُسَامَةَ فَقُلْنَا كَلِّمْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . فَلَمَّا رَأَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَلِكَ قَامَ خَطِيبًا فَقَالَ " مَا إِكْثَارُكُمْ عَلَىَّ فِي حَدٍّ مِنْ حُدُودِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَقَعَ عَلَى أَمَةٍ مِنْ إِمَاءِ اللَّهِ وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَوْ كَانَتْ فَاطِمَةُ ابْنَةُ رَسُولِ اللَّهِ نَزَلَتْ بِالَّذِي نَزَلَتْ بِهِ لَقَطَعَ مُحَمَّدٌ يَدَهَا " .
Masʼud ibn al-Aswad (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U ayol Rasululloh ﷺ ning uyidan bir qatifa (yopinchiq) oʻgʻirlaganida, biz buni juda katta ish deb bildik. U Quraysh ayollaridan edi. Shunda Nabiy ﷺ ning oldilariga u zot bilan gaplashish uchun kelib: «Biz uni qirq uqiyya evaziga tovon toʻlab ozod qilamiz», dedik. Rasululloh ﷺ: «Uning poklanishi oʻzi uchun yaxshiroqdir», dedilar. Rasululloh ﷺ ning yumshoq soʻzlarini eshitib, Usomaning oldiga borib: «Rasululloh ﷺ bilan gaplashib qoʻy», dedik. Rasululloh ﷺ buni koʻrganlarida, xutba oʻqigani turib: «Nega mendan Allohning hadlaridan biri, Allohning bir choʻrisiga tushgan haddi haqida shuncha koʻp talab qilyapsizlar? Muhammadning joni qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, agar Rasulullohning qizi Fotima ham bu ishni qilganida edi, Muhammad uning qoʻlini kesardi», dedilar.Масъуд ибн ал-Асwад (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У аёл Расулуллоҳ ﷺ нинг уйидан бир қатифа (ёпинчиқ) ўғирлаганида, биз буни жуда катта иш деб билдик. У Қурайш аёлларидан эди. Шунда Набий ﷺ нинг олдиларига у зот билан гаплашиш учун келиб: «Биз уни қирқ уқийя эвазига товон тўлаб озод қиламиз», дедик. Расулуллоҳ ﷺ: «Унинг покланиши ўзи учун яхшироқдир», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ нинг юмшоқ сўзларини эшитиб, Усоманинг олдига бориб: «Расулуллоҳ ﷺ билан гаплашиб қўй», дедик. Расулуллоҳ ﷺ буни кўрганларида, хутба ўқигани туриб: «Нега мендан Аллоҳнинг ҳадларидан бири, Аллоҳнинг бир чўрисига тушган ҳадди ҳақида шунча кўп талаб қиляпсизлар? Муҳаммаднинг жони қўлида бўлган Зотга қасамки, агар Расулуллоҳнинг қизи Фотима ҳам бу ишни қилганида эди, Муҳаммад унинг қўлини кесарди», дедилар.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ عَلِيٍّ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ وَقَفَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِعَرَفَةَ فَقَالَ هَذَا الْمَوْقِفُ وَعَرَفَةُ كُلُّهَا مَوْقِفٌ ثُمَّ أَرْدَفَ أُسَامَةَ فَجَعَلَ يُعْنِقُ عَلَى نَاقَتِهِ وَالنَّاسُ يَضْرِبُونَ الْإِبِلَ يَمِينًا وَشِمَالًا لَا يَلْتَفِتُ إِلَيْهِمْ وَيَقُولُ السَّكِينَةَ أَيُّهَا النَّاسُ وَدَفَعَ حِينَ غَابَتْ الشَّمْسُ فَأَتَى جَمْعًا فَصَلَّى بِهَا الصَّلَاتَيْنِ يَعْنِي الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ ثُمَّ بَاتَ بِهَا فَلَمَّا أَصْبَحَ وَقَفَ عَلَى قُزَحَ فَقَالَ هَذَا قُزَحُ وَهُوَ الْمَوْقِفُ وَجَمْعٌ كُلُّهَا مَوْقِفٌ قَالَ ثُمَّ سَارَ فَلَمَّا أَتَى مُحَسِّرًا قَرَعَهَا فَخَبَّتْ حَتَّى جَازَ الْوَادِيَ ثُمَّ حَبَسَهَا وَأَرْدَفَ الْفَضْلَ ثُمَّ سَارَ حَتَّى أَتَى الْجَمْرَةَ فَرَمَاهَا ثُمَّ أَتَى الْمَنْحَرَ فَقَالَ هَذَا الْمَنْحَرُ وَمِنًى كُلُّهَا مَنْحَرٌ ثُمَّ أَتَتْهُ امْرَأَةٌ شَابَّةٌ مِنْ خَثْعَمَ فَقَالَتْ إِنَّ أَبِي شَيْخٌ قَدْ أَفْنَدَ وَقَدْ أَدْرَكَتْهُ فَرِيضَةُ اللَّهِ فِي الْحَجِّ فَهَلْ يُجْزِئُ أَنْ أَحُجَّ عَنْهُ قَالَ نَعَمْ فَأَدِّي عَنْ أَبِيكِ قَالَ وَلَوَى عُنُقَ الْفَضْلِ فَقَالَ لَهُ الْعَبَّاسُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا لَكَ لَوَيْتَ عُنُقَ ابْنِ عَمِّكَ قَالَ رَأَيْتُ شَابًّا وَشَابَّةً فَخِفْتُ الشَّيْطَانَ عَلَيْهِمَا قَالَ وَأَتَاهُ رَجُلٌ فَقَالَ أَفَضْتُ قَبْلَ أَنْ أَحْلِقَ قَالَ فَاحْلِقْ أَوْ قَصِّرْ وَلَا حَرَجَ قَالَ وَأَتَى زَمْزَمَ فَقَالَ يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ سِقَايَتَكُمْ لَوْلَا أَنْ يَغْلِبَكُمْ النَّاسُ عَلَيْهَا لَنَزَعْتُ.
Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Arafotda toʻxtab: «Bu toʻxtash joyi, butun Arafot toʻxtash joyidir», dedilar. Soʻng Usomani orqalariga mindirib olib, tuyalarida ohista yurdilar. Odamlar esa tuyalarni oʻnga va chapga urib (haydab) borardilar. U zot ularga qaramas va: «Ey odamlar, osoyishta boʻlinglar», derdilar. Quyosh botganda joʻnab, Jamʼga (Muzdalifaga) yetib keldilar va u yerda ikki namozni, yaʼni shom va xufton namozini oʻqidilar. Soʻng u yerda tunab qoldilar. Tong otganda Quzah tepaligida toʻxtab: «Bu Quzah, bu toʻxtash joyi, butun Jamʼ (Muzdalifa) toʻxtash joyidir», dedilar. Soʻng yurib, Muhassirga yetganlarida tuyani haydadilar, u vodiydan oʻtguncha yugurdi. Soʻng uni toʻxtatib, Fazlni orqalariga mindirib oldilar. Soʻng yurib, jamraga yetib borib, uni otdilar. Soʻng qurbonlik joyiga kelib: «Bu qurbonlik joyi, butun Mino qurbonlik joyidir», dedilar. Soʻng u zotning oldilariga Xasʼam qabilasidan yosh bir ayol kelib: «Otam keksayib qolgan, unga Allohning haj farzi yetgan. Uning oʻrniga men haj qilsam kifoya boʻladimi?» dedi. U zot: «Ha, otang oʻrniga ado et», dedilar. U zot Fazlning boʻynini burdilar. Shunda Abbos: «Ey Allohning Rasuli, nega amakivachchangizning boʻynini burdingiz?» dedi. U zot: «Men bir yigit bilan bir qizni koʻrib, ularga shayton (fitna soladi) deb qoʻrqdim», dedilar. Soʻng u zotning oldilariga bir kishi kelib: «Men soch oldirishdan oldin (Kaʼbaga) tavof qildim (ifoza)», dedi. U zot: «Soch ol yoki qisqartir, gunoh yoʻq», dedilar. Soʻng Zamzamga kelib: «Ey Abdulmuttalib oʻgʻillari, (hojilarga suv berish) sizning xizmatingizdir. Agar odamlar sizni bunda yengib qoʻyishlaridan (qoʻrqmasam), men ham (suv) tortardim», dedilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Арафотда тўхтаб: «Бу тўхташ жойи, бутун Арафот тўхташ жойидир», дедилар. Сўнг Усомани орқаларига миндириб олиб, туяларида оҳиста юрдилар. Одамлар эса туяларни ўнга ва чапга уриб (ҳайдаб) борардилар. У зот уларга қарамас ва: «Эй одамлар, осойишта бўлинглар», дердилар. Қуёш ботганда жўнаб, Жамъга (Муздалифага) етиб келдилар ва у ерда икки намозни, яъни шом ва хуфтон намозини ўқидилар. Сўнг у ерда тунаб қолдилар. Тонг отганда Қузаҳ тепалигида тўхтаб: «Бу Қузаҳ, бу тўхташ жойи, бутун Жамъ (Муздалифа) тўхташ жойидир», дедилар. Сўнг юриб, Муҳассирга етганларида туяни ҳайдадилар, у водийдан ўтгунча югурди. Сўнг уни тўхтатиб, Фазлни орқаларига миндириб олдилар. Сўнг юриб, жамрага етиб бориб, уни отдилар. Сўнг қурбонлик жойига келиб: «Бу қурбонлик жойи, бутун Мино қурбонлик жойидир», дедилар. Сўнг у зотнинг олдиларига Хасъам қабиласидан ёш бир аёл келиб: «Отам кексайиб қолган, унга Аллоҳнинг ҳаж фарзи етган. Унинг ўрнига мен ҳаж қилсам кифоя бўладими?» деди. У зот: «Ҳа, отанг ўрнига адо эт», дедилар. У зот Фазлнинг бўйнини бурдилар. Шунда Аббос: «Эй Аллоҳнинг Расули, нега амакиваччангизнинг бўйнини бурдингиз?» деди. У зот: «Мен бир йигит билан бир қизни кўриб, уларга шайтон (фитна солади) деб қўрқдим», дедилар. Сўнг у зотнинг олдиларига бир киши келиб: «Мен соч олдиришдан олдин (Каъбага) тавоф қилдим (ифоза)», деди. У зот: «Соч ол ёки қисқартир, гуноҳ йўқ», дедилар. Сўнг Замзамга келиб: «Эй Абдулмутталиб ўғиллари, (ҳожиларга сув бериш) сизнинг хизматингиздир. Агар одамлар сизни бунда енгиб қўйишларидан (қўрқмасам), мен ҳам (сув) тортардим», дедилар.
وَعَنْهَا قَالَتْ: دَخَلَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ذَاتَ يَوْمٍ وَهُوَ مَسْرُورٌ فَقَالَ: " أَيْ عَائِشَةُ أَلَمْ تَرَيْ أَنَّ مُجَزِّزًا الْمُدْلِجِيَّ دَخَلَ فَلَمَّا رَأَى أُسَامَةَ وَزَيْدًا وَعَلَيْهِمَا قطيفةٌ قد غطيَّا رؤوسَهُما وَبَدَتْ أَقْدَامُهُمَا فَقَالَ: إِنَّ هَذِهِ الْأَقْدَامَ بَعْضُهَا من بعضٍ "
(Oisha (roziyallohu anho) rivoyat qildiki, u aytdi:) Bir kuni Rasululloh ﷺ huzurimga xursand holda kirdilar-da: «Ey Oisha, Mujazziz al-Mudlijiy kirib, Usoma va Zaydni — ustlarida bir choyshab boʻlib, boshlarini yopgan, oyoqlari ochilib qolgan holda — koʻrib: ‹Bu oyoqlarning baʼzisi baʼzisidandir›, deganini koʻrmadingmi?» dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) ривоят қилдики, у айтди:) Бир куни Расулуллоҳ ﷺ ҳузуримга хурсанд ҳолда кирдилар-да: «Эй Оиша, Мужаззиз ал-Мудлижий кириб, Усома ва Зайдни — устларида бир чойшаб бўлиб, бошларини ёпган, оёқлари очилиб қолган ҳолда — кўриб: ‹Бу оёқларнинг баъзиси баъзисидандир›, деганини кўрмадингми?» дедилар.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا الضَّحَّاكُ بْنُ مَخْلَدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، أَنَّ أَبَا صَالِحٍ الزَّيَّاتَ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ الدِّينَارُ بِالدِّينَارِ، وَالدِّرْهَمُ بِالدِّرْهَمِ. فَقُلْتُ لَهُ فَإِنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ لاَ يَقُولُهُ. فَقَالَ أَبُو سَعِيدٍ سَأَلْتُهُ فَقُلْتُ سَمِعْتَهُ مِنَ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم، أَوْ وَجَدْتَهُ فِي كِتَابِ اللَّهِ قَالَ كُلُّ ذَلِكَ لاَ أَقُولُ، وَأَنْتُمْ أَعْلَمُ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنِّي، وَلَكِنَّنِي أَخْبَرَنِي أُسَامَةُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ رِبًا إِلاَّ فِي النَّسِيئَةِ ".
Abu Solih az-Zayyot (Abu Said al-Xudriydan) rivoyat qiladi: Men Abu Said al-Xudriyning shunday deganini eshitdim: «Dinorni dinorga, dirhamni dirhamga (sotish joiz)». Men unga: «Ibn Abbos bunday demaydi», — dedim. Abu Said: «Men Ibn Abbosdan — buni Paygʻambar ﷺ dan eshitganmi yoki Qurʼonda koʻrganmi, deb — soʻradim. Ibn Abbos: ‹Men buni (oʻzimdan) daʼvo qilmayman; sen Allohning Rasuli ﷺ ni mendan koʻra yaxshiroq bilasan; lekin Usoma menga — Paygʻambar ﷺ: «Ribo yoʻq, magar (toʻlov)da kechikish (nasiya) boʻlganda (yaʼni qoʻlma-qoʻl boʻlmaganda)», — degan deb — xabar berdi›, — dedi», — dedi.Абу Солиҳ аз-Зайёт (Абу Саид ал-Худрийдан) ривоят қилади: Мен Абу Саид ал-Худрийнинг шундай деганини эшитдим: «Динорни динорга, дирҳамни дирҳамга (сотиш жоиз)». Мен унга: «Ибн Аббос бундай демайди», — дедим. Абу Саид: «Мен Ибн Аббосдан — буни Пайғамбар ﷺ дан эшитганми ёки Қуръонда кўрганми, деб — сўрадим. Ибн Аббос: ‹Мен буни (ўзимдан) даъво қилмайман; сен Аллоҳнинг Расули ﷺ ни мендан кўра яхшироқ биласан; лекин Усома менга — Пайғамбар ﷺ: «Рибо йўқ, магар (тўлов)да кечикиш (насия) бўлганда (яъни қўлма-қўл бўлмаганда)», — деган деб — хабар берди›, — деди», — деди.
وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو كُرَيْبٍ قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ قَالَ صَعِدَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَاتَ يَوْمٍ الصَّفَا فَقَالَ " يَا صَبَاحَاهْ " . بِنَحْوِ حَدِيثِ أَبِي أُسَامَةَ وَلَمْ يَذْكُرْ نُزُولَ الآيَةِ { وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ}
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kuni Rasululloh ﷺ Safoga chiqdilar-da: «Yo sabohoh!» dedilar — Abu Usomaning hadisi oʻxshashida —; va (bu rivoyatda) {Va eng yaqin qarindoshlaringni ogohlantir} (oyati)ning nozil boʻlishi zikr qilinmadi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир куни Расулуллоҳ ﷺ Сафога чиқдилар-да: «Ё сабоҳоҳ!» дедилар — Абу Усоманинг ҳадиси ўхшашида —; ва (бу ривоятда) {Ва энг яқин қариндошларингни огоҳлантир} (ояти)нинг нозил бўлиши зикр қилинмади.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ شَرِيكٍ، عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهُ " يَا ذَا الأُذُنَيْنِ " . قَالَ مَحْمُودٌ قَالَ أَبُو أُسَامَةَ يَعْنِي مَازَحَهُ . وَهَذَا الْحَدِيثُ حَدِيثٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ .
Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ unga: «Ey ikki quloqli!» dedilar. Mahmud aytdi: Abu Usoma: «Yaʼni u bilan hazillashdilar», dedi. Bu hadis sahih gʻaribdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ унга: «Эй икки қулоқли!» дедилар. Маҳмуд айтди: Абу Усома: «Яъни у билан ҳазиллашдилар», деди. Бу ҳадис саҳиҳ ғарибдир.
حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ سُئِلَ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ وَأَنَا جَالِسٌ، كَيْفَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسِيرُ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ حِينَ دَفَعَ قَالَ كَانَ يَسِيرُ الْعَنَقَ فَإِذَا وَجَدَ فَجْوَةً نَصَّ . قَالَ هِشَامٌ النَّصُّ فَوْقَ الْعَنَقِ .
Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Undan: «Rasululloh ﷺ Vidoʼ hajjida (Arafadan) qaytganlarida qanday yurar edilar?» deb soʻraldi. U aytdi: U zot anaq (oʻrtacha tez yurish) bilan yurar, keng (boʻsh) joy topganlarida esa nass (tezroq haydash) qilar edilar. Hishom aytdi: Nass — anaqdan tezroqdir.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ундан: «Расулуллоҳ ﷺ Видў ҳажжида (Арафадан) қайтганларида қандай юрар эдилар?» деб сўралди. У айтди: У зот анақ (ўртача тез юриш) билан юрар, кенг (бўш) жой топганларида эса насс (тезроқ ҳайдаш) қилар эдилар. Ҳишом айтди: Насс — анақдан тезроқдир.
أَخْبَرَنَا كَثِيرُ بْنُ عُبَيْدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَرْبٍ، عَنِ الزُّبَيْدِيِّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ، طَلَّقَ وَهُوَ غُلاَمٌ شَابٌّ فِي إِمَارَةِ مَرْوَانَ ابْنَةَ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ وَأُمُّهَا بِنْتُ قَيْسٍ الْبَتَّةَ فَأَرْسَلَتْ إِلِيْهَا خَالَتُهَا فَاطِمَةُ بِنْتُ قَيْسٍ تَأْمُرُهَا بِالاِنْتِقَالِ مِنْ بَيْتِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَسَمِعَ بِذَلِكَ مَرْوَانُ فَأَرْسَلَ إِلَى ابْنَةِ سَعِيدٍ فَأَمَرَهَا أَنْ تَرْجِعَ إِلَى مَسْكَنِهَا وَسَأَلَهَا مَا حَمَلَهَا عَلَى الاِنْتِقَالِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَعْتَدَّ فِي مَسْكَنِهَا حَتَّى تَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا فَأَرْسَلَتْ إِلَيْهِ تُخْبِرُهُ أَنَّ خَالَتَهَا أَمَرَتْهَا بِذَلِكَ فَزَعَمَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ قَيْسٍ أَنَّهَا كَانَتْ تَحْتَ أَبِي عَمْرِو بْنِ حَفْصٍ فَلَمَّا أَمَّرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عَلَى الْيَمَنِ خَرَجَ مَعَهُ وَأَرْسَلَ إِلَيْهَا بِتَطْلِيقَةٍ هِيَ بَقِيَّةُ طَلاَقِهَا وَأَمَرَ لَهَا الْحَارِثَ بْنَ هِشَامٍ وَعَيَّاشَ بْنَ أَبِي رَبِيعَةَ بِنَفَقَتِهَا فَأَرْسَلَتْ - زَعَمَتْ - إِلَى الْحَارِثِ وَعَيَّاشٍ تَسْأَلُهُمَا الَّذِي أَمَرَ لَهَا بِهِ زَوْجُهَا فَقَالاَ وَاللَّهِ مَا لَهَا عِنْدَنَا نَفَقَةٌ إِلاَّ أَنْ تَكُونَ حَامِلاً وَمَا لَهَا أَنْ تَكُونَ فِي مَسْكَنِنَا إِلاَّ بِإِذْنِنَا فَزَعَمَتْ أَنَّهَا أَتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لَهُ فَصَدَّقَهُمَا . قَالَتْ فَاطِمَةُ فَأَيْنَ أَنْتَقِلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ " انْتَقِلِي عِنْدَ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ الأَعْمَى الَّذِي سَمَّاهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِي كِتَابِهِ " . قَالَتْ فَاطِمَةُ فَاعْتَدَدْتُ عِنْدَهُ وَكَانَ رَجُلاً قَدْ ذَهَبَ بَصَرُهُ فَكُنْتُ أَضَعُ ثِيَابِي عِنْدَهُ حَتَّى أَنْكَحَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ فَأَنْكَرَ ذَلِكَ عَلَيْهَا مَرْوَانُ وَقَالَ لَمْ أَسْمَعْ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ أَحَدٍ قَبْلَكِ وَسَآخُذُ بِالْقَضِيَّةِ الَّتِي وَجَدْنَا النَّاسَ عَلَيْهَا . مُخْتَصَرٌ .
Fotima bint Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U Abu Amr ibn Hafsning nikohida edi. Rasululloh ﷺ Ali ibn Abu Tolibni Yamanga voliy qilib tayinlaganlarida, u (Abu Amr) u zot bilan chiqib ketdi va unga qolgan uchinchi taloqni yubordi. Hamda Horis ibn Hishom va Ayyosh ibn Abu Robiaga uning nafaqasini berishni buyurdi. Fotima Horis va Ayyoshga odam yuborib, eri ular uchun nima buyurganini soʻradi. Ular: «Allohga qasamki, agar homilador boʻlmasa, uning bizning zimmamizda nafaqasi yoʻq, hamda izinsiz uyimizda turishga ham haqi yoʻq», dedilar. Fotima Rasululloh ﷺ huzuriga kelib, buni u zotga aytdi, u zot ularni tasdiqladilar. Fotima: «Ey Allohning Rasuli, unda men qayerga koʻchay?» dedi. U zot: «Alloh azza va jalla Oʻz Kitobida nomini zikr etgan, koʻzi ojiz Ibn Ummi Maktumning huzuriga koʻch», dedilar. Fotima: «Men uning huzurida iddamni oʻtkazdim. U koʻzi koʻr kishi boʻlgani uchun kiyimlarimni uning oldida yechardim — nihoyat Rasululloh ﷺ meni Usoma ibn Zaydga nikohlab berdilar», dedi.Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У Абу Амр ибн Ҳафснинг никоҳида эди. Расулуллоҳ ﷺ Али ибн Абу Толибни Яманга волий қилиб тайинлаганларида, у (Абу Амр) у зот билан чиқиб кетди ва унга қолган учинчи талоқни юборди. Ҳамда Ҳорис ибн Ҳишом ва Айёш ибн Абу Робиага унинг нафақасини беришни буюрди. Фотима Ҳорис ва Айёшга одам юбориб, эри улар учун нима буюрганини сўради. Улар: «Аллоҳга қасамки, агар ҳомиладор бўлмаса, унинг бизнинг зиммамизда нафақаси йўқ, ҳамда изинсиз уйимизда туришга ҳам ҳақи йўқ», дедилар. Фотима Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келиб, буни у зотга айтди, у зот уларни тасдиқладилар. Фотима: «Эй Аллоҳнинг Расули, унда мен қаерга кўчай?» деди. У зот: «Аллоҳ азза ва жалла Ўз Китобида номини зикр этган, кўзи ожиз Ибн Умми Мактумнинг ҳузурига кўч», дедилар. Фотима: «Мен унинг ҳузурида иддамни ўтказдим. У кўзи кўр киши бўлгани учун кийимларимни унинг олдида ечардим — ниҳоят Расулуллоҳ ﷺ мени Усома ибн Зайдга никоҳлаб бердилар», деди.
حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، رَفَعَهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ يَرِثُ الْمُسْلِمُ الْكَافِرَ وَلاَ الْكَافِرُ الْمُسْلِمَ " .
Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Musulmon kofirga voris boʻlmaydi, kofir ham musulmonga voris boʻlmaydi», dedilar.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Мусулмон кофирга ворис бўлмайди, кофир ҳам мусулмонга ворис бўлмайди», дедилар.
عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ: أَنَّ أَبَا عَمْرِو بْنَ حَفْصٍ طَلَّقَهَا الْبَتَّةَ وَهُوَ غَائِبٌ فَأَرْسَلَ إِلَيْهَا وَكِيْلُهُ الشَّعِيرَ فَسَخِطَتْهُ فَقَالَ: وَاللَّهِ مَا لَكِ عَلَيْنَا مِنْ شَيْءٍ فَجَاءَتْ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ: «لَيْسَ لَكِ نَفَقَةٌ» فَأَمَرَهَا أَنْ تَعْتَدَّ فِي بَيْتِ أُمِّ شَرِيكٍ ثُمَّ قَالَ: «تِلْكِ امْرَأَةٌ يَغْشَاهَا أَصْحَابِي اعْتَدِّي عِنْدَ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ فَإِنَّهُ رَجُلٌ أَعْمَى تَضَعِينَ ثِيَابَكِ فَإِذَا حَلَلْتِ فَآذِنِينِي» . قَالَتْ: فَلَمَّا حَلَلْتُ ذَكَرْتُ لَهُ أَنَّ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ وَأَبَا جَهْمٍ خَطَبَانِي فَقَالَ: «أَمَّا أَبُو الْجَهْمِ فَلَا يَضَعُ عَصَاهُ عَنْ عَاتِقِهِ وَأَمَّا مُعَاوِيَةُ فَصُعْلُوكٌ لَا مَالَ لَهُ انْكِحِي أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ» فَكَرِهْتُهُ ثُمَّ قَالَ: «انْكِحِي أُسَامَةَ» فَنَكَحْتُهُ فَجَعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا وَاغْتَبَطْتُ وَفِي رِوَايَةٍ عَنْهَا: «فَأَمَّا أَبُو جَهْمٍ فَرَجُلٌ ضَرَّابٌ لِلنِّسَاءِ» . رَوَاهُ مُسْلِمٌ وَفِي رِوَايَةٍ: أَنَّ زَوْجَهَا طَلَّقَهَا ثَلَاثًا فَأَتَتِ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ: «لَا نَفَقَةَ لَكِ إِلَّا أَنْ تَكُونِي حَامِلا»
Fotima bint Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Abu Amr ibn Hafs uni gʻoyibligida (uydan uzoqda turib) batta (qatʼiy) taloq qildi va vakilini unga arpa bilan yubordi. (Fotima) bunga gʻazablandi (norozi boʻldi). Shunda (vakil): «Vallohi, bizning zimmamizda senga (beradigan) hech narsa yoʻq», dedi. (Fotima) Rasululloh ﷺ ning oldiga kelib buni u zotga aytdi. U zot: «Uning (eringning) zimmasida senga nafaqa yoʻq», dedilar. Soʻng unga Ummu Sharikning uyida idda oʻtkazishni buyurdilar. Keyin: «U shunday ayolki, oldiga mening sahobalarim koʻp boradi. Idda(ngni) Ibn Ummu Maktumning oldida oʻtkaz, chunki u koʻr kishi, (uning oldida) kiyimingni yechishing mumkin. Idda(ng) tugab (eraga) hatto boʻlganingda menga xabar ber», dedilar. (Fotima) dedi: «Idda(m) tugab eraga hatto boʻlganimda, men u zotga Muoviya ibn Abu Sufyon va Abu Jahm menga sovchi qoʻyganini aytdim. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Abu Jahmga kelsak, u hassasini yelkasidan qoʻymaydi (xotinlarini koʻp uradi); Muoviyaga kelsak, u kambagʻal, moli yoʻq. Usoma ibn Zaydga turmushga chiq›, dedilar. Men uni yoqtirmadim. Soʻng u zot: ‹Usomaga turmushga chiq›, dedilar. Men unga turmushga chiqdim. Alloh unda yaxshilik (baraka) ato etdi va men u bilan (boshqalar) havas qiladigan (saodatli) holatga keldim.»Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Абу Амр ибн Ҳафс уни ғойиблигида (уйдан узоқда туриб) батта (қатъий) талоқ қилди ва вакилини унга арпа билан юборди. (Фотима) бунга ғазабланди (норози бўлди). Шунда (вакил): «Валлоҳи, бизнинг зиммамизда сенга (берадиган) ҳеч нарса йўқ», деди. (Фотима) Расулуллоҳ ﷺ нинг олдига келиб буни у зотга айтди. У зот: «Унинг (эрингнинг) зиммасида сенга нафақа йўқ», дедилар. Сўнг унга Умму Шарикнинг уйида идда ўтказишни буюрдилар. Кейин: «У шундай аёлки, олдига менинг саҳобаларим кўп боради. Идда(нгни) Ибн Умму Мактумнинг олдида ўтказ, чунки у кўр киши, (унинг олдида) кийимингни ечишинг мумкин. Идда(нг) тугаб (эрага) ҳатто бўлганингда менга хабар бер», дедилар. (Фотима) деди: «Идда(м) тугаб эрага ҳатто бўлганимда, мен у зотга Муовия ибн Абу Суфён ва Абу Жаҳм менга совчи қўйганини айтдим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Абу Жаҳмга келсак, у ҳассасини елкасидан қўймайди (хотинларини кўп уради); Муовияга келсак, у камбағал, моли йўқ. Усома ибн Зайдга турмушга чиқ›, дедилар. Мен уни ёқтирмадим. Сўнг у зот: ‹Усомага турмушга чиқ›, дедилар. Мен унга турмушга чиқдим. Аллоҳ унда яхшилик (барака) ато этди ва мен у билан (бошқалар) ҳавас қиладиган (саодатли) ҳолатга келдим.»
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنَا يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَمَّا قَدِمَ الْمُهَاجِرُونَ الْمَدِينَةَ مِنْ مَكَّةَ وَلَيْسَ بِأَيْدِيهِمْ ـ يَعْنِي شَيْئًا ـ وَكَانَتِ الأَنْصَارُ أَهْلَ الأَرْضِ وَالْعَقَارِ، فَقَاسَمَهُمُ الأَنْصَارُ عَلَى أَنْ يُعْطُوهُمْ ثِمَارَ أَمْوَالِهِمْ كُلَّ عَامٍ وَيَكْفُوهُمُ الْعَمَلَ وَالْمَئُونَةَ، وَكَانَتْ أُمُّهُ أُمُّ أَنَسٍ أُمُّ سُلَيْمٍ كَانَتْ أُمَّ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، فَكَانَتْ أَعْطَتْ أُمُّ أَنَسٍ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عِذَاقًا فَأَعْطَاهُنَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أُمَّ أَيْمَنَ مَوْلاَتَهُ أُمَّ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدِ. قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَأَخْبَرَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمَّا فَرَغَ مِنْ قَتْلِ أَهْلِ خَيْبَرَ فَانْصَرَفَ إِلَى الْمَدِينَةِ، رَدَّ الْمُهَاجِرُونَ إِلَى الأَنْصَارِ مَنَائِحَهُمُ الَّتِي كَانُوا مَنَحُوهُمْ مِنْ ثِمَارِهِمْ فَرَدَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى أُمِّهِ عِذَاقَهَا، وَأَعْطَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أُمَّ أَيْمَنَ مَكَانَهُنَّ مِنْ حَائِطِهِ. وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ شَبِيبٍ أَخْبَرَنَا أَبِي عَنْ يُونُسَ بِهَذَا، وَقَالَ مَكَانَهُنَّ مِنْ خَالِصِهِ.
Ibn Shihob az-Zuhriy (Anas ibn Molikdan) rivoyat qiladi: Anas ibn Molik (shunday) dedi: «Muhojirlar Madinaga kelganda, ularda hech narsa yoʻq edi, ansorlarda esa yer va mol-mulk bor edi. Ansorlar oʻz yerlarini ularga — muhojirlar (ansorlarga) yillik hosilning yarmini berish hamda yerda ishlab, dehqonchilik xarajatlarini taʼminlash sharti bilan — berdi». Uning (Anasning) onasi — u Abdulloh ibn Abu Talhaning (ham) onasi edi — Paygʻambar ﷺ ga baʼzi xurmo daraxtlarini (hadya qildi); u zot esa ularni oʻzining ozod qilingan choriyasi (Ummu Ayman)ga berdi — u (Ummu Ayman) Usoma ibn Zaydning (ham) onasi edi. Paygʻambar ﷺ Xaybar ahliga qarshi jangni tugatib, Madinaga qaytganda, muhojirlar ansorlarga — ansorlar ularga bergan meva (hadya)larini qaytardi. Paygʻambar ﷺ (ham) Anasning onasiga xurmo daraxtlarini qaytardi. Allohning Rasuli ﷺ Ummu Aymanga — eski hadya evaziga — oʻz bogʻidan boshqa daraxtlar berdi.Ибн Шиҳоб аз-Зуҳрий (Анас ибн Моликдан) ривоят қилади: Анас ибн Молик (шундай) деди: «Муҳожирлар Мадинага келганда, уларда ҳеч нарса йўқ эди, ансорларда эса ер ва мол-мулк бор эди. Ансорлар ўз ерларини уларга — муҳожирлар (ансорларга) йиллик ҳосилнинг ярмини бериш ҳамда ерда ишлаб, деҳқончилик харажатларини таъминлаш шарти билан — берди». Унинг (Анаснинг) онаси — у Абдуллоҳ ибн Абу Талҳанинг (ҳам) онаси эди — Пайғамбар ﷺ га баъзи хурмо дарахтларини (ҳадя қилди); у зот эса уларни ўзининг озод қилинган чорияси (Умму Айман)га берди — у (Умму Айман) Усома ибн Зайднинг (ҳам) онаси эди. Пайғамбар ﷺ Хайбар аҳлига қарши жангни тугатиб, Мадинага қайтганда, муҳожирлар ансорларга — ансорлар уларга берган мева (ҳадя)ларини қайтарди. Пайғамбар ﷺ (ҳам) Анаснинг онасига хурмо дарахтларини қайтарди. Аллоҳнинг Расули ﷺ Умму Айманга — эски ҳадя эвазига — ўз боғидан бошқа дарахтлар берди.
وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ سَعِيدٍ، أَخْبَرَنِي عُمَرُ، - يَعْنِي ابْنَ كَثِيرٍ - عَنِ ابْنِ سَفِينَةَ، مَوْلَى أُمِّ سَلَمَةَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ بِمِثْلِ حَدِيثِ أَبِي أُسَامَةَ وَزَادَ قَالَتْ فَلَمَّا تُوُفِّيَ أَبُو سَلَمَةَ قُلْتُ مَنْ خَيْرٌ مِنْ أَبِي سَلَمَةَ صَاحِبِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ عَزَمَ اللَّهُ لِي فَقُلْتُهَا . قَالَتْ فَتَزَوَّجْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم .
Umm Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: men Rasululloh ﷺ ning shunday deganlarini eshitdim, deb (oldingi hadisning) misolini (keltirdi) va (shuni) ziyoda qildi: (Umm Salama) dedi: Abu Salama vafot etganida, men: «Rasululloh ﷺ ning sahobasi Abu Salamadan koʻra kim yaxshiroq?» — dedim. Soʻng Alloh menga (sabr qilishni) muyassar etdi, shunda men u (duo)ni aytdim. (Umm Salama) dedi: Soʻng men Rasululloh ﷺ ga turmushga chiqdim.Умм Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганларини эшитдим, деб (олдинги ҳадиснинг) мисолини (келтирди) ва (шуни) зиёда қилди: (Умм Салама) деди: Абу Салама вафот этганида, мен: «Расулуллоҳ ﷺ нинг саҳобаси Абу Саламадан кўра ким яхшироқ?» — дедим. Сўнг Аллоҳ менга (сабр қилишни) муяссар этди, шунда мен у (дуо)ни айтдим. (Умм Салама) деди: Сўнг мен Расулуллоҳ ﷺ га турмушга чиқдим.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ مِسْعَرٍ، وَالأَجْلَحِ، وَمَالِكِ بْنِ مِغْوَلٍ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عُتَيْبَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، قَالَ قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا السَّلاَمُ عَلَيْكَ قَدْ عَلِمْنَا فَكَيْفَ الصَّلاَةُ عَلَيْكَ قَالَ " قُولُوا اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ وَبَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا بَارَكْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيِدٌ مَجِيدٌ " . قَالَ مَحْمُودٌ قَالَ أَبُو أُسَامَةَ وَزَادَنِي زَائِدَةُ عَنِ الأَعْمَشِ عَنِ الْحَكَمِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى قَالَ وَنَحْنُ نَقُولُ وَعَلَيْنَا مَعَهُمْ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأَبِي حُمَيْدٍ وَأَبِي مَسْعُودٍ وَطَلْحَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَبُرَيْدَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَارِجَةَ وَيُقَالُ ابْنُ جَارِيَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي لَيْلَى كُنْيَتُهُ أَبُو عِيسَى وَأَبُو لَيْلَى اسْمُهُ يَسَارٌ .
Kaʼb ibn Ujra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz: «Ey Allohning Rasuli, sizga salom aytishni bilib oldik, ammo sizga qanday salavot aytamiz?» dedik. U zot: «Aytinglar: ‹Allohumma solli ala Muhammadin va ala oli Muhammadin kama sollayta ala Ibrohima innaka hamidun majid, va barik ala Muhammadin va ala oli Muhammadin kama barakta ala Ibrohima innaka hamidun majid› — Ey Alloh, Ibrohimga salavot aytganing kabi Muhammadga va Muhammadning oilasiga salavot ayt, albatta Sen maqtovga loyiq, ulugʻsan; Ibrohimga barakot berganing kabi Muhammadga va Muhammadning oilasiga barakot ber, albatta Sen maqtovga loyiq, ulugʻsan», dedilar. Abu Iso aytdi: Kaʼb ibn Ujraning hadisi hasan sahih hadisdir. Abdurrahmon ibn Abu Layloning kunyasi Abu Iso, Abu Layloning ismi esa Yasordir.Каъб ибн Ужра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз: «Эй Аллоҳнинг Расули, сизга салом айтишни билиб олдик, аммо сизга қандай салавот айтамиз?» дедик. У зот: «Айтинглар: ‹Аллоҳумма солли ала Муҳаммадин ва ала оли Муҳаммадин кама соллайта ала Иброҳима иннака ҳамидун мажид, ва барик ала Муҳаммадин ва ала оли Муҳаммадин кама баракта ала Иброҳима иннака ҳамидун мажид› — Эй Аллоҳ, Иброҳимга салавот айтганинг каби Муҳаммадга ва Муҳаммаднинг оиласига салавот айт, албатта Сен мақтовга лойиқ, улуғсан; Иброҳимга баракот берганинг каби Муҳаммадга ва Муҳаммаднинг оиласига баракот бер, албатта Сен мақтовга лойиқ, улуғсан», дедилар. Абу Исо айтди: Каъб ибн Ужранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абдурраҳмон ибн Абу Лайлонинг куняси Абу Исо, Абу Лайлонинг исми эса Ясордир.
حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَجُلٌ لاِبْنِ عَبَّاسٍ مَا بَالُ أَهْلِ هَذَا الْبَيْتِ يَسْقُونَ النَّبِيذَ وَبَنُو عَمِّهِمْ يَسْقُونَ اللَّبَنَ وَالْعَسَلَ وَالسَّوِيقَ أَبُخْلٌ بِهِمْ أَمْ حَاجَةٌ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ مَا بِنَا مِنْ بُخْلٍ وَلاَ بِنَا مِنْ حَاجَةٍ وَلَكِنْ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى رَاحِلَتِهِ وَخَلْفَهُ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِشَرَابٍ فَأُتِيَ بِنَبِيذٍ فَشَرِبَ مِنْهُ وَدَفَعَ فَضْلَهُ إِلَى أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ فَشَرِبَ مِنْهُ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَحْسَنْتُمْ وَأَجْمَلْتُمْ كَذَلِكَ فَافْعَلُوا " . فَنَحْنُ هَكَذَا لاَ نُرِيدُ أَنْ نُغَيِّرَ مَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم .
Bakr ibn Abdulloh (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Ibn Abbosga (roziyallohu anhumo): «Bu Uy (Kaʼba) ahlining ahvoli qanday? Ular (hojilarga) nabiz ichirar ekanlar, amakivachchalari esa sut, asal va saviq ichirar ekanlar. Bu ularning baxilliklaridanmi yoki ehtiyojlaridanmi?» dedi. Ibn Abbos (roziyallohu anhumo): «Bizda baxillik ham yoʻq, ehtiyoj ham yoʻq. Lekin Rasululloh ﷺ oʻz ulovlarida, orqalarida Usoma ibn Zayd bilan (huzurimizga) kirib keldilar. Rasululloh ﷺ ichimlik soʻradilar, u zotga nabiz keltirildi, undan ichdilar va qoldigʻini Usoma ibn Zaydga berdilar, u ham undan ichdi. Soʻng Rasululloh ﷺ: ‹Yaxshi va goʻzal ish qildingiz, mana shunday qilavering›, dedilar. Mana, biz ham shundaymiz, Rasululloh ﷺ aytgan narsani oʻzgartirishni istamaymiz», dedi.Бакр ибн Абдуллоҳ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Бир киши Ибн Аббосга (розияллоҳу анҳумо): «Бу Уй (Каъба) аҳлининг аҳволи қандай? Улар (ҳожиларга) набиз ичирар эканлар, амакиваччалари эса сут, асал ва савиқ ичирар эканлар. Бу уларнинг бахилликлариданми ёки эҳтиёжлариданми?» деди. Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо): «Бизда бахиллик ҳам йўқ, эҳтиёж ҳам йўқ. Лекин Расулуллоҳ ﷺ ўз уловларида, орқаларида Усома ибн Зайд билан (ҳузуримизга) кириб келдилар. Расулуллоҳ ﷺ ичимлик сўрадилар, у зотга набиз келтирилди, ундан ичдилар ва қолдиғини Усома ибн Зайдга бердилар, у ҳам ундан ичди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: ‹Яхши ва гўзал иш қилдингиз, мана шундай қилаверинг›, дедилар. Мана, биз ҳам шундаймиз, Расулуллоҳ ﷺ айтган нарсани ўзгартиришни истамаймиз», деди.
أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَلاَّمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي قَالَ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْمُعَلِّمُ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُرَيْدَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي عَامِرُ بْنُ شَرَاحِيلَ الشَّعْبِيُّ، أَنَّهُ سَمِعَ فَاطِمَةَ بِنْتَ قَيْسٍ، - وَكَانَتْ مِنَ الْمُهَاجِرَاتِ الأُوَلِ - قَالَتْ خَطَبَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ فِي نَفَرٍ مِنْ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم وَخَطَبَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى مَوْلاَهُ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ وَقَدْ كُنْتُ حُدِّثْتُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ أَحَبَّنِي فَلْيُحِبَّ أُسَامَةَ " . فَلَمَّا كَلَّمَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قُلْتُ أَمْرِي بِيَدِكَ فَأَنْكِحْنِي مَنْ شِئْتَ . فَقَالَ " انْطَلِقِي إِلَى أُمِّ شَرِيكٍ " . وَأُمُّ شَرِيكٍ امْرَأَةٌ غَنِيَّةٌ مِنَ الأَنْصَارِ عَظِيمَةُ النَّفَقَةِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ يَنْزِلُ عَلَيْهَا الضِّيفَانُ فَقُلْتُ سَأَفْعَلُ . قَالَ " لاَ تَفْعَلِي فَإِنَّ أُمَّ شَرِيكٍ كَثِيرَةُ الضِّيفَانِ فَإِنِّي أَكْرَهُ أَنْ يَسْقُطَ عَنْكِ خِمَارُكِ أَوْ يَنْكَشِفَ الثَّوْبُ عَنْ سَاقَيْكِ فَيَرَى الْقَوْمُ مِنْكِ بَعْضَ مَا تَكْرَهِينَ وَلَكِنِ انْتَقِلِي إِلَى ابْنِ عَمِّكِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ " . وَهُوَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي فِهْرٍ فَانْتَقَلْتُ إِلَيْهِ . مُخْتَصَرٌ .
Fotima binti Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi — u dastlabki muhojira ayollardan edi — u dedi: «Menga Abdurahmon ibn Avf Muhammad ﷺ sahobalaridan bir necha kishi bilan birga sovchi qoʻydi. Rasululloh ﷺ ham mavlolari Usoma ibn Zayd uchun menga sovchi qoʻydilar. Men Rasululloh ﷺ: ‹Kim meni sevsa, Usomani ham sevsin›, deganlarini eshitgan edim. Rasululloh ﷺ men bilan gaplashganlarida: ‹Mening ishim Sizning qoʻlingizda, meni istagan kishingizga nikohlab bering›, dedim. U zot: ‹Ummu Sharik huzuriga bor›, dedilar. Ummu Sharik ansorlardan boʻlgan boy bir ayol boʻlib, Alloh azza va jalla yoʻlida koʻp nafaqa qilar, mehmonlar unikiga tushar edi. Men: ‹Shunday qilaman›, dedim. U zot: ‹Bunday qilma, chunki Ummu Sharikning mehmonlari koʻp. Men ustingdan roʻmoling tushib qolib yoki libosing ochilib boldirlaring koʻrinib, odamlar sen yoqtirmaydigan narsani koʻrishini yoqtirmayman. Balki amakining oʻgʻli Abdulloh ibn Amr ibn Ummu Maktum huzuriga koʻch›, dedilar — u Banu Fihrdan boʻlgan bir kishi edi. Shunda men uning huzuriga koʻchdim.»Фотима бинти Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади — у дастлабки муҳожира аёллардан эди — у деди: «Менга Абдураҳмон ибн Авф Муҳаммад ﷺ саҳобаларидан бир неча киши билан бирга совчи қўйди. Расулуллоҳ ﷺ ҳам мавлолари Усома ибн Зайд учун менга совчи қўйдилар. Мен Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ким мени севса, Усомани ҳам севсин›, деганларини эшитган эдим. Расулуллоҳ ﷺ мен билан гаплашганларида: ‹Менинг ишим Сизнинг қўлингизда, мени истаган кишингизга никоҳлаб беринг›, дедим. У зот: ‹Умму Шарик ҳузурига бор›, дедилар. Умму Шарик ансорлардан бўлган бой бир аёл бўлиб, Аллоҳ азза ва жалла йўлида кўп нафақа қилар, меҳмонлар уникига тушар эди. Мен: ‹Шундай қиламан›, дедим. У зот: ‹Бундай қилма, чунки Умму Шарикнинг меҳмонлари кўп. Мен устингдан рўмолинг тушиб қолиб ёки либосинг очилиб болдирларинг кўриниб, одамлар сен ёқтирмайдиган нарсани кўришини ёқтирмайман. Балки амакининг ўғли Абдуллоҳ ибн Амр ибн Умму Мактум ҳузурига кўч›, дедилар — у Бану Фиҳрдан бўлган бир киши эди. Шунда мен унинг ҳузурига кўчдим.»
حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ دَخَلْنَا عَلَى جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فَلَمَّا انْتَهَيْنَا إِلَيْهِ سَأَلَ عَنِ الْقَوْمِ، حَتَّى انْتَهَى إِلَىَّ فَقُلْتُ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ، . فَأَهْوَى بِيَدِهِ إِلَى رَأْسِي فَحَلَّ زِرِّي الأَعْلَى ثُمَّ حَلَّ زِرِّي الأَسْفَلَ ثُمَّ وَضَعَ كَفَّهُ بَيْنَ ثَدْيَىَّ وَأَنَا يَوْمَئِذٍ غُلاَمٌ شَابٌّ فَقَالَ مَرْحَبًا بِكَ سَلْ عَمَّا شِئْتَ . فَسَأَلْتُهُ وَهُوَ أَعْمَى فَجَاءَ وَقْتُ الصَّلاَةِ فَقَامَ فِي نِسَاجَةٍ مُلْتَحِفًا بِهَا كُلَّمَا وَضَعَهَا عَلَى مَنْكِبَيْهِ رَجَعَ طَرَفَاهَا إِلَيْهِ مِنْ صِغَرِهَا وَرِدَاؤُهُ إِلَى جَانِبِهِ عَلَى الْمِشْجَبِ فَصَلَّى بِنَا فَقُلْتُ أَخْبِرْنَا عَنْ حَجَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ . فَقَالَ بِيَدِهِ فَعَقَدَ تِسْعًا وَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ مَكَثَ تِسْعَ سِنِينَ لَمْ يَحُجَّ فَأَذَّنَ فِي النَّاسِ فِي الْعَاشِرَةِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ حَاجٌّ فَقَدِمَ الْمَدِينَةَ بَشَرٌ كَثِيرٌ كُلُّهُمْ يَلْتَمِسُ أَنْ يَأْتَمَّ بِرَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَيَعْمَلَ بِمِثْلِ عَمَلِهِ فَخَرَجَ وَخَرَجْنَا مَعَهُ فَأَتَيْنَا ذَا الْحُلَيْفَةِ فَوَلَدَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ فَأَرْسَلَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ كَيْفَ أَصْنَعُ قَالَ " اغْتَسِلِي وَاسْتَثْفِرِي بِثَوْبٍ وَأَحْرِمِي " . فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فِي الْمَسْجِدِ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ . حَتَّى إِذَا اسْتَوَتْ بِهِ نَاقَتُهُ عَلَى الْبَيْدَاءِ - قَالَ جَابِرٌ نَظَرْتُ إِلَى مَدِّ بَصَرِي مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ بَيْنَ رَاكِبٍ وَمَاشٍ وَعَنْ يَمِينِهِ مِثْلُ ذَلِكَ وَعَنْ يَسَارِهِ مِثْلُ ذَلِكَ وَمِنْ خَلْفِهِ مِثْلُ ذَلِكَ وَرَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ بَيْنَ أَظْهُرِنَا وَعَلَيْهِ يَنْزِلُ الْقُرْآنُ وَهُوَ يَعْرِفُ تَأْوِيلَهُ مَا عَمِلَ مِنْ شَىْءٍ عَمِلْنَا بِهِ فَأَهَلَّ بِالتَّوْحِيدِ " لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ " . وَأَهَلَّ النَّاسُ بِهَذَا الَّذِي يُهِلُّونَ بِهِ فَلَمْ يَرُدَّ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ عَلَيْهِمْ شَيْئًا مِنْهُ وَلَزِمَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ تَلْبِيَتَهُ . قَالَ جَابِرٌ لَسْنَا نَنْوِي إِلاَّ الْحَجَّ لَسْنَا نَعْرِفُ الْعُمْرَةَ حَتَّى إِذَا أَتَيْنَا الْبَيْتَ مَعَهُ اسْتَلَمَ الرُّكْنَ فَرَمَلَ ثَلاَثًا وَمَشَى أَرْبَعًا ثُمَّ قَامَ إِلَى مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ فَقَالَ " {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} " . فَجَعَلَ الْمَقَامَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْبَيْتِ فَكَانَ أَبِي يَقُولُ - وَلاَ أَعْلَمُهُ إِلاَّ ذَكَرَهُ عَنِ النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ - إِنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَتَيْنِ {قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ} وَ {قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } . ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الْبَيْتِ فَاسْتَلَمَ الرُّكْنَ ثُمَّ خَرَجَ مِنَ الْبَابِ إِلَى الصَّفَا حَتَّى إِذَا دَنَا مِنَ الصَّفَا قَرَأَ " {إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ ) . نَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ " . فَبَدَأَ بِالصَّفَا . فَرَقِيَ عَلَيْهِ حَتَّى رَأَى الْبَيْتَ فَكَبَّرَ اللَّهَ وَهَلَّلَهُ وَحَمِدَهُ وَقَالَ " لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ أَنْجَزَ وَعْدَهُ وَنَصَرَ عَبْدَهُ وَهَزَمَ الأَحْزَابَ وَحْدَهُ " . ثُمَّ دَعَا بَيْنَ ذَلِكَ وَقَالَ مِثْلَ هَذَا ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ نَزَلَ إِلَى الْمَرْوَةِ فَمَشَى حَتَّى إِذَا انْصَبَّتْ قَدَمَاهُ رَمَلَ فِي بَطْنِ الْوَادِي حَتَّى إِذَا صَعِدَتَا - يَعْنِي قَدَمَاهُ - مَشَى حَتَّى أَتَى الْمَرْوَةَ فَفَعَلَ عَلَى الْمَرْوَةِ كَمَا فَعَلَ عَلَى الصَّفَا فَلَمَّا كَانَ آخِرُ طَوَافِهِ عَلَى الْمَرْوَةِ . قَالَ " لَوْ أَنِّي اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمْ أَسُقِ الْهَدْىَ وَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ لَيْسَ مَعَهُ هَدْىٌ فَلْيَحْلِلْ وَلْيَجْعَلْهَا عُمْرَةً " . فَحَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلاَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَمَنْ كَانَ مَعَهُ الْهَدْىُ فَقَامَ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلِعَامِنَا هَذَا أَمْ لأَبَدِ الأَبَدِ قَالَ فَشَبَّكَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَصَابِعَهُ فِي الأُخْرَى وَقَالَ " دَخَلَتِ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ هَكَذَا - مَرَّتَيْنِ - لاَ بَلْ لأَبَدِ الأَبَدِ " . قَالَ وَقَدِمَ عَلِيٌّ بِبُدْنٍ إِلَى النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ . فَوَجَدَ فَاطِمَةَ مِمَّنْ حَلَّ وَلَبِسَتْ ثِيابًا صَبِيغًا وَاكْتَحَلَتْ فَأَنْكَرَ ذَلِكَ عَلَيْهَا عَلِيٌّ فَقَالَتْ أَمَرَنِي أَبِي بِهَذَا . فَكَانَ عَلِيٌّ يَقُولُ بِالْعِرَاقِ فَذَهَبْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ مُحَرِّشًا عَلَى فَاطِمَةَ فِي الَّذِي صَنَعَتْهُ مُسْتَفْتِيًا رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فِي الَّذِي ذَكَرَتْ عَنْهُ وَأَنْكَرْتُ ذَلِكَ عَلَيْهَا . فَقَالَ " صَدَقَتْ صَدَقَتْ مَاذَا قُلْتَ حِينَ فَرَضْتَ الْحَجَّ " . قَالَ قُلْتُ اللَّهُمَّ إِنِّي أُهِلُّ بِمَا أَهَلَّ بِهِ رَسُولُكَ ـ صلى الله عليه وسلم ـ . قَالَ " فَإِنَّ مَعِيَ الْهَدْىَ فَلاَ تَحِلُّ " . قَالَ فَكَانَ جَمَاعَةُ الْهَدْىِ الَّذِي جَاءَ بِهِ عَلِيٌّ مِنَ الْيَمَنِ وَالَّذِي أَتَى بِهِ النَّبِيُّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ مِنَ الْمَدِينَةِ مِائَةً ثُمَّ حَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلاَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَمَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْىٌ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ التَّرْوِيَةِ وَتَوَجَّهُوا إِلَى مِنًى أَهَلُّوا بِالْحَجِّ . فَرَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَصَلَّى بِمِنًى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ وَالصُّبْحَ ثُمَّ مَكَثَ قَلِيلاً حَتَّى طَلَعَتِ الشَّمْسُ وَأَمَرَ بِقُبَّةٍ مِنْ شَعَرٍ فَضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ فَسَارَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ لاَ تَشُكُّ قُرَيْشٌ إِلاَّ أَنَّهُ وَاقِفٌ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ أَوِ الْمُزْدَلِفَةِ كَمَا كَانَتْ قُرَيْشٌ تَصْنَعُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأَجَازَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ حَتَّى أَتَى عَرَفَةَ فَوَجَدَ الْقُبَّةَ قَدْ ضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ فَنَزَلَ بِهَا حَتَّى إِذَا زَاغَتِ الشَّمْسُ أَمَرَ بِالْقَصْوَاءِ فَرُحِلَتْ لَهُ فَرَكِبَ حَتَّى أَتَى بَطْنَ الْوَادِي فَخَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ " إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا فِي شَهْرِكُمْ هَذَا فِي بَلَدِكُمْ هَذَا أَلاَ وَإِنَّ كُلَّ شَىْءٍ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ تَحْتَ قَدَمَىَّ هَاتَيْنِ وَدِمَاءُ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعَةٌ وَأَوَّلُ دَمٍ أَضَعُهُ دَمُ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ - كَانَ مُسْتَرْضِعًا فِي بَنِي سَعْدٍ فَقَتَلَتْهُ هُذَيْلٌ - وَرِبَا الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ وَأَوَّلُ رِبًا أَضَعُهُ رِبَانَا رِبَا الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَإِنَّهُ مَوْضُوعٌ كُلُّهُ فَاتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّهِ وَاسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكَلِمَةِ اللَّهِ وَإِنَّ لَكُمْ عَلَيْهِنَّ أَنْ لاَ يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ أَحَدًا تَكْرَهُونَهُ فَإِنْ فَعَلْنَ ذَلِكَ فَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ وَلَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَقَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا لَمْ تَضِلُّوا إِنِ اعْتَصَمْتُمْ بِهِ كِتَابَ اللَّهِ وَأَنْتُمْ مَسْئُولُونَ عَنِّي فَمَا أَنْتُمْ قَائِلُونَ " . قَالُوا نَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ وَأَدَّيْتَ وَنَصَحْتَ . فَقَالَ بِإِصْبَعِهِ السَّبَّابَةِ إِلَى السَّمَاءِ وَيَنْكُبُهَا إِلَى النَّاسِ " اللَّهُمَّ اشْهَدِ اللَّهُمَّ اشْهَدْ " . ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ أَذَّنَ بِلاَلٌ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الظُّهْرَ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْعَصْرَ وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ رَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ حَتَّى أَتَى الْمَوْقِفَ فَجَعَلَ بَطْنَ نَاقَتِهِ إِلَى الصَّخَرَاتِ وَجَعَلَ حَبْلَ الْمُشَاةِ بَيْنَ يَدَيْهِ وَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى غَرَبَتِ الشَّمْسُ وَذَهَبَتِ الصُّفْرَةُ قَلِيلاً حَتَّى غَابَ الْقُرْصُ وَأَرْدَفَ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ خَلْفَهُ فَدَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَقَدْ شَنَقَ الْقَصْوَاءَ بِالزِّمَامِ حَتَّى إِنَّ رَأْسَهَا لَيُصِيبُ مَوْرِكَ رَحْلِهِ وَيَقُولُ بِيَدِهِ الْيُمْنَى " أَيُّهَا النَّاسُ السَّكِينَةَ السَّكِينَةَ " . كُلَّمَا أَتَى حَبْلاً مِنَ الْحِبَالِ أَرْخَى لَهَا قَلِيلاً حَتَّى تَصْعَدَ ثُمَّ أَتَى الْمُزْدَلِفَةَ فَصَلَّى بِهَا الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ وَإِقَامَتَيْنِ وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ اضْطَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ حَتَّى طَلَعَ الْفَجْرُ فَصَلَّى الْفَجْرَ حِينَ تَبَيَّنَ لَهُ الصُّبْحُ بِأَذَانٍ وَإِقَامَةٍ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى أَتَى الْمَشْعَرَ الْحَرَامَ فَرَقِيَ عَلَيْهِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَكَبَّرَهُ وَهَلَّلَهُ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى أَسْفَرَ جِدًّا ثُمَّ دَفَعَ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَأَرْدَفَ الْفَضْلَ بْنَ الْعَبَّاسِ وَكَانَ رَجُلاً حَسَنَ الشَّعَرِ أَبْيَضَ وَسِيمًا فَلَمَّا دَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ مَرَّ الظُّعُنُ يَجْرِينَ فَطَفِقَ الْفَضْلُ يَنْظُرُ إِلَيْهِنَّ فَوَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَدَهُ مِنَ الشِّقِّ الآخَرِ فَصَرَفَ الْفَضْلُ وَجْهَهُ مِنَ الشِّقِّ الآخَرِ يَنْظُرُ حَتَّى أَتَى مُحَسِّرًا حَرَّكَ قَلِيلاً ثُمَّ سَلَكَ الطَّرِيقَ الْوُسْطَى الَّتِي تُخْرِجُكَ إِلَى الْجَمْرَةِ الْكُبْرَى حَتَّى أَتَى الْجَمْرَةَ الَّتِي عِنْدَ الشَّجَرَةِ فَرَمَى بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ مِنْهَا مِثْلِ حَصَى الْخَذْفِ وَرَمَى مِنْ بَطْنِ الْوَادِي ثُمَّ انْصَرَفَ إِلَى الْمَنْحَرِ فَنَحَرَ ثَلاَثًا وَسِتِّينَ بَدَنَةً بِيَدِهِ وَأَعْطَى عَلِيًّا فَنَحَرَ مَا غَبَرَ وَأَشْرَكَهُ فِي هَدْيِهِ ثُمَّ أَمَرَ مِنْ كُلِّ بَدَنَةٍ بِبَضْعَةٍ فَجُعِلَتْ فِي قِدْرٍ فَطُبِخَتْ فَأَكَلاَ مِنْ لَحْمِهَا وَشَرِبَا مِنْ مَرَقِهَا ثُمَّ أَفَاضَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ إِلَى الْبَيْتِ فَصَلَّى بِمَكَّةَ الظُّهْرَ فَأَتَى بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَهُمْ يَسْقُونَ عَلَى زَمْزَمَ فَقَالَ " انْزِعُوا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ لَوْلاَ أَنْ يَغْلِبَكُمُ النَّاسُ عَلَى سِقَايَتِكُمْ لَنَزَعْتُ مَعَكُمْ " . فَنَاوَلُوهُ دَلْوًا فَشَرِبَ مِنْهُ .
Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ toʻqqiz yil turdilar-u, haj qilmadilar. Soʻng oʻninchi yili odamlar orasida Rasululloh ﷺ haj qiladilar, deb eʼlon qilindi. Shunda Madinaga koʻp odam keldi, ularning hammasi Rasululloh ﷺga ergashib, u zot qilganidek amal qilishni istardi. U zot chiqdilar, biz ham u zot bilan chiqdik. Zul-Hulayfaga yetib keldik, u yerda Asmo binti Umays Muhammad ibn Abu Bakrni tugʻdi va Rasululloh ﷺga: «Qanday qilay?» deb odam yubordi. U zot: «Gʻusl qil, mato bilan bogʻlanib ol va ehromga kir», dedilar. Rasululloh ﷺ masjidda namoz oʻqidilar, soʻng Qasvo tuyasiga mindilar. Tuyasi u zot bilan Baydoda tik turganida, Jobir aytdi: Men koʻzim yetgan joyga qaradim, u zotning oldilarida minganu piyoda odamlar, oʻng tomonida ham shunday, chap tomonida ham shunday, orqasida ham shunday edi. Rasululloh ﷺ oramizda edilar, u zotga Qurʼon nozil boʻlar va uning maʼnosini u zot bilardilar. U zot qanday amal qilsalar, biz ham shunday amal qilardik. Soyng u zot tavhid bilan talbiya aytdilar: «Labbayka Allohumma labbayk, labbayka la sharika laka labbayk, innal hamda van niʼmata laka val mulk, la sharika lak». Odamlar ham talbiya aytadigan bu soʻzlar bilan talbiya aytdilar, Rasululloh ﷺ ulardan hech narsani rad qilmadilar va oʻz talbiyalariga davom etdilar. Jobir aytdi: Biz hajdan boshqasini niyat qilmasdik, umrani bilmasdik. Nihoyat u zot bilan Baytga keldik, u zot ruknni istilom qildilar, soʻng uch marta ramal qilib, toyrt marta yurdilar. Soyng Ibrohim maqomiga kelib: {Ibrohim maqomidan namozgoh tutingiz} (Baqara 125), dedilar va maqomni oʻzlari bilan Bayt orasiga qildilar. Otam aytardi va men uni Nabiy ﷺdan zikr qilgan deb bilaman: u zot ikki rakaatda {Qul yo ayyuhal kofirun} va {Qul huvallohu ahad}ni oʻqirdilar. Soyng Baytga qaytib, ruknni istilom qildilar, keyin eshikdan Safoga chiqdilar. Safoga yaqinlashganlarida: {Albatta, Safo va Marva Alloh shiorlaridandir} (Baqara 158), «Alloh nima bilan boshlagan boʻlsa, biz ham shu bilan boshlaymiz», deb oʻqidilar va Safodan boshladilar. Unga chiqib, Baytni koʻrdilar, Allohga takbir, tahlil va hamd aytib: «La ilaha illalloh vahdahu la sharika lah, lahul mulku va lahul hamd, yuhyi va yumit, va huva ala kulli shayin qadir, la ilaha illalloh vahdahu la sharika lah, anjaza vaʼdah, va nasara abdah, va hazamal ahzoba vahdah», dedilar. Soyng shu orada duo qildilar va buni uch marta aytdilar. Keyin Marvaga tushib yurdilar, oyoqlari vodiy chuqurligiga yetganida ramal qildilar, oyoqlari koʻtarilgach yana yurdilar, nihoyat Marvaga yetdilar va Marvada Safoda qilganlaridek qildilar. Marvadagi tavofining oxirida u zot: «Agar ishimni oldindan bilganimda, hadyni haydab kelmasdim va uni umra qilardim. Shunday ekan, kimningki hadyi boʻlmasa, ehromdan chiqsin va uni umra qilsin», dedilar. Shunda odamlarning hammasi ehromdan chiqib, sochlarini qisqartdilar, faqat Nabiy ﷺ va hadyi bor kishilar bundan mustasno edi. Suroqa ibn Molik ibn Juʼshum turib: «Yo Rasululloh, bu shu yilimizgami yoki abadulabadgami?» dedi. U zot barmoqlarini bir-biriga kiritib: «Umra hajga mana shunday abadulabad kirdi», deb ikki marta aytdilar. Jobir aytdi: Ali Nabiy ﷺga tuyalar olib keldi va Fotimani ehromdan chiqqanlar qatorida, boʻyalgan kiyimlar kiygan va surma tortgan holda topdi. Ali buni yoqtirmadi, u esa: «Otam menga shuni buyurdi», dedi. Ali Iroqda aytar edi: Men Fotima qilgan ishi haqida undan xafa boʻlib, u aytgan narsa haqida Rasululloh ﷺdan fatvo soʻrash uchun u zotning oldiga bordim va buni yoqtirmaganimni bildirdim. U zot: «U toʻgʻri aytibdi, toʻgʻri aytibdi. Hajni farz qilganingda nima degan eding?» dedilar. Men: «Allohumma, men Rasulingga oʻxshab talbiya aytaman, dedim», dedim. U zot: «Men bilan hadyi bor, sen ehromdan chiqma», dedilar. Ali Yamandan keltirgan hadylar bilan Nabiy ﷺ Madinadan keltirgan hadylarning umumiy soni yuzta edi. Soyng odamlarning hammasi ehromdan chiqib, sochlarini qisqartdilar, faqat Nabiy ﷺ va hadyi bor kishilar bundan mustasno edi. Tarviya kuni boʻlib, ular Minoga yoʻnalganlarida haj bilan talbiya aytdilar. Rasululloh ﷺ mindilar va Minoda peshin, asr, shom, xufton va bomdodni oʻqidilar. Soyng quyosh chiqquncha bir oz turdilar va Namirada oʻzlari uchun jundan chodir tikilishini buyurdilar. Rasululloh ﷺ yurdilar, Quraysh u zotni johiliyatda Quraysh qilgani kabi Mashʼarul-Haromning yoki Muzdalifaning oldida toʻxtaydilar, deb shubha qilmasdilar. Ammo Rasululloh ﷺ oʻtib ketib, Arafaga keldilar va Namirada oʻzlari uchun chodir tikilganini topib, unda tushdilar. Quyosh ogʻganda Qasvoni keltirishni buyurdilar, u egarlab tayyorlandi, u zot minib, vodiy ichiga keldilar va odamlarga xutba qilib, dedilar: «Albatta, sizlarning qonlaringiz va mollaringiz shu kuningizning shu oyingizdagi shu shahringizdagi hurmati kabi oʻzaro haromdir. Ogoh boʻlingiz, johiliyat ishining hammasi mana shu ikki oyogʻim ostiga qoʻyildi, johiliyat qonlari ham bekor qilindi. Men bekor qiladigan birinchi qon Rabiya ibn Horisning qonidir — u Banu Saʼdda emizilib yurgan edi, Huzayl uni oʻldirgan edi. Johiliyat ribosi ham bekor qilindi, men bekor qiladigan birinchi ribo bizning ribomiz, Abbos ibn Abdulmuttalibning ribosidir, u butunlay bekor qilindi. Ayollar haqida Allohdan qoʻrqingiz, chunki sizlar ularni Allohning omonati bilan oldingiz va ularning avratlarini Allohning kalimasi bilan oʻzingizga halol qildingiz. Sizlarning ular ustidagi haqqingiz shuki, ular sizlar yoqtirmaydigan hech kimni toʻshaklaringizga qadam qoʻydirmasin. Agar shunday qilsalar, ularni ogʻritmaydigan tarzda uringiz. Ularning sizlar ustidagi haqqi esa yaxshilik bilan ularga rizq va kiyim berishingizdir. Men sizlarga bir narsani qoldirdim, agar unga mahkam yopishsangiz, hech qachon adashmaysiz — u Allohning kitobidir. Sizlar mendan soʻraladingiz, bas, nima deysizlar?» Ular: «Guvohlik beramizki, sen yetkazding, ado etding va nasihat qilding», dedilar. Shunda u zot koʻrsatkich barmoqlarini osmonga koʻtarib, keyin uni odamlarga qaratib: «Allohumma, guvoh boʻl, Allohumma, guvoh boʻl», deb uch marta aytdilar. Soyng Bilol azon aytdi, keyin iqomat aytdi, u zot peshinni oʻqidilar. Soyng iqomat aytdi, u zot asrni oʻqidilar va ular orasida hech narsa oʻqimadilar. Keyin Rasululloh ﷺ minib, Mavqifga keldilar, tuyasining qornini qoyatoshlarga qaratib, piyodalar yoʻlini oldilariga qildilar va qiblaga yuzlandilar. Quyosh botib, sarigʻlik biroz ketguncha, disk toʻliq gʻoyib boʻlguncha toʻxtab turdilar. Usoma ibn Zaydni orqalariga mindirdilar. Rasululloh ﷺ Qasvoning jilovini shunday tortgan holda yoʻlga chiqdilarki, uning boshi egarining oldingi qismiga tegardi. U zot oʻng qoʻllari bilan ishora qilib: «Ey odamlar, sokinlik, sokinlik», derdilar. Har qachon qumtepalardan biriga kelganlarida, tuya koʻtarilishi uchun jilovni bir oz boʻshatardilar. Soyng Muzdalifaga keldilar va u yerda shom bilan xuftonni bir azon va ikki iqomat bilan oʻqidilar, ular orasida hech narsa oʻqimadilar. Keyin Rasululloh ﷺ tong otguncha yotdilar, tong ravshan boʻlganda bomdodni bir azon va bir iqomat bilan oʻqidilar. Soyng Qasvoga minib, Mashʼarul-Haromga keldilar va unga chiqib, Allohga hamd, takbir va tahlil aytdilar. Toʻliq yorishguncha toʻxtab turdilar, soyng quyosh chiqishidan oldin yoʻlga chiqdilar va Fazl ibn Abbosni orqalariga mindirdilar. U chiroyli sochli, oq, koʻrkam kishi edi. Rasululloh ﷺ yoʻlga chiqqanlarida, koʻtama tuyalarga minib ketayotgan ayollar oldidan oʻtdi, Fazl esa ularga qaray boshladi. Shunda Rasululloh ﷺ qoʻllarini boshqa tomondan qoʻydilar, Fazl esa qarash uchun yuzini boshqa tomonga burdi. Nihoyat Muhassirga kelganlarida biroz tezlashdilar, soyng sizni Katta Jamraga chiqaradigan oʻrta yoʻldan yurdilar. Daraxt oldidagi jamraga kelib, yettita tosh bilan otdilar, har bir tosh bilan takbir aytardilar, toshlar loviya donasidek edi. U vodiy ichidan otdilar. Soyng nahr joyiga borib, oltmish uchta tuyani oʻz qoʻllari bilan soʻydilar, qolganini Aliga berdilar, u soʻydi va u zot Alini oʻz hadyiga sherik qildilar. Keyin har bir tuyadan bir boʻlak buyurdilar, u qozonga solinib pishirildi, ular ikkovi uning goʻshtidan yeb, shoʻrvasidan ichdilar. Soyng Rasululloh ﷺ Baytga tavofga bordilar va Makkada peshinni oʻqidilar. Keyin Banu Abdulmuttalibning oldiga keldilar, ular Zamzamdan suv tortayotgan edilar. U zot: «Suv torting, ey Banu Abdulmuttalib, agar odamlar sizlarni suv tortish ishida yengib qoʻyishidan qoʻrqmaganimda, men ham sizlar bilan tortardim», dedilar. Ular u zotga bir chelak berdilar, u zot undan ichdilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ тўққиз йил турдилар-у, ҳаж қилмадилар. Сўнг ўнинчи йили одамлар орасида Расулуллоҳ ﷺ ҳаж қиладилар, деб эълон қилинди. Шунда Мадинага кўп одам келди, уларнинг ҳаммаси Расулуллоҳ ﷺга эргашиб, у зот қилганидек амал қилишни истарди. У зот чиқдилар, биз ҳам у зот билан чиқдик. Зул-Ҳулайфага етиб келдик, у ерда Асмо бинти Умайс Муҳаммад ибн Абу Бакрни туғди ва Расулуллоҳ ﷺга: «Қандай қилай?» деб одам юборди. У зот: «Ғусл қил, мато билан боғланиб ол ва эҳромга кир», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ масжидда намоз ўқидилар, сўнг Қасво туясига миндилар. Туяси у зот билан Байдода тик турганида, Жобир айтди: Мен кўзим етган жойга қарадим, у зотнинг олдиларида мингану пиёда одамлар, ўнг томонида ҳам шундай, чап томонида ҳам шундай, орқасида ҳам шундай эди. Расулуллоҳ ﷺ орамизда эдилар, у зотга Қуръон нозил бўлар ва унинг маъносини у зот билардилар. У зот қандай амал қилсалар, биз ҳам шундай амал қилардик. Сойнг у зот тавҳид билан талбия айтдилар: «Лаббайка Аллоҳумма лаббайк, лаббайка ла шарика лака лаббайк, иннал ҳамда ван ниъмата лака вал мулк, ла шарика лак». Одамлар ҳам талбия айтадиган бу сўзлар билан талбия айтдилар, Расулуллоҳ ﷺ улардан ҳеч нарсани рад қилмадилар ва ўз талбияларига давом этдилар. Жобир айтди: Биз ҳаждан бошқасини ният қилмасдик, умрани билмасдик. Ниҳоят у зот билан Байтга келдик, у зот рукнни истилом қилдилар, сўнг уч марта рамал қилиб, тойрт марта юрдилар. Сойнг Иброҳим мақомига келиб: {Иброҳим мақомидан намозгоҳ тутингиз} (Бақара 125), дедилар ва мақомни ўзлари билан Байт орасига қилдилар. Отам айтарди ва мен уни Набий ﷺдан зикр қилган деб биламан: у зот икки ракаатда {Қул ё айюҳал кофирун} ва {Қул ҳуваллоҳу аҳад}ни ўқирдилар. Сойнг Байтга қайтиб, рукнни истилом қилдилар, кейин эшикдан Сафога чиқдилар. Сафога яқинлашганларида: {Албатта, Сафо ва Марва Аллоҳ шиорларидандир} (Бақара 158), «Аллоҳ нима билан бошлаган бўлса, биз ҳам шу билан бошлаймиз», деб ўқидилар ва Сафодан бошладилар. Унга чиқиб, Байтни кўрдилар, Аллоҳга такбир, таҳлил ва ҳамд айтиб: «Ла илаҳа иллаллоҳ ваҳдаҳу ла шарика лаҳ, лаҳул мулку ва лаҳул ҳамд, юҳйи ва юмит, ва ҳува ала кулли шайин қадир, ла илаҳа иллаллоҳ ваҳдаҳу ла шарика лаҳ, анжаза ваъдаҳ, ва насара абдаҳ, ва ҳазамал аҳзоба ваҳдаҳ», дедилар. Сойнг шу орада дуо қилдилар ва буни уч марта айтдилар. Кейин Марвага тушиб юрдилар, оёқлари водий чуқурлигига етганида рамал қилдилар, оёқлари кўтарилгач яна юрдилар, ниҳоят Марвага етдилар ва Марвада Сафода қилганларидек қилдилар. Марвадаги тавофининг охирида у зот: «Агар ишимни олдиндан билганимда, ҳадйни ҳайдаб келмасдим ва уни умра қилардим. Шундай экан, кимнингки ҳадйи бўлмаса, эҳромдан чиқсин ва уни умра қилсин», дедилар. Шунда одамларнинг ҳаммаси эҳромдан чиқиб, сочларини қисқартдилар, фақат Набий ﷺ ва ҳадйи бор кишилар бундан мустасно эди. Суроқа ибн Молик ибн Жуъшум туриб: «Ё Расулуллоҳ, бу шу йилимизгами ёки абадулабадгами?» деди. У зот бармоқларини бир-бирига киритиб: «Умра ҳажга мана шундай абадулабад кирди», деб икки марта айтдилар. Жобир айтди: Али Набий ﷺга туялар олиб келди ва Фотимани эҳромдан чиққанлар қаторида, бўялган кийимлар кийган ва сурма тортган ҳолда топди. Али буни ёқтирмади, у эса: «Отам менга шуни буюрди», деди. Али Ироқда айтар эди: Мен Фотима қилган иши ҳақида ундан хафа бўлиб, у айтган нарса ҳақида Расулуллоҳ ﷺдан фатво сўраш учун у зотнинг олдига бордим ва буни ёқтирмаганимни билдирдим. У зот: «У тўғри айтибди, тўғри айтибди. Ҳажни фарз қилганингда нима деган эдинг?» дедилар. Мен: «Аллоҳумма, мен Расулингга ўхшаб талбия айтаман, дедим», дедим. У зот: «Мен билан ҳадйи бор, сен эҳромдан чиқма», дедилар. Али Ямандан келтирган ҳадйлар билан Набий ﷺ Мадинадан келтирган ҳадйларнинг умумий сони юзта эди. Сойнг одамларнинг ҳаммаси эҳромдан чиқиб, сочларини қисқартдилар, фақат Набий ﷺ ва ҳадйи бор кишилар бундан мустасно эди. Тарвия куни бўлиб, улар Минога йўналганларида ҳаж билан талбия айтдилар. Расулуллоҳ ﷺ миндилар ва Минода пешин, аср, шом, хуфтон ва бомдодни ўқидилар. Сойнг қуёш чиққунча бир оз турдилар ва Намирада ўзлари учун жундан чодир тикилишини буюрдилар. Расулуллоҳ ﷺ юрдилар, Қурайш у зотни жоҳилиятда Қурайш қилгани каби Машъарул-Ҳаромнинг ёки Муздалифанинг олдида тўхтайдилар, деб шубҳа қилмасдилар. Аммо Расулуллоҳ ﷺ ўтиб кетиб, Арафага келдилар ва Намирада ўзлари учун чодир тикилганини топиб, унда тушдилар. Қуёш оғганда Қасвони келтиришни буюрдилар, у эгарлаб тайёрланди, у зот миниб, водий ичига келдилар ва одамларга хутба қилиб, дедилар: «Албатта, сизларнинг қонларингиз ва молларингиз шу кунингизнинг шу ойингиздаги шу шаҳрингиздаги ҳурмати каби ўзаро ҳаромдир. Огоҳ бўлингиз, жоҳилият ишининг ҳаммаси мана шу икки оёғим остига қўйилди, жоҳилият қонлари ҳам бекор қилинди. Мен бекор қиладиган биринчи қон Рабия ибн Ҳориснинг қонидир — у Бану Саъдда эмизилиб юрган эди, Ҳузайл уни ўлдирган эди. Жоҳилият рибоси ҳам бекор қилинди, мен бекор қиладиган биринчи рибо бизнинг рибомиз, Аббос ибн Абдулмутталибнинг рибосидир, у бутунлай бекор қилинди. Аёллар ҳақида Аллоҳдан қўрқингиз, чунки сизлар уларни Аллоҳнинг омонати билан олдингиз ва уларнинг авратларини Аллоҳнинг калимаси билан ўзингизга ҳалол қилдингиз. Сизларнинг улар устидаги ҳаққингиз шуки, улар сизлар ёқтирмайдиган ҳеч кимни тўшакларингизга қадам қўйдирмасин. Агар шундай қилсалар, уларни оғритмайдиган тарзда урингиз. Уларнинг сизлар устидаги ҳаққи эса яхшилик билан уларга ризқ ва кийим беришингиздир. Мен сизларга бир нарсани қолдирдим, агар унга маҳкам ёпишсангиз, ҳеч қачон адашмайсиз — у Аллоҳнинг китобидир. Сизлар мендан сўраладингиз, бас, нима дейсизлар?» Улар: «Гувоҳлик берамизки, сен етказдинг, адо этдинг ва насиҳат қилдинг», дедилар. Шунда у зот кўрсаткич бармоқларини осмонга кўтариб, кейин уни одамларга қаратиб: «Аллоҳумма, гувоҳ бўл, Аллоҳумма, гувоҳ бўл», деб уч марта айтдилар. Сойнг Билол азон айтди, кейин иқомат айтди, у зот пешинни ўқидилар. Сойнг иқомат айтди, у зот асрни ўқидилар ва улар орасида ҳеч нарса ўқимадилар. Кейин Расулуллоҳ ﷺ миниб, Мавқифга келдилар, туясининг қорнини қоятошларга қаратиб, пиёдалар йўлини олдиларига қилдилар ва қиблага юзландилар. Қуёш ботиб, сариғлик бироз кетгунча, диск тўлиқ ғойиб бўлгунча тўхтаб турдилар. Усома ибн Зайдни орқаларига миндирдилар. Расулуллоҳ ﷺ Қасвонинг жиловини шундай тортган ҳолда йўлга чиқдиларки, унинг боши эгарининг олдинги қисмига тегарди. У зот ўнг қўллари билан ишора қилиб: «Эй одамлар, сокинлик, сокинлик», дердилар. Ҳар қачон қумтепалардан бирига келганларида, туя кўтарилиши учун жиловни бир оз бўшатардилар. Сойнг Муздалифага келдилар ва у ерда шом билан хуфтонни бир азон ва икки иқомат билан ўқидилар, улар орасида ҳеч нарса ўқимадилар. Кейин Расулуллоҳ ﷺ тонг отгунча ётдилар, тонг равшан бўлганда бомдодни бир азон ва бир иқомат билан ўқидилар. Сойнг Қасвога миниб, Машъарул-Ҳаромга келдилар ва унга чиқиб, Аллоҳга ҳамд, такбир ва таҳлил айтдилар. Тўлиқ ёришгунча тўхтаб турдилар, сойнг қуёш чиқишидан олдин йўлга чиқдилар ва Фазл ибн Аббосни орқаларига миндирдилар. У чиройли сочли, оқ, кўркам киши эди. Расулуллоҳ ﷺ йўлга чиққанларида, кўтама туяларга миниб кетаётган аёллар олдидан ўтди, Фазл эса уларга қарай бошлади. Шунда Расулуллоҳ ﷺ қўлларини бошқа томондан қўйдилар, Фазл эса қараш учун юзини бошқа томонга бурди. Ниҳоят Муҳассирга келганларида бироз тезлашдилар, сойнг сизни Катта Жамрага чиқарадиган ўрта йўлдан юрдилар. Дарахт олдидаги жамрага келиб, еттита тош билан отдилар, ҳар бир тош билан такбир айтардилар, тошлар ловия донасидек эди. У водий ичидан отдилар. Сойнг наҳр жойига бориб, олтмиш учта туяни ўз қўллари билан сўйдилар, қолганини Алига бердилар, у сўйди ва у зот Алини ўз ҳадйига шерик қилдилар. Кейин ҳар бир туядан бир бўлак буюрдилар, у қозонга солиниб пиширилди, улар иккови унинг гўштидан еб, шўрвасидан ичдилар. Сойнг Расулуллоҳ ﷺ Байтга тавофга бордилар ва Маккада пешинни ўқидилар. Кейин Бану Абдулмутталибнинг олдига келдилар, улар Замзамдан сув тортаётган эдилар. У зот: «Сув тортинг, эй Бану Абдулмутталиб, агар одамлар сизларни сув тортиш ишида енгиб қўйишидан қўрқмаганимда, мен ҳам сизлар билан тортардим», дедилар. Улар у зотга бир челак бердилар, у зот ундан ичдилар.
عَنْ هِلَالِ بْنِ أُسَامَةَ عَنْ أَبِي مَيْمُونَةَ سُلَيْمَانَ مَوْلًى لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ قَالَ: بَيْنَمَا أَنَا جَالِسٌ مَعَ أَبِي هُرَيْرَةَ جَاءَتْهُ امْرَأَةٌ فَارِسِيَّةٌ مَعَهَا ابْنٌ لَهَا وَقَدْ طَلَّقَهَا زَوْجُهَا فَادَّعَيَاهُ فَرَطَنَتْ لَهُ تَقُولُ: يَا أَبَا هُرَيْرَةَ زَوْجِي يُرِيدُ أَنْ يَذْهَبَ بِابْنِي. فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: اسْتهمَا رَطَنَ لَهَا بِذَلِكَ. فَجَاءَ زَوْجُهَا وَقَالَ: مَنْ يُحَاقُّنِي فِي ابْنِي؟ فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: اللَّهُمَّ إِنِّي لَا أَقُولُ هَذَا إِلَّا أَنِّي كُنْتُ قَاعِدًا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَتَتْهُ امْرَأَةٌ فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ زَوْجِي يُرِيدُ أَنْ يَذْهَبَ بِابْنِي وَقَدْ نَفَعَنِي وَسَقَانِي مِنْ بِئْرِ أَبِي عِنَبَةَ وَعِنْدَ النَّسَائِيِّ: مِنْ عَذْبِ الْمَاءُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «اسْتَهِمَا عَلَيْهِ» . فَقَالَ زَوْجُهَا مَنْ يُحَاقُّنِي فِي وَلَدِي؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «هَذَا أَبُوكَ وَهَذِهِ أُمُّكَ فَخُذْ بِيَدِ أَيِّهِمَا شِئْتَ» فَأَخَذَ بيد أمه. رَوَاهُ أَبُو دَاوُد. وَالنَّسَائِيّ لكنه ذكر الْمسند. وَرَوَاهُ الدَّارمِيّ عَن هِلَال بن أُسَامَة
Madina ahlidan boʻlgan ozod qilingan, rostgoʻy kishi Abu Maymuna Salma aytadi: Men Abu Hurayra (roziyallohu anhu) bilan oʻtirgan edim, uning oldiga forslik bir ayol oʻgʻli bilan keldi. Eri uni taloq qilgan edi, ular ikkovlari ham bolani daʼvo qilishar edi. Ayol: «Ey Abu Hurayra», dedi va unga forschada (tushunarsiz) gapirdi: «Erim oʻgʻlimni olib ketmoqchi». Abu Hurayra: «Bola haqida qurʼa tashlanglar», dedi va unga buni (forschada) gapirib berdi. Soʻng uning eri keldi va: «Bolam haqida men bilan kim nizolashadi?», dedi. Abu Hurayra: «Ey Allohim, men buni faqat shuning uchun aytyapmanki, men huzurlarida oʻtirganimda Rasululloh ﷺning oldilariga bir ayol kelib: ‹Ey Allohning Rasuli, erim oʻgʻlimni olib ketmoqchi, holbuki u menga Abu Inaba quduqidan suv olib berar va menga foydasi tegar edi› deganini eshitganman. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Bola haqida qurʼa tashlanglar› dedilar. Uning eri: ‹Bolam haqida men bilan kim nizolashadi?› dedi. Nabiy ﷺ esa: ‹Mana bu otang, mana bu onang, ikkovidan xohlaganingning qoʻlidan tut› dedilar. Bola onasining qoʻlidan ushladi, u esa uni olib ketdi», dedi.Мадина аҳлидан бўлган озод қилинган, ростгўй киши Абу Маймуна Салма айтади: Мен Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) билан ўтирган эдим, унинг олдига форслик бир аёл ўғли билан келди. Эри уни талоқ қилган эди, улар икковлари ҳам болани даъво қилишар эди. Аёл: «Эй Абу Ҳурайра», деди ва унга форсчада (тушунарсиз) гапирди: «Эрим ўғлимни олиб кетмоқчи». Абу Ҳурайра: «Бола ҳақида қуръа ташланглар», деди ва унга буни (форсчада) гапириб берди. Сўнг унинг эри келди ва: «Болам ҳақида мен билан ким низолашади?», деди. Абу Ҳурайра: «Эй Аллоҳим, мен буни фақат шунинг учун айтяпманки, мен ҳузурларида ўтирганимда Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига бир аёл келиб: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, эрим ўғлимни олиб кетмоқчи, ҳолбуки у менга Абу Инаба қудуқидан сув олиб берар ва менга фойдаси тегар эди› деганини эшитганман. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бола ҳақида қуръа ташланглар› дедилар. Унинг эри: ‹Болам ҳақида мен билан ким низолашади?› деди. Набий ﷺ эса: ‹Мана бу отанг, мана бу онанг, икковидан хоҳлаганингнинг қўлидан тут› дедилар. Бола онасининг қўлидан ушлади, у эса уни олиб кетди», деди.
حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ النُّمَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا يُونُسُ،. وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ، وَابْنُ الْمُسَيَّبِ، وَعَلْقَمَةُ بْنُ وَقَّاصٍ، وَعُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ حَدِيثِ، عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ وَبَعْضُ حَدِيثِهِمْ يُصَدِّقُ بَعْضًا، حِينَ قَالَ لَهَا أَهْلُ الإِفْكِ، فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلِيًّا وَأُسَامَةَ حِينَ اسْتَلْبَثَ الْوَحْىُ يَسْتَأْمِرُهُمَا فِي فِرَاقِ أَهْلِهِ، فَأَمَّا أُسَامَةُ فَقَالَ أَهْلُكَ وَلاَ نَعْلَمُ إِلاَّ خَيْرًا. وَقَالَتْ بَرِيرَةُ إِنْ رَأَيْتُ عَلَيْهَا أَمْرًا أَغْمِصُهُ أَكْثَرَ مِنْ أَنَّهَا جَارِيَةٌ حَدِيثَةُ السِّنِّ تَنَامُ عَنْ عَجِينِ أَهْلِهَا، فَتَأْتِي الدَّاجِنُ فَتَأْكُلُهُ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ يَعْذِرُنَا مِنْ رَجُلٍ بَلَغَنِي أَذَاهُ فِي أَهْلِ بَيْتِي فَوَاللَّهِ مَا عَلِمْتُ مِنْ أَهْلِي إِلاَّ خَيْرًا، وَلَقَدْ ذَكَرُوا رَجُلاً مَا عَلِمْتُ عَلَيْهِ إِلاَّ خَيْرًا ".
Urva, Said ibn Musayyab, Alqama ibn Vaqqos va Ubaydulloh ibn Abdulloh (roziyallohu anhum) — Oisha (roziyallohu anho)ning (tuhmat) voqeasi haqida (rivoyat qildi); ularning rivoyatlari bir-birini tasdiqlab, oʻxshash edi: Yolgʻonchilar Oisha haqida oʻzlari toʻqigan (tuhmat)ni aytganda va vahiy kechikkanda, Allohning Rasuli ﷺ — oʻz zavjasi (Oisha)ni taloq qilish (masalasi) haqida maslahat olish uchun — Ali va Usomani (chaqirib) yubordi. Usoma: «Zavjangizni (oʻz nikohingizda) saqlab qoling — chunki biz u haqda yaxshilikdan boshqa narsani bilmaymiz», — dedi. Barira: «Men uni — u hali yosh qiz boʻlib, baʼzan oilasining xamirini (eʼtiborsiz) qoldirib uxlab qolar va uy echkilari kelib uni yer edi (yaʼni u aldashga oʻta soddadil edi) — degandan boshqa hech bir aybda ayblay olmayman», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ: «Mening oilamning obroʻ-eʼtiborini bulgʻab, meni ranjitgan kishidan — kim menga qasos olishda yordam beradi? Allohga qasamki, men oʻz oilam haqida yaxshilikdan boshqa narsani bilmadim va ular — men haqida yaxshilikdan boshqa narsani bilmaydigan bir kishini (ayblab) zikr qildi», — dedilar.Урва, Саид ибн Мусайяб, Алқама ибн Ваққос ва Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳум) — Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг (туҳмат) воқеаси ҳақида (ривоят қилди); уларнинг ривоятлари бир-бирини тасдиқлаб, ўхшаш эди: Ёлғончилар Оиша ҳақида ўзлари тўқиган (туҳмат)ни айтганда ва ваҳий кечикканда, Аллоҳнинг Расули ﷺ — ўз завжаси (Оиша)ни талоқ қилиш (масаласи) ҳақида маслаҳат олиш учун — Али ва Усомани (чақириб) юборди. Усома: «Завжангизни (ўз никоҳингизда) сақлаб қолинг — чунки биз у ҳақда яхшиликдан бошқа нарсани билмаймиз», — деди. Барира: «Мен уни — у ҳали ёш қиз бўлиб, баъзан оиласининг хамирини (эътиборсиз) қолдириб ухлаб қолар ва уй эчкилари келиб уни ер эди (яъни у алдашга ўта соддадил эди) — дегандан бошқа ҳеч бир айбда айблай олмайман», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Менинг оиламнинг обрў-эътиборини булғаб, мени ранжитган кишидан — ким менга қасос олишда ёрдам беради? Аллоҳга қасамки, мен ўз оилам ҳақида яхшиликдан бошқа нарсани билмадим ва улар — мен ҳақида яхшиликдан бошқа нарсани билмайдиган бир кишини (айблаб) зикр қилди», — дедилар.
وَحَدَّثَنَاهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ بِمَعْنَى حَدِيثِ أَبِي أُسَامَةَ وَحَدِيثُ أَبِي أُسَامَةَ أَتَمُّ .
Oisha (roziyallohu anho)dan shu isnod bilan Abu Usomaning hadisi maʼnosida rivoyat qilinadi. Abu Usomaning hadisi toʻliqroqdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан шу иснод билан Абу Усоманинг ҳадиси маъносида ривоят қилинади. Абу Усоманинг ҳадиси тўлиқроқдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ عَلَيْهَا مَسْرُورًا تَبْرُقُ أَسَارِيرُ وَجْهِهِ فَقَالَ " أَلَمْ تَرَىْ أَنَّ مُجَزِّزًا نَظَرَ آنِفًا إِلَى زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ وَأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ فَقَالَ هَذِهِ الأَقْدَامُ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ uning huzuriga xursand holda, yuzlari porlab kirdilar va: «Mujazziz hozirgina Zayd ibn Horisa bilan Usoma ibn Zaydga qarab: ‹Bu oyoqlar bir-biridandir (bir nasldandir)›, deganini koʻrmadingmi?», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ унинг ҳузурига хурсанд ҳолда, юзлари порлаб кирдилар ва: «Мужаззиз ҳозиргина Зайд ибн Ҳориса билан Усома ибн Зайдга қараб: ‹Бу оёқлар бир-биридандир (бир наслдандир)›, деганини кўрмадингми?», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ الْكَعْبَةَ هُوَ وَأُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ وَعُثْمَانُ بْنُ طَلْحَةَ الْحَجَبِيُّ وَبِلاَلٌ فَأَغْلَقَهَا عَلَيْهِ فَمَكَثَ فِيهَا قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ فَسَأَلْتُ بِلاَلاً حِينَ خَرَجَ مَاذَا صَنَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ جَعَلَ عَمُودًا عَنْ يَسَارِهِ وَعَمُودَيْنِ عَنْ يَمِينِهِ وَثَلاَثَةَ أَعْمِدَةٍ وَرَاءَهُ - وَكَانَ الْبَيْتُ يَوْمَئِذٍ عَلَى سِتَّةِ أَعْمِدَةٍ - ثُمَّ صَلَّى .
Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Kaʼbaga kirdilar, u zot bilan birga Usoma ibn Zayd, Usmon ibn Talha al-Hajabiy va Bilol ham kirdilar. Soʻng u (Bilol Kaʼba)ning eshigini berkitdi va u zot uning ichida turdilar. Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytadi: Men Bilol chiqqanida undan: «Rasululloh ﷺ (u yerda) nima qildilar?» deb soʻradim. U: «U zot bir ustunni chap tomonlariga, ikki ustunni oʻng tomonlariga va uch ustunni orqalariga olib — oʻsha kunlari Uy (Kaʼba) olti ustun ustida edi — soʻng namoz oʻqidilar», dedi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Каъбага кирдилар, у зот билан бирга Усома ибн Зайд, Усмон ибн Талҳа ал-Ҳажабий ва Билол ҳам кирдилар. Сўнг у (Билол Каъба)нинг эшигини беркитди ва у зот унинг ичида турдилар. Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтади: Мен Билол чиққанида ундан: «Расулуллоҳ ﷺ (у ерда) нима қилдилар?» деб сўрадим. У: «У зот бир устунни чап томонларига, икки устунни ўнг томонларига ва уч устунни орқаларига олиб — ўша кунлари Уй (Каъба) олти устун устида эди — сўнг намоз ўқидилар», деди.
أَخْبَرَنِي حَاجِبُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، وَيَزِيدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قُسَيْطٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَعَنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ ثَوْبَانَ، أَنَّهُمَا سَأَلاَ فَاطِمَةَ بِنْتَ قَيْسٍ عَنْ أَمْرِهَا، فَقَالَتْ طَلَّقَنِي زَوْجِي ثَلاَثًا فَكَانَ يَرْزُقُنِي طَعَامًا فِيهِ شَىْءٌ فَقُلْتُ وَاللَّهِ لَئِنْ كَانَتْ لِي النَّفَقَةُ وَالسُّكْنَى لأَطْلُبَنَّهَا وَلاَ أَقْبَلُ هَذَا . فَقَالَ الْوَكِيلُ لَيْسَ لَكِ سُكْنَى وَلاَ نَفَقَةٌ . قَالَتْ فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ " لَيْسَ لَكِ سُكْنَى وَلاَ نَفَقَةٌ فَاعْتَدِّي عِنْدَ فُلاَنَةَ " . قَالَتْ وَكَانَ يَأْتِيهَا أَصْحَابُهُ ثُمَّ قَالَ " اعْتَدِّي عِنْدَ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ فَإِنَّهُ أَعْمَى فَإِذَا حَلَلْتِ فَآذِنِينِي " . قَالَتْ فَلَمَّا حَلَلْتُ آذَنْتُهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " وَمَنْ خَطَبَكِ " . فَقُلْتُ مُعَاوِيَةُ وَرَجُلٌ آخَرُ مِنْ قُرَيْشٍ . فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " أَمَّا مُعَاوِيَةُ فَإِنَّهُ غُلاَمٌ مِنْ غِلْمَانِ قُرَيْشٍ لاَ شَىْءَ لَهُ وَأَمَّا الآخَرُ فَإِنَّهُ صَاحِبُ شَرٍّ لاَ خَيْرَ فِيهِ وَلَكِنِ انْكِحِي أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ " . قَالَتْ فَكَرِهْتُهُ . فَقَالَ لَهَا ذَلِكَ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ فَنَكَحَتْهُ .
Fotima bint Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U shunday dedi: «Erim meni uch marta taloq qildi va menga sifati past taom berib turar edi. Men: ‹Allohga qasamki, agar menga nafaqa va turar joy tegishli boʻlsa, albatta uni talab qilaman va buni qabul qilmayman›, dedim. Vakil esa: ‹Senga turar joy ham, nafaqa ham yoʻq›, dedi. Shunda men Nabiy ﷺ huzurlariga keldim va bularni u zotga aytdim. U zot: ‹Senga turar joy ham, nafaqa ham yoʻq. Falonchining oldida iddangni oʻtkaz›, dedilar». U ayol dedi: «Uning oldiga u zotning sahobalari kelib turar edi. Soʻng u zot: ‹Ibn Ummu Maktumning oldida iddangni oʻtkaz, chunki u koʻr odamdir. Iddang tugagach, menga xabar ber›, dedilar». U ayol dedi: «Iddam tugagach, u zotga xabar berdim. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Senga kim sovchi qoʻydi?› dedilar. Men: ‹Muoviya va Qurayshdan boshqa bir kishi›, dedim. Nabiy ﷺ: ‹Muoviyaga kelsak, u Quraysh yigitlaridan biri boʻlib, moli yoʻqdir. Boshqasi esa yomonlik egasi boʻlib, unda yaxshilik yoʻqdir. Lekin sen Usoma ibn Zaydga tegib ol›, dedilar. Men uni yoqtirmadim. U zot menga buni uch marta aytdilar, shunda men unga tegdim».Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У шундай деди: «Эрим мени уч марта талоқ қилди ва менга сифати паст таом бериб турар эди. Мен: ‹Аллоҳга қасамки, агар менга нафақа ва турар жой тегишли бўлса, албатта уни талаб қиламан ва буни қабул қилмайман›, дедим. Вакил эса: ‹Сенга турар жой ҳам, нафақа ҳам йўқ›, деди. Шунда мен Набий ﷺ ҳузурларига келдим ва буларни у зотга айтдим. У зот: ‹Сенга турар жой ҳам, нафақа ҳам йўқ. Фалончининг олдида иддангни ўтказ›, дедилар». У аёл деди: «Унинг олдига у зотнинг саҳобалари келиб турар эди. Сўнг у зот: ‹Ибн Умму Мактумнинг олдида иддангни ўтказ, чунки у кўр одамдир. Идданг тугагач, менга хабар бер›, дедилар». У аёл деди: «Иддам тугагач, у зотга хабар бердим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Сенга ким совчи қўйди?› дедилар. Мен: ‹Муовия ва Қурайшдан бошқа бир киши›, дедим. Набий ﷺ: ‹Муовияга келсак, у Қурайш йигитларидан бири бўлиб, моли йўқдир. Бошқаси эса ёмонлик эгаси бўлиб, унда яхшилик йўқдир. Лекин сен Усома ибн Зайдга тегиб ол›, дедилар. Мен уни ёқтирмадим. У зот менга буни уч марта айтдилар, шунда мен унга тегдим».
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، وَأَبُو أُسَامَةَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، قَالَ قَامَ أَبُو بَكْرٍ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ تَقْرَءُونَ هَذِهِ الآيَةَ {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لاَ يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} وَإِنَّا سَمِعْنَا رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَقُولُ " إِنَّ النَّاسَ إِذَا رَأَوُا الْمُنْكَرَ لاَ يُغَيِّرُونَهُ أَوْشَكَ أَنْ يَعُمَّهُمُ اللَّهُ بِعِقَابِهِ " . قَالَ أَبُو أُسَامَةَ مَرَّةً أُخْرَى فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَقُولُ .
Abu Bakr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u oʻrnidan turib, Allohga hamd va sano aytdi, soʻng: «Ey odamlar, sizlar mana bu oyatni oʻqiysizlar: {Ey iymon keltirganlar! Oʻz jonlaringizni saqlangiz. Agar hidoyat topgan boʻlsangiz, adashgan kimsalar sizga zarar yetkaza olmas} (Moida 105). Biz esa Rasululloh ﷺdan: ‹Albatta, odamlar yomonlikni koʻrib turib uni oʻzgartirmasalar, Alloh ularning barchasini oʻz jazosiga giriftor qilishi yaqindir›, deganlarini eshitdik», dedi.Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у ўрнидан туриб, Аллоҳга ҳамд ва сано айтди, сўнг: «Эй одамлар, сизлар мана бу оятни ўқийсизлар: {Эй иймон келтирганлар! Ўз жонларингизни сақлангиз. Агар ҳидоят топган бўлсангиз, адашган кимсалар сизга зарар етказа олмас} (Моида 105). Биз эса Расулуллоҳ ﷺдан: ‹Албатта, одамлар ёмонликни кўриб туриб уни ўзгартирмасалар, Аллоҳ уларнинг барчасини ўз жазосига гирифтор қилиши яқиндир›, деганларини эшитдик», деди.
عَن عائشةَ رَضِي الله عَنْهَا أَنَّ قُرَيْشًا أَهَمَّهُمْ شَأْنُ الْمَرْأَةِ الْمَخْزُومِيَّةِ الَّتِي سَرَقَتْ فَقَالُوا: مَنْ يُكَلِّمُ فِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ؟ فَقَالُوا: وَمَنْ يَجْتَرِئُ عَلَيْهِ إِلَّا أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ حِبُّ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَكَلَّمَهُ أُسَامَةُ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «أَتَشْفَعُ فِي حَدٍّ مِنْ حُدُودِ اللَّهِ؟» ثُمَّ قَامَ فَاخْتَطَبَ ثُمَّ قَالَ: «إِنَّمَا أَهْلَكَ الَّذِينَ قَبْلَكُمْ أَنَّهُمْ كَانُوا إِذَا سَرَقَ فِيهِمُ الشَّرِيفُ تَرَكُوهُ وَإِذَا سَرَقَ فِيهِمُ الضَّعِيفُ أَقَامُوا عَلَيْهِ الْحَدَّ وَايْمُ اللَّهِ لَوْ أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ مُحَمَّدٍ سَرَقَتْ لَقَطَعْتُ يَدَهَا» . مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ. وَفِي روايةٍ لمسلمٍ: قالتْ: كانتِ امرأةٌ مخزوميَّةٌ تَسْتَعِيرُ الْمَتَاعَ وَتَجْحَدُهُ فَأَمَرَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِقَطْعِ يَدِهَا فَأَتَى أَهْلُهَا أُسَامَةَ فَكَلَّمُوهُ فَكَلَّمَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِقَطْعِ يَدِهَا فَأَتَى أَهْلُهَا أُسَامَةَ فَكَلَّمُوهُ فَكَلَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِيهَا ثمَّ ذكرَ الحديثَ بنحوِ مَا تقدَّمَ
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Quraysh ahli — oʻgʻrilik qilgan Bani Mahzumlik bir ayol (haqida) tashvishga tushdi. Ular: ‹Uning (kechirilishi) haqida Allohning Rasuli ﷺ ga kim shafoat (vositachilik) qiladi?› — dedi. Baʼzilar: ‹Allohning Rasuli ﷺ ning suyukli (kishisi) Usoma ibn Zayddan boshqa hech kim buni qilishga jurʼat eta olmaydi›, — dedi. Usoma bu haqda Allohning Rasuli ﷺ ga gapirganda, Allohning Rasuli ﷺ (unga): ‹Sen — Allohning belgilangan jazolaridan biriga (yaʼni had jazosiga) tegishli bir ishda — kimgadir shafoat qilmoqchimisan?!› — dedi. Soʻng u zot (oʻrnidan) turib, xutba qilib: ‹Sizlardan oldingi ummatlarni — ular orasidan bir zodagon oʻgʻrilik qilsa, uni kechirib yuborganlari, ammo kambagʻal bir kishi oʻgʻrilik qilsa, unga Allohning qonuniy jazosini qoʻllaganlari — halok qildi. Allohga qasamki, agar Muhammadning qizi Fotima oʻgʻrilik qilsa (ham), men uning qoʻlini kesardim›, — dedi», — dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Қурайш аҳли — ўғрилик қилган Бани Маҳзумлик бир аёл (ҳақида) ташвишга тушди. Улар: ‹Унинг (кечирилиши) ҳақида Аллоҳнинг Расули ﷺ га ким шафоат (воситачилик) қилади?› — деди. Баъзилар: ‹Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг суюкли (кишиси) Усома ибн Зайддан бошқа ҳеч ким буни қилишга журъат эта олмайди›, — деди. Усома бу ҳақда Аллоҳнинг Расули ﷺ га гапирганда, Аллоҳнинг Расули ﷺ (унга): ‹Сен — Аллоҳнинг белгиланган жазоларидан бирига (яъни ҳад жазосига) тегишли бир ишда — кимгадир шафоат қилмоқчимисан?!› — деди. Сўнг у зот (ўрнидан) туриб, хутба қилиб: ‹Сизлардан олдинги умматларни — улар орасидан бир зодагон ўғрилик қилса, уни кечириб юборганлари, аммо камбағал бир киши ўғрилик қилса, унга Аллоҳнинг қонуний жазосини қўллаганлари — ҳалок қилди. Аллоҳга қасамки, агар Муҳаммаднинг қизи Фотима ўғрилик қилса (ҳам), мен унинг қўлини кесардим›, — деди», — деди.
حَدَّثَنَا أَبُو الرَّبِيعِ، سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ وَأَفْهَمَنِي بَعْضَهُ أَحْمَدُ حَدَّثَنَا فُلَيْحُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَعَلْقَمَةَ بْنِ وَقَّاصٍ اللَّيْثِيِّ، وَعُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حِينَ قَالَ لَهَا أَهْلُ الإِفْكِ مَا قَالُوا، فَبَرَّأَهَا اللَّهُ مِنْهُ، قَالَ الزُّهْرِيُّ، وَكُلُّهُمْ حَدَّثَنِي طَائِفَةً مِنْ حَدِيثِهَا وَبَعْضُهُمْ أَوْعَى مِنْ بَعْضٍ، وَأَثْبَتُ لَهُ اقْتِصَاصًا، وَقَدْ وَعَيْتُ عَنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمُ الْحَدِيثَ الَّذِي حَدَّثَنِي عَنْ عَائِشَةَ، وَبَعْضُ حَدِيثِهِمْ يُصَدِّقُ بَعْضًا. زَعَمُوا أَنَّ عَائِشَةَ قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَرَادَ أَنْ يَخْرُجَ سَفَرًا أَقْرَعَ بَيْنَ أَزْوَاجِهِ، فَأَيَّتُهُنَّ خَرَجَ سَهْمُهَا خَرَجَ بِهَا مَعَهُ، فَأَقْرَعَ بَيْنَنَا فِي غَزَاةٍ غَزَاهَا فَخَرَجَ سَهْمِي، فَخَرَجْتُ مَعَهُ بَعْدَ مَا أُنْزِلَ الْحِجَابُ، فَأَنَا أُحْمَلُ فِي هَوْدَجٍ وَأُنْزَلُ فِيهِ، فَسِرْنَا حَتَّى إِذَا فَرَغَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَزْوَتِهِ تِلْكَ، وَقَفَلَ وَدَنَوْنَا مِنَ الْمَدِينَةِ، آذَنَ لَيْلَةً بِالرَّحِيلِ، فَقُمْتُ حِينَ آذَنُوا بِالرَّحِيلِ، فَمَشَيْتُ حَتَّى جَاوَزْتُ الْجَيْشَ، فَلَمَّا قَضَيْتُ شَأْنِي أَقْبَلْتُ إِلَى الرَّحْلِ، فَلَمَسْتُ صَدْرِي، فَإِذَا عِقْدٌ لِي مِنْ جَزْعِ أَظْفَارٍ قَدِ انْقَطَعَ، فَرَجَعْتُ فَالْتَمَسْتُ عِقْدِي، فَحَبَسَنِي ابْتِغَاؤُهُ، فَأَقْبَلَ الَّذِينَ يَرْحَلُونَ لِي، فَاحْتَمَلُوا هَوْدَجِي فَرَحَلُوهُ عَلَى بَعِيرِي الَّذِي كُنْتُ أَرْكَبُ، وَهُمْ يَحْسِبُونَ أَنِّي فِيهِ، وَكَانَ النِّسَاءُ إِذْ ذَاكَ خِفَافًا لَمْ يَثْقُلْنَ وَلَمْ يَغْشَهُنَّ اللَّحْمُ، وَإِنَّمَا يَأْكُلْنَ الْعُلْقَةَ مِنَ الطَّعَامِ، فَلَمْ يَسْتَنْكِرِ الْقَوْمُ حِينَ رَفَعُوهُ ثِقَلَ الْهَوْدَجِ فَاحْتَمَلُوهُ وَكُنْتُ جَارِيَةً حَدِيثَةَ السِّنِّ، فَبَعَثُوا الْجَمَلَ وَسَارُوا، فَوَجَدْتُ عِقْدِي بَعْدَ مَا اسْتَمَرَّ الْجَيْشُ، فَجِئْتُ مَنْزِلَهُمْ وَلَيْسَ فِيهِ أَحَدٌ، فَأَمَمْتُ مَنْزِلِي الَّذِي كُنْتُ بِهِ فَظَنَنْتُ أَنَّهُمْ سَيَفْقِدُونِي فَيَرْجِعُونَ إِلَىَّ، فَبَيْنَا أَنَا جَالِسَةٌ غَلَبَتْنِي عَيْنَاىَ فَنِمْتُ، وَكَانَ صَفْوَانُ بْنُ الْمُعَطَّلِ السُّلَمِيُّ ثُمَّ الذَّكْوَانِيُّ مِنْ وَرَاءِ الْجَيْشِ، فَأَصْبَحَ عِنْدَ مَنْزِلِي فَرَأَى سَوَادَ إِنْسَانٍ نَائِمٍ فَأَتَانِي، وَكَانَ يَرَانِي قَبْلَ الْحِجَابِ فَاسْتَيْقَظْتُ بِاسْتِرْجَاعِهِ حِينَ أَنَاخَ رَاحِلَتَهُ، فَوَطِئَ يَدَهَا فَرَكِبْتُهَا فَانْطَلَقَ يَقُودُ بِي الرَّاحِلَةَ، حَتَّى أَتَيْنَا الْجَيْشَ بَعْدَ مَا نَزَلُوا مُعَرِّسِينَ فِي نَحْرِ الظَّهِيرَةِ، فَهَلَكَ مَنْ هَلَكَ، وَكَانَ الَّذِي تَوَلَّى الإِفْكَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ ابْنُ سَلُولَ، فَقَدِمْنَا الْمَدِينَةَ فَاشْتَكَيْتُ بِهَا شَهْرًا، يُفِيضُونَ مِنْ قَوْلِ أَصْحَابِ الإِفْكِ، وَيَرِيبُنِي فِي وَجَعِي أَنِّي لاَ أَرَى مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم اللُّطْفَ الَّذِي كُنْتُ أَرَى مِنْهُ حِينَ أَمْرَضُ، إِنَّمَا يَدْخُلُ فَيُسَلِّمُ ثُمَّ يَقُولُ " كَيْفَ تِيكُمْ ". لاَ أَشْعُرُ بِشَىْءٍ مِنْ ذَلِكَ حَتَّى نَقَهْتُ، فَخَرَجْتُ أَنَا وَأُمُّ مِسْطَحٍ قِبَلَ الْمَنَاصِعِ مُتَبَرَّزُنَا، لاَ نَخْرُجُ إِلاَّ لَيْلاً إِلَى لَيْلٍ، وَذَلِكَ قَبْلَ أَنْ نَتَّخِذَ الْكُنُفَ قَرِيبًا مِنْ بُيُوتِنَا، وَأَمْرُنَا أَمْرُ الْعَرَبِ الأُوَلِ فِي الْبَرِّيَّةِ أَوْ فِي التَّنَزُّهِ، فَأَقْبَلْتُ أَنَا وَأُمُّ مِسْطَحٍ بِنْتُ أَبِي رُهْمٍ نَمْشِي، فَعَثُرَتْ فِي مِرْطِهَا فَقَالَتْ تَعِسَ مِسْطَحٌ، فَقُلْتُ لَهَا بِئْسَ مَا قُلْتِ، أَتَسُبِّينَ رَجُلاً شَهِدَ بَدْرًا فَقَالَتْ يَا هَنْتَاهْ أَلَمْ تَسْمَعِي مَا قَالُوا فَأَخْبَرَتْنِي بِقَوْلِ أَهْلِ الإِفْكِ، فَازْدَدْتُ مَرَضًا إِلَى مَرَضِي، فَلَمَّا رَجَعْتُ إِلَى بَيْتِي دَخَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَلَّمَ فَقَالَ " كَيْفَ تِيكُمْ ". فَقُلْتُ ائْذَنْ لِي إِلَى أَبَوَىَّ. قَالَتْ وَأَنَا حِينَئِذٍ أُرِيدُ أَنْ أَسْتَيْقِنَ الْخَبَرَ مِنْ قِبَلِهِمَا، فَأَذِنَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَتَيْتُ أَبَوَىَّ فَقُلْتُ لأُمِّي مَا يَتَحَدَّثُ بِهِ النَّاسُ فَقَالَتْ يَا بُنَيَّةُ هَوِّنِي عَلَى نَفْسِكِ الشَّأْنَ، فَوَاللَّهِ لَقَلَّمَا كَانَتِ امْرَأَةٌ قَطُّ وَضِيئَةٌ عِنْدَ رَجُلٍ يُحِبُّهَا وَلَهَا ضَرَائِرُ إِلاَّ أَكْثَرْنَ عَلَيْهَا. فَقُلْتُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَلَقَدْ يَتَحَدَّثُ النَّاسُ بِهَذَا قَالَتْ فَبِتُّ تِلْكَ اللَّيْلَةَ حَتَّى أَصْبَحْتُ لاَ يَرْقَأُ لِي دَمْعٌ وَلاَ أَكْتَحِلُ بِنَوْمٍ، ثُمَّ أَصْبَحْتُ فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ وَأُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ حِينَ اسْتَلْبَثَ الْوَحْىُ، يَسْتَشِيرُهُمَا فِي فِرَاقِ أَهْلِهِ، فَأَمَّا أُسَامَةُ فَأَشَارَ عَلَيْهِ بِالَّذِي يَعْلَمُ فِي نَفْسِهِ مِنَ الْوُدِّ لَهُمْ، فَقَالَ أُسَامَةُ أَهْلُكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَلاَ نَعْلَمُ وَاللَّهِ إِلاَّ خَيْرًا، وَأَمَّا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَمْ يُضَيِّقِ اللَّهُ عَلَيْكَ وَالنِّسَاءُ سِوَاهَا كَثِيرٌ، وَسَلِ الْجَارِيَةَ تَصْدُقْكَ. فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَرِيرَةَ فَقَالَ " يَا بَرِيرَةُ هَلْ رَأَيْتِ فِيهَا شَيْئًا يَرِيبُكِ ". فَقَالَتْ بَرِيرَةُ لاَ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ، إِنْ رَأَيْتُ مِنْهَا أَمْرًا أَغْمِصُهُ عَلَيْهَا أَكْثَرَ مِنْ أَنَّهَا جَارِيَةٌ حَدِيثَةُ السِّنِّ تَنَامُ عَنِ الْعَجِينَ فَتَأْتِي الدَّاجِنُ فَتَأْكُلُهُ. فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ يَوْمِهِ، فَاسْتَعْذَرَ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَىٍّ ابْنِ سَلُولَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ يَعْذِرُنِي مِنْ رَجُلٍ بَلَغَنِي أَذَاهُ فِي أَهْلِي، فَوَاللَّهِ مَا عَلِمْتُ عَلَى أَهْلِي إِلاَّ خَيْرًا، وَقَدْ ذَكَرُوا رَجُلاً مَا عَلِمْتُ عَلَيْهِ إِلاَّ خَيْرًا، وَمَا كَانَ يَدْخُلُ عَلَى أَهْلِي إِلاَّ مَعِي ". فَقَامَ سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَا وَاللَّهِ أَعْذِرُكَ مِنْهُ، إِنْ كَانَ مِنَ الأَوْسِ ضَرَبْنَا عُنُقَهُ، وَإِنْ كَانَ مِنْ إِخْوَانِنَا مِنَ الْخَزْرَجِ أَمَرْتَنَا فَفَعَلْنَا فِيهِ أَمْرَكَ. فَقَامَ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ وَهُوَ سَيِّدُ الْخَزْرَجِ، وَكَانَ قَبْلَ ذَلِكَ رَجُلاً صَالِحًا وَلَكِنِ احْتَمَلَتْهُ الْحَمِيَّةُ فَقَالَ كَذَبْتَ لَعَمْرُ اللَّهِ، لاَ تَقْتُلُهُ وَلاَ تَقْدِرُ عَلَى ذَلِكَ، فَقَامَ أُسَيْدُ بْنُ الْحُضَيْرِ فَقَالَ كَذَبْتَ لَعَمْرُ اللَّهِ، وَاللَّهِ لَنَقْتُلَنَّهُ، فَإِنَّكَ مُنَافِقٌ تُجَادِلُ عَنِ الْمُنَافِقِينَ. فَثَارَ الْحَيَّانِ الأَوْسُ وَالْخَزْرَجُ حَتَّى هَمُّوا، وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْمِنْبَرِ فَنَزَلَ فَخَفَّضَهُمْ حَتَّى سَكَتُوا وَسَكَتَ، وَبَكَيْتُ يَوْمِي لاَ يَرْقَأُ لِي دَمْعٌ وَلاَ أَكْتَحِلُ بِنَوْمٍ، فَأَصْبَحَ عِنْدِي أَبَوَاىَ، قَدْ بَكَيْتُ لَيْلَتَيْنِ وَيَوْمًا حَتَّى أَظُنُّ أَنَّ الْبُكَاءَ فَالِقٌ كَبِدِي ـ قَالَتْ ـ فَبَيْنَا هُمَا جَالِسَانِ عِنْدِي وَأَنَا أَبْكِي إِذِ اسْتَأْذَنَتِ امْرَأَةٌ مِنَ الأَنْصَارِ فَأَذِنْتُ لَهَا، فَجَلَسَتْ تَبْكِي مَعِي، فَبَيْنَا نَحْنُ كَذَلِكَ إِذْ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَلَسَ، وَلَمْ يَجْلِسْ عِنْدِي مِنْ يَوْمِ قِيلَ فِيَّ مَا قِيلَ قَبْلَهَا، وَقَدْ مَكُثَ شَهْرًا لاَ يُوحَى إِلَيْهِ فِي شَأْنِي شَىْءٌ ـ قَالَتْ ـ فَتَشَهَّدَ ثُمَّ قَالَ " يَا عَائِشَةُ فَإِنَّهُ بَلَغَنِي عَنْكِ كَذَا وَكَذَا، فَإِنْ كُنْتِ بَرِيئَةً فَسَيُبَرِّئُكِ اللَّهُ، وَإِنْ كُنْتِ أَلْمَمْتِ فَاسْتَغْفِرِي اللَّهَ وَتُوبِي إِلَيْهِ، فَإِنَّ الْعَبْدَ إِذَا اعْتَرَفَ بِذَنْبِهِ ثُمَّ تَابَ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِ ". فَلَمَّا قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَقَالَتَهُ قَلَصَ دَمْعِي حَتَّى مَا أُحِسُّ مِنْهُ قَطْرَةً وَقُلْتُ لأَبِي أَجِبْ عَنِّي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. قَالَ وَاللَّهِ مَا أَدْرِي مَا أَقُولُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. فَقُلْتُ لأُمِّي أَجِيبِي عَنِّي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيمَا قَالَ. قَالَتْ وَاللَّهِ مَا أَدْرِي مَا أَقُولُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. قَالَتْ وَأَنَا جَارِيَةٌ حَدِيثَةُ السِّنِّ لاَ أَقْرَأُ كَثِيرًا مِنَ الْقُرْآنِ فَقُلْتُ إِنِّي وَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُ أَنَّكُمْ سَمِعْتُمْ مَا يَتَحَدَّثُ بِهِ النَّاسُ، وَوَقَرَ فِي أَنْفُسِكُمْ وَصَدَّقْتُمْ بِهِ، وَلَئِنْ قُلْتُ لَكُمْ إِنِّي بَرِيئَةٌ. وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنِّي لَبَرِيئَةٌ لاَ تُصَدِّقُونِي بِذَلِكَ، وَلَئِنِ اعْتَرَفْتُ لَكُمْ بِأَمْرٍ، وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَنِّي بَرِيئَةٌ لَتُصَدِّقُنِّي وَاللَّهِ مَا أَجِدُ لِي وَلَكُمْ مَثَلاً إِلاَّ أَبَا يُوسُفَ إِذْ قَالَ [quran sura="12" aya_start="18" aya_end="18"]{فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ} ثُمَّ تَحَوَّلْتُ عَلَى فِرَاشِي، وَأَنَا أَرْجُو أَنْ يُبَرِّئَنِي اللَّهُ، وَلَكِنْ وَاللَّهِ مَا ظَنَنْتُ أَنْ يُنْزِلَ فِي شَأْنِي وَحْيًا، وَلأَنَا أَحْقَرُ فِي نَفْسِي مِنْ أَنْ يُتَكَلَّمَ بِالْقُرْآنِ فِي أَمْرِي، وَلَكِنِّي كُنْتُ أَرْجُو أَنْ يَرَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي النَّوْمِ رُؤْيَا يُبَرِّئُنِي اللَّهُ، فَوَاللَّهِ مَا رَامَ مَجْلِسَهُ وَلاَ خَرَجَ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الْبَيْتِ حَتَّى أُنْزِلَ عَلَيْهِ، فَأَخَذَهُ مَا كَانَ يَأْخُذُهُ مِنَ الْبُرَحَاءِ، حَتَّى إِنَّهُ لَيَتَحَدَّرُ مِنْهُ مِثْلُ الْجُمَانِ مِنَ الْعَرَقِ فِي يَوْمٍ شَاتٍ، فَلَمَّا سُرِّيَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يَضْحَكُ، فَكَانَ أَوَّلَ كَلِمَةٍ تَكَلَّمَ بِهَا أَنْ قَالَ لِي " يَا عَائِشَةُ، احْمَدِي اللَّهَ فَقَدْ بَرَّأَكِ اللَّهُ ". فَقَالَتْ لِي أُمِّي قُومِي إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. فَقُلْتُ لاَ وَاللَّهِ، لاَ أَقُومُ إِلَيْهِ، وَلاَ أَحْمَدُ إِلاَّ اللَّهَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى [quran sura="24" aya_start="11" aya_end="11"]{إِنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ} الآيَاتِ، فَلَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ هَذَا فِي بَرَاءَتِي قَالَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ ـ رضى الله عنه ـ وَكَانَ يُنْفِقُ عَلَى مِسْطَحِ بْنِ أُثَاثَةَ لِقَرَابَتِهِ مِنْهُ وَاللَّهِ لاَ أُنْفِقُ عَلَى مِسْطَحٍ شَيْئًا أَبَدًا بَعْدَ مَا قَالَ لِعَائِشَةَ. فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى [quran sura="24" aya_start="22" aya_end="22"]{وَلاَ يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ} إِلَى قَوْلِهِ [quran sura="24" aya_start="22" aya_end="22"]{غَفُورٌ رَحِيمٌ} فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ بَلَى، وَاللَّهِ إِنِّي لأُحِبُّ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لِي، فَرَجَعَ إِلَى مِسْطَحٍ الَّذِي كَانَ يُجْرِي عَلَيْهِ. وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسْأَلُ زَيْنَبَ بِنْتَ جَحْشٍ عَنْ أَمْرِي، فَقَالَ " يَا زَيْنَبُ، مَا عَلِمْتِ مَا رَأَيْتِ ". فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَحْمِي سَمْعِي وَبَصَرِي، وَاللَّهِ مَا عَلِمْتُ عَلَيْهَا إِلاَّ خَيْرًا، قَالَتْ وَهْىَ الَّتِي كَانَتْ تُسَامِينِي، فَعَصَمَهَا اللَّهُ بِالْوَرَعِ. قَالَ وَحَدَّثَنَا فُلَيْحٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، مِثْلَهُ. قَالَ وَحَدَّثَنَا فُلَيْحٌ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَيَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، مِثْلَهُ.
Oisha (roziyallohu anho) — Paygʻambar ﷺ ning zavjasi — rivoyat qiladi: Allohning Rasuli ﷺ safarga chiqmoqchi boʻlgan har safar, u zot zavjalari orasida qurʼa (chek) tashlar va kimning nomi chiqsa, oʻshani oʻzi bilan olib ketar edi. Bir gʻazotida u zot biz orasida qurʼa tashladi va qurʼa menga chiqdi; bas, men u zot bilan — Alloh ayollarga parda (hijob)ni (farz) qilganidan keyin — yoʻlga chiqdim. Men (tuyadagi) kajavada (havdaj) olib borilar va shu holda (kajavada) tushirilar edim. Allohning Rasuli ﷺ oʻz gʻazotini tugatib, uyga qaytganda va biz Madina shahriga yaqinlashganda, Allohning Rasuli ﷺ bizga — kechasi yurishni — buyurdi. Yoʻlga chiqish buyrugʻi berilganda, men — (tabiiy) hojatni ado etish uchun — qoʻshindan oʻtib (uzoqlashib) yurdim. (Hojatni) ado etgandan soʻng, men (lashkargohga) — (boshqalar bilan) joʻnashga — qaytdim va birdan — koʻkragimdagi marjonim (shodam) yoʻqolganini sezdim. Bas, men uni qidirishga qaytdim va shu sababli kechikdim. Meni (tuyada) olib yuradigan odamlar mening kajavamga kelib, uni — men ichida(man), deb oʻylab — tuyaning ustiga qoʻydi; chunki oʻsha paytda ayollar yengil (vaznda), oriq edi va koʻp yemas edi. Bas, oʻsha odamlar kajavani koʻtarganda uning ogʻirligidagi farqni sezmadi va uni tuya ustiga qoʻydi. Oʻsha paytda men yosh ayol edim. Ular tuyani (haydab) yurgʻizdi va (yoʻlga) ravon boʻldi. Men — qoʻshin ketgandan keyin — marjonimni topdim va ularning lashkargohiga keldim, lekin u yerda hech kimni (topmadim). Bas, men — ular meni yoʻqotganini sezib, qidirishga qaytar, deb oʻylab — oʻzim (avval) turgan joyga bordim. Shu holda men uyqu bosib, uxlab qoldim. Safvon ibn Muattal as-Sulamiy az-Zakvoniy qoʻshinning orqasida edi va u ertalab mening (turgan) joyimga yetib keldi. U uxlab yotgan kishini koʻrganda, mening oldimga keldi — u meni parda (hijob) farz qilinishidan oldin koʻrgan edi. Bas, men — uning ‹Inna lillahi va inna ilayhi rojiun (Albatta, biz Allohniki(miz) va albatta, biz Unga qaytamiz)›, — deb aytganini eshitib, (uygʻonib) turdim. U oʻz tuyasini choʻktirdi va undan tushdi hamda oyogʻini tuyaning old oyoqlariga qoʻydi; soʻng men (tuyaga) minib, uning ustiga oʻtirdim. Safvon yurib, tuyani — ipidan ushlab (yetaklab) bordi — to biz peshin paytida dam olish uchun toʻxtagan qoʻshinga yetib borgunimizcha. Soʻng kim halokatga (mahkum) boʻlgan boʻlsa, halokatga yuz tutdi; (baʼzi odamlar meni yolgʻondan aybladi) va yolgʻon ayblovchilarning boshligʻi — Abdulloh ibn Ubay ibn Salul edi. Shundan keyin biz Madinaga qaytdik va men bir oy davomida kasal boʻldim — odamlar esa yolgʻon ayblovchilarning toʻqib chiqargan soʻzlarini tarqatayotgan edi. Men kasalligim davomida — Paygʻambar ﷺ dan — men (avval) kasal boʻlganimda undan koʻradigan odatdagi mehribonlikni koʻrmayotgandek — his qilar edim. Lekin u zot kelib, salom berib: ‹U (qiz) qanday?› — der edi. Men — kasalligimdan tuzalib, Ummu Mistah bilan — biz (tabiiy) hojatni ado etadigan Manosiʼ (degan joy)ga chiqgunimcha — boʻlayotgan (gaplardan) hech narsani bilmadim; biz — uylarimiz yaqinida hojatxonalar (paydo) boʻlishidan oldin — hojatni faqat kechadan kechaga (borib) ado etar edik. Bizning bu odatimiz — qadimgi arablarning ochiq daladagi (uylardan uzoqdagi) odatiga oʻxshash edi. Bas, men va Ummu Mistah bint Ruhm (birga) yurib (chiqdik). Ummu Mistah oʻz (uzun) koʻylagi sababli qoqildi (yiqila yozdi) va shunda u: ‹Mistah halok boʻlsin!› — dedi. Men: ‹Sen yomon soʻz aytding. Nega sen — Badr (jangi)da qatnashgan kishini — soʻkyapsan?› — dedim. U: ‹Ey (sodda)! Sen ular nima deganini eshitmadingmi?› — dedi. Soʻng u menga yolgʻon ayblovchilarning mish-mishlarini aytdi. Mening kasalligim (yana) kuchaydi va men uyga qaytganimda, Allohning Rasuli ﷺ mening oldimga kelib, salom bergandan soʻng: ‹U (qiz) qanday?› — dedi. Men undan — ota-onamning oldiga borishga — ruxsat soʻradim. Men — ular orqali xabarning (rost-yolgʻonini) aniqlashni xohlayar edim. Allohning Rasuli ﷺ menga ruxsat berdi va men ota-onamning oldiga borib, onamdan: ‹Odamlar nima haqda gapiryapti?› — deb soʻradim. U: ‹Ey qizalogʻim! Bu masala haqida koʻp tashvishlanma. Allohga qasamki, eri sevgan goʻzal bir ayol — uning boshqa xotinlari bor boʻlsa — boʻlib, oʻsha (kundoshlari) u haqda yolgʻon (mish-mish) toʻqimaydigan (hech ayol) yoʻq›, — dedi. Men: ‹Subhanalloh! Odamlar haqiqatan bu haqda gapiryaptimi?› — dedim. Oʻsha kecha men — to tonggacha — yigʻlab chiqdim va uxlay olmadim. Ertalab Allohning Rasuli ﷺ — vahiy kechikkanini koʻrib — oʻz zavjasi (Oisha)ni taloq qilish (masalasi) haqida maslahat olish uchun Ali ibn Abu Tolib va Usoma ibn Zaydni (chaqirdi). Usoma ibn Zayd — u zotning zavjalarining yaxshi obroʻ-eʼtibori haqida bilgan (narsasini) aytdi va: ‹Yo Rasululloh, zavjangizni (oʻz nikohingizda) saqlab qoling — chunki, Allohga qasamki, biz u haqda yaxshilikdan boshqa narsani bilmaymiz›, — deb qoʻshdi. Ali ibn Abu Tolib: ‹Yo Rasululloh, Alloh sizga (bu masalada) cheklov qoʻymagan va undan boshqa koʻp ayollar bor; lekin siz — sizga rostni aytadigan — choriya (xizmatchi)dan soʻrang›, — dedi. Shunda Allohning Rasuli ﷺ Barirani chaqirib: ‹Ey Barira! Sen unga (Oishaga) nisbatan shubha uygʻotadigan biror narsani (hech) koʻrganmisan?› — dedi. Barira: ‹Yoʻq, sizni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, men unda — u baʼzan uxlab, xamirni echkilarga (yeyishga) qoldiradigan yosh qiz boʻlishidan boshqa — hech bir aybni (hech) koʻrmadim›, — dedi. Oʻsha kuni Allohning Rasuli ﷺ minbarga chiqdi va — Abdulloh ibn Ubay ibn Salulni jazolashda — kimdir oʻziga yordam berishini soʻradi. Allohning Rasuli ﷺ: ‹Mening oilamning obroʻ-eʼtiborini bulgʻab, meni ranjitgan oʻsha kishi (Abdulloh ibn Ubay ibn Salul)ni jazolashda — kim menga yordam beradi? Allohga qasamki, men oʻz oilam haqida yaxshilikdan boshqa narsani bilmadim va ular — men haqida yaxshilikdan boshqa narsani bilmaydigan bir kishini (aybladi); u esa mening uyimga — faqat men bilan birga — kirar edi›, — dedi. Saʼd ibn Muoz (oʻrnidan) turib: ‹Yo Rasululloh, Allohga qasamki, men sizni undan (bu tashvishdan) xalos qilaman. Agar u kishi Avs qabilasidan boʻlsa, biz uning boshini olib tashlaymiz; va agar u bizning birodarimiz — Xazraj(dan) boʻlsa, bizga buyuring, biz sizning buyrugʻingizni bajaramiz›, — dedi. Shunda Xazrajning boshligʻi Saʼd ibn Ubada — bu voqeadan oldin u taqvodor kishi edi — oʻz qabilasiga (boʻlgan) gʻayrati (taassubi) bilan (oʻrnidan) turib: ‹Allohga qasamki, sen yolgʻon aytding; sen uni oʻldira olmaysan va hech qachon oʻldira olmaysan›, — dedi. Shunda Usayd ibn Huzayr (oʻrnidan) turib (Saʼd ibn Ubadaga): ‹Allohga qasamki, sen yolgʻonchisan. Allohga qasamki, biz uni, albatta, oʻldiramiz; va sen — munofiqsan, munofiqlarni himoya qilyapsan›, — dedi. Shunda Avs va Xazraj (degan) ikki qabila qoʻzgʻaldi va bir-biri bilan jang qilishga yaqin (yetib) qoldi — Allohning Rasuli ﷺ esa minbarda turar edi. U zot (minbardan) tushib, ularni — jim boʻlgunlarigacha — tinchlantirdi, soʻng u zot (ham) jim qoldi. Oʻsha kuni men shu qadar yigʻladimki, na koʻz yoshim toʻxtadi, na uxlay oldim. Ertalab ota-onam mening yonimda edi va men ikki kecha hamda bir kun yigʻladim — to yigʻladan jigarim yorilib ketgudek boʻlguncha. Ular men bilan oʻtirgan va men yigʻlayotgan paytda, bir ansoriy ayol mening oldimga kirishga ruxsat soʻradi va men unga kirishga ruxsat berdim. U oʻtirib, men bilan (birga) yigʻlay boshladi. Biz shu holda ekanimizda, Allohning Rasuli ﷺ kelib oʻtirdi — u zot — ular (meni) ayblagan kundan beri — men bilan (birga) hech oʻtirmagan edi. Bir oy davomida unga mening (ishim) haqida hech vahiy kelmagan edi. U zot tashahhudni aytdi — soʻng: ‹Ey Oisha! Menga sen haqingda shunday-shunday (gaplar) xabar berildi; agar sen — begunoh boʻlsang, Alloh tezda sening begunohligingni oshkor qiladi; va agar sen — gunoh qilgan boʻlsang, unda Allohga tavba qil va Undan magʻfirat soʻra — chunki banda oʻz gunohini iqror qilib, Allohdan magʻfirat soʻrasa, Alloh uning tavbasini qabul qiladi›, — dedi. Allohning Rasuli ﷺ oʻz soʻzini tugatganda, mening koʻz yoshim butunlay toʻxtadi va undan bir tomchi (ham) qolmadi. Men otamdan — Allohning Rasuli ﷺ ga mening nomimdan javob berishni — soʻradim. Otam: ‹Allohga qasamki, men Allohning Rasuli ﷺ ga nima deyishimni bilmayman›, — dedi. Men onamga: ‹Allohning Rasuli ﷺ ga mening nomimdan gapir›, — dedim. U: ‹Allohga qasamki, men Allohning Rasuli ﷺ ga nima deyishimni bilmayman›, — dedi. Men yosh qiz edim va Qurʼonni koʻp bilmas edim. Men: ‹Allohga qasamki, men bilaman — sizlar odamlar aytayotgan (gap)ni eshitdingiz va u sizning dillaringizga oʻrnashdi hamda siz uni rost deb qabul qildingiz. Endi, agar men sizlarga — men begunohman, deb aytsam va Alloh — men begunoh ekanimni bilsa (ham), sizlar menga ishonmaysiz; va agar men sizlarga — yolgʻondan, men gunohkor(man), deb iqror qilsam va Alloh — men begunoh ekanimni bilsa (ham), sizlar menga ishonasiz. Allohga qasamki, men — oʻz holatimni — Yusufning otasi (yaʼni Yaʼqub) aytgan (holat)dan boshqasiga oʻxshatmayman; u: «Bas, (men uchun) chiroyli sabr (lozim) va sizlar bayon (daʼvo) qilayotgan narsaga qarshi Allohdan yordam soʻraladi» (Yusuf, 18), — degan›, — dedim. Soʻng men — Alloh mening begunohligimni isbotlaydi (deb umid qilib) — toʻshagimning boshqa tomoniga oʻgirildim. Allohga qasamki, men — Alloh mening (ishim) haqida vahiy nozil qiladi, deb (hech) oʻylamagan edim, chunki men oʻzimni — Qurʼonda men haqimda (oyat) aytilishga — juda arzimas (past) deb hisoblar edim. Men — Allohning Rasuli ﷺ tushida Alloh mening begunohligimni isbotlaydi, deb umid qilgan edim. Allohga qasamki, Allohning Rasuli ﷺ (oʻz) joyidan turmagan va uydan hech kim chiqmagan paytda, u zotga vahiy keldi. Bas, unga — (vahiy kelganda) odatda uni qoplaydigan — holat keldi: u zot shu qadar terlab ketdiki, qish (sovuq) kuni boʻlishiga qaramay, ter tomchilari uning (yuzidan) marvarid kabi tomar edi. Allohning Rasuli ﷺ ning oʻsha holati oʻtganda, u zot tabassum qilar edi va aytgan birinchi soʻzi: ‹Ey Oisha! Allohga hamd ayt — chunki Alloh sening begunohligingni eʼlon qildi›, — dedilar. Onam menga — Allohning Rasuli ﷺ ning oldiga borishni — aytdi. Men: ‹Allohga qasamki, men u zotning oldiga bormayman va Allohdan boshqa hech kimga hamd (minnatdorchilik) bildirmayman›, — dedim. Bas, Alloh (mana bu oyatni) nozil qildi: ‹Albatta, (Oishaga) tuhmat (uydirma) keltirganlar — sizlardan bir guruh(dir)...› (Nur, 11). Alloh mening begunohligim haqida (oyat) nozil qilganda, Abu Bakr — u Mistah ibn Usosani (oʻz qarindoshi boʻlganligi sababli) taʼminlar edi — ‹Allohga qasamki, men — Oisha haqida aytgan (gap)i sababli — Mistahga hech qachon hech narsa bermayman›, — dedi. Lekin Alloh keyinchalik (mana bu oyatni) nozil qildi: ‹Sizlardan fazilat va boylik egalari — qarindoshlariga, miskinlarga va Alloh yoʻlida hijrat qilganlarga (hech narsa) bermaslikka qasam ichmasin. (Ular) afv etsin va kechirsin! Sizlar — Alloh sizlarni magʻfirat qilishni — xohlamaysizmi? Alloh — magʻfiratli, rahmli(dir)› (Nur, 22). Shundan keyin Abu Bakr: ‹Ha! Allohga qasamki, men — Alloh meni magʻfirat qilishni — yaxshi koʻraman›, — dedi va Mistahga — (avval) berib turganidek — yana (yordam) bera boshladi. Allohning Rasuli ﷺ — Zaynab bint Jahshdan (yaʼni Paygʻambar ﷺ ning zavjasidan) men haqimda: ‹Sen nima bilasan va nima koʻrding?› — deb soʻradi. U: ‹Yo Rasululloh, men — eshitmagan yoki koʻrmagan narsamni (eshitdim yoki koʻrdim, deb) daʼvo qilishdan tiyilaman. Allohga qasamki, men Oisha haqida yaxshilikdan boshqa narsani bilmayman›, — dedi. Oisha qoʻshdi: «Zaynab men bilan (goʻzallik va Paygʻambar ﷺ ning muhabbatida) raqobatlashar edi, lekin Alloh uni — (yomonlik qilishdan) saqladi, chunki uning taqvosi bor edi».Оиша (розияллоҳу анҳо) — Пайғамбар ﷺ нинг завжаси — ривоят қилади: Аллоҳнинг Расули ﷺ сафарга чиқмоқчи бўлган ҳар сафар, у зот завжалари орасида қуръа (чек) ташлар ва кимнинг номи чиқса, ўшани ўзи билан олиб кетар эди. Бир ғазотида у зот биз орасида қуръа ташлади ва қуръа менга чиқди; бас, мен у зот билан — Аллоҳ аёлларга парда (ҳижоб)ни (фарз) қилганидан кейин — йўлга чиқдим. Мен (туядаги) кажавада (ҳавдаж) олиб борилар ва шу ҳолда (кажавада) туширилар эдим. Аллоҳнинг Расули ﷺ ўз ғазотини тугатиб, уйга қайтганда ва биз Мадина шаҳрига яқинлашганда, Аллоҳнинг Расули ﷺ бизга — кечаси юришни — буюрди. Йўлга чиқиш буйруғи берилганда, мен — (табиий) ҳожатни адо этиш учун — қўшиндан ўтиб (узоқлашиб) юрдим. (Ҳожатни) адо этгандан сўнг, мен (лашкаргоҳга) — (бошқалар билан) жўнашга — қайтдим ва бирдан — кўкрагимдаги маржоним (шодам) йўқолганини сездим. Бас, мен уни қидиришга қайтдим ва шу сабабли кечикдим. Мени (туяда) олиб юрадиган одамлар менинг кажавамга келиб, уни — мен ичида(ман), деб ўйлаб — туянинг устига қўйди; чунки ўша пайтда аёллар енгил (вазнда), ориқ эди ва кўп емас эди. Бас, ўша одамлар кажавани кўтарганда унинг оғирлигидаги фарқни сезмади ва уни туя устига қўйди. Ўша пайтда мен ёш аёл эдим. Улар туяни (ҳайдаб) юрғизди ва (йўлга) равон бўлди. Мен — қўшин кетгандан кейин — маржонимни топдим ва уларнинг лашкаргоҳига келдим, лекин у ерда ҳеч кимни (топмадим). Бас, мен — улар мени йўқотганини сезиб, қидиришга қайтар, деб ўйлаб — ўзим (аввал) турган жойга бордим. Шу ҳолда мен уйқу босиб, ухлаб қолдим. Сафвон ибн Муаттал ас-Суламий аз-Заквоний қўшиннинг орқасида эди ва у эрталаб менинг (турган) жойимга етиб келди. У ухлаб ётган кишини кўрганда, менинг олдимга келди — у мени парда (ҳижоб) фарз қилинишидан олдин кўрган эди. Бас, мен — унинг ‹Инна лиллаҳи ва инна илайҳи рожиун (Албатта, биз Аллоҳники(миз) ва албатта, биз Унга қайтамиз)›, — деб айтганини эшитиб, (уйғониб) турдим. У ўз туясини чўктирди ва ундан тушди ҳамда оёғини туянинг олд оёқларига қўйди; сўнг мен (туяга) миниб, унинг устига ўтирдим. Сафвон юриб, туяни — ипидан ушлаб (етаклаб) борди — то биз пешин пайтида дам олиш учун тўхтаган қўшинга етиб боргунимизча. Сўнг ким ҳалокатга (маҳкум) бўлган бўлса, ҳалокатга юз тутди; (баъзи одамлар мени ёлғондан айблади) ва ёлғон айбловчиларнинг бошлиғи — Абдуллоҳ ибн Убай ибн Салул эди. Шундан кейин биз Мадинага қайтдик ва мен бир ой давомида касал бўлдим — одамлар эса ёлғон айбловчиларнинг тўқиб чиқарган сўзларини тарқатаётган эди. Мен касаллигим давомида — Пайғамбар ﷺ дан — мен (аввал) касал бўлганимда ундан кўрадиган одатдаги меҳрибонликни кўрмаётгандек — ҳис қилар эдим. Лекин у зот келиб, салом бериб: ‹У (қиз) қандай?› — дер эди. Мен — касаллигимдан тузалиб, Умму Мистаҳ билан — биз (табиий) ҳожатни адо этадиган Маносиъ (деган жой)га чиқгунимча — бўлаётган (гаплардан) ҳеч нарсани билмадим; биз — уйларимиз яқинида ҳожатхоналар (пайдо) бўлишидан олдин — ҳожатни фақат кечадан кечага (бориб) адо этар эдик. Бизнинг бу одатимиз — қадимги арабларнинг очиқ даладаги (уйлардан узоқдаги) одатига ўхшаш эди. Бас, мен ва Умму Мистаҳ бинт Руҳм (бирга) юриб (чиқдик). Умму Мистаҳ ўз (узун) кўйлаги сабабли қоқилди (йиқила ёзди) ва шунда у: ‹Мистаҳ ҳалок бўлсин!› — деди. Мен: ‹Сен ёмон сўз айтдинг. Нега сен — Бадр (жанги)да қатнашган кишини — сўкяпсан?› — дедим. У: ‹Эй (содда)! Сен улар нима деганини эшитмадингми?› — деди. Сўнг у менга ёлғон айбловчиларнинг миш-мишларини айтди. Менинг касаллигим (яна) кучайди ва мен уйга қайтганимда, Аллоҳнинг Расули ﷺ менинг олдимга келиб, салом бергандан сўнг: ‹У (қиз) қандай?› — деди. Мен ундан — ота-онамнинг олдига боришга — рухсат сўрадим. Мен — улар орқали хабарнинг (рост-ёлғонини) аниқлашни хоҳлаяр эдим. Аллоҳнинг Расули ﷺ менга рухсат берди ва мен ота-онамнинг олдига бориб, онамдан: ‹Одамлар нима ҳақда гапиряпти?› — деб сўрадим. У: ‹Эй қизалоғим! Бу масала ҳақида кўп ташвишланма. Аллоҳга қасамки, эри севган гўзал бир аёл — унинг бошқа хотинлари бор бўлса — бўлиб, ўша (кундошлари) у ҳақда ёлғон (миш-миш) тўқимайдиган (ҳеч аёл) йўқ›, — деди. Мен: ‹Субҳаналлоҳ! Одамлар ҳақиқатан бу ҳақда гапиряптими?› — дедим. Ўша кеча мен — то тонггача — йиғлаб чиқдим ва ухлай олмадим. Эрталаб Аллоҳнинг Расули ﷺ — ваҳий кечикканини кўриб — ўз завжаси (Оиша)ни талоқ қилиш (масаласи) ҳақида маслаҳат олиш учун Али ибн Абу Толиб ва Усома ибн Зайдни (чақирди). Усома ибн Зайд — у зотнинг завжаларининг яхши обрў-эътибори ҳақида билган (нарсасини) айтди ва: ‹Ё Расулуллоҳ, завжангизни (ўз никоҳингизда) сақлаб қолинг — чунки, Аллоҳга қасамки, биз у ҳақда яхшиликдан бошқа нарсани билмаймиз›, — деб қўшди. Али ибн Абу Толиб: ‹Ё Расулуллоҳ, Аллоҳ сизга (бу масалада) чеклов қўймаган ва ундан бошқа кўп аёллар бор; лекин сиз — сизга ростни айтадиган — чория (хизматчи)дан сўранг›, — деди. Шунда Аллоҳнинг Расули ﷺ Барирани чақириб: ‹Эй Барира! Сен унга (Оишага) нисбатан шубҳа уйғотадиган бирор нарсани (ҳеч) кўрганмисан?› — деди. Барира: ‹Йўқ, сизни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, мен унда — у баъзан ухлаб, хамирни эчкиларга (ейишга) қолдирадиган ёш қиз бўлишидан бошқа — ҳеч бир айбни (ҳеч) кўрмадим›, — деди. Ўша куни Аллоҳнинг Расули ﷺ минбарга чиқди ва — Абдуллоҳ ибн Убай ибн Салулни жазолашда — кимдир ўзига ёрдам беришини сўради. Аллоҳнинг Расули ﷺ: ‹Менинг оиламнинг обрў-эътиборини булғаб, мени ранжитган ўша киши (Абдуллоҳ ибн Убай ибн Салул)ни жазолашда — ким менга ёрдам беради? Аллоҳга қасамки, мен ўз оилам ҳақида яхшиликдан бошқа нарсани билмадим ва улар — мен ҳақида яхшиликдан бошқа нарсани билмайдиган бир кишини (айблади); у эса менинг уйимга — фақат мен билан бирга — кирар эди›, — деди. Саъд ибн Муоз (ўрнидан) туриб: ‹Ё Расулуллоҳ, Аллоҳга қасамки, мен сизни ундан (бу ташвишдан) халос қиламан. Агар у киши Авс қабиласидан бўлса, биз унинг бошини олиб ташлаймиз; ва агар у бизнинг биродаримиз — Хазраж(дан) бўлса, бизга буюринг, биз сизнинг буйруғингизни бажарамиз›, — деди. Шунда Хазражнинг бошлиғи Саъд ибн Убада — бу воқеадан олдин у тақводор киши эди — ўз қабиласига (бўлган) ғайрати (таассуби) билан (ўрнидан) туриб: ‹Аллоҳга қасамки, сен ёлғон айтдинг; сен уни ўлдира олмайсан ва ҳеч қачон ўлдира олмайсан›, — деди. Шунда Усайд ибн Ҳузайр (ўрнидан) туриб (Саъд ибн Убадага): ‹Аллоҳга қасамки, сен ёлғончисан. Аллоҳга қасамки, биз уни, албатта, ўлдирамиз; ва сен — мунофиқсан, мунофиқларни ҳимоя қиляпсан›, — деди. Шунда Авс ва Хазраж (деган) икки қабила қўзғалди ва бир-бири билан жанг қилишга яқин (етиб) қолди — Аллоҳнинг Расули ﷺ эса минбарда турар эди. У зот (минбардан) тушиб, уларни — жим бўлгунларигача — тинчлантирди, сўнг у зот (ҳам) жим қолди. Ўша куни мен шу қадар йиғладимки, на кўз ёшим тўхтади, на ухлай олдим. Эрталаб ота-онам менинг ёнимда эди ва мен икки кеча ҳамда бир кун йиғладим — то йиғладан жигарим ёрилиб кетгудек бўлгунча. Улар мен билан ўтирган ва мен йиғлаётган пайтда, бир ансорий аёл менинг олдимга киришга рухсат сўради ва мен унга киришга рухсат бердим. У ўтириб, мен билан (бирга) йиғлай бошлади. Биз шу ҳолда эканимизда, Аллоҳнинг Расули ﷺ келиб ўтирди — у зот — улар (мени) айблаган кундан бери — мен билан (бирга) ҳеч ўтирмаган эди. Бир ой давомида унга менинг (ишим) ҳақида ҳеч ваҳий келмаган эди. У зот ташаҳҳудни айтди — сўнг: ‹Эй Оиша! Менга сен ҳақингда шундай-шундай (гаплар) хабар берилди; агар сен — бегуноҳ бўлсанг, Аллоҳ тезда сенинг бегуноҳлигингни ошкор қилади; ва агар сен — гуноҳ қилган бўлсанг, унда Аллоҳга тавба қил ва Ундан мағфират сўра — чунки банда ўз гуноҳини иқрор қилиб, Аллоҳдан мағфират сўраса, Аллоҳ унинг тавбасини қабул қилади›, — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ ўз сўзини тугатганда, менинг кўз ёшим бутунлай тўхтади ва ундан бир томчи (ҳам) қолмади. Мен отамдан — Аллоҳнинг Расули ﷺ га менинг номимдан жавоб беришни — сўрадим. Отам: ‹Аллоҳга қасамки, мен Аллоҳнинг Расули ﷺ га нима дейишимни билмайман›, — деди. Мен онамга: ‹Аллоҳнинг Расули ﷺ га менинг номимдан гапир›, — дедим. У: ‹Аллоҳга қасамки, мен Аллоҳнинг Расули ﷺ га нима дейишимни билмайман›, — деди. Мен ёш қиз эдим ва Қуръонни кўп билмас эдим. Мен: ‹Аллоҳга қасамки, мен биламан — сизлар одамлар айтаётган (гап)ни эшитдингиз ва у сизнинг дилларингизга ўрнашди ҳамда сиз уни рост деб қабул қилдингиз. Энди, агар мен сизларга — мен бегуноҳман, деб айцам ва Аллоҳ — мен бегуноҳ эканимни билса (ҳам), сизлар менга ишонмайсиз; ва агар мен сизларга — ёлғондан, мен гуноҳкор(ман), деб иқрор қилсам ва Аллоҳ — мен бегуноҳ эканимни билса (ҳам), сизлар менга ишонасиз. Аллоҳга қасамки, мен — ўз ҳолатимни — Юсуфнинг отаси (яъни Яъқуб) айтган (ҳолат)дан бошқасига ўхшатмайман; у: «Бас, (мен учун) чиройли сабр (лозим) ва сизлар баён (даъво) қилаётган нарсага қарши Аллоҳдан ёрдам сўралади» (Юсуф, 18), — деган›, — дедим. Сўнг мен — Аллоҳ менинг бегуноҳлигимни исботлайди (деб умид қилиб) — тўшагимнинг бошқа томонига ўгирилдим. Аллоҳга қасамки, мен — Аллоҳ менинг (ишим) ҳақида ваҳий нозил қилади, деб (ҳеч) ўйламаган эдим, чунки мен ўзимни — Қуръонда мен ҳақимда (оят) айтилишга — жуда арзимас (паст) деб ҳисоблар эдим. Мен — Аллоҳнинг Расули ﷺ тушида Аллоҳ менинг бегуноҳлигимни исботлайди, деб умид қилган эдим. Аллоҳга қасамки, Аллоҳнинг Расули ﷺ (ўз) жойидан турмаган ва уйдан ҳеч ким чиқмаган пайтда, у зотга ваҳий келди. Бас, унга — (ваҳий келганда) одатда уни қоплайдиган — ҳолат келди: у зот шу қадар терлаб кетдики, қиш (совуқ) куни бўлишига қарамай, тер томчилари унинг (юзидан) марварид каби томар эди. Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг ўша ҳолати ўтганда, у зот табассум қилар эди ва айтган биринчи сўзи: ‹Эй Оиша! Аллоҳга ҳамд айт — чунки Аллоҳ сенинг бегуноҳлигингни эълон қилди›, — дедилар. Онам менга — Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг олдига боришни — айтди. Мен: ‹Аллоҳга қасамки, мен у зотнинг олдига бормайман ва Аллоҳдан бошқа ҳеч кимга ҳамд (миннатдорчилик) билдирмайман›, — дедим. Бас, Аллоҳ (мана бу оятни) нозил қилди: ‹Албатта, (Оишага) туҳмат (уйдирма) келтирганлар — сизлардан бир гуруҳ(дир)...› (Нур, 11). Аллоҳ менинг бегуноҳлигим ҳақида (оят) нозил қилганда, Абу Бакр — у Мистаҳ ибн Усосани (ўз қариндоши бўлганлиги сабабли) таъминлар эди — ‹Аллоҳга қасамки, мен — Оиша ҳақида айтган (гап)и сабабли — Мистаҳга ҳеч қачон ҳеч нарса бермайман›, — деди. Лекин Аллоҳ кейинчалик (мана бу оятни) нозил қилди: ‹Сизлардан фазилат ва бойлик эгалари — қариндошларига, мискинларга ва Аллоҳ йўлида ҳижрат қилганларга (ҳеч нарса) бермасликка қасам ичмасин. (Улар) афв эцин ва кечирсин! Сизлар — Аллоҳ сизларни мағфират қилишни — хоҳламайсизми? Аллоҳ — мағфиратли, раҳмли(дир)› (Нур, 22). Шундан кейин Абу Бакр: ‹Ҳа! Аллоҳга қасамки, мен — Аллоҳ мени мағфират қилишни — яхши кўраман›, — деди ва Мистаҳга — (аввал) бериб турганидек — яна (ёрдам) бера бошлади. Аллоҳнинг Расули ﷺ — Зайнаб бинт Жаҳшдан (яъни Пайғамбар ﷺ нинг завжасидан) мен ҳақимда: ‹Сен нима биласан ва нима кўрдинг?› — деб сўради. У: ‹Ё Расулуллоҳ, мен — эшитмаган ёки кўрмаган нарсамни (эшитдим ёки кўрдим, деб) даъво қилишдан тийиламан. Аллоҳга қасамки, мен Оиша ҳақида яхшиликдан бошқа нарсани билмайман›, — деди. Оиша қўшди: «Зайнаб мен билан (гўзаллик ва Пайғамбар ﷺ нинг муҳаббатида) рақобатлашар эди, лекин Аллоҳ уни — (ёмонлик қилишдан) сақлади, чунки унинг тақвоси бор эди».
وَحَدَّثَنِيهِ زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، ح وَحَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، ح وَحَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، ح حَدَّثَنَا الْحَكَمُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا شُعَيْبُ بْنُ إِسْحَاقَ، كُلُّهُمْ عَنْ هِشَامٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ . وَفِي حَدِيثِ أَبِي أُسَامَةَ وَلَمْ تُوصِ . كَمَا قَالَ ابْنُ بِشْرٍ وَلَمْ يَقُلْ ذَلِكَ الْبَاقُونَ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: bir kishi Nabiy ﷺ huzuriga kelib: «Yo Rasululloh! Onam vasiyat qilmasdan, toʻsatdan jon berdi. Agar gapira olganida, sadaqa qilar edi, deb oʻylayman. Men uning nomidan sadaqa qilsam, unga ajr boʻladimi?» dedi. U zot ﷺ: «Ha», — dedilar. Abu Usomaning hadisida Ibn Bishr aytgani kabi «vasiyat qilmadi» (degan soʻz) bor, qolganlari buni aytmaganlar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: бир киши Набий ﷺ ҳузурига келиб: «Ё Расулуллоҳ! Онам васият қилмасдан, тўсатдан жон берди. Агар гапира олганида, садақа қилар эди, деб ўйлайман. Мен унинг номидан садақа қилсам, унга ажр бўладими?» деди. У зот ﷺ: «Ҳа», — дедилар. Абу Усоманинг ҳадисида Ибн Бишр айтгани каби «васият қилмади» (деган сўз) бор, қолганлари буни айтмаганлар.
وَقَدْ رَوَى ابْنُ عُيَيْنَةَ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، وَزَادَ، فِيهِ " أَلَمْ تَرَىْ أَنَّ مُجَزِّزًا مَرَّ عَلَى زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ وَأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ قَدْ غَطَّيَا رُءُوسَهُمَا وَبَدَتْ أَقْدَامُهُمَا فَقَالَ إِنَّ هَذِهِ الأَقْدَامَ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ " . وَهَكَذَا حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدِ احْتَجَّ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ بِهَذَا الْحَدِيثِ فِي إِقَامَةِ أَمْرِ الْقَافَةِ .
Ibn Uyayna bu hadisni az-Zuhriydan, u Urvadan, u Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilib, unda shuni ziyoda qildi: «Mujazziz Zayd ibn Horisa bilan Usoma ibn Zaydning oldidan oʻtganini koʻrmadingmi? Ularning boshlari yopilgan, oyoqlari esa ochilib qolgan edi. Shunda u: ‹Albatta, bu oyoqlar bir-biridandir›, dedi». Saʼid ibn Abdurrahmon va boshqa bir necha kishi ham bu hadisni Sufyon ibn Uyaynadan, u az-Zuhriydan, u Urvadan, u Oishadan shunday rivoyat qilganlar. Bu hadis hasan sahihdir. Baʼzi ilm ahli qoyiflar (nasab biluvchilar) ishini joriy qilishda shu hadisni dalil qilib keltirganlar.Ибн Уяйна бу ҳадисни аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилиб, унда шуни зиёда қилди: «Мужаззиз Зайд ибн Ҳориса билан Усома ибн Зайднинг олдидан ўтганини кўрмадингми? Уларнинг бошлари ёпилган, оёқлари эса очилиб қолган эди. Шунда у: ‹Албатта, бу оёқлар бир-биридандир›, деди». Саъид ибн Абдурраҳмон ва бошқа бир неча киши ҳам бу ҳадисни Суфён ибн Уяйнадан, у аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оишадан шундай ривоят қилганлар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли қойифлар (насаб билувчилар) ишини жорий қилишда шу ҳадисни далил қилиб келтирганлар.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، وَعُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، - الْمَعْنَى - وَابْنُ السَّرْحِ قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ دَخَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ مُسَدَّدٌ وَابْنُ السَّرْحِ يَوْمًا مَسْرُورًا وَقَالَ عُثْمَانُ يُعْرَفُ أَسَارِيرُ وَجْهِهِ فَقَالَ " أَىْ عَائِشَةُ أَلَمْ تَرَىْ أَنَّ مُجَزِّزًا الْمُدْلِجِيَّ رَأَى زَيْدًا وَأُسَامَةَ قَدْ غَطَّيَا رُءُوسَهُمَا بِقَطِيفَةٍ وَبَدَتْ أَقْدَامُهُمَا فَقَالَ إِنَّ هَذِهِ الأَقْدَامَ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ كَانَ أُسَامَةُ أَسْوَدَ وَكَانَ زَيْدٌ أَبْيَضَ .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, u aytdi: Rasululloh ﷺ huzurimga kirdilar — Musaddad va Ibn as-Sarh: «bir kuni xursand holatda», dedilar, Usmon esa: «yuzlaridagi quvonch chiziqlari sezilib turardi», dedi — va: «Ey Oisha, Mujazziz al-Mudlajiy Zayd bilan Usomani yopinchiq bilan boshlarini berkitib, oyoqlari ochilib qolgan holatda koʻrib: ‹Bu oyoqlarning baʼzisi baʼzisidan (bir-biriga oʻxshash, yaʼni ota-bola)dir›, deganini koʻrmadingmi (bilmadingmi)?» dedilar. Abu Dovud aytdi: Usoma qora rangli, Zayd esa oq rangli edi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, у айтди: Расулуллоҳ ﷺ ҳузуримга кирдилар — Мусаддад ва Ибн ас-Сарҳ: «бир куни хурсанд ҳолатда», дедилар, Усмон эса: «юзларидаги қувонч чизиқлари сезилиб турарди», деди — ва: «Эй Оиша, Мужаззиз ал-Мудлажий Зайд билан Усомани ёпинчиқ билан бошларини беркитиб, оёқлари очилиб қолган ҳолатда кўриб: ‹Бу оёқларнинг баъзиси баъзисидан (бир-бирига ўхшаш, яъни ота-бола)дир›, деганини кўрмадингми (билмадингми)?» дедилар. Абу Довуд айтди: Усома қора рангли, Зайд эса оқ рангли эди.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، وَالْحَارِثُ بْنُ مِسْكِينٍ، قِرَاءَةً عَلَيْهِ وَأَنَا أَسْمَعُ، - وَاللَّفْظُ لِمُحَمَّدٍ - عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ، أَنَّ أَبَا عَمْرِو بْنَ حَفْصٍ، طَلَّقَهَا الْبَتَّةَ وَهُوَ غَائِبٌ فَأَرْسَلَ إِلَيْهَا وَكِيلُهُ بِشَعِيرٍ فَسَخِطَتْهُ . فَقَالَ وَاللَّهِ مَا لَكِ عَلَيْنَا مِنْ شَىْءٍ . فَجَاءَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ " لَيْسَ لَكِ نَفَقَةٌ " . فَأَمَرَهَا أَنْ تَعْتَدَّ فِي بَيْتِ أُمِّ شَرِيكٍ ثُمَّ قَالَ " تِلْكَ امْرَأَةٌ يَغْشَاهَا أَصْحَابِي فَاعْتَدِّي عِنْدَ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ فَإِنَّهُ رَجُلٌ أَعْمَى تَضَعِينَ ثِيَابَكِ فَإِذَا حَلَلْتِ فَآذِنِينِي " . قَالَتْ فَلَمَّا حَلَلْتُ ذَكَرْتُ لَهُ أَنَّ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ وَأَبَا جَهْمٍ خَطَبَانِي فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَمَّا أَبُو جَهْمٍ فَلاَ يَضَعُ عَصَاهُ عَنْ عَاتِقِهِ وَأَمَّا مُعَاوِيَةُ فَصُعْلُوكٌ لاَ مَالَ لَهُ وَلَكِنِ انْكِحِي أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ " . فَكَرِهْتُهُ ثُمَّ قَالَ " انْكِحِي أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ " . فَنَكَحْتُهُ فَجَعَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِيهِ خَيْرًا وَاغْتَبَطْتُ بِهِ .
Fotima bint Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Abu Amr ibn Hafs yoʻqligida uni qatʼiy taloq qildi. Uning vakili unga arpa yuborgan edi, u ayol undan norozi boʻldi. Vakil: «Allohga qasamki, sening bizning zimmamizda hech qanday haqqing yoʻq», dedi. Shunda u ayol Rasululloh ﷺ huzurlariga kelib, buni u zotga aytdi. U zot: «Senga nafaqa yoʻq», dedilar. Va uni Ummu Sharikning uyida iddasini oʻtkazishga buyurdilar. Soʻng: «U ayolning uyiga sahobalarim kelib turadi. Ibn Ummu Maktumning oldida iddangni oʻtkaz, chunki u koʻr kishidir, sen kiyimingni yechishing mumkin. Iddang tugagach, menga xabar ber», dedilar. U ayol dedi: «Iddam tugagach, unga Muoviya ibn Abu Sufyon va Abu Jahm menga sovchi qoʻyganini aytdim. Rasululloh ﷺ: ‹Abu Jahmga kelsak, u tayogʻini yelkasidan qoʻymaydi. Muoviyaga kelsak, u kambagʻal boʻlib, moli yoʻqdir. Lekin sen Usoma ibn Zaydga tegib ol›, dedilar. Men uni yoqtirmadim. Soʻng u zot: ‹Usoma ibn Zaydga tegib ol›, dedilar. Shunda men unga tegdim. Alloh azza va jalla unda yaxshilik ato etdi va men undan mamnun boʻldim».Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Абу Амр ибн Ҳафс йўқлигида уни қатъий талоқ қилди. Унинг вакили унга арпа юборган эди, у аёл ундан норози бўлди. Вакил: «Аллоҳга қасамки, сенинг бизнинг зиммамизда ҳеч қандай ҳаққинг йўқ», деди. Шунда у аёл Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келиб, буни у зотга айтди. У зот: «Сенга нафақа йўқ», дедилар. Ва уни Умму Шарикнинг уйида иддасини ўтказишга буюрдилар. Сўнг: «У аёлнинг уйига саҳобаларим келиб туради. Ибн Умму Мактумнинг олдида иддангни ўтказ, чунки у кўр кишидир, сен кийимингни ечишинг мумкин. Идданг тугагач, менга хабар бер», дедилар. У аёл деди: «Иддам тугагач, унга Муовия ибн Абу Суфён ва Абу Жаҳм менга совчи қўйганини айтдим. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Абу Жаҳмга келсак, у таёғини елкасидан қўймайди. Муовияга келсак, у камбағал бўлиб, моли йўқдир. Лекин сен Усома ибн Зайдга тегиб ол›, дедилар. Мен уни ёқтирмадим. Сўнг у зот: ‹Усома ибн Зайдга тегиб ол›, дедилар. Шунда мен унга тегдим. Аллоҳ азза ва жалла унда яхшилик ато этди ва мен ундан мамнун бўлдим».
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ الدَّرَاوَرْدِيُّ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُسَامَةَ بْنِ الْهَادِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، أَنَّ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ، كَانَ يَصُومُ أَشْهُرَ الْحُرُمِ . فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ " صُمْ شَوَّالاً " . فَتَرَكَ أَشْهُرَ الْحُرُمِ ثُمَّ لَمْ يَزَلْ يَصُومُ شَوَّالاً حَتَّى مَاتَ .
Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U harom oylarni roza tutar edi. Bas, Rasululloh ﷺ unga: «Shavvolni roza tut», dedilar. Shunda u harom oylarni tark qildi va soʻng toki vafot etguncha Shavvolni roza tutishda davom etdi.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У ҳаром ойларни роза тутар эди. Бас, Расулуллоҳ ﷺ унга: «Шавволни роза тут», дедилар. Шунда у ҳаром ойларни тарк қилди ва сўнг токи вафот этгунча Шавволни роза тутишда давом этди.
وَعَن عُروَةَ قَالَ: حدَّثني أسامةُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ عَهِدَ إِلَيْهِ قَالَ: «أَغِرْ عَلَى أُبْنَى صباحا وَحرق» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُد
Usoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ unga (ish) topshirib: «Ubnoga ertalab hujum qil va (u yerni) yoqib yubor», dedilar.Усома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ унга (иш) топшириб: «Убнога эрталаб ҳужум қил ва (у ерни) ёқиб юбор», дедилар.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو صَفْوَانَ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَكِبَ عَلَى حِمَارٍ، عَلَى إِكَافٍ عَلَيْهِ قَطِيفَةٌ، وَأَرْدَفَ أُسَامَةَ وَرَاءَهُ.
Urva (Usoma ibn Zayddan) rivoyat qiladi: Allohning Rasuli ﷺ — ustiga baxmal yopilgan egar (qoʻyilgan) bir eshakka minib, Usomani oʻz orqasiga (eshakka) mingashtirdi.Урва (Усома ибн Зайддан) ривоят қилади: Аллоҳнинг Расули ﷺ — устига бахмал ёпилган эгар (қўйилган) бир эшакка миниб, Усомани ўз орқасига (эшакка) мингаштирди.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، جَمِيعًا عَنْ حَاتِمٍ، - قَالَ أَبُو بَكْرٍ حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْمَدَنِيُّ، - عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ دَخَلْنَا عَلَى جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فَسَأَلَ عَنِ الْقَوْمِ، حَتَّى انْتَهَى إِلَىَّ فَقُلْتُ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ، . فَأَهْوَى بِيَدِهِ إِلَى رَأْسِي فَنَزَعَ زِرِّي الأَعْلَى ثُمَّ نَزَعَ زِرِّي الأَسْفَلَ ثُمَّ وَضَعَ كَفَّهُ بَيْنَ ثَدْيَىَّ وَأَنَا يَوْمَئِذٍ غُلاَمٌ شَابٌّ فَقَالَ مَرْحَبًا بِكَ يَا ابْنَ أَخِي سَلْ عَمَّا شِئْتَ . فَسَأَلْتُهُ وَهُوَ أَعْمَى وَحَضَرَ وَقْتُ الصَّلاَةِ فَقَامَ فِي نِسَاجَةٍ مُلْتَحِفًا بِهَا كُلَّمَا وَضَعَهَا عَلَى مَنْكِبِهِ رَجَعَ طَرَفَاهَا إِلَيْهِ مِنْ صِغَرِهَا وَرِدَاؤُهُ إِلَى جَنْبِهِ عَلَى الْمِشْجَبِ فَصَلَّى بِنَا فَقُلْتُ أَخْبِرْنِي عَنْ حَجَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . فَقَالَ بِيَدِهِ فَعَقَدَ تِسْعًا فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَكَثَ تِسْعَ سِنِينَ لَمْ يَحُجَّ ثُمَّ أَذَّنَ فِي النَّاسِ فِي الْعَاشِرَةِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَاجٌّ فَقَدِمَ الْمَدِينَةَ بَشَرٌ كَثِيرٌ كُلُّهُمْ يَلْتَمِسُ أَنْ يَأْتَمَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَيَعْمَلَ مِثْلَ عَمَلِهِ فَخَرَجْنَا مَعَهُ حَتَّى أَتَيْنَا ذَا الْحُلَيْفَةِ فَوَلَدَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ فَأَرْسَلَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَيْفَ أَصْنَعُ قَالَ " اغْتَسِلِي وَاسْتَثْفِرِي بِثَوْبٍ وَأَحْرِمِي " . فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَسْجِدِ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى إِذَا اسْتَوَتْ بِهِ نَاقَتُهُ عَلَى الْبَيْدَاءِ نَظَرْتُ إِلَى مَدِّ بَصَرِي بَيْنَ يَدَيْهِ مِنْ رَاكِبٍ وَمَاشٍ وَعَنْ يَمِينِهِ مِثْلَ ذَلِكَ وَعَنْ يَسَارِهِ مِثْلَ ذَلِكَ وَمِنْ خَلْفِهِ مِثْلَ ذَلِكَ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ أَظْهُرِنَا وَعَلَيْهِ يَنْزِلُ الْقُرْآنُ وَهُوَ يَعْرِفُ تَأْوِيلَهُ وَمَا عَمِلَ بِهِ مِنْ شَىْءٍ عَمِلْنَا بِهِ فَأَهَلَّ بِالتَّوْحِيدِ " لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ " . وَأَهَلَّ النَّاسُ بِهَذَا الَّذِي يُهِلُّونَ بِهِ فَلَمْ يَرُدَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَيْهِمْ شَيْئًا مِنْهُ وَلَزِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَلْبِيَتَهُ قَالَ جَابِرٌ - رضى الله عنه - لَسْنَا نَنْوِي إِلاَّ الْحَجَّ لَسْنَا نَعْرِفُ الْعُمْرَةَ حَتَّى إِذَا أَتَيْنَا الْبَيْتَ مَعَهُ اسْتَلَمَ الرُّكْنَ فَرَمَلَ ثَلاَثًا وَمَشَى أَرْبَعًا ثُمَّ نَفَذَ إِلَى مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - فَقَرَأَ { وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} فَجَعَلَ الْمَقَامَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْبَيْتِ فَكَانَ أَبِي يَقُولُ وَلاَ أَعْلَمُهُ ذَكَرَهُ إِلاَّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَتَيْنِ { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ} وَ { قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ} ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الرُّكْنِ فَاسْتَلَمَهُ ثُمَّ خَرَجَ مِنَ الْبَابِ إِلَى الصَّفَا فَلَمَّا دَنَا مِنَ الصَّفَا قَرَأَ { إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ} " أَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ " . فَبَدَأَ بِالصَّفَا فَرَقِيَ عَلَيْهِ حَتَّى رَأَى الْبَيْتَ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَوَحَّدَ اللَّهَ وَكَبَّرَهُ وَقَالَ " لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كَلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ أَنْجَزَ وَعْدَهُ وَنَصَرَ عَبْدَهُ وَهَزَمَ الأَحْزَابَ وَحْدَهُ " . ثُمَّ دَعَا بَيْنَ ذَلِكَ قَالَ مِثْلَ هَذَا ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ نَزَلَ إِلَى الْمَرْوَةِ حَتَّى إِذَا انْصَبَّتْ قَدَمَاهُ فِي بَطْنِ الْوَادِي سَعَى حَتَّى إِذَا صَعِدَتَا مَشَى حَتَّى أَتَى الْمَرْوَةَ فَفَعَلَ عَلَى الْمَرْوَةِ كَمَا فَعَلَ عَلَى الصَّفَا حَتَّى إِذَا كَانَ آخِرُ طَوَافِهِ عَلَى الْمَرْوَةِ فَقَالَ " لَوْ أَنِّي اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمْ أَسُقِ الْهَدْىَ وَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ لَيْسَ مَعَهُ هَدْىٌ فَلْيَحِلَّ وَلْيَجْعَلْهَا عُمْرَةً " . فَقَامَ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلِعَامِنَا هَذَا أَمْ لأَبَدٍ فَشَبَّكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَصَابِعَهُ وَاحِدَةً فِي الأُخْرَى وَقَالَ " دَخَلَتِ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ - مَرَّتَيْنِ - لاَ بَلْ لأَبَدٍ أَبَدٍ " . وَقَدِمَ عَلِيٌّ مِنَ الْيَمَنِ بِبُدْنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَوَجَدَ فَاطِمَةَ - رضى الله عنها - مِمَّنْ حَلَّ وَلَبِسَتْ ثِيَابًا صَبِيغًا وَاكْتَحَلَتْ فَأَنْكَرَ ذَلِكَ عَلَيْهَا فَقَالَتْ إِنَّ أَبِي أَمَرَنِي بِهَذَا . قَالَ فَكَانَ عَلِيٌّ يَقُولُ بِالْعِرَاقِ فَذَهَبْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُحَرِّشًا عَلَى فَاطِمَةَ لِلَّذِي صَنَعَتْ مُسْتَفْتِيًا لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيمَا ذَكَرَتْ عَنْهُ فَأَخْبَرْتُهُ أَنِّي أَنْكَرْتُ ذَلِكَ عَلَيْهَا فَقَالَ " صَدَقَتْ صَدَقَتْ مَاذَا قُلْتَ حِينَ فَرَضْتَ الْحَجَّ " . قَالَ قُلْتُ اللَّهُمَّ إِنِّي أُهِلُّ بِمَا أَهَلَّ بِهِ رَسُولُكَ . قَالَ " فَإِنَّ مَعِيَ الْهَدْىَ فَلاَ تَحِلُّ " . قَالَ فَكَانَ جَمَاعَةُ الْهَدْىِ الَّذِي قَدِمَ بِهِ عَلِيٌّ مِنَ الْيَمَنِ وَالَّذِي أَتَى بِهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِائَةً - قَالَ - فَحَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلاَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْىٌ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ التَّرْوِيَةِ تَوَجَّهُوا إِلَى مِنًى فَأَهَلُّوا بِالْحَجِّ وَرَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّى بِهَا الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ وَالْفَجْرَ ثُمَّ مَكَثَ قَلِيلاً حَتَّى طَلَعَتِ الشَّمْسُ وَأَمَرَ بِقُبَّةٍ مِنْ شَعَرٍ تُضْرَبُ لَهُ بِنَمِرَةَ فَسَارَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلاَ تَشُكُّ قُرَيْشٌ إِلاَّ أَنَّهُ وَاقِفٌ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ كَمَا كَانَتْ قُرَيْشٌ تَصْنَعُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأَجَازَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى أَتَى عَرَفَةَ فَوَجَدَ الْقُبَّةَ قَدْ ضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ فَنَزَلَ بِهَا حَتَّى إِذَا زَاغَتِ الشَّمْسُ أَمَرَ بِالْقَصْوَاءِ فَرُحِلَتْ لَهُ فَأَتَى بَطْنَ الْوَادِي فَخَطَبَ النَّاسَ وَقَالَ " إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ حَرَامٌ عَلَيْكُمْ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا فِي شَهْرِكُمْ هَذَا فِي بَلَدِكُمْ هَذَا أَلاَ كُلُّ شَىْءٍ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ تَحْتَ قَدَمَىَّ مَوْضُوعٌ وَدِمَاءُ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعَةٌ وَإِنَّ أَوَّلَ دَمٍ أَضَعُ مِنْ دِمَائِنَا دَمُ ابْنِ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ كَانَ مُسْتَرْضِعًا فِي بَنِي سَعْدٍ فَقَتَلَتْهُ هُذَيْلٌ وَرِبَا الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ وَأَوَّلُ رِبًا أَضَعُ رِبَانَا رِبَا عَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَإِنَّهُ مَوْضُوعٌ كُلُّهُ فَاتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانِ اللَّهِ وَاسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكَلِمَةِ اللَّهِ وَلَكُمْ عَلَيْهِنَّ أَنْ لاَ يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ أَحَدًا تَكْرَهُونَهُ . فَإِنْ فَعَلْنَ ذَلِكَ فَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ وَلَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَقَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ إِنِ اعْتَصَمْتُمْ بِهِ كِتَابَ اللَّهِ . وَأَنْتُمْ تُسْأَلُونَ عَنِّي فَمَا أَنْتُمْ قَائِلُونَ " . قَالُوا نَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ وَأَدَّيْتَ وَنَصَحْتَ . فَقَالَ بِإِصْبَعِهِ السَّبَّابَةِ يَرْفَعُهَا إِلَى السَّمَاءِ وَيَنْكُتُهَا إِلَى النَّاسِ " اللَّهُمَّ اشْهَدِ اللَّهُمَّ اشْهَدْ " . ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ أَذَّنَ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الظُّهْرَ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْعَصْرَ وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ رَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى أَتَى الْمَوْقِفَ فَجَعَلَ بَطْنَ نَاقَتِهِ الْقَصْوَاءِ إِلَى الصَّخَرَاتِ وَجَعَلَ حَبْلَ الْمُشَاةِ بَيْنَ يَدَيْهِ وَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى غَرَبَتِ الشَّمْسُ وَذَهَبَتِ الصُّفْرَةُ قَلِيلاً حَتَّى غَابَ الْقُرْصُ وَأَرْدَفَ أُسَامَةَ خَلْفَهُ وَدَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ شَنَقَ لِلْقَصْوَاءِ الزِّمَامَ حَتَّى إِنَّ رَأْسَهَا لَيُصِيبُ مَوْرِكَ رَحْلِهِ وَيَقُولُ بِيَدِهِ الْيُمْنَى " أَيُّهَا النَّاسُ السَّكِينَةَ السَّكِينَةَ " . كُلَّمَا أَتَى حَبْلاً مِنَ الْحِبَالِ أَرْخَى لَهَا قَلِيلاً حَتَّى تَصْعَدَ حَتَّى أَتَى الْمُزْدَلِفَةَ فَصَلَّى بِهَا الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ وَإِقَامَتَيْنِ وَلَمْ يُسَبِّحْ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ اضْطَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى طَلَعَ الْفَجْرُ وَصَلَّى الْفَجْرَ - حِينَ تَبَيَّنَ لَهُ الصُّبْحُ - بِأَذَانٍ وَإِقَامَةٍ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى أَتَى الْمَشْعَرَ الْحَرَامَ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَدَعَاهُ وَكَبَّرَهُ وَهَلَّلَهُ وَوَحَّدَهُ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى أَسْفَرَ جِدًّا فَدَفَعَ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَأَرْدَفَ الْفَضْلَ بْنَ عَبَّاسٍ وَكَانَ رَجُلاً حَسَنَ الشَّعْرِ أَبْيَضَ وَسِيمًا فَلَمَّا دَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَّتْ بِهِ ظُعُنٌ يَجْرِينَ فَطَفِقَ الْفَضْلُ يَنْظُرُ إِلَيْهِنَّ فَوَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَهُ عَلَى وَجْهِ الْفَضْلِ فَحَوَّلَ الْفَضْلُ وَجْهَهُ إِلَى الشِّقِّ الآخَرِ يَنْظُرُ فَحَوَّلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَهُ مِنَ الشِّقِّ الآخَرِ عَلَى وَجْهِ الْفَضْلِ يَصْرِفُ وَجْهَهُ مِنَ الشِّقِّ الآخَرِ يَنْظُرُ حَتَّى أَتَى بَطْنَ مُحَسِّرٍ فَحَرَّكَ قَلِيلاً ثُمَّ سَلَكَ الطَّرِيقَ الْوُسْطَى الَّتِي تَخْرُجُ عَلَى الْجَمْرَةِ الْكُبْرَى حَتَّى أَتَى الْجَمْرَةَ الَّتِي عِنْدَ الشَّجَرَةِ فَرَمَاهَا بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ مِنْهَا مِثْلِ حَصَى الْخَذْفِ رَمَى مِنْ بَطْنِ الْوَادِي ثُمَّ انْصَرَفَ إِلَى الْمَنْحَرِ فَنَحَرَ ثَلاَثًا وَسِتِّينَ بِيَدِهِ ثُمَّ أَعْطَى عَلِيًّا فَنَحَرَ مَا غَبَرَ وَأَشْرَكَهُ فِي هَدْيِهِ ثُمَّ أَمَرَ مِنْ كُلِّ بَدَنَةٍ بِبَضْعَةٍ فَجُعِلَتْ فِي قِدْرٍ فَطُبِخَتْ فَأَكَلاَ مِنْ لَحْمِهَا وَشَرِبَا مِنْ مَرَقِهَا ثُمَّ رَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَفَاضَ إِلَى الْبَيْتِ فَصَلَّى بِمَكَّةَ الظُّهْرَ فَأَتَى بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ يَسْقُونَ عَلَى زَمْزَمَ فَقَالَ " انْزِعُوا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَلَوْلاَ أَنْ يَغْلِبَكُمُ النَّاسُ عَلَى سِقَايَتِكُمْ لَنَزَعْتُ مَعَكُمْ " . فَنَاوَلُوهُ دَلْوًا فَشَرِبَ مِنْهُ .
Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ toʻqqiz yil (Madinada) turdilar, haj qilmadilar, soʻng oʻninchi yili odamlar orasiga: ‹Rasululloh ﷺ haj qilmoqdalar› deb jar solindi. Shunda Madinaga koʻp odam keldi, ularning hammasi Rasululloh ﷺ ga ergashishni va u zot qilgan amalning oʻxshashini qilishni istar edilar. Biz u zot bilan birga chiqdik, toki Zul-Hulayfaga keldik. Shu yerda Asmo bint Umays Muhammad ibn Abu Bakrni tugʻdi va Rasululloh ﷺ ga: ‹Qanday qilay?› deb (odam) yubordi. U zot: ‹Gʻusl qil, mato bilan (qonni) bogʻla va ihrom bogʻla› dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ masjidda namoz oʻqidilar, keyin Qasvo (tuya)ga mindilar. Tuyalari u zotni koʻtarib Baydoga chiqqanida, men u zotning oldilarida — koʻzim yetgan masofagacha — minganu piyoda (odamlarni) koʻrdim, oʻng tomonlarida ham shunday, chap tomonlarida ham shunday, ortlarida ham shunday edi. Rasululloh ﷺ esa bizning oramizda edilar, u zotga Qurʼon nozil boʻlar, u zot uning taʼvilini bilar edilar; u zot biror narsani amal qilsalar, biz ham uni amal qilar edik. Soʻng u zot tavhid bilan (talbiya aytib) boshladilar: ‹Labbayka, Allohumma, labbayka, labbayka, Sening sheriging yoʻq, labbayka. Albatta hamd ham, neʼmat ham Senikidir, mulk ham (Senikidir), Sening sheriging yoʻq›. Odamlar ham oʻzlari talbiya aytadigan narsa bilan (talbiya aytdilar). Rasululloh ﷺ ulardan hech narsani rad qilmadilar, balki Rasululloh ﷺ oʻz talbiyalarida sobit qoldilar». Jobir dedi: «Biz hajdan boshqa narsani niyat qilmas edik, umrani (bu mavsumda qilishni) bilmas edik. Toki u zot bilan birga Baytga keldik, u zot Ruknni (Hajarul-asvadni) silab, uch (aylanishda) yelka silkitib yugurib, toʻrt (aylanishda) yurdilar. Soʻng Maqomi Ibrohimga oʻtib: {Ibrohim maqomidan namozgoh tutinglar} ni oʻqidilar va Maqomni oʻzlari bilan Bayt orasiga qildilar». Otam: «Buni Nabiy ﷺ dan boshqadan zikr qilganini bilmayman» deb aytar edi: «(U zot) ikki rakatda {Qul huvallohu ahad} ni va {Qul yo ayyuhal-kofirun} ni oʻqir edilar». Soʻng u zot Ruknga qaytib, uni siladilar, keyin (Safo) eshigidan Safoga chiqdilar. Safoga yaqinlashganlarida: {Albatta Safo va Marva Allohning (dini) belgilaridandir} ni oʻqib: ‹Alloh nimadan boshlagan boʻlsa, men ham shundan boshlayman› dedilar. Va Safodan boshlab, unga chiqdilar, toki Baytni koʻrdilar; qiblaga yuzlanib, Allohga tavhid aytib, Uni ulugʻlab: ‹Lo ilaha illalloh, yolgʻiz Oʻzidir, Uning sherigi yoʻq, mulk Unikidir, hamd Unikidir, U har narsaga qodirdir. Lo ilaha illalloh, yolgʻiz Oʻzidir, vaʼdasini ado etdi, bandasiga nusrat berdi va (kofir) guruhlarni yakka Oʻzi mahv etdi› dedilar. Soʻng shu orada duo qildilar; mana shunday (soʻzni) uch marta aytdilar. Keyin Marvaga (qarab) tushdilar, toki ikki oyoqlari vodiy oʻrtasiga yetganida yugurdilar, (yana) koʻtarilganlarida yurdilar, toki Marvaga keldilar va Marvada Safoda qilganlaridek qildilar. Marvadagi oxirgi tavofi (aylanishi) boʻlganida: ‹Agar men ishimning (boshini) keyin bilgan narsamni oldindan bilganimda, hadiy (qurbonlik) haydab kelmas edim va uni umra qilar edim. Bas, sizlardan kimning yonida hadiy boʻlmasa, ihromdan chiqsin va uni umra qilsin› dedilar. Shunda Suroqa ibn Molik ibn Juʼshum turib: ‹Yo Rasululloh! Bu (hukm) shu yilimizgami yoki abadgami?› dedi. Rasululloh ﷺ bir qoʻllari barmoqlarini ikkinchisiga kiritib (chalkashtirib): ‹Umra hajga kirdi› — ikki marta — ‹yoʻq, balki abadul-abad› dedilar. Ali Yamandan Nabiy ﷺ ning hadiy (qurbonlik)lari bilan keldi va Fotimani ihromdan chiqqanlar qatorida, boʻyalgan kiyimlar kiygan va surma surtgan holda topdi. U buni inkor qildi (rad etdi). Shunda (Fotima): ‹Menga buni otam buyurdi› dedi. (Roviy) dedi: Ali Iroqda shunday deydi: ‹Men Fotimaning qilgan ishidan unga eʼtiroz bildirgan holimda, u (Fotima) undan (Nabiy ﷺ dan) naql qilgan narsa haqida Rasululloh ﷺ dan fatvo soʻrab, Rasululloh ﷺ ning oldlariga bordim va unga eʼtiroz qilganimni xabar berdim. Shunda u zot: ‹Rost aytibdi, rost aytibdi. Haj niyat qilganingda nima deding?› dedilar. (Ali) dedi: Men: ‹Allohumma, men Rasuling ihrom bogʻlagan narsa bilan ihrom bogʻladim› dedim. U zot: ‹Albatta mening yonimda hadiy bor, shuning uchun ihromdan chiqma› dedilar. (Jobir) dedi: Ali Yamandan keltirgan hadiy bilan Nabiy ﷺ keltirgan (hadiy)ning jami yuzta edi. (Jobir) dedi: Soʻng odamlarning hammasi ihromdan chiqib, (sochlarini) qisqartirdilar, Nabiy ﷺ va yonida hadiy boʻlganlardan boshqa. Tarviya kuni boʻlganida, Minoga yuzlandilar va haj uchun ihrom bogʻladilar. Rasululloh ﷺ (tuyaga) mindilar va u yerda peshin, asr, shom, xufton va bomdod namozlarini oʻqidilar, soʻng quyosh chiqquncha biroz turdilar va Namirada oʻzlari uchun junli (qildan) chodir tikilishiga buyurdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ yoʻlga chiqdilar; Quraysh u zot — johiliyatda Quraysh qilganidek — Mashʼarul-Haram yonida toʻxtaydilar deb shubha qilmas edi. Lekin Rasululloh ﷺ oʻtib ketib, toki Arafaga keldilar va chodir oʻzlari uchun Namirada tikilganini topdilar va unda tushdilar. Quyosh ogʻganida, Qasvoga buyurdilar va u zot uchun u jihozlandi. Soʻng vodiy oʻrtasiga kelib, odamlarga xutba qildilar va dedilar: ‹Albatta qonlaringiz va mollaringiz sizlarga — shu kuningizning shu oyingizdagi, shu shahringizdagi hurmati kabi — harom (taʼqiqlangan)dir. Ogoh boʻlinglar! Johiliyat ishidan boʻlgan har bir narsa mening ikki oyogʻim ostida (bekor) qoʻyilgandir. Johiliyat qonlari ham (bekor) qoʻyilgandir; bizning qonlarimizdan men bekor qiladigan birinchi qon — Ibn Rabia ibn al-Horisning qonidir — u Banu Saʼdda emizilayotgan edi, uni Huzayl (qabilasi) oʻldirgan edi. Johiliyat ribosi ham (bekor) qoʻyilgandir; men bekor qiladigan birinchi ribo — bizning ribomiz, Abbos ibn Abdulmuttalibning ribosidir — u butunlay bekor qilingandir. Ayollar haqida Allohdan qoʻrqinglar, zero sizlar ularni Allohning omonati bilan oldingiz va ularning farjlarini Allohning kalimasi bilan oʻzingizga halol qildingiz. Sizlarning ular ustingizdagi haqqingiz — yotogʻingizga siz yomon koʻrgan birovni qoʻymasliklaridir. Agar shuni qilsalar, ularni ozor bermaydigan tarzda uringlar. Ularning sizlar ustingizdagi haqqi — yaxshilik bilan ularning rizqi va kiyimini (taʼminlash)dir. Men sizlarga (shunday narsani) qoldirdimki, agar unga mahkam yopishsangiz, undan keyin hech adashmaysiz — Allohning Kitobini. Sizlardan men haqimda soʻraladi, bas, nima deysizlar?› U zot ﷺ dedilar. Ular: ‹Sizning (risolatni) yetkazganingizga, (uni) ado qilganingizga va nasihat qilganingizga guvohlik beramiz› dedilar. Shunda u zot koʻrsatkich barmoqlari bilan uni osmonga koʻtarib, odamlarga (qaratib) qoqib: ‹Allohumma, guvoh boʻl! Allohumma, guvoh boʻl!› — uch marta — dedilar. Soʻng (Bilol) azon aytdi, keyin iqomat aytdi, u zot peshinni oʻqidilar. Soʻng (Bilol) iqomat aytdi, u zot asrni oʻqidilar va ikkisi orasida boshqa (nafl) namoz oʻqimadilar. Soʻng Rasululloh ﷺ mindilar, toki (Arafadagi) toʻxtash joyiga keldilar va Qasvo tuyalarining qornini toshlarga (qaratib) qildilar, piyodalar yoʻlini oʻzlarining oldilariga qildilar va qiblaga yuzlandilar. Quyosh botib, sargʻishlik biroz ketib, (quyosh) qursi gʻoyib boʻlguncha tik turaverdilar. Usomani orqalariga mindirdilar va Rasululloh ﷺ (Arafadan) joʻnab, Qasvoning jilovini shunday tortdilarki, uning boshi egarining (oldingi qoshi) tagiga tegar edi. U zot oʻng qoʻllari bilan: ‹Ey odamlar, sokinlik! Sokinlik!› deb (ishora qilar) edilar. Har gal tepalik (qum)lardan biriga kelganlarida, koʻtarilishi uchun unga (jilovni) biroz boʻshatar edilar, toki Muzdalifaga keldilar va u yerda shom va xufton (namozlarini) bitta azon va ikki iqomat bilan oʻqidilar va ikkisi orasida hech (nafl) oʻqimadilar. Soʻng Rasululloh ﷺ fajr (tonggi)gacha yotdilar va tong yorishgani aniq boʻlganida fajr (bomdod)ni bitta azon va iqomat bilan oʻqidilar. Soʻng Qasvoga minib, Mashʼarul-Haramga keldilar va qiblaga yuzlanib, Unga duo qildilar, Uni ulugʻladilar, takbir aytdilar va tavhid aytdilar. Kun yaxshigina yorishguncha tik turaverdilar, soʻng quyosh chiqishidan oldin (u yerdan) joʻnadilar va Fazl ibn Abbosni orqalariga mindirdilar — u chiroyli sochli, oq tanli, koʻhlik kishi edi. Rasululloh ﷺ joʻnaganlarida, yonlaridan (ayollar mingan) kajavalar yurib oʻtdi, Fazl ularga (qarab) tikila boshladi. Shunda Rasululloh ﷺ qoʻllarini Fazlning yuziga qoʻydilar, Fazl yuzini boshqa tomonga burib qarayverdi, Rasululloh ﷺ qoʻllarini boshqa tomondan Fazlning yuziga qoʻyib, uning yuzini boshqa tomondan qaytarar edilar — u qarayverar edi. Toki Botni Muhassirga keldilar, (tuyani) biroz tezlatdilar. Soʻng katta jamraga chiqadigan oʻrtancha yoʻldan yurib, toki daraxt yonidagi jamraga keldilar va unga yetti mayda tosh bilan, har bir tosh bilan takbir aytib, otdilar — barmoq bilan otiladigan mayda tosh kabi; vodiy oʻrtasidan otdilar. Soʻng (qurbonlik) soʻyish joyiga yoʻnaldilar va oʻz qoʻllari bilan oltmish uchta (tuya)ni soʻydilar. Soʻng Aliga (qolganini) berdilar, u qolganini soʻydi va u zot uni oʻz hadiylarida sherik qildilar. Soʻng har bir tuyadan bir parcha (goʻsht) olishga buyurdilar, u qozonga solinib pishirildi, ikkovlari uning goʻshtidan yedilar va shoʻrvasidan ichdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ minib, Baytga (tavof uchun) keldilar va Makkada peshinni oʻqidilar. Soʻng Zamzamdan suv tortib (odamlarga) berayotgan Banu Abdulmuttalibning oldiga keldilar va: ‹Suv torting, ey Banu Abdulmuttalib! Agar odamlar siz suv quyish (xizmati)da sizni yengib qoʻyishi (taʼmasi) boʻlmaganida, men ham siz bilan birga suv tortar edim› dedilar. Shunda unga bir chelak uzatdilar, u zot undan ichdilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ тўққиз йил (Мадинада) турдилар, ҳаж қилмадилар, сўнг ўнинчи йили одамлар орасига: ‹Расулуллоҳ ﷺ ҳаж қилмоқдалар› деб жар солинди. Шунда Мадинага кўп одам келди, уларнинг ҳаммаси Расулуллоҳ ﷺ га эргашишни ва у зот қилган амалнинг ўхшашини қилишни истар эдилар. Биз у зот билан бирга чиқдик, токи Зул-Ҳулайфага келдик. Шу ерда Асмо бинт Умайс Муҳаммад ибн Абу Бакрни туғди ва Расулуллоҳ ﷺ га: ‹Қандай қилай?› деб (одам) юборди. У зот: ‹Ғусл қил, мато билан (қонни) боғла ва иҳром боғла› дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ масжидда намоз ўқидилар, кейин Қасво (туя)га миндилар. Туялари у зотни кўтариб Байдога чиққанида, мен у зотнинг олдиларида — кўзим етган масофагача — мингану пиёда (одамларни) кўрдим, ўнг томонларида ҳам шундай, чап томонларида ҳам шундай, ортларида ҳам шундай эди. Расулуллоҳ ﷺ эса бизнинг орамизда эдилар, у зотга Қуръон нозил бўлар, у зот унинг таъвилини билар эдилар; у зот бирор нарсани амал қилсалар, биз ҳам уни амал қилар эдик. Сўнг у зот тавҳид билан (талбия айтиб) бошладилар: ‹Лаббайка, Аллоҳумма, лаббайка, лаббайка, Сенинг шеригинг йўқ, лаббайка. Албатта ҳамд ҳам, неъмат ҳам Сеникидир, мулк ҳам (Сеникидир), Сенинг шеригинг йўқ›. Одамлар ҳам ўзлари талбия айтадиган нарса билан (талбия айтдилар). Расулуллоҳ ﷺ улардан ҳеч нарсани рад қилмадилар, балки Расулуллоҳ ﷺ ўз талбияларида собит қолдилар». Жобир деди: «Биз ҳаждан бошқа нарсани ният қилмас эдик, умрани (бу мавсумда қилишни) билмас эдик. Токи у зот билан бирга Байтга келдик, у зот Рукнни (Ҳажарул-асвадни) силаб, уч (айланишда) елка силкитиб югуриб, тўрт (айланишда) юрдилар. Сўнг Мақоми Иброҳимга ўтиб: {Иброҳим мақомидан намозгоҳ тутинглар} ни ўқидилар ва Мақомни ўзлари билан Байт орасига қилдилар». Отам: «Буни Набий ﷺ дан бошқадан зикр қилганини билмайман» деб айтар эди: «(У зот) икки ракатда {Қул ҳуваллоҳу аҳад} ни ва {Қул ё айюҳал-кофирун} ни ўқир эдилар». Сўнг у зот Рукнга қайтиб, уни силадилар, кейин (Сафо) эшигидан Сафога чиқдилар. Сафога яқинлашганларида: {Албатта Сафо ва Марва Аллоҳнинг (дини) белгиларидандир} ни ўқиб: ‹Аллоҳ нимадан бошлаган бўлса, мен ҳам шундан бошлайман› дедилар. Ва Сафодан бошлаб, унга чиқдилар, токи Байтни кўрдилар; қиблага юзланиб, Аллоҳга тавҳид айтиб, Уни улуғлаб: ‹Ло илаҳа иллаллоҳ, ёлғиз Ўзидир, Унинг шериги йўқ, мулк Уникидир, ҳамд Уникидир, У ҳар нарсага қодирдир. Ло илаҳа иллаллоҳ, ёлғиз Ўзидир, ваъдасини адо этди, бандасига нусрат берди ва (кофир) гуруҳларни якка Ўзи маҳв этди› дедилар. Сўнг шу орада дуо қилдилар; мана шундай (сўзни) уч марта айтдилар. Кейин Марвага (қараб) тушдилар, токи икки оёқлари водий ўртасига етганида югурдилар, (яна) кўтарилганларида юрдилар, токи Марвага келдилар ва Марвада Сафода қилганларидек қилдилар. Марвадаги охирги тавофи (айланиши) бўлганида: ‹Агар мен ишимнинг (бошини) кейин билган нарсамни олдиндан билганимда, ҳадий (қурбонлик) ҳайдаб келмас эдим ва уни умра қилар эдим. Бас, сизлардан кимнинг ёнида ҳадий бўлмаса, иҳромдан чиқсин ва уни умра қилсин› дедилар. Шунда Суроқа ибн Молик ибн Жуъшум туриб: ‹Ё Расулуллоҳ! Бу (ҳукм) шу йилимизгами ёки абадгами?› деди. Расулуллоҳ ﷺ бир қўллари бармоқларини иккинчисига киритиб (чалкаштириб): ‹Умра ҳажга кирди› — икки марта — ‹йўқ, балки абадул-абад› дедилар. Али Ямандан Набий ﷺ нинг ҳадий (қурбонлик)лари билан келди ва Фотимани иҳромдан чиққанлар қаторида, бўялган кийимлар кийган ва сурма суртган ҳолда топди. У буни инкор қилди (рад этди). Шунда (Фотима): ‹Менга буни отам буюрди› деди. (Ровий) деди: Али Ироқда шундай дейди: ‹Мен Фотиманинг қилган ишидан унга эътироз билдирган ҳолимда, у (Фотима) ундан (Набий ﷺ дан) нақл қилган нарса ҳақида Расулуллоҳ ﷺ дан фатво сўраб, Расулуллоҳ ﷺ нинг олдларига бордим ва унга эътироз қилганимни хабар бердим. Шунда у зот: ‹Рост айтибди, рост айтибди. Ҳаж ният қилганингда нима дединг?› дедилар. (Али) деди: Мен: ‹Аллоҳумма, мен Расулинг иҳром боғлаган нарса билан иҳром боғладим› дедим. У зот: ‹Албатта менинг ёнимда ҳадий бор, шунинг учун иҳромдан чиқма› дедилар. (Жобир) деди: Али Ямандан келтирган ҳадий билан Набий ﷺ келтирган (ҳадий)нинг жами юзта эди. (Жобир) деди: Сўнг одамларнинг ҳаммаси иҳромдан чиқиб, (сочларини) қисқартирдилар, Набий ﷺ ва ёнида ҳадий бўлганлардан бошқа. Тарвия куни бўлганида, Минога юзландилар ва ҳаж учун иҳром боғладилар. Расулуллоҳ ﷺ (туяга) миндилар ва у ерда пешин, аср, шом, хуфтон ва бомдод намозларини ўқидилар, сўнг қуёш чиққунча бироз турдилар ва Намирада ўзлари учун жунли (қилдан) чодир тикилишига буюрдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ йўлга чиқдилар; Қурайш у зот — жоҳилиятда Қурайш қилганидек — Машъарул-Ҳарам ёнида тўхтайдилар деб шубҳа қилмас эди. Лекин Расулуллоҳ ﷺ ўтиб кетиб, токи Арафага келдилар ва чодир ўзлари учун Намирада тикилганини топдилар ва унда тушдилар. Қуёш оғганида, Қасвога буюрдилар ва у зот учун у жиҳозланди. Сўнг водий ўртасига келиб, одамларга хутба қилдилар ва дедилар: ‹Албатта қонларингиз ва молларингиз сизларга — шу кунингизнинг шу ойингиздаги, шу шаҳрингиздаги ҳурмати каби — ҳаром (таъқиқланган)дир. Огоҳ бўлинглар! Жоҳилият ишидан бўлган ҳар бир нарса менинг икки оёғим остида (бекор) қўйилгандир. Жоҳилият қонлари ҳам (бекор) қўйилгандир; бизнинг қонларимиздан мен бекор қиладиган биринчи қон — Ибн Рабиа ибн ал-Ҳориснинг қонидир — у Бану Саъдда эмизилаётган эди, уни Ҳузайл (қабиласи) ўлдирган эди. Жоҳилият рибоси ҳам (бекор) қўйилгандир; мен бекор қиладиган биринчи рибо — бизнинг рибомиз, Аббос ибн Абдулмутталибнинг рибосидир — у бутунлай бекор қилингандир. Аёллар ҳақида Аллоҳдан қўрқинглар, зеро сизлар уларни Аллоҳнинг омонати билан олдингиз ва уларнинг фаржларини Аллоҳнинг калимаси билан ўзингизга ҳалол қилдингиз. Сизларнинг улар устингиздаги ҳаққингиз — ётоғингизга сиз ёмон кўрган бировни қўймасликларидир. Агар шуни қилсалар, уларни озор бермайдиган тарзда уринглар. Уларнинг сизлар устингиздаги ҳаққи — яхшилик билан уларнинг ризқи ва кийимини (таъминлаш)дир. Мен сизларга (шундай нарсани) қолдирдимки, агар унга маҳкам ёпишсангиз, ундан кейин ҳеч адашмайсиз — Аллоҳнинг Китобини. Сизлардан мен ҳақимда сўралади, бас, нима дейсизлар?› У зот ﷺ дедилар. Улар: ‹Сизнинг (рисолатни) етказганингизга, (уни) адо қилганингизга ва насиҳат қилганингизга гувоҳлик берамиз› дедилар. Шунда у зот кўрсаткич бармоқлари билан уни осмонга кўтариб, одамларга (қаратиб) қоқиб: ‹Аллоҳумма, гувоҳ бўл! Аллоҳумма, гувоҳ бўл!› — уч марта — дедилар. Сўнг (Билол) азон айтди, кейин иқомат айтди, у зот пешинни ўқидилар. Сўнг (Билол) иқомат айтди, у зот асрни ўқидилар ва иккиси орасида бошқа (нафл) намоз ўқимадилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ миндилар, токи (Арафадаги) тўхташ жойига келдилар ва Қасво туяларининг қорнини тошларга (қаратиб) қилдилар, пиёдалар йўлини ўзларининг олдиларига қилдилар ва қиблага юзландилар. Қуёш ботиб, сарғишлик бироз кетиб, (қуёш) қурси ғойиб бўлгунча тик туравердилар. Усомани орқаларига миндирдилар ва Расулуллоҳ ﷺ (Арафадан) жўнаб, Қасвонинг жиловини шундай тортдиларки, унинг боши эгарининг (олдинги қоши) тагига тегар эди. У зот ўнг қўллари билан: ‹Эй одамлар, сокинлик! Сокинлик!› деб (ишора қилар) эдилар. Ҳар гал тепалик (қум)лардан бирига келганларида, кўтарилиши учун унга (жиловни) бироз бўшатар эдилар, токи Муздалифага келдилар ва у ерда шом ва хуфтон (намозларини) битта азон ва икки иқомат билан ўқидилар ва иккиси орасида ҳеч (нафл) ўқимадилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ фажр (тонгги)гача ётдилар ва тонг ёришгани аниқ бўлганида фажр (бомдод)ни битта азон ва иқомат билан ўқидилар. Сўнг Қасвога миниб, Машъарул-Ҳарамга келдилар ва қиблага юзланиб, Унга дуо қилдилар, Уни улуғладилар, такбир айтдилар ва тавҳид айтдилар. Кун яхшигина ёришгунча тик туравердилар, сўнг қуёш чиқишидан олдин (у ердан) жўнадилар ва Фазл ибн Аббосни орқаларига миндирдилар — у чиройли сочли, оқ танли, кўҳлик киши эди. Расулуллоҳ ﷺ жўнаганларида, ёнларидан (аёллар минган) кажавалар юриб ўтди, Фазл уларга (қараб) тикила бошлади. Шунда Расулуллоҳ ﷺ қўлларини Фазлнинг юзига қўйдилар, Фазл юзини бошқа томонга буриб қарайверди, Расулуллоҳ ﷺ қўлларини бошқа томондан Фазлнинг юзига қўйиб, унинг юзини бошқа томондан қайтарар эдилар — у қарайверар эди. Токи Ботни Муҳассирга келдилар, (туяни) бироз тезлатдилар. Сўнг катта жамрага чиқадиган ўртанча йўлдан юриб, токи дарахт ёнидаги жамрага келдилар ва унга етти майда тош билан, ҳар бир тош билан такбир айтиб, отдилар — бармоқ билан отиладиган майда тош каби; водий ўртасидан отдилар. Сўнг (қурбонлик) сўйиш жойига йўналдилар ва ўз қўллари билан олтмиш учта (туя)ни сўйдилар. Сўнг Алига (қолганини) бердилар, у қолганини сўйди ва у зот уни ўз ҳадийларида шерик қилдилар. Сўнг ҳар бир туядан бир парча (гўшт) олишга буюрдилар, у қозонга солиниб пиширилди, икковлари унинг гўштидан едилар ва шўрвасидан ичдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ миниб, Байтга (тавоф учун) келдилар ва Маккада пешинни ўқидилар. Сўнг Замзамдан сув тортиб (одамларга) бераётган Бану Абдулмутталибнинг олдига келдилар ва: ‹Сув тортинг, эй Бану Абдулмутталиб! Агар одамлар сиз сув қуйиш (хизмати)да сизни енгиб қўйиши (таъмаси) бўлмаганида, мен ҳам сиз билан бирга сув тортар эдим› дедилар. Шунда унга бир челак узатдилар, у зот ундан ичдилар.
حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُمَرَ، أَنَّهُ فَرَضَ لأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ فِي ثَلاَثَةِ آلاَفٍ وَخَمْسِمِائَةٍ وَفَرَضَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ فِي ثَلاَثَةِ آلاَفٍ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ لأَبِيهِ لِمَ فَضَّلْتَ أُسَامَةَ عَلَىَّ فَوَاللَّهِ مَا سَبَقَنِي إِلَى مَشْهَدٍ . قَالَ لأَنَّ زَيْدًا كَانَ أَحَبَّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ أَبِيكَ وَكَانَ أُسَامَةُ أَحَبَّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ مِنْكَ فَآثَرْتُ حُبَّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى حُبِّي . هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ .
Zayd ibn Aslam (rahimahulloh) otasidan, u Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, u (Umar) Usoma ibn Zaydga uch ming besh yuz, Abdulloh ibn Umarga uch ming (dirham) maosh belgiladi. Abdulloh ibn Umar otasiga: «Nega Usomani mendan ustun qoʻyding? Allohga qasamki, u biror jangda mendan oʻzib ketmagan-ku», dedi. U: «Chunki Zayd Rasululloh ﷺga sening otangdan koʻra mahbubroq edi va Usoma Rasululloh ﷺga sendan koʻra mahbubroq edi. Shu bois men Rasululloh ﷺ sevganini oʻzim sevganimdan ustun qoʻydim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Зайд ибн Аслам (раҳимаҳуллоҳ) отасидан, у Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, у (Умар) Усома ибн Зайдга уч минг беш юз, Абдуллоҳ ибн Умарга уч минг (дирҳам) маош белгилади. Абдуллоҳ ибн Умар отасига: «Нега Усомани мендан устун қўйдинг? Аллоҳга қасамки, у бирор жангда мендан ўзиб кетмаган-ку», деди. У: «Чунки Зайд Расулуллоҳ ﷺга сенинг отангдан кўра маҳбуброқ эди ва Усома Расулуллоҳ ﷺга сендан кўра маҳбуброқ эди. Шу боис мен Расулуллоҳ ﷺ севганини ўзим севганимдан устун қўйдим», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، بِإِسْنَادِهِ وَمَعْنَاهُ قَالَ قَالَتْ دَخَلَ عَلَىَّ مَسْرُورًا تَبْرُقُ أَسَارِيرُ وَجْهِهِ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَأَسَارِيرُ وَجْهِهِ . لَمْ يَحْفَظْهُ ابْنُ عُيَيْنَةَ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ أَسَارِيرُ وَجْهِهِ هُوَ تَدْلِيسٌ مِنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ لَمْ يَسْمَعْهُ مِنَ الزُّهْرِيِّ إِنَّمَا سَمِعَ الأَسَارِيرَ مِنْ غَيْرِ الزُّهْرِيِّ . قَالَ وَالأَسَارِيرُ مِنْ حَدِيثِ اللَّيْثِ وَغَيْرِهِ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَسَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ صَالِحٍ يَقُولُ كَانَ أُسَامَةُ أَسْوَدَ شَدِيدَ السَّوَادِ مِثْلَ الْقَارِ وَكَانَ زَيْدٌ أَبْيَضَ مِثْلَ الْقُطْنِ .
Ibn Shihob (rahimahulloh)dan oʻz sanadi bilan, xuddi shu maʼnoda rivoyat qilinadi. U: «(Oisha) aytdi: U zot huzurimga xursand holatda, yuzlaridagi quvonch chiziqlari porlab kirdilar», dedi. Abu Dovud aytdi: «Yuzlaridagi quvonch chiziqlari» (degan soʻzni) Ibn Uyayna yodida saqlay olmagan. Abu Dovud aytdi: «Yuzlaridagi quvonch chiziqlari» (degan soʻz) Ibn Uyaynaning tadlisidir; u buni az-Zuhriydan eshitmagan, balki «al-asoriyr» (chiziqlar)ni az-Zuhriydan boshqasidan eshitgan. (Abu Dovud) aytdi: «Al-asoriyr» (soʻzi) Lays va boshqalarning hadisidandir. Abu Dovud aytdi: Men Ahmad ibn Solihni shunday deganini eshitdim: Usoma qoramoyga oʻxshagan qoramtir, qattiq qora rangli, Zayd esa paxtaday oppoq edi.Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ўз санади билан, худди шу маънода ривоят қилинади. У: «(Оиша) айтди: У зот ҳузуримга хурсанд ҳолатда, юзларидаги қувонч чизиқлари порлаб кирдилар», деди. Абу Довуд айтди: «Юзларидаги қувонч чизиқлари» (деган сўзни) Ибн Уяйна ёдида сақлай олмаган. Абу Довуд айтди: «Юзларидаги қувонч чизиқлари» (деган сўз) Ибн Уяйнанинг тадлисидир; у буни аз-Зуҳрийдан эшитмаган, балки «ал-асорийр» (чизиқлар)ни аз-Зуҳрийдан бошқасидан эшитган. (Абу Довуд) айтди: «Ал-асорийр» (сўзи) Лайс ва бошқаларнинг ҳадисидандир. Абу Довуд айтди: Мен Аҳмад ибн Солиҳни шундай деганини эшитдим: Усома қорамойга ўхшаган қорамтир, қаттиқ қора рангли, Зайд эса пахтадай оппоқ эди.
أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ عَلَىَّ مَسْرُورًا تَبْرُقُ أَسَارِيرُ وَجْهِهِ فَقَالَ " أَلَمْ تَرَىْ أَنَّ مُجَزِّزًا نَظَرَ إِلَى زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ وَأُسَامَةَ فَقَالَ إِنَّ بَعْضَ هَذِهِ الأَقْدَامِ لَمِنْ بَعْضٍ " .
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ menikiga xursand holda, yuzlari yarqirab kirib keldilar-da: «Mujazziz Zayd ibn Horisa bilan Usomaga qarab: ‹Bu oyoqlarning baʼzisi baʼzisidandir (bir-biriga oʻxshaydi)›, deganini koʻrmadingmi?» dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ меникига хурсанд ҳолда, юзлари ярқираб кириб келдилар-да: «Мужаззиз Зайд ибн Ҳориса билан Усомага қараб: ‹Бу оёқларнинг баъзиси баъзисидандир (бир-бирига ўхшайди)›, деганини кўрмадингми?» дедилар.