حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ، قَالَ‏ حَدَّثَنَا بَقِيَّةُ بْنُ الْوَلِيدِ، عَنْ بَحِيرِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ، عَنْ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ، عَنِ النَّوَّاسِ بْنِ سَمْعَانَ الْكِلاَبِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ ضَرَبَ مَثَلاً صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا عَلَى كَنَفَىِ الصِّرَاطِ سُورَانِ لَهُمَا أَبْوَابٌ مُفَتَّحَةٌ عَلَى الأَبْوَابِ سُتُورٌ وَدَاعٍ يَدْعُو عَلَى رَأْسِ الصِّرَاطِ وَدَاعٍ يَدْعُو فَوْقَهُ‏:‏ ‏(‏وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى دَارِ السَّلاَمِ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ‏)‏ وَالأَبْوَابُ الَّتِي عَلَى كَنَفَىِ الصِّرَاطِ حُدُودُ اللَّهِ فَلاَ يَقَعُ أَحَدٌ فِي حُدُودِ اللَّهِ حَتَّى يُكْشَفَ السِّتْرُ وَالَّذِي يَدْعُو مِنْ فَوْقِهِ وَاعِظُ رَبِّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ يَقُولُ سَمِعْتُ زَكَرِيَّا بْنَ عَدِيٍّ يَقُولُ قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ الْفَزَارِيُّ خُذُوا عَنْ بَقِيَّةَ مَا حَدَّثَكُمْ عَنِ الثِّقَاتِ وَلاَ تَأْخُذُوا عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَيَّاشٍ مَا حَدَّثَكُمْ عَنِ الثِّقَاتِ وَلاَ غَيْرِ الثِّقَاتِ ‏.‏

Navvos ibn Samʼon al-Kilobiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Albatta, Alloh bir masal — toʻgʻri yoʻlni misol qilib keltirdi. Yoʻlning ikki chetida ikkita devor boʻlib, ularda ochiq eshiklar bor; eshiklar ustida esa pardalar (osilgan)dir. Yoʻlning boshida bir chaqiruvchi chaqirib turadi, yana bir chaqiruvchi uning ustidan chaqiradi: {Alloh tinchlik diyoriga (jannatga) chaqirur va Oʻzi xohlagan kishini toʻgʻri yoʻlga hidoyat qilur} (Yunus 25). Yoʻlning ikki chetidagi eshiklar Allohning hadlari (chegaralari)dir. Hech kim Allohning hadlariga (chegaralariga) tushmaydi — toki parda koʻtarilmaguncha. Uning ustidan chaqiruvchi esa — Rabbisining voizidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Наввос ибн Самъон ал-Килобий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Албатта, Аллоҳ бир масал — тўғри йўлни мисол қилиб келтирди. Йўлнинг икки четида иккита девор бўлиб, уларда очиқ эшиклар бор; эшиклар устида эса пардалар (осилган)дир. Йўлнинг бошида бир чақирувчи чақириб туради, яна бир чақирувчи унинг устидан чақиради: {Аллоҳ тинчлик диёрига (жаннатга) чақирур ва Ўзи хоҳлаган кишини тўғри йўлга ҳидоят қилур} (Юнус 25). Йўлнинг икки четидаги эшиклар Аллоҳнинг ҳадлари (чегаралари)дир. Ҳеч ким Аллоҳнинг ҳадларига (чегараларига) тушмайди — токи парда кўтарилмагунча. Унинг устидан чақирувчи эса — Раббисининг воизидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ‏ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ خَالِدِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِلاَلٍ، أَنَّ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيَّ، قَالَ خَرَجَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمًا فَقَالَ ‏"‏ إِنِّي رَأَيْتُ فِي الْمَنَامِ كَأَنَّ جِبْرِيلَ عِنْدَ رَأْسِي وَمِيكَائِيلَ عِنْدَ رِجْلَىَّ يَقُولُ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ اضْرِبْ لَهُ مَثَلاً ‏.‏ فَقَالَ اسْمَعْ سَمِعَتْ أُذُنُكَ وَاعْقِلْ عَقَلَ قَلْبُكَ إِنَّمَا مَثَلُكَ وَمَثَلُ أُمَّتِكَ كَمَثَلِ مَلِكٍ اتَّخَذَ دَارًا ثُمَّ بَنَى فِيهَا بَيْتًا ثُمَّ جَعَلَ فِيهَا مَائِدَةً ثُمَّ بَعَثَ رَسُولاً يَدْعُو النَّاسَ إِلَى طَعَامِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَجَابَ الرَّسُولَ وَمِنْهُمْ مَنْ تَرَكَهُ فَاللَّهُ هُوَ الْمَلِكُ وَالدَّارُ الإِسْلاَمُ وَالْبَيْتُ الْجَنَّةُ وَأَنْتَ يَا مُحَمَّدُ رَسُولٌ فَمَنْ أَجَابَكَ دَخَلَ الإِسْلاَمَ وَمَنْ دَخَلَ الإِسْلاَمَ دَخَلَ الْجَنَّةَ وَمَنْ دَخَلَ الْجَنَّةَ أَكَلَ مَا فِيهَا ‏"‏ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِإِسْنَادٍ أَصَحَّ مِنْ هَذَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ مُرْسَلٌ ‏.‏ سَعِيدُ بْنُ أَبِي هِلاَلٍ لَمْ يُدْرِكْ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh al-Ansoriy (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Bir kuni Rasululloh ﷺ oldimizga chiqib shunday dedilar: «Men tushimda Jabroil bosh tomonimda, Mikoil esa oyoq tomonimda turganini koʻrdim. Ulardan biri sherigiga: ‹Unga bir masal keltir›, dedi. (Sherigi) dedi: ‹Eshit — qulogʻing eshitsin, anglab ol — qalbing anglasin! Senning va ummatingning masali bir podshohning masaliga oʻxshaydi: u bir uy (diyor) tutdi, soʻng unda bir bino (hovli) qurdi, soʻng unda bir dasturxon (taom) yozdi, soʻng odamlarni taomiga chaqirish uchun bir elchi yubordi. Ulardan baʼzilari elchiga javob berdi, baʼzilari esa uni tark etdi. Alloh — Podshohdir, diyor — Islomdir, bino (hovli) — jannatdir, sen esa, ey Muhammad, elchisan. Kim senga javob bersa, Islomga kiradi; kim Islomga kirsa, jannatga kiradi; kim jannatga kirsa, undagi (neʼmat)lardan yeydi›», dedilar. Bu hadis Nabiy ﷺdan bundan ham sahihroq sanad bilan bir necha yoʻldan rivoyat qilingan. Abu Iso aytdi: Bu hadis mursaldir. Said ibn Abu Hilol Jobir ibn Abdullohga yetishmagan. Bu bobda Ibn Masʼuddan ham (rivoyat) bor.Жобир ибн Абдуллоҳ ал-Ансорий (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У деди: Бир куни Расулуллоҳ ﷺ олдимизга чиқиб шундай дедилар: «Мен тушимда Жаброил бош томонимда, Микоил эса оёқ томонимда турганини кўрдим. Улардан бири шеригига: ‹Унга бир масал келтир›, деди. (Шериги) деди: ‹Эшит — қулоғинг эшитсин, англаб ол — қалбинг англасин! Сеннинг ва умматингнинг масали бир подшоҳнинг масалига ўхшайди: у бир уй (диёр) тутди, сўнг унда бир бино (ҳовли) қурди, сўнг унда бир дастурхон (таом) ёзди, сўнг одамларни таомига чақириш учун бир элчи юборди. Улардан баъзилари элчига жавоб берди, баъзилари эса уни тарк этди. Аллоҳ — Подшоҳдир, диёр — Исломдир, бино (ҳовли) — жаннатдир, сен эса, эй Муҳаммад, элчисан. Ким сенга жавоб берса, Исломга киради; ким Исломга кирса, жаннатга киради; ким жаннатга кирса, ундаги (неъмат)лардан ейди›», дедилар. Бу ҳадис Набий ﷺдан бундан ҳам саҳиҳроқ санад билан бир неча йўлдан ривоят қилинган. Абу Исо айтди: Бу ҳадис мурсалдир. Саид ибн Абу Ҳилол Жобир ибн Абдуллоҳга етишмаган. Бу бобда Ибн Масъуддан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ‏ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ أَبِي تَمِيمَةَ الْهُجَيْمِيِّ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْعِشَاءَ ثُمَّ انْصَرَفَ فَأَخَذَ بِيَدِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ حَتَّى خَرَجَ بِهِ إِلَى بَطْحَاءِ مَكَّةَ فَأَجْلَسَهُ ثُمَّ خَطَّ عَلَيْهِ خَطًّا ثُمَّ قَالَ ‏"‏ لاَ تَبْرَحَنَّ خَطَّكَ فَإِنَّهُ سَيَنْتَهِي إِلَيْكَ رِجَالٌ فَلاَ تُكَلِّمْهُمْ فَإِنَّهُمْ لاَ يُكَلِّمُونَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ مَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَيْثُ أَرَادَ فَبَيْنَا أَنَا جَالِسٌ فِي خَطِّي إِذْ أَتَانِي رِجَالٌ كَأَنَّهُمُ الزُّطُّ أَشْعَارُهُمْ وَأَجْسَامُهُمْ لاَ أَرَى عَوْرَةً وَلاَ أَرَى قِشْرًا وَيَنْتَهُونَ إِلَىَّ لاَ يُجَاوِزُونَ الْخَطَّ ثُمَّ يَصْدُرُونَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى إِذَا كَانَ مِنْ آخِرِ اللَّيْلِ لَكِنْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ جَاءَنِي وَأَنَا جَالِسٌ فَقَالَ ‏"‏ لَقَدْ أَرَانِي مُنْذُ اللَّيْلَةَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ دَخَلَ عَلَىَّ فِي خَطِّي فَتَوَسَّدَ فَخِذِي فَرَقَدَ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا رَقَدَ نَفَخَ فَبَيْنَا أَنَا قَاعِدٌ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُتَوَسِّدٌ فَخِذِي إِذَا أَنَا بِرِجَالٍ عَلَيْهِمْ ثِيَابٌ بِيضٌ اللَّهُ أَعْلَمُ مَا بِهِمْ مِنَ الْجَمَالِ فَانْتَهَوْا إِلَىَّ فَجَلَسَ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ عِنْدَ رَأْسِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَطَائِفَةٌ مِنْهُمْ عِنْدَ رِجْلَيْهِ ثُمَّ قَالُوا بَيْنَهُمْ مَا رَأَيْنَا عَبْدًا قَطُّ أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ هَذَا النَّبِيُّ إِنَّ عَيْنَيْهِ تَنَامَانِ وَقَلْبُهُ يَقْظَانُ اضْرِبُوا لَهُ مَثَلاً مَثَلُ سَيِّدٍ بَنَى قَصْرًا ثُمَّ جَعَلَ مَأْدُبَةً فَدَعَا النَّاسَ إِلَى طَعَامِهِ وَشَرَابِهِ فَمَنْ أَجَابَهُ أَكَلَ مِنْ طَعَامِهِ وَشَرِبَ مِنْ شَرَابِهِ وَمَنْ لَمْ يُجِبْهُ عَاقَبَهُ أَوْ قَالَ عَذَّبَهُ - ثُمَّ ارْتَفَعُوا وَاسْتَيْقَظَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عِنْدَ ذَلِكَ فَقَالَ ‏"‏ سَمِعْتَ مَا قَالَ هَؤُلاَءِ وَهَلْ تَدْرِي مَنْ هَؤُلاَءِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ هُمُ الْمَلاَئِكَةُ فَتَدْرِي مَا الْمَثَلُ الَّذِي ضَرَبُوا ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ الْمَثَلُ الَّذِي ضَرَبُوا الرَّحْمَنُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى بَنَى الْجَنَّةَ وَدَعَا إِلَيْهَا عِبَادَهُ فَمَنْ أَجَابَهُ دَخَلَ الْجَنَّةَ وَمَنْ لَمْ يُجِبْهُ عَاقَبَهُ أَوْ عَذَّبَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَأَبُو تَمِيمَةَ هُوَ الْهُجَيْمِيُّ وَاسْمُهُ طَرِيفُ بْنُ مُجَالِدٍ وَأَبُو عُثْمَانَ النَّهْدِيُّ اسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُلٍّ وَسُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ قَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَنْهُ مُعْتَمِرٌ وَهُوَ سُلَيْمَانُ بْنُ طَرْخَانَ وَلَمْ يَكُنْ تَيْمِيًّا وَإِنَّمَا كَانَ يَنْزِلُ بَنِي تَيْمٍ فَنُسِبَ إِلَيْهِمْ ‏.‏ قَالَ عَلِيٌّ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ مَا رَأَيْتُ أَخْوَفَ لِلَّهِ تَعَالَى مِنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ xufton namozini oʻqib, soʻng (joyidan) qaytdilar va Abdulloh ibn Masʼudning qoʻlidan ushlab, uni Makkaning Bathosiga (keng vodiysiga) olib chiqdilar. Soʻng uni oʻtqazib, atrofiga bir chiziq chizib qoʻydilar va: «Chizigʻingdan aslo chiqma. Albatta, oldingga baʼzi kishilar keladi, lekin ular bilan gaplashma, chunki ular ham sen bilan gaplashmaydilar», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ xohlagan tomonlariga ketdilar. Men chizigʻimda oʻtirar edim, shu payt oldimga oʻzlari (terisi) zutt qabilasiga oʻxshagan kishilar keldi — ularning sochlari va tanalari (qoʻngʻir edi), na uyat joyini, na (boshqa) liboslarini koʻrdim. Ular oldimga yetib keldilar, biroq chiziqdan oʻtmadilar, soʻng Rasululloh ﷺ tomon qaytib ketdilar. Kechaning oxiriga kelganda Rasululloh ﷺ oldimga keldilar, men hamon oʻtirar edim. U zot: «Bu kechadan beri (ularni) menga koʻrsatildi», dedilar. Soʻng chizigʻimga kirib, sonimni yostiq qilib yotdilar va uxladilar. Rasululloh ﷺ uxlasalar (hhirillab) nafas olardilar. Men oʻtirib turgan, Rasululloh ﷺ sonimni yostiq qilgan paytda, ustlarida oq liboslari boʻlgan kishilarni koʻrdim — qanchalik goʻzal ekanini Alloh biladi. Ular oldimga yetib keldilar: bir qismi Rasululloh ﷺning bosh tomonlarida, bir qismi oyoq tomonlarida oʻtirdi. Soʻng oʻzaro dedilar: «Biz bu Nabiyga berilgan narsa berilgan birorta bandani aslo koʻrmadik; albatta, uning koʻzlari uxlaydi, qalbi esa uygʻoqdir. Unga bir masal keltiringlar». (Yana baʼzilari dedi:) «(Bunday) bir xoʻjayinning masaliki, u bir qasr qurdi, soʻng ziyofat (dasturxon) tayyorlab, odamlarni taomi va sharobiga chaqirdi. Kim unga javob bersa, taomidan yedi va sharobidan ichdi; kim unga javob bermasa, uni jazoladi» — yoki «azobladi», dedi. Soʻng ular koʻtarilib ketdilar va shu payt Rasululloh ﷺ uygʻonib: «Bularning aytganini eshitdingmi? Bular kim ekanini bilasanmi?» dedilar. Men: «Alloh va Uning Rasuli yaxshiroq biladilar», dedim. U zot: «Ular farishtalardir. Ular keltirgan masal nima ekanini bilasanmi?» dedilar. Men: «Alloh va Uning Rasuli yaxshiroq biladilar», dedim. U zot: «Ular keltirgan masal shudir: Rahmon — tabaroka va taolo — jannatni yaratdi va unga bandalarini chaqirdi. Kim unga javob bersa, jannatga kiradi; kim unga javob bermasa, uni jazolaydi yoki azoblaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan hasan sahih gʻaribdir.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ хуфтон намозини ўқиб, сўнг (жойидан) қайтдилар ва Абдуллоҳ ибн Масъуднинг қўлидан ушлаб, уни Макканинг Батҳосига (кенг водийсига) олиб чиқдилар. Сўнг уни ўтқазиб, атрофига бир чизиқ чизиб қўйдилар ва: «Чизиғингдан асло чиқма. Албатта, олдингга баъзи кишилар келади, лекин улар билан гаплашма, чунки улар ҳам сен билан гаплашмайдилар», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ хоҳлаган томонларига кетдилар. Мен чизиғимда ўтирар эдим, шу пайт олдимга ўзлари (териси) зутт қабиласига ўхшаган кишилар келди — уларнинг сочлари ва таналари (қўнғир эди), на уят жойини, на (бошқа) либосларини кўрдим. Улар олдимга етиб келдилар, бироқ чизиқдан ўтмадилар, сўнг Расулуллоҳ ﷺ томон қайтиб кетдилар. Кечанинг охирига келганда Расулуллоҳ ﷺ олдимга келдилар, мен ҳамон ўтирар эдим. У зот: «Бу кечадан бери (уларни) менга кўрсатилди», дедилар. Сўнг чизиғимга кириб, сонимни ёстиқ қилиб ётдилар ва ухладилар. Расулуллоҳ ﷺ ухласалар (ҳҳириллаб) нафас олардилар. Мен ўтириб турган, Расулуллоҳ ﷺ сонимни ёстиқ қилган пайтда, устларида оқ либослари бўлган кишиларни кўрдим — қанчалик гўзал эканини Аллоҳ билади. Улар олдимга етиб келдилар: бир қисми Расулуллоҳ ﷺнинг бош томонларида, бир қисми оёқ томонларида ўтирди. Сўнг ўзаро дедилар: «Биз бу Набийга берилган нарса берилган бирорта бандани асло кўрмадик; албатта, унинг кўзлари ухлайди, қалби эса уйғоқдир. Унга бир масал келтиринглар». (Яна баъзилари деди:) «(Бундай) бир хўжайиннинг масалики, у бир қаср қурди, сўнг зиёфат (дастурхон) тайёрлаб, одамларни таоми ва шаробига чақирди. Ким унга жавоб берса, таомидан еди ва шаробидан ичди; ким унга жавоб бермаса, уни жазолади» — ёки «азоблади», деди. Сўнг улар кўтарилиб кетдилар ва шу пайт Расулуллоҳ ﷺ уйғониб: «Буларнинг айтганини эшитдингми? Булар ким эканини биласанми?» дедилар. Мен: «Аллоҳ ва Унинг Расули яхшироқ биладилар», дедим. У зот: «Улар фаришталардир. Улар келтирган масал нима эканини биласанми?» дедилар. Мен: «Аллоҳ ва Унинг Расули яхшироқ биладилар», дедим. У зот: «Улар келтирган масал шудир: Раҳмон — табарока ва таоло — жаннатни яратди ва унга бандаларини чақирди. Ким унга жавоб берса, жаннатга киради; ким унга жавоб бермаса, уни жазолайди ёки азоблайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ، قَالَ‏ حَدَّثَنَا سَلِيمُ بْنُ حَيَّانَ بَصْرِيٌّ، قَالَ‏ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مِينَاءَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّمَا مَثَلِي وَمَثَلُ الأَنْبِيَاءِ قَبْلِي كَرَجُلٍ بَنَى دَارًا فَأَكْمَلَهَا وَأَحْسَنَهَا إِلاَّ مَوْضِعَ لَبِنَةٍ فَجَعَلَ النَّاسُ يَدْخُلُونَهَا وَيَتَعَجَّبُونَ مِنْهَا وَيَقُولُونَ لَوْلاَ مَوْضِعُ اللَّبِنَةِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Mening va mendan oldingi paygʻambarlarning masali — bir uy qurgan kishining masaliga oʻxshaydi: u uyni bitkazib, gʻoyat chiroyli qildi, faqat bittagina gʻisht oʻrnini (boʻsh qoldirdi). Odamlar uyga kirib, undan hayratga tushar va: ‹Mana shu gʻisht oʻrni boʻlmaganida (qandoq edi)!› der edilar», dedilar. Bu bobda Ubay ibn Kaʼb va Abu Hurayradan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan hasan sahih gʻaribdir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У деди: Набий ﷺ шундай дедилар: «Менинг ва мендан олдинги пайғамбарларнинг масали — бир уй қурган кишининг масалига ўхшайди: у уйни битказиб, ғоят чиройли қилди, фақат биттагина ғишт ўрнини (бўш қолдирди). Одамлар уйга кириб, ундан ҳайратга тушар ва: ‹Мана шу ғишт ўрни бўлмаганида (қандоқ эди)!› дер эдилар», дедилар. Бу бобда Убай ибн Каъб ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ‏ حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ‏ حَدَّثَنَا أَبَانُ بْنُ يَزِيدَ، قَالَ‏ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ سَلاَّمٍ، أَنَّ أَبَا سَلاَّمٍ، حَدَّثَهُ أَنَّ الْحَارِثَ الأَشْعَرِيَّ حَدَّثَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَ يَحْيَى بْنَ زَكَرِيَّا بِخَمْسِ كَلِمَاتٍ أَنْ يَعْمَلَ بِهَا وَيَأْمُرَ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنْ يَعْمَلُوا بِهَا وَإِنَّهُ كَادَ أَنْ يُبْطِئَ بِهَا فَقَالَ عِيسَى إِنَّ اللَّهَ أَمَرَكَ بِخَمْسِ كَلِمَاتٍ لِتَعْمَلَ بِهَا وَتَأْمُرَ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنْ يَعْمَلُوا بِهَا فَإِمَّا أَنْ تَأْمُرَهُمْ وَإِمَّا أَنَا آمُرُهُمْ ‏.‏ فَقَالَ يَحْيَى أَخْشَى إِنْ سَبَقْتَنِي بِهَا أَنْ يُخْسَفَ بِي أَوْ أُعَذَّبَ فَجَمَعَ النَّاسَ فِي بَيْتِ الْمَقْدِسِ فَامْتَلأَ الْمَسْجِدُ وَقَعَدُوا عَلَى الشُّرَفِ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي بِخَمْسِ كَلِمَاتٍ أَنْ أَعْمَلَ بِهِنَّ وَآمُرَكُمْ أَنْ تَعْمَلُوا بِهِنَّ أَوَّلُهُنَّ أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ وَلاَ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَإِنَّ مَثَلَ مَنْ أَشْرَكَ بِاللَّهِ كَمَثَلِ رَجُلٍ اشْتَرَى عَبْدًا مِنْ خَالِصِ مَالِهِ بِذَهَبٍ أَوْ وَرِقٍ فَقَالَ هَذِهِ دَارِي وَهَذَا عَمَلِي فَاعْمَلْ وَأَدِّ إِلَىَّ فَكَانَ يَعْمَلُ وَيُؤَدِّي إِلَى غَيْرِ سَيِّدِهِ فَأَيُّكُمْ يَرْضَى أَنْ يَكُونَ عَبْدُهُ كَذَلِكَ وَإِنَّ اللَّهَ أَمَرَكُمْ بِالصَّلاَةِ فَإِذَا صَلَّيْتُمْ فَلاَ تَلْتَفِتُوا فَإِنَّ اللَّهَ يَنْصِبُ وَجْهَهُ لِوَجْهِ عَبْدِهِ فِي صَلاَتِهِ مَا لَمْ يَلْتَفِتْ وَآمُرُكُمْ بِالصِّيَامِ فَإِنَّ مَثَلَ ذَلِكَ كَمَثَلِ رَجُلٍ فِي عِصَابَةٍ مَعَهُ صُرَّةٌ فِيهَا مِسْكٌ فَكُلُّهُمْ يَعْجَبُ أَوْ يُعْجِبُهُ رِيحُهَا وَإِنَّ رِيحَ الصَّائِمِ أَطْيَبُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ رِيحِ الْمِسْكِ وَآمُرُكُمْ بِالصَّدَقَةِ فَإِنَّ مَثَلَ ذَلِكَ كَمَثَلِ رَجُلٍ أَسَرَهُ الْعَدُوُّ فَأَوْثَقُوا يَدَهُ إِلَى عُنُقِهِ وَقَدَّمُوهُ لِيَضْرِبُوا عُنُقَهُ فَقَالَ أَنَا أَفْدِيهِ مِنْكُمْ بِالْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ ‏.‏ فَفَدَى نَفْسَهُ مِنْهُمْ وَآمُرُكُمْ أَنْ تَذْكُرُوا اللَّهَ فَإِنَّ مَثَلَ ذَلِكَ كَمَثَلِ رَجُلٍ خَرَجَ الْعَدُوُّ فِي أَثَرِهِ سِرَاعًا حَتَّى إِذَا أَتَى عَلَى حِصْنٍ حَصِينٍ فَأَحْرَزَ نَفْسَهُ مِنْهُمْ كَذَلِكَ الْعَبْدُ لاَ يُحْرِزُ نَفْسَهُ مِنَ الشَّيْطَانِ إِلاَّ بِذِكْرِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَأَنَا آمُرُكُمْ بِخَمْسٍ اللَّهُ أَمَرَنِي بِهِنَّ السَّمْعُ وَالطَّاعَةُ وَالْجِهَادُ وَالْهِجْرَةُ وَالْجَمَاعَةُ فَإِنَّهُ مَنْ فَارَقَ الْجَمَاعَةَ قِيدَ شِبْرٍ فَقَدْ خَلَعَ رِبْقَةَ الإِسْلاَمِ مِنْ عُنُقِهِ إِلاَّ أَنْ يَرْجِعَ وَمَنِ ادَّعَى دَعْوَى الْجَاهِلِيَّةِ فَإِنَّهُ مِنْ جُثَا جَهَنَّمَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَإِنْ صَلَّى وَصَامَ قَالَ ‏"‏ وَإِنْ صَلَّى وَصَامَ فَادْعُوا بِدَعْوَى اللَّهِ الَّذِي سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ الْمُؤْمِنِينَ عِبَادَ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْحَارِثُ الأَشْعَرِيُّ لَهُ صُحْبَةٌ وَلَهُ غَيْرُ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Horis al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Albatta, Alloh Yahyo ibn Zakariyoga besh kalima (amal) bilan amal qilishni va Bani Isroilni ham ular bilan amal qilishga buyurishni amr etdi. Yahyo esa buni (yetkazishni) sal kechiktirgan edi. Iso dedi: ‹Albatta, Alloh seni besh kalima bilan amal qilishga va Bani Isroilni ular bilan amal qilishga buyurishga amr etdi. Yo sen ularga buyurasan, yo men buyuraman›. Yahyo dedi: ‹Agar sen mendan oldin (buyurib) qoʻysang, yer meni yutib yuborishidan yoki azoblanishimdan qoʻrqaman›. Soʻng (Yahyo) odamlarni Baytul-Maqdisga toʻpladi, masjid toʻldi, (odamlar) balandliklarga ham oʻtirishdi. U dedi: ‹Albatta, Alloh meni besh kalima bilan amal qilishga va sizlarni ham ular bilan amal qilishga buyurishimga amr etdi. Ularning birinchisi: Allohga ibodat qilinglar va Unga hech narsani sherik qilmanglar. Allohga shirk keltirgan kishining masali — bir kishining masaliga oʻxshaydi: u oʻzining sof molidan oltin yoki kumushga bir qul sotib oldi va: ‹Mana bu mening uyim, mana bu mening ishim. Ishla va (daromadni) menga topshir›, dedi. Qul esa ishlar, ammo (daromadni) xoʻjayinidan boshqaga topshirar edi. Sizlardan qaysingiz qulingiz shunday boʻlishiga rozi boʻlasiz? Albatta, Alloh sizlarni namozga buyurdi; namoz oʻqiganingizda (oʻngu soʻlga) burilmanglar, chunki Alloh banda namozda burilmas ekan, Oʻz yuzini bandasining yuziga qaratib turadi. Sizlarni roʻza tutishga buyuraman; uning masali — bir jamoa ichida yonida mushk solingan tugun bor kishining masaliga oʻxshaydi: ularning hammasi uning hididan zavqlanadi (yoki uning hidi ularga yoqadi). Roʻzadorning (ogʻzining) hidi Alloh huzurida mushk hididan yoqimliroqdir. Sizlarni sadaqaga buyuraman; uning masali — dushman asir olib, qoʻlini boʻyniga bogʻlab, boʻynini chopish uchun (jallodga) keltirgan kishining masaliga oʻxshaydi: u dedi: ‹Men oz boʻlsin, koʻp boʻlsin (toʻlab) oʻzimni sizdan qutqaraman›, va shunday qilib oʻzini ulardan fido qildi (qutqarib oldi). Sizlarni Allohni zikr qilishga buyuraman; uning masali — dushman izidan tez quvib chiqqan, toki mustahkam qalʼaga yetib, oʻzini ulardan asragan kishining masaliga oʻxshaydi. Banda ham oʻzini shaytondan faqat Allohni zikr qilish bilangina asraydi›», dedilar. Nabiy ﷺ (yana) dedilar: «Men sizlarni Alloh menga amr etgan besh narsaga buyuraman: (amirga) quloq solish, itoat qilish, jihod, hijrat va jamoatdir. Kim jamoatdan bir qarich (boʻlsa ham) ajralib chiqsa, Islom rishtasini boʻynidan yechib tashlabdi — toki qaytmaguncha. Kim johiliyat daʼvosi bilan daʼvat qilsa (chaqirsa), u jahannam choʻgʻlaridandir», dedilar. Bir kishi: «Ey Allohning Rasuli, agar u namoz oʻqib, roʻza tutsa ham-a?» dedi. U zot: «Agar namoz oʻqib, roʻza tutsa ham. Bas, sizlarni musulmonlar, moʻminlar, Allohning bandalari deb nomlagan Allohning daʼvati bilan (bir-biringizni) chaqiringlar», dedilar. Bu hadis hasan sahih gʻaribdir. Muhammad ibn Ismoil aytdi: Horis al-Ashʼariyning suhbati (sahobaligi) bor va uning bu hadisidan boshqa (hadisi) ham bor.Ҳорис ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ шундай дедилар: «Албатта, Аллоҳ Яҳё ибн Закариёга беш калима (амал) билан амал қилишни ва Бани Исроилни ҳам улар билан амал қилишга буюришни амр этди. Яҳё эса буни (етказишни) сал кечиктирган эди. Исо деди: ‹Албатта, Аллоҳ сени беш калима билан амал қилишга ва Бани Исроилни улар билан амал қилишга буюришга амр этди. Ё сен уларга буюрасан, ё мен буюраман›. Яҳё деди: ‹Агар сен мендан олдин (буюриб) қўйсанг, ер мени ютиб юборишидан ёки азобланишимдан қўрқаман›. Сўнг (Яҳё) одамларни Байтул-Мақдисга тўплади, масжид тўлди, (одамлар) баландликларга ҳам ўтиришди. У деди: ‹Албатта, Аллоҳ мени беш калима билан амал қилишга ва сизларни ҳам улар билан амал қилишга буюришимга амр этди. Уларнинг биринчиси: Аллоҳга ибодат қилинглар ва Унга ҳеч нарсани шерик қилманглар. Аллоҳга ширк келтирган кишининг масали — бир кишининг масалига ўхшайди: у ўзининг соф молидан олтин ёки кумушга бир қул сотиб олди ва: ‹Мана бу менинг уйим, мана бу менинг ишим. Ишла ва (даромадни) менга топшир›, деди. Қул эса ишлар, аммо (даромадни) хўжайинидан бошқага топширар эди. Сизлардан қайсингиз қулингиз шундай бўлишига рози бўласиз? Албатта, Аллоҳ сизларни намозга буюрди; намоз ўқиганингизда (ўнгу сўлга) бурилманглар, чунки Аллоҳ банда намозда бурилмас экан, Ўз юзини бандасининг юзига қаратиб туради. Сизларни рўза тутишга буюраман; унинг масали — бир жамоа ичида ёнида мушк солинган тугун бор кишининг масалига ўхшайди: уларнинг ҳаммаси унинг ҳидидан завқланади (ёки унинг ҳиди уларга ёқади). Рўзадорнинг (оғзининг) ҳиди Аллоҳ ҳузурида мушк ҳидидан ёқимлироқдир. Сизларни садақага буюраман; унинг масали — душман асир олиб, қўлини бўйнига боғлаб, бўйнини чопиш учун (жаллодга) келтирган кишининг масалига ўхшайди: у деди: ‹Мен оз бўлсин, кўп бўлсин (тўлаб) ўзимни сиздан қутқараман›, ва шундай қилиб ўзини улардан фидо қилди (қутқариб олди). Сизларни Аллоҳни зикр қилишга буюраман; унинг масали — душман изидан тез қувиб чиққан, токи мустаҳкам қалъага етиб, ўзини улардан асраган кишининг масалига ўхшайди. Банда ҳам ўзини шайтондан фақат Аллоҳни зикр қилиш билангина асрайди›», дедилар. Набий ﷺ (яна) дедилар: «Мен сизларни Аллоҳ менга амр этган беш нарсага буюраман: (амирга) қулоқ солиш, итоат қилиш, жиҳод, ҳижрат ва жамоатдир. Ким жамоатдан бир қарич (бўлса ҳам) ажралиб чиқса, Ислом риштасини бўйнидан ечиб ташлабди — токи қайтмагунча. Ким жоҳилият даъвоси билан даъват қилса (чақирса), у жаҳаннам чўғларидандир», дедилар. Бир киши: «Эй Аллоҳнинг Расули, агар у намоз ўқиб, рўза тутса ҳам-а?» деди. У зот: «Агар намоз ўқиб, рўза тутса ҳам. Бас, сизларни мусулмонлар, мўминлар, Аллоҳнинг бандалари деб номлаган Аллоҳнинг даъвати билан (бир-бирингизни) чақиринглар», дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Муҳаммад ибн Исмоил айтди: Ҳорис ал-Ашъарийнинг суҳбати (саҳобалиги) бор ва унинг бу ҳадисидан бошқа (ҳадиси) ҳам бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ‏ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، قَالَ‏ حَدَّثَنَا أَبَانُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ سَلاَّمٍ، عَنْ أَبِي سَلاَّمٍ، عَنِ الْحَارِثِ الأَشْعَرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو سَلاَّمٍ الْحَبَشِيُّ اسْمُهُ مَمْطُورٌ وَقَدْ رَوَاهُ عَلِيُّ بْنُ الْمُبَارَكِ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ ‏.‏

Horis al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash, shu maʼnoda (rivoyat qilingan). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir. Abu Sallom al-Habashiyning ismi Mamturdir. Buni Ali ibn al-Muborak ham Yahyo ibn Abu Kasirdan rivoyat qilgan.Ҳорис ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺдан шунга ўхшаш, шу маънода (ривоят қилинган). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Абу Саллом ал-Ҳабашийнинг исми Мамтурдир. Буни Али ибн ал-Муборак ҳам Яҳё ибн Абу Касирдан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ‏ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَثَلُ الْمُؤْمِنِ الَّذِي يَقْرَأُ الْقُرْآنَ كَمَثَلِ الأُتْرُجَّةِ رِيحُهَا طَيِّبٌ وَطَعْمُهَا طَيِّبٌ وَمَثَلُ الْمُؤْمِنِ الَّذِي لاَ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ كَمَثَلِ التَّمْرَةِ لاَ رِيحَ لَهَا وَطَعْمُهَا حُلْوٌ وَمَثَلُ الْمُنَافِقِ الَّذِي يَقْرَأُ الْقُرْآنَ كَمَثَلِ الرَّيْحَانَةِ رِيحُهَا طَيِّبٌ وَطَعْمُهَا مُرٌّ وَمَثَلُ الْمُنَافِقِ الَّذِي لاَ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ كَمَثَلِ الْحَنْظَلَةِ رِيحُهَا مُرٌّ وَطَعْمُهَا مُرٌّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رَوَاهُ شُعْبَةُ عَنْ قَتَادَةَ أَيْضًا ‏.‏

Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Qurʼon oʻqiydigan moʻminning masali — turunj (sitrus mevasi)ning masaliga oʻxshaydi: hidi ham yoqimli, taʼmi ham yoqimli. Qurʼon oʻqimaydigan moʻminning masali — xurmoning masaliga oʻxshaydi: hidi yoʻq, ammo taʼmi shirin. Qurʼon oʻqiydigan munofiqning masali — rayhonning masaliga oʻxshaydi: hidi yoqimli, ammo taʼmi achchiq. Qurʼon oʻqimaydigan munofiqning masali — hanzal (achchiq qovoq)ning masaliga oʻxshaydi: hidi ham achchiq, taʼmi ham achchiq», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Buni Shuʼba ham Qatodadan rivoyat qilgan.Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Қуръон ўқийдиган мўминнинг масали — турунж (ситрус меваси)нинг масалига ўхшайди: ҳиди ҳам ёқимли, таъми ҳам ёқимли. Қуръон ўқимайдиган мўминнинг масали — хурмонинг масалига ўхшайди: ҳиди йўқ, аммо таъми ширин. Қуръон ўқийдиган мунофиқнинг масали — райҳоннинг масалига ўхшайди: ҳиди ёқимли, аммо таъми аччиқ. Қуръон ўқимайдиган мунофиқнинг масали — ҳанзал (аччиқ қовоқ)нинг масалига ўхшайди: ҳиди ҳам аччиқ, таъми ҳам аччиқ», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни Шуъба ҳам Қатодадан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ‏ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَثَلُ الْمُؤْمِنِ كَمَثَلِ الزَّرْعِ لاَ تَزَالُ الرِّيَاحُ تُفِيئُهُ وَلاَ يَزَالُ الْمُؤْمِنُ يُصِيبُهُ بَلاَءٌ وَمَثَلُ الْمُنَافِقِ كَمَثَلِ الشَّجَرَةِ الأَرْزِ لاَ تَهْتَزُّ حَتَّى تُسْتَحْصَدَ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Moʻminning masali — ekinning masaliga oʻxshaydi: shamollar uni doimo (u yoqdan-bu yoqqa) egib turadi, moʻminga ham doimo balo yetib turadi. Munofiqning masali esa — qarama (sadr) daraxtining masaliga oʻxshaydi: u (ildizidan) qirqilmaguncha qimirlamaydi (tebranmaydi)», dedilar. Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Мўминнинг масали — экиннинг масалига ўхшайди: шамоллар уни доимо (у ёқдан-бу ёққа) эгиб туради, мўминга ҳам доимо бало етиб туради. Мунофиқнинг масали эса — қарама (садр) дарахтининг масалига ўхшайди: у (илдизидан) қирқилмагунча қимирламайди (тебранмайди)», дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، قَالَ‏ حَدَّثَنَا مَعْنٌ، قَالَ‏ حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ مِنَ الشَّجَرِ شَجَرَةً لاَ يَسْقُطُ وَرَقُهَا وَهِيَ مَثَلُ الْمُؤْمِنِ حَدِّثُونِي مَا هِيَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فَوَقَعَ النَّاسُ فِي شَجَرِ الْبَوَادِي وَوَقَعَ فِي نَفْسِي أَنَّهَا النَّخْلَةُ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هِيَ النَّخْلَةُ ‏"‏ ‏.‏ فَاسْتَحْيَيْتُ أَنْ أَقُولَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فَحَدَّثْتُ عُمَرَ بِالَّذِي وَقَعَ فِي نَفْسِي ‏.‏ فَقَالَ لأَنْ تَكُونَ قُلْتَهَا أَحَبُّ إِلَىَّ مِنْ أَنْ يَكُونَ لِي كَذَا وَكَذَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رضى الله عنه ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Daraxtlar ichida bargi toʻkilmaydigan bir daraxt bor — u moʻminning masalidir. Mengga ayting-chi, u qaysi (daraxt)?» dedilar. Abdulloh dedi: Odamlar choʻl daraxtlari haqida oʻylab keta boshladilar. Mening koʻnglimga esa u xurmo daraxti ekani tushdi, lekin (aytishga) uyaldim. Soʻng Nabiy ﷺ: «U xurmo daraxtidir», dedilar. Abdulloh dedi: Men koʻnglimga tushgan narsani Umarga aytdim. U: «Sen buni aytganingda, men uchun manavi-manavi (narsalar)ga ega boʻlishimdan koʻra suyukliroq boʻlardi», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu bobda Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan ham (rivoyat) bor.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Дарахтлар ичида барги тўкилмайдиган бир дарахт бор — у мўминнинг масалидир. Менгга айтинг-чи, у қайси (дарахт)?» дедилар. Абдуллоҳ деди: Одамлар чўл дарахтлари ҳақида ўйлаб кета бошладилар. Менинг кўнглимга эса у хурмо дарахти экани тушди, лекин (айтишга) уялдим. Сўнг Набий ﷺ: «У хурмо дарахтидир», дедилар. Абдуллоҳ деди: Мен кўнглимга тушган нарсани Умарга айтдим. У: «Сен буни айтганингда, мен учун манави-манави (нарсалар)га эга бўлишимдан кўра суюклироқ бўларди», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ‏ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ الْهَادِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَرَأَيْتُمْ لَوْ أَنَّ نَهْرًا بِبَابِ أَحَدِكُمْ يَغْتَسِلُ مِنْهُ كُلَّ يَوْمٍ خَمْسَ مَرَّاتٍ هَلْ يَبْقَى مِنْ دَرَنِهِ شَيْءٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا لاَ يَبْقَى مِنْ دَرَنِهِ شَيْءٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَذَلِكَ مَثَلُ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ يَمْحُو اللَّهُ بِهِنَّ الْخَطَايَا ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Aytinglar-chi, agar birortangizning eshigi oldida bir daryo boʻlib, har kuni undan besh marta choʻmilsa, kirlaridan biror narsa qoladimi?» dedilar. (Sahobalar:) «Kirlaridan hech narsa qolmaydi», dedilar. U zot: «Mana shu — besh vaqt namozning masalidir; Alloh ular bilan xatolarni (gunohlarni) oʻchiradi», dedilar. Bu bobda Jobirdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Айтинглар-чи, агар бирортангизнинг эшиги олдида бир дарё бўлиб, ҳар куни ундан беш марта чўмилса, кирларидан бирор нарса қоладими?» дедилар. (Саҳобалар:) «Кирларидан ҳеч нарса қолмайди», дедилар. У зот: «Мана шу — беш вақт намознинг масалидир; Аллоҳ улар билан хатоларни (гуноҳларни) ўчиради», дедилар. Бу бобда Жобирдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ مُضَرَ الْقُرَشِيُّ، عَنِ ابْنِ الْهَادِ، نَحْوَهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: (Boshqa bir sanad bilan) shunga oʻxshash (rivoyat qilingan).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: (Бошқа бир санад билан) шунга ўхшаш (ривоят қилинган).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ‏ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ يَحْيَى الأَبَحُّ، عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَثَلُ أُمَّتِي مَثَلُ الْمَطَرِ لاَ يُدْرَى أَوَّلُهُ خَيْرٌ أَمْ آخِرُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَمَّارٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَابْنِ عُمَرَ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَهْدِيٍّ أَنَّهُ كَانَ يُثَبِّتُ حَمَّادَ بْنَ يَحْيَى الأَبَحَّ وَكَانَ يَقُولُ هُوَ مِنْ شُيُوخِنَا ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Mening ummatimning masali — yomgʻirning masaliga oʻxshaydi: uning avvali yaxshiroqmi yoki oxirimi — bilinmaydi», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ammor, Abdulloh ibn Amr va Ibn Umardan ham (rivoyat) bor. Bu hadis bu yoʻldan hasan gʻaribdir. Abdurrahmon ibn Mahdiydan rivoyat qilinishicha, u Hammod ibn Yahyo al-Abahhni ishonchli (sobit) deb hisoblar va: «U bizning shayxlarimizdandir», der edi.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Менинг умматимнинг масали — ёмғирнинг масалига ўхшайди: унинг аввали яхшироқми ёки охирими — билинмайди», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Аммор, Абдуллоҳ ибн Амр ва Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис бу йўлдан ҳасан ғарибдир. Абдурраҳмон ибн Маҳдийдан ривоят қилинишича, у Ҳаммод ибн Яҳё ал-Абаҳҳни ишончли (собит) деб ҳисоблар ва: «У бизнинг шайхларимиздандир», дер эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ‏ حَدَّثَنَا خَلاَّدُ بْنُ يَحْيَى، قَالَ‏ حَدَّثَنَا بَشِيرُ بْنُ الْمُهَاجِرِ، قَالَ‏ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَلْ تَدْرُونَ مَا هَذِهِ وَمَا هَذِهِ ‏"‏ ‏.‏ وَرَمَى بِحَصَاتَيْنِ ‏.‏ قَالُوا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ هَذَاكَ الأَمَلُ وَهَذَاكَ الأَجَلُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Buraydah (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Nabiy ﷺ ikkita maydato tosh otib: «Bu nima-yu, bu nima ekanini bilasizlarmi?» dedilar. (Sahobalar:) «Alloh va Uning Rasuli yaxshiroq biladilar», dedilar. U zot: «Manavisi — orzu, manavisi esa — ajaldir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan hasan gʻaribdir.Бурайдаҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Набий ﷺ иккита майдато тош отиб: «Бу нима-ю, бу нима эканини биласизларми?» дедилар. (Саҳобалар:) «Аллоҳ ва Унинг Расули яхшироқ биладилар», дедилар. У зот: «Манависи — орзу, манависи эса — ажалдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى، قَالَ‏ حَدَّثَنَا مَعْنٌ، قَالَ‏ حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا أَجَلُكُمْ فِيمَا خَلاَ مِنَ الأُمَمِ كَمَا بَيْنَ صَلاَةِ الْعَصْرِ إِلَى مَغَارِبِ الشَّمْسِ وَإِنَّمَا مَثَلُكُمْ وَمَثَلُ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى كَرَجُلٍ اسْتَعْمَلَ عُمَّالاً فَقَالَ مَنْ يَعْمَلُ لِي إِلَى نِصْفِ النَّهَارِ عَلَى قِيرَاطٍ قِيرَاطٍ فَعَمِلَتِ الْيَهُودُ عَلَى قِيرَاطٍ قِيرَاطٍ فَقَالَ مَنْ يَعْمَلُ لِي مِنْ نِصْفِ النَّهَارِ إِلَى الْعَصْرِ عَلَى قِيرَاطٍ قِيرَاطٍ فَعَمِلَتِ النَّصَارَى عَلَى قِيرَاطٍ قِيرَاطٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تَعْمَلُونَ مِنْ صَلاَةِ الْعَصْرِ إِلَى مَغَارِبِ الشَّمْسِ عَلَى قِيرَاطَيْنِ قِيرَاطَيْنِ فَغَضِبَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ عَمَلاً وَأَقَلُّ عَطَاءً ‏.‏ قَالَ هَلْ ظَلَمْتُكُمْ مِنْ حَقِّكُمْ شَيْئًا قَالُوا لاَ ‏.‏ قَالَ فَإِنَّهُ فَضْلِي أُوتِيهِ مَنْ أَشَاءُ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Sizlarning (ushbu dunyodagi) muddatingiz oʻtgan ummatlarga nisbatan asr namozidan quyosh botishigacha boʻlgan vaqt kabidir. Sizlarning va yahudiylar bilan nasorolarning masali — ishchilar yollagan kishining masaliga oʻxshaydi: u dedi: ‹Kim menga kun yarmigacha bittadan qiyrotga ishlaydi?› Shunda yahudiylar bittadan qiyrotga ishladilar. Soʻng dedi: ‹Kim menga kun yarmidan asrgacha bittadan qiyrotga ishlaydi?› Shunda nasorolar bittadan qiyrotga ishladilar. Soʻng sizlar asr namozidan quyosh botishigacha ikkitadan qiyrotga ishlaysizlar. Shunda yahudiylar bilan nasorolar gʻazablanib: ‹Biz koʻproq ishladigu, kamroq haq oldik›, dedilar. (U:) ‹Men sizlarning haqqingizdan biror narsani kamaytirib, sizga zulm qildimmi?› dedi. Ular: ‹Yoʻq›, dedilar. (U:) ‹Bu mening fazlim — uni xohlagan kishimga beraman›, dedi», dedilar. Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Сизларнинг (ушбу дунёдаги) муддатингиз ўтган умматларга нисбатан аср намозидан қуёш ботишигача бўлган вақт кабидир. Сизларнинг ва яҳудийлар билан насороларнинг масали — ишчилар ёллаган кишининг масалига ўхшайди: у деди: ‹Ким менга кун ярмигача биттадан қийротга ишлайди?› Шунда яҳудийлар биттадан қийротга ишладилар. Сўнг деди: ‹Ким менга кун ярмидан асргача биттадан қийротга ишлайди?› Шунда насоролар биттадан қийротга ишладилар. Сўнг сизлар аср намозидан қуёш ботишигача иккитадан қийротга ишлайсизлар. Шунда яҳудийлар билан насоролар ғазабланиб: ‹Биз кўпроқ ишладигу, камроқ ҳақ олдик›, дедилар. (У:) ‹Мен сизларнинг ҳаққингиздан бирор нарсани камайтириб, сизга зулм қилдимми?› деди. Улар: ‹Йўқ›, дедилар. (У:) ‹Бу менинг фазлим — уни хоҳлаган кишимга бераман›, деди», дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ وَغَيْرُ وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ‏ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّمَا النَّاسُ كَإِبِلٍ مِائَةٍ لاَ يَجِدُ الرَّجُلُ فِيهَا رَاحِلَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Odamlar xuddi yuzta tuyaga oʻxshaydilar, kishi ular orasidan birorta minishga yaroqlisini topa olmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Одамлар худди юзта туяга ўхшайдилар, киши улар орасидан бирорта минишга яроқлисини топа олмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ، قَالَ‏ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ وَقَالَ لاَ تَجِدُ فِيهَا رَاحِلَةً أَوْ قَالَ لاَ تَجِدُ فِيهَا إِلاَّ رَاحِلَةً ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Odamlar xuddi yuzta tuyaga oʻxshaydilar, sen ular orasidan minishga yaroqlisini topa olmaysan», yoki: «Sen ular orasidan faqat bitta minishga yaroqlisini topasan», dedilar. Bu hadis shu isnod bilan az-Zuhriydan ham huddi shunga oʻxshash rivoyat qilingan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Одамлар худди юзта туяга ўхшайдилар, сен улар орасидан минишга яроқлисини топа олмайсан», ёки: «Сен улар орасидан фақат битта минишга яроқлисини топасан», дедилар. Бу ҳадис шу иснод билан аз-Зуҳрийдан ҳам ҳудди шунга ўхшаш ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ‏ حَدَّثَنَا الْمُغِيرَةُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا مَثَلِي وَمَثَلُ أُمَّتِي كَمَثَلِ رَجُلٍ اسْتَوْقَدَ نَارًا فَجَعَلَتِ الذُّبَابُ وَالْفَرَاشُ يَقَعْنَ فِيهَا وَأَنَا آخُذُ بِحُجَزِكُمْ وَأَنْتُمْ تَقَحَّمُونَ فِيهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Menim va ummatimning masali xuddi olov yoqqan kishining masaliga oʻxshaydi: chivinlar va kapalaklar oʻsha olovga tusha boshlaydilar. Men esa sizlarni belingizdan ushlab (tortaman), sizlar esa unga tashlanaverasizlar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir va u bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Меним ва умматимнинг масали худди олов ёққан кишининг масалига ўхшайди: чивинлар ва капалаклар ўша оловга туша бошлайдилар. Мен эса сизларни белингиздан ушлаб (тортаман), сизлар эса унга ташланаверасизлар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир ва у бир неча йўл билан ривоят қилинган.